Theophrastos
Kokular Üzerine
Περὶ ὀσμῶν
1.11. Bölüm
Kokular, tıpkı tatlar gibi, genel olarak karışımdan doğar: karışmamış olan her şey tatsız olduğu gibi kokusuzdur da; bu yüzden su, hava ve ateş gibi basit cisimler kokusuzdur. Toprak ise koku taşıyan başlıca, hatta tek basit cisimdir, çünkü en çok karışmış olan odur. Kokuların bir kısmı, tatlarda olduğu gibi, adeta biçimsiz ve sulu gibidir; bir kısmının ise belirli türleri vardır. Bu türler tatların türlerine uyar gibi görünür; ama daha önce söylediğimiz gibi hepsi aynı adları taşımaz, tatlar gibi türlere göre de keskin biçimde ayrılmamıştır; daha çok, cinslere göre ayrılmış gibidir: bir kısmı güzel, bir kısmı kötü kokar.
Αἱ ὀσμαὶ τὸ μὲν ὅλον ἐκ μίξεώς εἰσι καθάπερ οἱ χυμοί· τὸ γὰρ ἅμικτον ἅπαν ἄοδμον ὥσπερ ἄχυμον, διὸ καὶ τὰ ἁπλᾶ ἄοδμα, οἷον ὕδωρ, ἀὴρ, πῦρ. Ἡ δὲ γῆ μάλιστʼ ἢ μόνη ὀδμὴν ἔχει, διὸ μάλιστα μικτή. Τῶν δʼ ὀδμῶν αἱ μὲν ὥσπερ ἀειδεῖς καὶ ὑδαρεῖς καθάπερ ἐπὶ τῶν χυμῶν, αἱ δʼ ἔχουσαί τινας ἰδέας. Αἱ δʼ ἰδέαι δοκοῦσι μὲν ἀκολουθεῖν ταῖς τῶν χυμῶν, οὐ μὴν ἔχουσί γε πᾶσαι τὰς αὐτὰς προσηγορίας, ὥσπερ ἐν τοῖς πρότερον εἴπομεν, οὐδʼ ὅλως οὕτω διωρισμέναι τοῖς εἴδεσιν ὥσπερ οἱ χυμοὶ ἀλλʼ ὡς ἂν τοῖς γένεσιν, ὅτι τὰ μὲν εὔοσμα τὰ δὲ κάκοσμα.
1.2Güzel ve kötü kokunun türlerine ise ayrı adlar konmamıştır; oysa bunlar arasında da tatlı ve acı tatların kendi aralarındaki kadar büyük farklar vardır. Bunun yerine kokuya keskin, kuvvetli, yumuşak, tatlı ve ağır denir; bu adların bazıları kötü kokular için de kullanılır. Küllî olan ve bozulan her şeyde adeta ortak bulunan kötü koku ise çürük kokusudur. Çürüyen her şey kötü kokar; meğer ki, bozulmadaki benzerlik yüzünden, şarabın ekşimesine de çürüme densin.
Τῆς δʼ εὐωδίας καὶ κακωδίας οὐκέτι τὰ εἴδη κατωνόμασται καίπερ ἔχοντα διαφορὰς μεγάλας ἐπί γʼ αὐτῶν τῶν γλυκέων καὶ πικρῶν [μᾶλλον], ἀλλὰ δριμεῖα λέγεται καὶ ἰσχυρὰ καὶ μαλακὴ καὶ γλυκεῖα καὶ βαρεῖα ὀδμή· κοιναὶ δʼ ἔνιαι τούτων καὶ τῶν κακωδῶν. Ἡ δὲ καθόλου καὶ ὥσπερ ἐπὶ πᾶσι τοῖς διαφθειρομένοις σαπρότης. Ἅπαν γὰρ τὸ σηπόμενον κακῶδες, εἰ μή τις τὴν ὀξύτητα λέγει τοῦ οἴνου σαπρότητα τῇ ὁμοιότητι τῆς φθορᾶς.
1.3Çürük kokusu her şeyde, bitkilerde, hayvanlarda ve cansız şeylerde bulunur; bozulan her şeyde bulunur, yeter ki o şeyin yapısı baştan böyle bir maddeden olmasın; çünkü bazı şeyler maddelerinin kokusunu da taşır. Ama bu her şey için geçerli değildir: çürük şeylerden çıkanların çoğu kötü kokmaz; gübreden biten mantarlar da kötü kokmaz. Çürümeden biten ve oluşan şeyler ise kötü kokar. Kabaca söylersek, olgunlaşmış, ince ve en az topraksı olan şeyler güzel kokar; çünkü koku nefesle alınır. Kötü kokanların bunların zıddı olduğu da açıktır. Tatlı şeylerin çoğu nasıl bir acılık belli ederse, güzel kokulu şeylerin çoğu da kokularında bir ağırlık belli eder.
Ἐν ἅπασι δʼ ἐστὶν ἡ τοῦ σαπροῦ κακωδία καὶ ἐν φυτοῖς καὶ ἐν ζώοις καὶ ἐν τοῖς ἀψύχοις· ἐν ἅπασι δὲ διαφθειρομένοις ὧν μὴ ἡ σύστασις εὐθὺς ἐκ τοιαύτης ὕλης, ἔχει γὰρ ἔνια καὶ τὴν τῆς ὕλης ὀσμὴν, οὐ μὴν ἐπὶ πάντων γε τοῦτʼ ἀκολουθεῖ. Πολλὰ γὰρ οὐ κακώδη τὰ ἐκ τῶν σαπρῶν, ὡς οὐδʼ οἱ μύκητες οἱ ἐκ τῆς κόπρου φυόμενοι· τὰ δʼ ἐκ σήψεως φυόμενα καὶ συνιστάμενα κακώδη. Εὔοσμα μὲν οὖν ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν τὰ πεπεμμένα καὶ λεπτὰ καὶ ἥκιστα γεώδη· τὸ γὰρ τῆς ὀσμῆς ἐν ἀναπνοῇ· κακώδη δὲ δηλονότι τἀναντία. Πολλὰ δὲ ὥσπερ τῶν γλυκέων ἐμφαίνει τινὰ πικρότητα, καὶ τῶν εὐωδῶν βαρύτητα ταῖς ὀσμαῖς.
2.42. Bölüm
Hayvanların, bitkilerin ve cansız şeylerden kokusu olanların her birinin kendine özgü bir kokusu vardır; ama bunların çoğunu fark etmeyiz, çünkü bu his bizde neredeyse en kötü histir. Başka canlılara ise büsbütün kokusuz görünen şeyler bile bir koku verir: Kedropolis arpası yük hayvanlarına öyle gelir; onu kötü kokusu yüzünden yemezler. Kokulu sayılan hayvanların kokuları da bizden kaçar. Kabaca söylersek, hiçbir hayvan güzel kokudan kendi başına hoşlanmaz gibi görünür; ancak besine ve zevke ilişkin kokulardan hoşlanır. Bazı hayvanlar ise kokulardan, hatta güzel kokulardan acı çeker gibi görünür; akbabalar ve bok böcekleri hakkında söylenen doğruysa. Bunun, kendi tabiatlarına zıt olmalarından ileri geldiği açıktır. Her bir durumda canlının mizacını ve kokunun kuvvetini birlikte göz önüne almak gerekir.
Ἔχει δὲ ἕκαστον ὀσμὴν ἰδίαν καὶ ζώων καὶ φυτῶν καὶ τῶν ἀψύχων ὅσα ὀσμώδη· πολλὰ δʼ ἡμῖν οὐ φαίνεται διὰ τὸ χειρίστην ἔχειν τὴν αἴσθησιν ταύτην ὡς εἰπεῖν. Ἐπεὶ τοῖς γε ἄλλοις καὶ τὰ παντελῶς ἄοδμα φαινόμενα δίδωσί τινα ὀσμὴν, ὥσπερ αἱ κριθαὶ τοῖς ὑποζυγίοις αἱ ἐκ τῆς Κεδροπόλιος, ἃς οὐκ ἐσθίουσιν διὰ τὴν κακωδίαν. Ἡμᾶς δὲ καὶ αἱ τῶν ζώων λανθάνουσιν τῶν ὀσμωδῶν δοκούντων. Εὐωδίᾳ μὲν οὖν οὐθὲν φαίνεται καθʼ αὑτὸ χαίρειν ὡς εἰπεῖν, ἀλλʼ ὅσα πρὸς τὴν τροφὴν καὶ τὴν ἀπόλαυσιν. Πονεῖν δʼ ἔνια φαίνεται ταῖς ὀσμαῖς καὶ ταῖς εὐωδίαις, εἴπερ ἀληθὲς τὸ ἐπὶ τῶν γυπῶν καὶ τῶν κανθάρων. Τοῦτο δὲ δῆλον ὡς διʼ ἐναντίωσιν τῆς ἐν αὐτοῖς φύσεως. Ὡς δὲ καθʼ ἕκαστον ἅμα δεῖ τὴν γε κρᾶσιν τὴν ἑκάστου καὶ τὴν τῆς ὀσμῆς λαμβάνειν δύναμιν.
2.5Bazı güzel kokular besinlerde de bulunur; meyve ağaçlarının yemişlerinde, armutlarda ve elmalarda olduğu gibi: bunlar yenmeden de hoştur, hatta denebilir ki o zaman daha da hoştur. Yine de kabaca ayırırsak kokuların bir kısmı kendi başına, bir kısmı araz olarak vardır: özsuların ve besinlerin kokuları araz olarak, çiçeklerinki ise kendi başına. Daha önce de söylendiği gibi güzel kokulu şeyler genellikle kötü tatlı, buruk ve acımsıdır. Tadı güzel olanların bazıları da kötü kokar; Mısır inciri denen yemiş tatlı olduğu hâlde, her yerde değilse de bazı yerlerde böyledir. Ardıç da tatlı olduğu hâlde çiğnenince bir kötü koku belli eder, ama idrarı güzel kokutur.
Εἰσὶ μὲν οὖν ἔνιαι τῶν εὐόσμων καὶ ἐν ταῖς τροφαῖς οἷον αἱ τῶν ἀκροδρύων καὶ ἀπίων καὶ μήλων· αὗται γὰρ ἄνευ τῆς προσφορᾶς ἡδεῖαι, καὶ μᾶλλον ὡς εἰπεῖν. Οὐ μὴν ἀλλ' ὥς γʼ ἁπλῶς διελεῖν αἱ μέν εἰσι καθʼ αὑτὰς αἱ δὲ κατὰ συμβεβηκός· αἱ μὲν τῶν χυλῶν καὶ τῆς τροφῆς κατὰ συμβεβηκὸς, αἱ δʼ ὥσπερ τῶν ἀνθῶν καθʼ αὑτάς. Ὡς δʼ ἐπίπαν τὰ εὔοσμα καθάπερ καὶ πρότερον ἐλέχθη δύσχυμα καὶ στρυφνὰ καὶ ὑπόπικρα. Ἔνια δὲ τῶν εὐχύμων καὶ κακώδη, καθάπερ καὶ τὸ αἰγύπτιον καλούμενον σῦκον, γλυκὺ ὂν, καὶ εἰ μὴ πανταχοῦ ἀλλʼ ἐνιαχοῦ. Καὶ ἡ ἄρκευθος ἐμφαίνει τινὰ τῇ μασήσει κακωδίαν γλυκεῖα οὖσα· τὸ δʼ οὖρον ποιεῖ εὐῶδες.
2.6Kokuların bir kısmı bitkilerde ve onların sürgün, yaprak, kabuk, meyve ve reçine gibi kısımlarında, bir kısmı da ayırdığımız üzere hayvanlarda ve cansız şeylerde bulunur. Canlılardaki kokuların her birinin kendine uygun yerde olgunlaştığı açıktır; güzel ya da kötü kokmak onların kendi tabiatlarına bağlıdır, olgunlaşma da kendilerine özgü sıcaklıkla olur. Cansız şeylerde ise kokular, tatlar gibi, basit cisimlerin kuvvetleriyle hem oluşur hem değişir.
Ἐπεὶ δὲ τῶν ὀσμῶν αἱ μὲν ἐν φυτοῖς καὶ τοῖς τούτων μορίοις, οἷον κλωσὶ, φύλλοις, φλοιοῖς, καρποῖς, δακρύοις, αἱ δὲ ὥσπερ διείλομεν ἐν ζώοις [καὶ φυτοῖς] καὶ τοῖς ἀψύχοις, αὗται μὲν φανερὸν ὅτι πέψιν ἕκασται λαμβάνουσιν ἐν τοῖς οἰκείοις· [αἷς] καὶ τὸ εὐῶδες καὶ κακῶδες ἀκολουθεῖ κατὰ τὰς οἰκείας φύσεις, ἡ δὲ πέψις τῷ οἰκείῳ θερμῷ. Ἐν δὲ τοῖς ἀψύχοις ταῖς τῶν ἁπλῶν δυνάμεσι καὶ γίνονται καὶ μεθίστανται καθάπερ οἱ χυμοί.
3.73. Bölüm
Tekhnē ve buluşla ortaya çıkan kokular hakkında da, tatlar hakkında yaptığımız gibi, konuşmaya çalışmalıyız. Her ikisinde de gözettiğimiz şeyin hep daha iyisi olduğu açıktır; çünkü her tekhnē bunu hedefler. Karışmamış şeylerin de bazı kokuları vardır; insanlar, tatların lezzetine yaptıkları gibi, hazırlamalarla bunlara da katkıda bulunmaya çalışırlar. Yine de kabaca söylersek kokuların çoğu karışımla elde edilir. Bu karışımlar cins bakımından iki şeyden, sıvı ve kurudan yapılır; üç türlü olur: ya aynı cinsten olan aynı cinstenle karıştırılır —sıvı sıvıyla ya da kuru kuruyla— ya da farklı olan farklıyla, yani sıvı kuruyla.
Ὅσαι δὲ δὴ κατὰ τέχνην καὶ ἐπίνοιαν γίνονται περὶ τούτων πειρατέον εἰπεῖν ὥσπερ καὶ περὶ τῶν χυλῶν. Ἐν ἀμφοῖν δὲ δῆλον ὡς ἀεὶ πρὸς τὸ βέλτιον [ἦν] ἡμῖν ἡ ἀναφορά· πᾶσα γὰρ τέχνη στοχάζεται τούτου. Εἰσὶ μὲν οὖν καὶ τοῖς ἀμίκτοις ὀσμαί τινες πρὸς ἃς συνεργεῖν πειρῶνται καὶ ταῖς παρα⟨σκευαῖς, ὡς καὶ⟩ ταῖς τῶν χυμῶν εὐστο⟨μίαις⟩. Οὐ μὴν ἀλλ' ὥς γʼ ἁπλῶς εἰπεῖν ἐν μίξει τὸ πλέον, καὶ οὕτως αἱ […] δυοῖν μὲν ὡς τῷ γένει λαβεῖν, ὑγροῦ καὶ ξηροῦ· τριχῶς δὲ γί⟨νονται⟩, ὅταν ἢ ὁμογενὲς ὁμογενεῖ, ἢ παράλλαττον τῷ παραλλάττοντι, ἢ ὑγρῷ ὑγρὸν ἢ ξηρῷ ξηρόν, ⟨ἢ ὑγρῷ ξηρόν⟩.
3.8Çünkü hem tatların hem kokuların oluşumu bu ikisindendir. Baharatları ve serpme tozları birleştirenler kuruyu kuruyla karıştırır; koku yağlarını birbirine katanlar ya da şaraba koku yağı dökenler sıvıyı sıvıyla. Üçüncü yol, ki en yaygını da budur, koku yağı yapanlarınkidir: onlar kuruyu sıvıyla karıştırır; çünkü her koku yağının ve merhemin bileşimi budur. Tatlarda olduğu gibi burada da hangi kokuların hangileriyle iyi karıştığını ve hangilerinin hangileriyle birlikte tek bir koku ortaya çıkarmaya yardım ettiğini bilmek gerekir. Nitekim tatlarda da karıştıranlar, adeta çeşni verenler tam bunu arar. Tekhnēlerin gayelerine ulaştıkları malzemeler ve yollar işte bunlardır.
Ἐκ δυοῖν γὰρ τούτων καὶ ἡ τῶν χυλῶν καὶ τῶν ὀσμῶν γένεσις· ὡς μὲν οἱ τὰ ἀρώματα καὶ τὰ διαπάσματα συντιθέντες ξηροῖς πρὸς ξηρά· ὡς δʼ οἱ τὰ μύρα κεραννύντες ἢ τῷ οἴνῳ ἐπιχέοντες ὑγροῖς πρὸς ὑγρά. Τὸ δὲ τρίτον, ὃ καὶ πλεῖστόν ἐστιν, ὡς οἱ μυρεψοὶ ξηροῖς πρὸς ὑγρά· παντὸς γὰρ μύρου καὶ χρίσματος ἡ σύνθεσις αὕτη. Δεῖ δʼ εἰδέναι ποῖαι ποίοις εὔμικτοι καὶ ποῖαι ποίοις συνεργοῦσιν εἰς τὸ ποιεῖν μίαν ὥσπερ ἐπὶ τῶν χυμῶν. Καὶ γὰρ ἐκεῖ ταὐτὸ τοῦτο ζητοῦσιν οἱ μιγνύντες καὶ οἷον ἀρτύοντες. Ταῦτα μὲν οὖν ἐν οἷς καὶ διʼ ὧν αἱ τέχναι ποιοῦνται τὰ τέλη.
3.9Bazı şeyler kokunun kendisi için, koku alma hissine yönelik olarak karıştırılır; bazıları ise adeta tadı hoşlaştırmak için: şaraplara koku yağı dökenler ya da baharat atanlar gibi. Çünkü birbirine yakın olan hisler birbirinden bir tür zevk alır; bu yüzden tadılan şeylerin kendilerinde de güzel koku ararlar.
Μίγνυνται δὲ τὰ μὲν αὐτῆς τῆς ὀσμῆς ἕνεκα καὶ πρὸς ταύτην τὴν αἴσθησιν, τὰ δʼ ὥσπερ ἡδύνειν βουλόμενα τὴν γεῦσιν οἷον ὡς οἱ τὰ μύρα τοῖς οἴνοις ἐπιχέοντες ἢ τὰ ἀρώματα ἐμβάλλοντες. Αἱ γὰρ αἰσθήσεις σύνεγγυς οὖσαι ποιοῦσί τινα ἀπόλαυσιν ἀλλήλων, ὅθεν καὶ αὐτοῖς τοῖς γευστοῖς ζητοῦσι τὰς εὐοσμίας.
3.10Belki şu sorulabilir: koku yağı ve öteki güzel kokulu şeyler neden şarapları hoşlaştırır da yiyeceklerden hiçbirini hoşlaştırmaz, aksine çiğ olsun pişmiş olsun hepsini bozar? Sebebinin şu olduğu kabul edilmelidir: kuru yiyeceklerde koku, kuvveti yüzünden onların kendi tadını giderir, bir yandan da kendi buruk ve acımsı tadını belli eder; çünkü güzel kokulu her şey böyledir. Bu, çiğnerken daha da belirgin olur; hem ezilme ve kesilme yüzünden, hem de yiyecek ağızda uzun süre kaldığı için.
Ἀπορήσειε δʼ ἄν τις ἴσως διὰ τί ποτε μύρον καὶ τἆλλα εὔοσμα τοὺς μὲν οἴνους ἡδύνει τῶν δὲ βρωμάτων οὐδὲν ἀλλὰ πάντα λυμαίνεται καὶ ἀπύρωτα καὶ πεπυρωμένα. Τὸ δʼ αἴτιον ὑποληπτέον ὅτι συμβαίνει τῶν μὲν ξηρῶν ἀφαιρεῖσθαί τε τὸν οἰκεῖον χυλὸν διὰ τὴν ἰσχὺν καὶ ἅμα συνεπιφαίνειν τὸν αὑτοῦ ὄντα στρυφνὸν καὶ ὑπόπικρον· ἅπαν γὰρ τὸ εὔοσμον τοιοῦτον, διαμασωμένοις δὲ μᾶλλον ἐμφανὲς διά τε τὴν θλίψιν καὶ τομὴν καὶ ἔτι τῷ χρονίζεσθαι.
3.11Şarapta ise bunların ikisi de olmaz: şarabın tadı en kuvvetli tattır ve kokuya yenik düşmeyecek kadar da boldur; dilde de hiç oyalanmaz, ancak dokunup geçer. Böylece hoş olanı hisse iletir, acı ve kötü tadı ise dile belli etmez; koku gerçekten de içkiye bir çeşni olur. Tatlı şaraba bu en çok gereklidir, çünkü onun kendine ait bir kokusu yoktur; ötekilerde ise karışım sayesinde ikisinden tek bir koku ortaya çıkar. Çünkü şarap, daha önce de söylendiği gibi, kokuları almaya pek yatkındır.
Τοῦ δ' οἴνου οὐδέτερον ποιεῖ· καὶ γὰρ ὁ χυλὸς ἰσχυρότατος καὶ πλείων εἰς τὸ μὴ κρατεῖσθαι καὶ οὐδένα τῇ γεύσει χρόνον ἐπιδιατρίβων ἀλλʼ ὅσον ἐπιθιγγάνων, ὥστε τὸ μὲν ἡδὺ ἐνδιδόναι τῇ αἰσθήσει τὸ δὲ πικρὸν καὶ δύσχυμον τῇ γεύσει μὴ ἐμφαίνειν ἀλλὰ συμβαίνειν τῷ ὄντι καθάπερ ἥδυσμα γίνεσθαι τῷ πόματι τὴν ὀσμήν· τῷ μὲν γλυκεῖ καὶ μάλιστα δεομένῳ διὰ τὸ μηδὲν ἔχειν, τοῖς δʼ ἄλλοις ὥσπερ μιᾶς ἐξ ἀμφοῖν γενομένης διὰ τὴν μίξιν. Ὁ γὰρ οἶνος ὥσπερ καὶ πρότερον ἐλέχθη δεινὸς δέξασθαι τὰς ὀσμάς.
3.12Şu da bir aporia doğurur: Çiçekler ve çelenkler kokuca daha zayıf oldukları hâlde neden uzaktan da kokar da, süsen, nardin ve öteki kuru güzel kokulu şeyler daha kuvvetli oldukları hâlde ancak yakından kokar? Bunların bazıları burna yaklaştırılınca kokar, bazıları ise ayrıca ezilmeye ve parçalanmaya, bazıları da mür, günlük ve bütün tütsüler gibi ateşe muhtaçtır.
Ἔχει δʼ ἀπόρησιν καὶ τόδε, διὰ τί τὰ μὲν ἄνθη καὶ τὰ στεφανώματα ἀσθενέστερα ὄντα ταῖς ὀσμαῖς καὶ πόρρωθεν ὄζει, ἡ δʼ ἴρις καὶ τὸ νάρδον καὶ τἆλλα τὰ εὔοσμα τῶν ξηρῶν ἰσχυρότερα ἐγγύθεν· καὶ ἔνιά γε προσενεγκαμένοις, ἔνια δὲ καὶ τρίψεως προσδεῖται καὶ διαιρέσεως, τὰ δὲ καὶ πυρώσεως ὥσπερ ἡ σμύρνα καὶ ὁ λιβανωτὸς καὶ πᾶν τὸ θυμιατόν.
3.13Sebebi şudur: çiçekler gevşek dokulu ve derinliksiz olduklarından kokuyu yapan şey onların yüzeyindedir; köklerde ve bütün katı şeylerde ise derindedir, üstelik bunların dışı kurumuş ve sıkılaşmıştır. Bu yüzden çiçekler kokularını uzağa salar, ötekiler ise adeta gözeneklerinin açılmasına muhtaçtır. Bu yüzden katı şeylerin hepsi parçalanıp dövülünce daha güzel kokar, çiçekler ise ezilince daha kötü kokar: biri kendine özgü olanı ortaya çıkarır, öteki yabancı bir koku edinir. Günlük ve mür ise tabiatları daha da sık olduğundan, onları yavaş yavaş ısıtıp buğularını çıkaracak yumuşak bir ateşe ayrıca muhtaçtır. Bunlar dövülür ya da ezilirse koku verirler, ama aynı ölçüde hoş ve uzun süren bir koku vermezler. Bunların sebepleri aşağı yukarı böyledir.
Αἴτιον δʼ ὅτι τῶν μὲν ἀνθῶν ἐπιπολῆς τὸ ποιοῦν τὴν ὀσμὴν ἅτε μανῶν ὄντων καὶ οὐκ ἐχόντων βάθος, τῶν δὲ ῥιζῶν καὶ πάντων τῶν στερεῶν ἐν βάθει, τὰ δʼ ἔξωθεν ἀπεξηραμμένα καὶ πεπυκνωμένα· διὸ καὶ ἀφιᾶσι πόρρω τὰς ἀποπνοίας, τὰ δʼ οἷον ἀνοίξεως δέονται τῶν πόρων, ὅθεν διαιρούμενα καὶ κοπτόμενα πάντʼ εὐωδέστερα, τὰ δʼ ἄνθη κακωδέστερα τριβόμενα· τὰ μὲν γὰρ ἐκφαίνει τὸ οἰκεῖον τὰ δὲ προσλαμβάνει τὸ ἀλλότριον. Ὁ δὲ λιβανωτὸς καὶ ἡ σμύρνα πυκνοτέραν ἔτι τὴν φύσιν ἔχοντα προσδέονται πυρώσεως μαλακῆς ἣ κατὰ μικρὸν ἐκθερμαίνουσα ποιήσει τὴν ἀναθυμίασιν. Ἐὰν γὰρ κόπτῃ τις ἢ τρίβῃ ταῦτα προσοίσονται μὲν ὀσμὴν οὐχ ὁμοίως δὲ ἡδεῖαν οὐδʼ εὐταμίευτον. Τούτων μὲν οὖν τοιαῦταί τινες αἱ αἰτίαι.
4.144. Bölüm
Koku yağlarının bileşimi ve hazırlanması, bütünüyle, kokuları adeta saklamak içindir. Bu yüzden kokuları yağa koyarlar; çünkü yağ en uzun dayanan şeydir, kullanım için de en uygun olandır. Ama yağ, sıklığı ve yağlılığı yüzünden tabiatça kokuyu en az alan şeydir. Yağların kendi aralarında en yağlısı badem yağı gibileridir; susam yağı ve zeytinyağı ise en çok böyledir.
Τῶν δὲ μύρων ἡ σύνθεσις καὶ ἡ κατασκευὴ τὸ ὅλον οἷον εἰς θησαυρισμόν ἐστι τῶν ὀσμῶν· διόπερ εἰς τοὔλαιον τίθενται· τοῦτο γὰρ χρονιώτατον καὶ ἅμα πρὸς τὴν χρείαν μάλιστʼ ἁρμόττον. Ἐπεὶ φύσει ἥκιστα δεκτικὸν ὀσμῆς διὰ τὴν πυκνότητα καὶ τὸ λίπος, αὐτῶν δὲ τούτων τὸ λιπαρώτατον οἷον τὸ ἀμυγδάλινον· τὸ δὲ σησάμινον καὶ τὸ ἐκ τῶν ἐλαιῶν μάλιστα.
4.15En çok Mısır ve Suriye ben ağacının (balanos) yağını kullanırlar, çünkü en az yağlı olan odur. Zeytinyağından da en çok phaulia zeytininden çiğ sıkılmış yağı kullanırlar; çünkü bu yağ en az yağlı ve en ince yağ gibi görünür. Bunu da eskimiş değil taze olarak kullanırlar; bir yılı geçen yağ daha koyu ve daha yağlı hâle geldiği için işe yaramaz. Demek ki en uygun yağ budur, çünkü en az yağlı olanıdır. Bazıları merhemlerde acı badem yağının da kullanıldığını söyler; Kilikya'da çok acı badem yetişir ve ondan merhem yaparlar.
Χρῶνται δὲ μάλιστα τῷ ἐκ τῆς βαλάνου τῆς αἰγυπτίας καὶ συρίας, ἥκιστα γὰρ λιπαρόν· ἐπεὶ καὶ τῷ ἐκ τῶν ἐλαιῶν μάλιστα χρῶνται τῷ ὠμοτριβεῖ τῆς φαυλίας· δοκεῖ γὰρ ἀλιπέστατον ἔχειν καὶ λεπτότατον· καὶ τούτῳ νέῳ καὶ μὴ παλαιῷ· τὸ γὰρ ὑπὲρ ἐνιαυτὸν ἀχρεῖον, παχύτερον καὶ λιπαρώτερον γενόμενον. Ἔλαιον μὲν οὖν τοιοῦτον οἰκειότατον, ἀλιπέστατον γάρ. Φασὶ δέ τινες καὶ ⟨ἐν⟩ τῷ χρίσματι τὸ ἐκ τῶν πικρῶν ἀμυγδάλων· πολλὰ δὲ γίνεται περὶ Κιλικίαν καὶ ποιοῦσιν ἐξ αὐτῶν χρίσμα.
4.16Bu yağın da, ben yağı gibi, değerli koku yağlarına uygun düştüğünü söylerler. Bademlerin kabukları da yağa atılınca ona güzel koku verir; acı bademlerinki de öyle. Ama bir yandan en kokusuz yağı —phaulia zeytininden çiğ sıkılmış yağ gibi— aramak, bir yandan da koku yağını badem yağıyla yapmak nasıl çelişkili olmaz? Çünkü badem yağının bir keskinliği vardır. Meğer ki sebep, zeytinyağının kaynatılınca kötü kokması olsun. Bunlar ayrıca incelenmelidir.
Φασὶ δὲ καὶ εἰς τὰ σπουδαῖα τῶν μύρων ἁρμόττειν ὥσπερ καὶ τὸ ἐκ τῆς βαλάνου καὶ τοῦτο. Ποιεῖ δὲ ⟨τὰ⟩ κελύφη αὐτῶν εὔοσμον εἰς τὸ ἔλαιον ἐμβαλλόμενα· ἐπεὶ καὶ τὰ τῶν πικρῶν. Ἤδη δὲ πῶς οὐκ ἐναντίον ἅμα μὲν τὸ ἀοσμότατον ζητεῖν ὥσπερ καὶ τὸ ὠμοτριβὲς ἐκ τῶν φαυλιῶν, ἅμα δʼ ἐν τούτοις ποιεῖν; δριμύτητα γὰρ ἔχει τὸ τῶν ἀμυγδάλων· εἰ μὴ ἄρʼ ὅτι τὸ ἔλαιον ἑψόμενον κακῶδες. Ταῦτα μὲν οὖν ἐπισκεπτέον.
4.17Her koku yağında baharat kullanırlar; bazılarıyla yağı büzerler, bazılarıyla da ona koku verirler. Yağın tamamını, boyaya hazırlanan yün gibi, kokuyu daha iyi alsın diye önceden büzerler. Bu büzme işi baharatların daha zayıf olanlarıyla yapılır; sonra kokusunu vermek istedikleri baharatı katarlar. Çünkü en son katılan, az bile olsa, hep baskın gelir: örneğin bir kotyle yağa bir mna mür, ardından da iki dirhem tarçın katılırsa, tarçının iki dirhemi baskın gelir.
Χρῶνται δὲ πρὸς πάντα τοῖς ἀρώμασι, τοῖς μὲν ἐπιστύφοντες τὸ ἔλαιον τοῖς δὲ καὶ τὴν ὀσμὴν ἐκ τούτων ἐμποιοῦντες. Ὑποστύφουσι γὰρ πᾶν εἰς τὸ δέξασθαι μᾶλλον τὴν ὀσμὴν ὥσπερ τὰ ἔρια εἰς τὴν βαφήν. Ὑποστύφεται δὲ τοῖς ἀσθενεστέροις τῶν ἀρωμάτων, εἶθ' ὕστερον ἐμβάλλουσιν ἀφʼ οὗ ἂν βούλωνται τὴν ὀσμὴν λαβεῖν· ἐπικρατεῖ γὰρ ἀεὶ τὸ ἔσχατον ἐμβαλλόμενον καὶ ἂν ἔλαττον ᾖ· οἷον ἐὰν εἰς κοτύλην σμύρνης ἐμβληθῇ μνᾶ καὶ ὕστερον ἐμβληθῶσι κιναμώμου δραχμαὶ δύο, κρατοῦσιν αἱ τοῦ κιναμώμου δύο δραχμαί.
4.18Buna da, şuna da hayret edilebilir: önceden katılan baharatlar, kendileri kokulu oldukları hâlde, yağı neden kokuyu daha iyi alır hâle getirir? Kokuyu alacak olanın kokusuz olması gerekir; başka bir kokuya tutulmuş olan ise kokusuz değildir; öyleyse kokuyu daha az alması gerekirdi. İkisinin, hatta hepsinin sebebi aynıdır: baharatlar kuru oldukları için yağlılığı kendilerine çekip içlerine alırlar; bu yüzden yağın sıkılığını da giderirler. Yağ gevşeyip, kendine özgü kokusunun da en çok içinde bulunduğu yağlılıktan kurtulunca, sonra katılanı daha iyi alır, çünkü ona karşı direnmez.
Θαυμάσειε δʼ ἄν τις ἴσως τοῦτό τε καὶ διὰ τί ποτε τὰ ἀρώματα προεμβαλλόμενα δεκτικώτερον ποιεῖ τοὔλαιον ὀσμὴν ἔχοντα· δεῖ γὰρ ἀῶδες εἶναι τὸ δεξόμενον, τὸ δὲ κατειλημμένον ὑφʼ ἑτέρου οὐκ ἀῶδες, ὥσθʼ ἧττον ἐχρῆν εἶναι δεκτικόν. Αἴτιον δʼ ἀμφοτέρων ἢ πάντων τὸ αὐτό. Ξηρὰ γὰρ ὄντα τὸ λίπος ἕλκει πρὸς ἑαυτὰ καὶ ἀναδέχεται, διὸ καὶ τὴν συνέχειαν ἐξαιρεῖ· μανὸν δὲ γενόμενον καὶ τοῦ λίπους ἀφαιρεθέντος ἐν ᾧ καὶ ἡ οἰκεία μάλιστα ὀσμὴ, δεκτικώτερον ἐγένετο τοῦ ἐπιβαλλομένου διὰ τὸ μὴ ἀντιστατεῖν.
4.19Baharattan gelen koku ise hem zayıftır, çünkü yağlılığa harcanmıştır, hem de yağlılık gözenekleri doldurduğu için onun tarafından tutulur. Böylece sonradan katılan şeyin, az olsa bile, kokusunun baskın gelmesi akla uygundur; çünkü en zayıf ve en alıcı olan şeyin içine düşer. Her yağın dayanıklılığı, ateşe karşı direnci ve bu türden öteki özellikleri de buna orantılıdır. En alıcı olan, ben yağı gibi, en uzun dayananıdır da; sebep yine aynıdır: kokuyu en iyi alan, adeta onunla tek bir şey olur ve onunla kaynaşır; böyle olan da hep en kalıcıdır; bu yüzden ateşte de en az etkilenen odur.
Ἡ δὲ ἀπὸ τῶν ἀρωμάτων ὀδμὴ καὶ ἀσθενὴς ἅτε εἰς τὸ λιπαρὸν ἀνηλωμένη, καὶ ἔτι κατέχεται τούτῳ διὰ τὸ πληρῶσαι τοὺς πόρους. Ὥστε κατὰ λόγον κἂν ἔλαττον ᾖ τὸ ἐπιβαλλόμενον ἐπικρατεῖν τὴν τούτου ὀσμήν· εἰς ἀσθενέστατον γὰρ ἐμπίπτει καὶ δεκτικώτερον. Ἀνὰ λόγον δʼ ἔχει καὶ ἡ πολυχρονιότης ἡ ἐν ἑκάστῳ καὶ ἡ πρὸς τὴν πύρωσιν εὐσθένεια καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα. Τὸ γὰρ δεκτικώτατον οἷον τῆς βαλάνου καὶ χρονιώτατον, καὶ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· μάλιστα γὰρ ὥσπερ ἓν γίνεται καὶ συμφυὲς τὸ μάλιστα δεχόμενον· ἀεὶ γὰρ τὸ τοιοῦτον διαμονώτατον, διὸ καὶ πυρούμενον μάλιστα ἀπαθές.
4.20Öteki yağlar arasında susam yağı da yağlılığı yüzünden aynı şekilde dayanıklıdır; ama ateşte ısıtılınca, adeta çözülüyormuş gibi susam kokar. Yağların tabiatları ve kuvvetleri işte böyledir.
Ὡσαύτως δὲ καὶ τῶν ἄλλων τὸ σησάμινον διὰ τὴν λιπαρότητα· πυρούμενον δὲ ἐξόζει σησάμου καθάπερ ἀναλυόμενον. Αἱ μὲν οὖν τῶν ἐλαίων φύσεις καὶ δυνάμεις τοιαῦται.
5.215. Bölüm
Çiçekler dışında, baharatların ve güzel kokulu şeylerin hemen hepsi kuru, sıcak, büzücü ve yakıcıdır. Bazılarında, daha önce söylediğimiz gibi, bir acılık da vardır: süsen, mür ve günlük gibi; kabaca söylersek koku yağları da öyledir. Kuvvetlerinin en ortak olanları büzücülük ve ısıtıcılıktır; zaten yaptıkları da budur.
Τὰ δʼ ἀρώματα πάντα σχεδὸν καὶ εὔοσμα πλὴν τῶν ἀνθῶν ξηρὰ καὶ θερμὰ καὶ στυπτικὰ καὶ δηκτικά. Τὰ δὲ καὶ ἔχοντά τινα πικρότητα, καθάπερ καὶ ἐν τοῖς πρότερον εἴπομεν, ὥσπερ ἴρις, σμύρνα, λιβανωτὸς, ὡς δʼ ἁπλῶς εἰπεῖν καὶ τὰ μύρα. Κοινόταται δὲ τῶν δυνάμεων τό τε στυπτικὸν καὶ τὸ θερμαντικὸν ἃ δὴ καὶ ἐργάζονται.
5.22Ateşte ısıtılınca hepsi yağı büzer; asıl kokularını ise bazıları soğukken, ateşe konmadan verir. Çiçek boyalarının bazısı soğukta, bazısı sıcakta boyar; kokularda da durum buna benzer görünüyor. Hem büzme hem de asıl kokuyu verme için yapılan kaynatma, kaplar suyun içine konarak yapılır, doğrudan ateş kullanılmaz. Bunun sebebi sıcaklığın yumuşak olması gerektiğidir; alev kullanılırsa hem fire çok olur hem de yağ yanık kokar.
Ὑποστύφονται μὲν οὖν πάντα πυρούμενα, τὰς δʼ ὀσμὰς τὰς κυρίας ἔνια λαμβάνει ψυχρὰ καὶ ἀπύρωτα. Καὶ ἔοικεν ὥσπερ τῶν ἀνθῶν τὰ μὲν ψυχροβαφῆ τὰ δὲ θερμοβαφῆ παραπλησίως ἔχειν καὶ ἐπὶ τῶν ὀσμῶν. Πάντων δὲ ἡ ἕψησις εἴς τε τὴν ὑπόστυψιν καὶ τὰς κυρίας ὀσμὰς ἐνισταμένων τῶν ἀγγείων ὕδατι γίνεται καὶ οὐκ αὐτῷ τῷ πυρὶ χρωμένων· τοῦτο δὲ, ὅτι μαλακὴν εἶναι δεῖ τὴν θερμότητα, καὶ ἀπουσία πολλὴ γένοιτʼ ἂν τῇ φλογὶ χρωμένων, καὶ ἔτι καῦσιν ἂν ὄζοι.
5.23Ateşte ısıtılınca asıl kokularını verenler, soğukken verenlere göre daha az fire verir; çünkü ısıtılanlar önceden, kimi güzel kokulu şarapla, kimi suyla yoğrulur ve bu yüzden yağı daha az emer. Soğukken kullanılanlar ise kuru oldukları için daha çok emer; dövülmüş süsen gibi. Bir amphoraya bir medimnos ve iki yarım hekteus dövülmüş kuru süsen konursa firenin çok olduğunu söylerler; süsen ölçülü biçimde yoğrulursa iki khus kadar eksildiğini, çoğu zaman da daha az eksildiğini söylerler.
Ποιεῖ δʼ ἐλάττω τὴν ἀπουσίαν ὅσα πυρούμενα λαμβάνει τὰς κυρίας ὀσμὰς μᾶλλον ἢ ὅσα ψυχρὰ διὰ τὸ προφυρᾶσθαι τὰ πυρούμενα, τὰ μὲν οἴνῳ εὐώδει, τὰ δὲ ὕδατι· ἧττον γὰρ ἀναπίνει· τὰ δὲ ψυχρὰ ξηρὰ ὄντα μᾶλλον καθάπερ ἴρις κοπεῖσα. Λαμβάνοντος γὰρ τοῦ ἀμφορέως ξηρᾶς ἴριδος κεκομμένης μέδιμνον καὶ δύο ἡμίεκτα πολλὴν ποιεῖν φασὶν ἀπουσίαν, ἐὰν δὲ μετρίως φυράσῃ λείπειν ὅσον δύο χόας τοῖς δὲ πολλοῖς ἔλαττον.
5.24Süsen kuru olur ve ateşe konmazsa süsen yağı daha iyi olur; çünkü kuvveti, yoğrulup ateşte ısıtıldığındakinden daha saftır. Önceden yoğrulmuş baharattan yağ, onlar yağı daha az emip kendilerine çektikleri için, adeta daha kolay sıkılıp çıkar. Yağı büzerken de baharatları uzun süre içinde bırakmazlar; çok emmesinler diye çıkarırlar.
Γίνεται δὲ τὸ βέλτιον ἴρινον ἐὰν ᾖ ξηρὰ καὶ ἀπύρωτος ἡ ἴρις· ἀκρατεστέρα γὰρ ἡ δύναμις ἢ ἐὰν φυραθεῖσα καὶ πυρουμένη. Συμβαίνει δὲ ὥσπερ καὶ ἐκθλίβεσθαι μᾶλλον ἐκ τῶν προπεφυραμένων διὰ τὸ ἧττον ἀναδέχεσθαι καὶ ἕλκειν εἰς αὑτό· προστύφοντες δὲ οὐ πολὺν χρόνον ἐῶσι τὰ ἀρώματα ἀλλʼ ἐξαιροῦσιν ὅπως μὴ πολὺ ἐκπίνωσιν.
5.25Her koku yağına kendine uygun baharatları katarlar: kına yağına kakule ve aspalathos katarlar, bunları güzel kokulu şarapla yoğurarak; gül yağına kokulu saz, aspalathos ve eğir otu; yoğurma da aynı şekilde yapılır. Ötekilere de hep uygun olanları katarlar. Gül yağına ayrıca bol tuz da konur; bu, ötekilerden farklı olarak ona özgüdür; bu yüzden en çok fire de onda olur: bir amphoraya iki medimnos tuz karıştırılır.
Πρὸς ἕκαστον δὲ τῶν μύρων ἐμβάλλουσι τὰ πρόσφορα τῶν ἀρωμάτων, οἷον εἰς μὲν τὴν κύπρον καρδάμωμον, ἀσπάλαθον ἀναφυράσαντες τῷ εὐώδει. Εἰς δὲ τὸ ῥόδινον σχοῖνον, ἀσπάλαθον, κάλαμον· ἡ δʼ ἀναφύρασις ὁμοίως. Καὶ τοῖς ἄλλοις ἀεὶ τὰ ἁρμόττοντα. Τῷ ῥοδίνῳ δʼ ἐμβάλλονται καὶ ἅλες πολλοὶ καὶ τοῦτʼ ἴδιον παρὰ τἆλλα, διὸ καὶ πλείστη ἀπουσία γίνεται· μίγνυται γὰρ εἰς τὸν ἀμφορέα δύο μέδιμνοι.
5.26Kına yağının yapılışı gül yağınınkine benzer; ama çiçekler çabucak çıkarılıp sıkılmazsa, içlerinde oluşan çürüme kötü koku yüzünden koku yağını bozar; çünkü kına nemlenince çürür. Ayva yağının yapılışı da buna benzer: yağı büzdükten sonra ayvaları soğuk yağa atarlar, sonra her katışta, ayvalar kararmadan onları yeniden çıkarırlar; çünkü kararırlarsa, kınada olduğu gibi, nemlendikleri için çürürler.
Τῆς δὲ κύπρου ἡ μὲν ἐργασία παραπλησία τῇ τοῦ ῥοδίνου· πλὴν ἀλλʼ ἐάν τις μὴ ταχέως ἐξαίρῃ καὶ ἀποθλίβῃ σῆψις ἐγγινομένη φθείρει τὰ μύρα διὰ τὴν δυσωδίαν· ποιεῖ γὰρ σῆψιν ἀνυγραινομένη. Παραπλησία δʼ ἐργασία καὶ τοῦ μηλίνου· προστυφέντος γὰρ ἐλαίου καὶ τὰ μῆλα ἐμβάλλουσιν εἰς ψυχρὸν, εἶτʼ ἐξαιροῦσι πάλιν πρὸ τοῦ μελαίνεσθαι κατὰ πάσας τὰς ἐμβολάς· μελαινομένων γὰρ σῆψις διὰ τὸ ἀνυγραίνεσθαι καθάπερ καὶ ἐπὶ τῆς κύπρου.
6.276. Bölüm
Koku yağlarının hepsi kimi çiçeklerden, kimi yapraklardan, kimi sürgünlerden, kimi kökten, kimi odundan, kimi meyveden, kimi de reçineden yapılır; denebilir ki hepsi karışımdır. Çiçeklerden yapılanlar gül yağı ve şebboy yağı gibileridir; susinon da böyledir, çünkü o da zambaklardan yapılır; ayrıca su nanesi yağı, yabani kekik yağı, kına yağı, bunların yanında safran yağı. Safranın en iyisi Aigina'da ve Kilikya'da yetişir. Yapraklardan yapılanlar mersin yağı ve oinanthe yağı gibileridir; oinanthe Kıbrıs'ta dağlarda yetişir ve kokusu çok güçlüdür; Hellas'ta yetişenden ise kokusuz olduğu için yağ yapılmaz.
Ἅπαντα δὲ συντίθενται τὰ μύρα τὰ μὲν ἀπʼ ἀνθῶν τὰ δὲ ἀπὸ φύλλων τὰ δὲ ἀπὸ κλωνὸς τὰ δʼ ἀπὸ ῥίζης τὰ δʼ ἀπὸ ξύλων τὰ δʼ ἀπὸ καρποῦ τὰ δʼ ἀπὸ δακρύων. Μικτὰ δὲ πάνθʼ ὡς εἰπεῖν. Ἀπʼ ἀνθῶν μὲν οἷον τὸ ῥόδινον καὶ τὸ λευκόϊνον. Καὶ τὸ σούσινον· καὶ γὰρ τοῦτο ἐκ τῶν κρίνων· ἔτι δὲ τὸ σισύμβρινον καὶ τὸ ἑρπύλλινον καὶ ἡ κύπρος καὶ πρὸς τούτοις τὸ κρόκινον· βέλτιστος δʼ ἐν Αἰγίνῃ καὶ Κιλικίᾳ. Ἀπὸ δὲ τῶν φύλλων οἷον τό τε μύρρινον καὶ τὸ οἰνάνθινον· αὕτη δʼ ἐν Κύπρῳ φύεται ὀρεινὴ καὶ πολύοδμος· ἀπὸ δὲ τῆς ἐν τῇ Ἐλλάδι οὐ γίνεται διὰ τὸ ἄοδμον.
6.28Köklerden yapılanlar süsen yağı, nardin yağı ve kostostan yapılan amarakinondur; kökün adı kostostur. Eretria merhemi ise topalaktan yapılır; topalak Kiklad adalarından getirilir. Odundan yapılan, phoinix denen yağdır: hurmanın spathe denen çiçek kınını kurutup yağa atarlar. Meyvelerden yapılanlar ayva yağı, mersin yağı ve defne yağıdır. Mısır yağı ise birçok şeyden, tarçından, mürden ve başka şeylerden yapılır.
Ἀπὸ ῥιζῶν δὲ τό τε ἴρινον καὶ τὸ νάρδινον καὶ τὸ ἀμαράκινον ἐκ τοῦ κόστου· τοῦτο γὰρ ὀνομάζουσι τὴν ῥίζαν. Τὸ δὲ χρίσμα τὸ ἐρετρικὸν ἐκ τοῦ κυπείρου. Κομίζεται δὲ ἀπὸ τῶν Κυκλάδων τὸ κύπειρον. Ἀπὸ ξύλου δὲ ὁ φοίνιξ καλούμενος· ἐμβάλλουσι γὰρ τὴν ὀνομαζομένην σπάθην ξηράναντες. Ἀπὸ καρπῶν δὲ τό τε μήλινον καὶ τὸ μύρτινον καὶ τὸ δάφνινον· τὸ δʼ αἰγύπτιον ἐκ πλειόνων ἔκ τε τοῦ κιναμώμου καὶ ἐκ σμύρνης καὶ ἐξ ἄλλων.
6.29Megaleion bundan da çok şeyden yapılır. Nitekim tarçından […] ve dövülen mürden de bir yağ akar; buna azar azar damladığı için stakte, yani "damla" denir. Bazıları koku yağları arasında yalnız bunun basit ve bileşimsiz olduğunu, ötekilerin hepsinin bileşik olduğunu söyler; ama bazıları daha çok, bazıları daha az şeyden yapılır, en az şeyden yapılan da süsen yağıdır. Bazıları böyle söyler; başkalarına göre ise stakte şöyle yapılır: mürü dövüp yumuşak ateşte ben yağı içinde erittikten sonra üstüne sıcak su dökerler; mür ve yağ çamur gibi dibe çöker; bu olunca suyu süzerler, tortuyu da aletlerle sıkarlar.
Ἔτι δʼ ἐκ πλειόνων τούτου τὸ μεγαλεῖον· καὶ γὰρ ἐκ κιναμώμου […] καὶ ἐκ τῆς σμύρνης κοπτομένης ἔλαιον ῥεῖ· στακτὴ γὰρ καλεῖται διὰ τὸ ⟨κατὰ⟩ μικρὸν στάζειν. Ὃ δὴ μόνον τινές φασιν ἁπλοῦν εἶναι καὶ ἀσύνθετον τῶν μύρων τὰ δʼ ἄλλα πάντα σύνθετα, πλὴν τὰ μὲν ἐκ πλειόνων τὰ δʼ ἐξ ἐλαττόνων, ἐξ ἐλαχίστων δὲ τὸ ἴρινον. Οἱ μὲν οὖν οὕτω λέγουσιν, οἱ δὲ τὴν ἐργασίαν τῆς στακτῆς εἶναι τοιάνδε· τὴν σμύρναν ὅταν κόψωσι καὶ διατήξωσι ἐν ἐλαίῳ βαλανίνῳ πυρὶ μαλακῷ ὕδωρ ἐπιχεῖν θερμόν· συνιζάνειν δʼ εἰς βυθὸν τὴν σμύρναν καὶ τοὔλαιον καθάπερ ἰλύν· ὅταν δὲ τοῦτο συμβῇ τὸ μὲν ὕδωρ ἀπηθεῖν τὴν δʼ ὑπόστασιν ἀποθλίβειν ὀργάνοις.
6.30Megaleionun yakılmış reçine ile ben yağından yapıldığını, içine kasia, tarçın ve mür karıştırıldığını söylerler. En çok emek megaleiona ve Mısır yağına harcanır, çünkü bunlar en çok ve en pahalı malzemenin karışımıdır. Megaleion için yağ on gün on gece kaynatılır; ancak ondan sonra reçine ve öteki malzemeler katılır, çünkü kaynatılmış yağ kokuyu daha iyi alır. İyi amarakinonun ise amarakos katılmadan, en iyi baharatlardan yapıldığını söylerler: koku yağı yapanların hiçbir koku yağında kullanmadığı tek baharat budur; demek ki ad yanıltıcıdır.
Τὸ δὲ μεγαλεῖον ἐκ ῥητίνης κεκαυμένης συντίθεσθαι καὶ ἐλαίου βαλανίνου· μίγνυσθαι δὲ κασίαν, κινάμωμον, σμύρναν. Πλείστην δὲ πραγματείαν περὶ τὸ μεγαλεῖον καὶ τὸ αἰγύπτιον εἶναι, πλείστων γὰρ μίξιν καὶ πολυτελεστάτων. Τῷ δὲ μεγαλείῳ καὶ τὸ ἔλαιον ἕψεσθαι δέκʼ ἡμέρας καὶ δέκα νύκτας, εἶτα οὕτως τὴν ῥητίνην ἐμβάλλεσθαι καὶ τἆλλα· δεκτικώτερον γὰρ ἀφεψηθέν. Τὸ δʼ ἀμαράκινον τὸ χρηστὸν ἐκ τῶν βελτίστων ἀρωμάτων συντίθεσθαι χωρὶς ἀμαράκου· τούτῳ δʼ οὐ χρῆσθαι μόνῳ τῶν ἀρωμάτων τοὺς μυρεψοὺς οὐδʼ εἰς ἓν μύρον, ἀλλὰ ψευδώνυμός τις ἡ ἐπίκλησις.
6.31Koku yağlarının bazılarını renksiz, bazılarını renkli yaparlar. Amarakinonu, gül yağını ve megaleionu renklendirirler; pahalı olanlardan Mısır yağını, ayva yağını ve kına yağını, ucuzların ise hepsini renksiz bırakırlar. Bunları şu yüzden renksiz bırakırlar: Mısır yağının ve kına yağının beyaz olmasını, ayva yağının ayvaların rengini taşımasını isterler; ucuzlara ise renk katmak kârlı değildir. Kırmızı olanları havaciva otuyla, amarakinonu ise khroma, yani "renk" denen şeyle renklendirirler; bu, Suriye'den getirdikleri küçük bir köktür.
Ποιοῦσι δὲ καὶ τὰ μὲν ἀχρωμάτιστα τὰ δὲ κεχρωματισμένα. Χρωματίζουσι δὲ ἀμαράκινον, ῥόδινον, μεγαλεῖον, ἀχρωμάτιστα δὲ τῶν μὲν πολυτελῶν αἰγύπτιον, μήλινον, κύπρος, τὰ δʼ εὐτελῆ πάντα· ταῦτα δὲ ἀχρωμάτιστα διότι τὸ μὲν αἰγύπτιον καὶ τὴν κύπρον λευκὰ εἶναι βούλονται, τῷ δὲ μηλίνῳ τὴν τῶν μήλων χρόαν, τοῖς δʼ εὐτελέσιν οὐ λυσιτελεῖ τὸ χρῶμα προστιθέναι. Χρωματίζουσι δὲ τὰ μὲν ἐρυθρὰ τῇ ἀγχούσῃ, τὸ δʼ ἀμαράκινον τῷ καλουμένῳ χρώματι· τοῦτο δʼ ἐστὶ ῥιζίον ὃ ἄγουσιν ἐκ τῆς Συρίας.
7.327. Bölüm
Tada yardımcı olanın yalnız kokular değil, bazı şeylerin keskinliği ve sıcaklığı da olduğu görülür; bu yüzden bazı şaraplara bu tür şeyler karıştırarak onlara adeta bir iğne batırırlar. Mür sıcak ve yakıcıdır, aynı zamanda büzücüdür; bir acılığı da vardır. Tarçında sıcaklıkla birlikte ölçülü bir keskinlik vardır; kostos da aşağı yukarı böyledir. Kasia sıcaklıkta, keskinlikte ve büzücülükte bunları aşar. Süsen de sıcak ve büzücüdür; tazeyken ise son derece acıdır, onu işleyenlerin derisini bile soyar. Kakule de sıcaklıkla birlikte yakıcıdır. Balsamın özsuyu ve meyvesi bu iki bakımdan daha serttir, odunu ise daha zayıftır.
Συνεργεῖν δὲ δοκοῦσι πρὸς τὰς γεύσεις οὐχ αἱ ὀδμαὶ μόνον ἀλλὰ καὶ αἱ δριμύτητες καὶ αἱ θερμότητες ἐνίων, διὸ καὶ τῶν οἴνων τισὶ τὰ τοιαῦτα μιγνύντες ὥσπερ κέντρον ἐμποιοῦσιν. Ἔστι δὲ ἡ μὲν σμύρνη θερμὴ καὶ δηκτικὴ μετὰ στύψεως, ἔχει δὲ καὶ πικρίαν. Τὸ δὲ κινάμωμον δριμύτητά τινα μετρίαν μετὰ θερμότητος. Παραπλησίως δὲ καὶ τὸ κόστον. Ἡ δὲ κασία τούτων ὑπερβάλλει θερμότητι καὶ δριμύτητι καὶ στύψει. Θερμὴ δὲ καὶ στυπτικὴ καὶ ἡ ἴρις, καθʼ ὑπερβολὴν δὲ καὶ πικρὰ νέα οὖσα καὶ τὸν χρῶτα τῶν ἐργαζομένων ἀφελκοῖ. Δηκτικὸν δὲ καὶ τὸ καρδάμωμον μετὰ θερμότητος. Τοῦ δὲ βαλσάμου ὁ μὲν ὀπὸς καὶ τὸ καρπίον ἀνδρικώτερα πρὸς ἀμφότερα ταῦτα τὸ δὲ ξύλον ἀσθενέστερον.
7.33Kokulu saz eğir otundan daha yakıcı ve daha sıcaktır; ama ikisi de aynı ölçüde büzücüdür. Topalak bunlardan daha büzücüdür. Güzel kokulu aspalathos da büzer. Nardin sıcaklıkla birlikte yakıcıdır. Maron ve amarakinona karıştırılan khroma ısıtıcıdır. Havaciva kökü de gül yağının ve süsen yağının rengine katkıda bulunur.
Ὁ δὲ σχοῖνος δηκτικώτερον μὲν τοῦ καλάμου καὶ θερμότερον, στυπτικὰ δὲ ὁμοίως ἄμφω. Τούτων δὲ στυπτικώτερον τὸ κύπειρον. Στύφει δὲ καὶ ἡ ἀσπάλαθος ἡ εὐώδης. Ἡ δὲ νάρδος δηκτικὴ μετὰ θερμότητος. Τὸ δὲ μάρον καὶ τὸ χρῶμα τὸ εἰς τὸ ἀμαράκινον ἐμμιγνύμενον θερμαντικά. Συνεργεῖ δὲ καὶ τῆς ἀγχούσης τὸ ῥιζίον εἰς τὴν χρόαν τοῦ ῥοδίνου καὶ τῆς ἴριδος.
7.34Bazı baharatlar tazeyken hemen ağır ve keskin kuvvetler taşır; eskidikçe en iyi çağlarına kadar tatlanır, sonra yeniden çözülüp bozulurlar. Örneğin süsen toplandıktan sonra üç yıl boyunca işlenmeye en elverişli hâldedir, maron iki yıl; mür ise on yıl dayanır ve gittikçe iyileşir. Tarçının, kostosun ve kasianın en iyi hâllerini koruma süreleri de bunlarınkine yakındır. Kokulu saz ile eğir otu ise çabuk bozulur. Çiçeklerden bazıları, gül gibi, tazeyken hemen kuvvetlerini taşır; bazıları ise safran ve taş yoncası gibi kuruyunca; çünkü tazeyken daha nemlidirler.
Νέα μὲν οὖν ὄντα τῶν ἀρωμάτων ἔνια δυνάμεις μὲν εὐθὺς ἔχει βαρείας καὶ δριμείας παλαιούμενα δὲ μέχρι τῆς ἀκμῆς γλυκαίνεται, εἶτ' ἀναλύεται πάλιν. Οἷον ἡ ἴρις εἰς μὲν τὴν ἐργασίαν ἀκμάζει μετὰ τὴν συλλογὴν τρία ἔτη. Τὸ δὲ μάρον ἔτη δύο. Ἡ δὲ σμύρνα δέκα ἔτη διαμένει βελτίων γενομένη. Παραπλησίως δὲ τούτοις ἡ τῆς ἀκμῆς διαμονὴ καὶ τοῦ κιναμώμου καὶ τοῦ κόστου καὶ τῆς κασίας. Σχοῖνος δὲ καὶ κάλαμος παρακμάζει ταχύ. Τῶν δʼ ἀνθῶν τὰ μὲν εὐθὺς χλωρὰ ὄντα τὰς δυνάμεις ἔχει καθάπερ τὸ ῥόδον, τὰ δὲ ξηρανθέντα καθάπερ ὁ κρόκος καὶ ὁ μελίλωτος· χλωρὰ γὰρ ὑγρότερα.
7.35Baharatların tabiatlarını ve kuvvetlerini bunlardan hareketle incelemek gerekir.
Τὰς μὲν οὖν φύσεις καὶ δυνάμεις τῶν ἀρωμάτων ἐκ τούτων θεωρητέον.
8.358. Bölüm
Megaleionun her yarayı iltihaplanmaktan koruduğu, gül yağının ise kulaklar için en iyisi olduğu sanılır. Bu da sebepsiz değildir. Megaleion, söylendiği gibi, yakılmış reçineden, kasiadan, tarçından ve mürden yapılır; bunların hepsi büzücü ve kurutucudur. Gül yağı ise tuz içinde yapıldığı için kulaklara iyi gelir: tuz sayesinde kurutur ve ısıtır; bu yüzden tuz köpüğü de iyi gelir. Ama idrar zorluğuyla ilgili olan bir açıklama ister; çünkü gül yağının buna da çok iyi geldiğini söylerler. Sebebi şu olabilir: aşağı doğru dışarı atacak her şeyin, atılacak olanı önce çözmesi gerekir; bunu tuz yapar, güzel koku da itici gücü verir.
Δοκεῖ δὲ τὸ μεγαλεῖον ἀφλέγμαντον εἶναι παντὸς τραύματος· τὸ δὲ ῥόδινον ἄριστον πρὸς τὰ ὦτα. Ταῦτα δʼ οὐκ ἀλόγως. Τοῦ μὲν γὰρ ἡ σύνθεσις ἐκ ῥητίνης κεκαυμένης ὥσπερ ἐλέχθη καὶ κασίας καὶ κιναμώμου καὶ σμύρνης, ἅπαντα δὲ ταῦτα στυπτικὰ καὶ ξηραντικά. Τὸ δὲ ῥόδινον τοῖς ὠσὶν ἀγαθὸν ὅτι ἐν ἁλσὶν ἡ ποίησις· ἀναξηραίνει γὰρ καὶ ἐκθερμαίνει διὰ τοὺς ἅλας· διὸ καὶ ἡ ἁλοσάχνη ἀγαθόν. Ἀλλὰ τὸ τῆς στραγγουρίας λόγου δεῖται· καὶ γὰρ ταύτῃ λέγουσι μάλιστα βοηθεῖν. Αἴτιον δʼ ἂν εἴη διότι πᾶν τὸ ὑπεξάγειν μέλλον ἀναλῦσαι δεῖ πρότερον τὸ ὑπεξαχθησόμενον· τοῦτο δὲ οἱ ἅλες ποιοῦσιν, ἡ δʼ εὐωδία τὴν ὁρμὴν ἀπέδωκε.
8.36Peki süsen yağı neden güzel kokulu olduğu hâlde bu itici gücü vermez? Büzücü olduğu, gözenekleri daralttığı ve böylece onları kapatarak geçişi engellediği için mi? Ama süsen yağı sıcaklığı yüzünden ve mesaneye giden gözenekleri büzdüğü için bağırsakları da yumuşatır; çünkü bu gözenekler kapanınca akış bağırsağa yönelir. Genel olarak süsen yağı da, öteki koku yağlarının bazıları da ilaç gibidir. Küllî olarak söylersek, hepsinin sebebi sözü edilen kuvvetlerde, yani büzücü ve ısıtıcı olmalarındadır; çünkü bu türden baharatlar ilaç niteliğindedir. Ama bunlar tekhnēnin dışında kalır.
Διὰ τί δὲ τὸ ἴρινον εὔοσμον μὲν οὐ ποιεῖ δὲ τὴν ὁρμήν; ἢ διότι στυπτικὸν καὶ συνάγει τοὺς πόρους ὥστε συγκλείσει κωλύειν τὴν δίοδον; ἀλλὰ καὶ κοιλίας λυτικὴ διά τε τὴν θερμότητα καὶ διὰ τὸ ἀποστύφειν τοὺς ἐπὶ τὴν κύστιν πόρους· ἀποκλειομένων γὰρ τούτων εἰς τὴν κοιλίαν ἡ συρροή. Τὸ δὲ ὅλον φαρμακῶδες καὶ τὸ ἴρινον καὶ ἄλλα τῶν μύρων. Ἡ δʼ αἰτία πάντων ὡς καθόλου εἰπεῖν ἐν ταῖς δυνάμεσι ταῖς εἰρημέναις ὅτι στυπτικὰ καὶ θερμαντικά· τὰ ἀρώματα γὰρ τὰ τοιαῦτα φαρμακώδη. Ταῦτα μὲν οὖν ἔξω τῆς τέχνης.
9.379. Bölüm
Baharatların karışımı ve oranı, aynı malzemelerden hep iyi ve birbirine benzer ürün çıkacak biçimde belirlenmiş değildir; baharatlardaki kuvvetlerin düzensizliği yüzünden farklı sonuçlar çıkar. Bu düzensizliğin birden çok sebebi vardır. Biri, öteki ürünlerde de olduğu gibi, yılın havasıdır: kuvvetleri kimi zaman daha bol, kimi zaman daha zayıf kılar. İkincisi toplamadadır: olgunluk zamanından önce ya da sonra toplamak; bu da az fark yaratmaz. Üçüncüsü toplamadan sonradır; söylendiği gibi olgunlaşmak için zamana ihtiyacı olanlarda burada da erken ya da geç kalmak söz konusudur.
Κρᾶσις δὲ καὶ μίξις οὐκ ἔστιν ὡρισμένη τῶν ἀρωμάτων ὥστʼ ἐκ τῶν αὐτῶν ἀεὶ χρηστὰ καὶ ὅμοια γίνεσθαι, ἀλλοῖα δὲ συμβαίνει διὰ τὴν ἀνωμαλίαν τῶν δυνάμεων τῶν ἐν τοῖς ἀρώμασι. Τῆς δʼ ἀνωμαλίας αἰτίαι πλείους. Μία μὲν, ἥπερ καὶ τοῖς ἄλλοις καρποῖς, ἡ τοῦ ἔτους κατάστασις· αὕτη γὰρ πολυχουστέρας ὁτὲ δʼ ἀσθενεστέρας τὰς δυνάμεις ⟨ποιεῖ⟩. Ἑτέρα δὲ ἐν τῇ συλλογῇ, τὸ προτερῆσαι τῆς ἀκμῆς ἢ ὑστερῆσαι· καὶ γὰρ τοῦτο οὐ μικρὸν διαφέρει. Τρίτη δʼ ἡ μετὰ τὴν συλλογὴν, ὅσα χρόνου δεῖται πρὸς τὴν ἀκμὴν ὥσπερ ἐλέχθη· καὶ γὰρ ἐνταῦθά ἐστι τὸ προτερεῖν καὶ ὑστερεῖν·
9.38Bunlardan yılın durumu elimizde değildir; elimizde olan, ancak hangi yılların kuvvetleri daha şiddetli, hangilerininkini daha zayıf kıldığını bilmektir. Toplamada ve toplamadan sonra olgunluk zamanına ilişkin olanlar ise elimizdedir; bunda bilen kişi daha çok başarı gösterir. Koku yağlarının oluşumu ve bileşimi işte bunlardan ibarettir. En uzun dayananlar Mısır yağı, süsen yağı, amarakinon ve nardin yağıdır; hepsinden çok da stakte, çünkü ne kadar zaman geçerse geçsin dayanır. Bir koku yağı satıcısı, yanında Mısır yağının sekiz yıl, süsen yağının ise yirmi yıl dayandığını, üstelik hâlâ dayanmakta olup taze yağlardan daha iyi olduğunu söylemişti. Dayanıklılık bakımından durum budur.
τούτων δὲ τὸ μὲν τῶν ἐτῶν οὐκ ἐφʼ ἡμῖν, πλὴν εἰς τὸ εἰδέναι τὰ ποῖα σφοδροτέρας καὶ ἀσθενεστέρας ἔχει τὰς δυνάμεις· τὰ δὲ κατὰ τὰς ἀκμὰς τῆς τε συλλογῆς καὶ μετὰ τὴν συλλογὴν ἐφʼ ἡμῖν ἐστὶ, τῷ εἰδότι μᾶλλον τὸ ἐπιτυγχάνειν. Ἡ μὲν οὖν γένεσις καὶ σύνθεσις τῶν μύρων ἐκ τούτων. Πολυχρονιώτατον δʼ ἐστὶ τό τʼ αἰγύπτιον καὶ τὸ ἴρινον καὶ τὸ ἀμαράκινον καὶ τὸ νάρδινον, πάντων δὲ μάλιστα ἡ στακτὴ, διαμένει γὰρ ὁποσονοῦν χρόνον. Μυροπώλης δέ τις ἔφη παρʼ αὐτῷ μεμενηκέναι αἰγύπτιον μὲν ὀκτὼ ἔτη, ἴρινον δὲ εἴκοσι καὶ ἔτι διαμένειν βέλτιον ὂν τῶν ἀκμαζόντων. Ἡ μὲν οὖν χρονιότης ἐν τούτοις.
9.39Çiçek yağlarının hepsi zayıftır. Bunlar çoğunlukla iki ay sonra en iyi hâllerine ulaşır; bir yıl geçip çiçeğin olgunlaştığı mevsim yeniden gelince de kötüleşmeye başlar. Zayıflıklarıyla orantılı olarak kolay olgunlaşır ve genel olarak kolayca uçup giderler. Köklerden ve öteki kısımlardan yapılanlar ise daha uzun dayanır; çünkü kokuları daha bol, daha kuvvetli ve daha cisimlidir.
Τὰ δʼ ἄνθινα πάντα ἀσθενῆ. Συμβαίνει δὲ τοῖς ἀνθίνοις ἀκμάζειν μὲν ὡς ἐπὶ τὸ πᾶν μετὰ δίμηνον, μεταβάλλειν δʼ ἐπὶ τὸ χεῖρον ἐνιαυτοῦ προελθόντος καὶ περικαταλαβούσης τῆς ὥρας ἐν ᾗ τὴν ἀκμὴν λαμβάνει τὸ ἄνθος. Ἀνὰ λόγον δὲ τῇ ἀσθενείᾳ καὶ τὸ εὐπέπαντα εἶναι καὶ ὅλως εὐδιάπνευστα· τὰ δʼ ἐκ τῶν ῥιζῶν καὶ τῶν λοιπῶν χρονιώτερα· πλείων γὰρ ἡ ὀσμὴ καὶ ἰσχυροτέρα καὶ σωματωδεστέρα.
9.40Koku yağlarını sıcak mevsim, sıcak yer ve güneşe konulmak bozar. Bu yüzden koku yağı satıcıları evlerin üst katlarını, güneş almayan, mümkün olduğunca gölgede kalan yerleri ararlar; çünkü güneş ve sıcak kokuları giderir ve genel olarak yağı tabiatından soğuktan daha çok uzaklaştırır. Soğuk ve don ise, büzdükleri için kokuyu azaltsalar da kuvveti büsbütün gidermezler. Çünkü kötü bozulma, şaraplarda ve öteki özsularda olduğu gibi, kendine özgü sıcaklığın gitmesiyle olur.
Διαφθείρει δὲ τὰ μύρα καὶ ὥρα θερμὴ καὶ τόπος καὶ ὁ ἥλιος ἂν τεθῶσι· διὸ καὶ οἱ μυροπῶλαι ζητοῦσι τὰς οἰκίας ὑπερῴους καὶ μὴ προσηλίους ἀλλʼ ὅτι μάλιστα παλισκίους· ἀφαιρεῖται γὰρ τὰς ὀσμὰς ὁ ἥλιος καὶ τὸ θερμὸν καὶ ὅλως ἐξίστησι τῆς φύσεως μᾶλλον τοῦ ψυχροῦ· τὸ δὲ ψυχρὸν καὶ ὁ πάγος εἰ καὶ ἀοσμότερον ποιεῖ διὰ τὸ συστέλλειν, ἀλλʼ οὐκ ἀφαιρεῖταί γε τὴν δύναμιν τελέως. Ἡ πονηρὰ γὰρ φθορὰ καθάπερ τῶν οἴνων καὶ τῶν ἄλλων χυλῶν τῷ τὸ οἰκεῖον ἀφαιρεῖσθαι θερμόν.
9.41Bu yüzden koku yağlarını kurşun kaplara dökerler, alabastronların da böyle bir taştan olmasını isterler; çünkü kurşun da bu tür taş da soğuk ve sıktır, koku yağları için en iyi taş da bu özellikleri en çok taşıyandır. Böylece koku yağlarını iki yolla, soğuklukla ve sıklıkla korurlar: kaplar ne kokuyu dışarı salar ne de dışarıdan hiçbir şey içeri alır. Çünkü hem uçup gitme, hem de dışarıdan giren yabancı şey kokuyu bozar; nitekim, söylendiği gibi, rüzgârlar da kokuları, özellikle tabii olmayanları bozar ve tüketir.
Διὸ καὶ εἰς ἀγγεῖα μολυβδᾶ ἐγχέουσι καὶ τοὺς ἀλαβάστρους ζητοῦσι τοιούτου λίθου· ψυχρὸν γὰρ καὶ πυκνὸν καὶ ὁ μόλυβδος καὶ ὁ λίθος ὁ τοιοῦτος· καὶ ἄριστος τοῖς μύροις ὁ μάλιστα τοιοῦτος. Ὥστε διʼ ἄμφω τηροῦσι, καὶ τῷ ψυχρῷ καὶ τῷ πυκνῷ, μήτε διιέντες ἔξω τὴν ὀσμὴν μήθʼ ὅλως ἐπιδεχόμενοι μηδέν. Καὶ γὰρ ἡ ἀναπνοὴ φθείρει καὶ τὸ ἔξωθεν ἐπεισιὸν καὶ ἀλλότριον· ἐπεὶ καὶ τὰ πνεύματα φθείρει καὶ καταναλίσκει καθάπερ ἐλέχθη τὰς ὀσμὰς, ἄλλως τε καὶ τὰς μὴ φυσικάς.
10.4210. Bölüm
Pahalı koku yağlarından amarakinon, nardin yağı ve megaleion baş ağrıtır; ucuzlardan ise genellikle çoğu, en çok da defne yağı. En hafifleri gül yağı ve kına yağıdır; bunlar en çok erkeklere yakışır görülür; bunların yanında zambak yağı da. Kadınlara ise stakte, megaleion, Mısır yağı, amarakinon ve nardin yağı yakışır; çünkü bunlar kuvvetleri ve koyulukları yüzünden kolay uçmaz, kolay da silinmez; kadınlar da uzun süren kokuları arar.
Κεφαλαλγῆ δὲ τῶν μὲν πολυτελῶν τὸ ἀμαράκινον καὶ τὸ νάρδινον καὶ μεγαλεῖον, τῶν δʼ εὐτελῶν ὅλως μὲν τὰ πλεῖστα μάλιστα δὲ τὸ δάφνινον. Ἐλαφρότατα δὲ τὸ ῥόδινον καὶ ἡ κύπρος, ἃ καὶ τοῖς ἀνδράσι μάλιστα ἁρμόττειν δοκεῖ, καὶ πρὸς τούτοις τὸ κρίνον· ταῖς δὲ γυναιξὶν ἡ στακτὴ καὶ τὸ μεγαλεῖον καὶ τὸ αἰγύπτιον καὶ τὸ ἀμαράκινον καὶ τὸ νάρδινον· διὰ γὰρ τὴν ἰσχὺν καὶ τὸ πάχος οὐκ εὐαπόπνοα οὐδʼ εὐαφαίρετα· ζητοῦσι ⟨γὰρ⟩ τὰ χρόνια.
10.43Kokuların bazıları zayıf, bazıları kuvvetli olduğundan —köklerden ve daha önce sözü edilen öteki kısımlardan yapılanlar daha kuvvetlidir— çiçek yağları ovulmadan daha güzel kokar, köklerden ve öteki kısımlardan yapılanlar ise ovulunca. Çünkü çiçek yağları hem uçup gider hem de ovma yüzünden ısınarak bozulur ve değişir; ötekiler ise kuvvetleri sayesinde, ovma adeta bazı gözenekleri açtığı için, kokularını daha belirgin kılar.
Ἐπεῖ δὲ τὰ μὲν ἀσθενῆ τὰ δʼ ἰσχυρὰ καὶ ἰσχυρότερα τὰ ἀπὸ τῶν ῥιζῶν καὶ τὰ ἄλλα τὰ προειρημένα, διὰ τοῦτο τὰ μὲν ἄνθινα μὴ τριβόμενα εὐοσμότερα, τὰ δʼ ἀπὸ τῶν ῥιζῶν καὶ τὰ λοιπὰ τριβόμενα· τὰ μὲν γὰρ διαπνεῖταί τε καὶ ἅμα διαθερμαινόμενα διὰ τὴν τρίψιν ἐξίσταται καὶ ἀλλοιοῦται τὰ δὲ διὰ τὴν ἰσχὺν ὥσπερ ἀνοιγμένων τινῶν πόρων ἐκ τῆς τρίψεως ἐμφανεστέραν ποιεῖ τὴν ὀσμήν.
10.44Söylendiği gibi köklerin kendilerinde ve genel olarak katı şeylerde de bu olur; çiçeklerde ise tersi. Böylece her ikisi de ilkeye uygun düşer. Mürden yapılanların ovulunca daha güzel kokması ise iki sebepten pek akla yatkındır: hem daha iyi karışır, hem de ovmanın sıcaklığı yumuşak olduğundan ona yabancı değildir; zaten mür de bir ölçüde ateşte ısıtılmak ister. Kısaca, kokusu güçlü olan her şey, ister güzel ister kötü, ister keskin ya da her ne olursa olsun, hareket ettirilince daha belirgin olur; çünkü o zaman adeta fiil hâlinde hava ile daha çok karışır. Koku yağlarından Mısır yağı, stakte ve kokusu güçlü olan öteki yağlar da güzel kokulu şarapla karıştırılınca daha hoş olur, çünkü ağırlıkları giderilir. Nitekim mürün kendisi de, daha önce söylendiği gibi, tütsü için tatlı şaraba batırılır.
Ὃ καὶ ἐπʼ αὐτῶν τῶν ῥιζῶν καὶ ὅλως τῶν στερεῶν συμβαίνει καθάπερ ἐλέχθη. Κατὰ δὲ τῶν ἀνθῶν ἐναντίως ὥστε ἠκολούθηκεν ἑκάτερα τῇ ἀρχῇ. Τὰ δʼ ἐκ τῆς σμύρνης εὐλογώτατα διʼ ἄμφω· καὶ γὰρ μίγνυται μᾶλλον καὶ ⟨ἡ⟩ θερμότης ἡ τῆς τρίψεως οὐκ ἀλλοτρία μαλακή τις οὖσα· καὶ γὰρ ⟨ἡ⟩ σμύρνα ζητεῖ τινα πύρωσιν. Ἁπλῶς δὲ πᾶν τὸ πολύοδμον ἄντʼ εὐῶδες ἄντε κακῶδες ἄντʼ ὀξὺ ἄντʼ ὁποιονοῦν τυγχάνῃ κινούμενον ἐμφανέστερον· τότε γὰρ ὥσπερ ἐνεργείᾳ ἀναμίγνυται μᾶλλον τῷ ἀέρι. Τῶν δὲ μύρων τὸ αἰγύπτιον καὶ ἡ στακτὴ καὶ εἴ τι ἄλλο πολύοδμον καὶ μιγνύμενα τῷ οἴνῳ τῷ εὐώδει ἡδίω· παραιρεῖται γὰρ ἡ βαρύτης αὐτῶν· ἐπεὶ καὶ ἡ σμύρνη αὐτὴ πρὸς τὴν ἀναθυμίασιν βρεχθεῖσα ἐν τῷ γλυκεῖ καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον ἐλέχθη.
10.45Kuvvetleri göz önünde tutanlara gül yağında olup biten tuhaf görünebilir: en hafif ve en zayıf koku yağı olduğu hâlde, önceden sürülürse ötekilerin kokularını yok eder. Bu yüzden koku yağı satıcıları, kararsız kalıp kendilerinden almayan müşterilere bu yağı sürerler ki başka satıcıların yağlarını fark etmesinler. Sebebi şudur: gül yağı en ince olandır ve hafifliği yüzünden hisse hoş gelir; böylece en kolay içeri işler ve gözenekleri doldurur; his de tutulmuş ve dolmuş olduğundan ayırt edemez.
Πρὸς δὲ τὰς δυνάμεις σκοπουμένοις δόξειεν ἂν ἄτοπον εἶναι τὸ συμβαῖνον ἐπὶ τοῦ ῥοδίνου· κουφότατον γὰρ ὂν καὶ ἀσθενέστατον ἀφανίζει τὰς τῶν ἄλλων ὀσμὰς ὅταν προμυρισθῶσι· διὸ καὶ οἱ μυροπῶλαι τοὺς ἐπιδιστάζοντας καὶ μὴ ὠνουμένους παρʼ αὐτῶν ἐπιμυρίζουσι τούτῳ πρὸς τὸ μὴ αἰσθάνεσθαι τὰ παρὰ τῶν ἄλλων. Αἴτιον δʼ ὅτι λεπτότατον ὂν καὶ προσφιλὲς τῇ αἰσθήσει διὰ τὴν κουφότητα μάλιστα διικνεῖται καὶ συμπληροῖ τοὺς πόρους, ὥσθʼ ἡ αἴσθησις κατειλημμένη καὶ πλήρης οὖσα κρίνειν ἀδυνατεῖ.
10.46Ayırt etmeyi engelleyen iki, belki de üç yol vardır. Biri az önce söylenendir. Öteki kuvvetli kokulardan gelir: bunlar hissi adeta sarhoş eder ve başı ağırlaştırır. Üçüncüsü, his önceden daha iyi bir koku tarafından tutulduğunda olur; çünkü ardından daha kötüsünü sokmak kolay değildir: tatlarda ve genel olarak besine ilişkin şeylerde olduğu gibi, his onu kabul etmez.
Δύο γάρ εἰσι τρόποι τάχα δὲ τρεῖς οἱ κωλύοντες τὴν κρίσιν. Εἷς μὲν ὁ νῦν εἰρημένος· ἄλλος δʼ ὁ ἀπὸ τῶν ἰσχυρῶν ὥσπερ μεθύσκων τὴν αἴσθησιν καὶ καρηβαρᾶν ποιῶν. Τρίτος δʼ ὅταν προκαταληφθῇ τῷ βελτίονι· τὸ γὰρ ἐπεισάγειν τὸ χεῖρον οὐ ῥᾴδιον· οὐ δέχεται γὰρ ἡ αἴσθησις ὥσπερ οὐδʼ ἐπὶ τῶν χυλῶν καὶ ὅλως τῶν κατὰ τὴν τροφήν.
10.47Gülün bileşik kokuyu da zayıflatıp bastırdığı görülür: çiçek mevsimindeyken bileşimlere gül katarlar; bunlar açılınca en çok, hatta yalnız gül kokar. Ama bu koku zayıflığı ve inceliği yüzünden çabuk geçer ve söner; ötekilerden daha çok kokmasının sebebi de yine bu inceliktir: koku ince olduğundan ve kapalı tutulmakla birikmiş olduğundan ötekilerin önüne geçer ve her yere yayılır. Aynı sebeple çabuk söner ve yeniden bastırılır; çünkü ince ve yumuşak olan zayıftır.
Κατισχναίνειν δὲ δοκεῖ τὸ ῥόδον καὶ τὴν σύνθετον ὀσμήν· ὅταν γὰρ ἀκμάζῃ τὸ ἄνθος ῥοδίζουσι τὰς συνθέσεις, ἀνοιγόμεναι δʼ ἐξόζουσι τούτου μόνου καὶ μάλιστα. Παύεται δὲ ταχὺ καὶ λήγει διὰ τὴν ἀσθένειαν καὶ λεπτότητα διʼ ἣν καὶ ἐξόζει τῶν ἄλλων· λεπτὴ γὰρ οὖσα ἡ ἀναπνοὴ καὶ ἠθροισμένη τῇ κατακλείσει προτερεῖ τε τῶν λοιπῶν καὶ διαδίδοται πανταχοῦ. Διὰ ταὐτὸ δὲ τοῦτο καὶ ἀπολήγει ταχὺ καὶ κατακρατεῖται πάλιν· ἀσθενεῖ γὰρ τὸ λεπτὸν καὶ μαλακόν.
10.48Bazı şaraplar da aynı şeyi yapar: önce içilirlerse ötekilerin verdiği hazzı yok ederler. Bazıları da ötekilerin kolayca kabul edilmemesine yol açar; tuzlumsu ve yumuşak bir şarap olan Erythrai şarabı gibi. Bunun sebebini benzer durumlardan çıkarmaya çalışmalıyız. Az önce de aşağı yukarı söylendiği gibi gül yağının şöyle bir özelliği vardır: öteki koku yağlarının hepsi ya da çoğu baş ağrıtır; bu ise, söylendiği gibi, ağırlığı ve ağrıyı, koku yağlarından gelen ağrıyı da giderir.
Ποιοῦσι δέ τινες τοῦτο καὶ τῶν οἴνων ὥστε προποθέντες ἀφανίζειν τὴν τῶν ἄλλων ἡδονήν. Ἔνιοι δʼ ὥστε μὴ ἐπιδέχεσθαι ῥᾳδίως τοὺς ἄλλους ὥσπερ ὁ Ἐρυθραίας ἁλυκός τις ὢν καὶ μαλακός. Τὴν αἰτίαν ⟨δὲ⟩ πειρατέον ἐκ τῶν ὁμοίων λαμβάνειν· ἔχει δὲ τοῦτʼ ἴδιον τὸ ῥόδινον ὥσπερ σχεδὸν καὶ μικρῷ πρότερον εἴρηται· τὰ μὲν γὰρ ἄλλα πάντʼ ἢ τὰ πλεῖστα κεφαλαλγῆ, τοῦτο δʼ ὥσπερ ἐλέχθη λυτικὸν καὶ βάρους καὶ ἀλγηδόνος καὶ τῆς ἀπὸ τῶν μύρων.
10.49Gül yağı gerçekten baskın gelip her yere işliyorsa, sebebi daha önce söylenenlerden açıktır. Baş ağrıtan öteki koku yağları ağırdır, çünkü kimi köklerden, kimi özsulardan, yani böyle şeylerden oluşur; gül yağı ise kokusuyla hafif, sıcaklığıyla da nemi olgunlaştırıp gözenekleri açmaya elverişli ölçüdedir. Çünkü baş ağrıları, baş ya nemle ya da havayla dolup bunlar içeride hapsolduğu için olur; öyleyse birini dışarı atmak, ötekini olgunlaştırmak ya da gidermek gerekir.
Ἡ δʼ αἰτία φανερὰ διὰ τῶν προειρημένων εἴπερ ἐπικρατεῖ καὶ διαδύεται πανταχοῦ. Τὰ μὲν γὰρ ἄλλʼ ὅσα κεφαλαλγῆ βαρέα διὰ τὸ ἐκ τοιούτων συγκεῖσθαι τὰ μὲν ῥιζῶν τὰ δʼ ὀπῶν· τοῦτο δὲ καὶ τῇ ὀσμῇ ἐλαφρὸν καὶ τῇ θερμότητι σύμμετρον εἰς τὸ συμπέψαι καὶ διανοῖξαι τοὺς πόρους. Οἱ γὰρ δὴ πόνοι τῆς κεφαλῆς ἢ καθυγραινομένης ἢ πνευματουμένης τῷ ἐναπολαμβάνεσθαι, ὥστε τὸ μὲν ἐκκρῖναι δεῖ τὸ δὲ πέψαι ἢ ἀφελεῖν.
10.50Bütün bunlara sıcaklık yarar: hem gidermeye, hem daha da çok olgunlaştırmaya ve gözenekleri açmaya. Gül yağının tuz içinde yapılması da buna katkıda bulunur; çünkü tuz gözenekleri açar ve iyice ısıtır. Güzel koku da harekete doğru bir itki verir. Gül yağının yorgunluğa karşı da iyi geldiği sanılır, çünkü sıcaklığı ölçülüdür, hafiftir ve içerideki gözeneklere işler. Bazılarına göre kına yağı bundan da aşağı kalmaz; çünkü onun kokusu da yumuşaktır ve tene hoş gelir. Bunlar ve bunlara benzer şeyler, adeta bu yağlara özgü özellikler olsa gerek.
Πρὸς ἅπαντα δὲ ἡ θερμότης χρήσιμον καὶ εἰς ἀφαίρεσιν καὶ ἔτι μᾶλλον εἰς τὸ πέττειν καὶ διανοίγειν τοὺς πόρους, εἰς ἃ συμβάλλεται τὸ ἐν τῷ ἁλὶ πεποιῆσθαι· καὶ γὰρ ἀναστομοῦσι καὶ διαθερμαίνουσιν οἱ ἅλες. Ἡ δʼ εὐοσμία καὶ ὁρμήν τινα ποιεῖ πρὸς τὴν κίνησιν. Ἀγαθὸν δὲ καὶ δοκεῖ πρὸς τοὺς κόπους εἶναι τῇ θερμότητι σύμμετρον ὂν καὶ τῇ κουφότητι καὶ τῇ διαδύσει πρὸς τοὺς ἐντὸς πόρους· ὡς δέ τινές φασιν οὐχ ἧττον ἡ κύπρος ἔτι τούτου· μαλακὴ γὰρ ἡ ὀσμὴ καὶ προσφιλὴς τῷ χρωτὶ καὶ ἡ ταύτης. Καὶ ταῦτα μὲν καὶ τὰ ὅμοια τούτοις ὥσπερ ἴδια ἂν εἴη.
11.5111. Bölüm
Gül yağının karışımları, kokularda da tatlarda da uyumlu olursa bir işe yarar: kimi ağırlığı ve kuvveti giderir, kimi bir güzel koku, kimi de tatlılık katar; şaraplarda olduğu gibi. Nitekim Thasos'ta prytaneionda sunulan ve anlaşılan hazzı olağanüstü olan şarap çeşnilendirilmiştir: küpe balla yoğrulmuş un hamuru atarlar; böylece şarap kokusunu kendinden, tatlılığını hamurdan alır.
Τοῦ ῥοδίνου δὲ αἱ μίξεις καὶ ἐν ταῖς ὀσμαῖς καὶ ἐν τοῖς χυμοῖς ἐὰν ἡρμοσμέναι τυγχάνωσιν ἔχουσί τινα χρείαν, αἱ μὲν ἀφαιροῦσαι τὴν βαρύτητα καὶ τὴν ἰσχὺν, αἱ δʼ εὐοδμίαν τινὰ αἱ δὲ γλυκύτητα ἐμποιοῦσαι καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν οἴνων. Καὶ γὰρ ὁ ἐν Θάσῳ ὁ ἐν τῷ πρυτανείῳ διδόμενος, θαυμαστός τις ὡς ἔοικε τὴν ἡδονὴν, ἠρτυμένος ἐστίν· ἐμβάλλουσι γὰρ εἰς τὸ κεράμιον σταῖς μέλιτι φυράσαντες, ὥστε τὴν μὲν ὀσμὴν ἀπʼ αὐτοῦ, τὴν δὲ γλυκύτητα ἀπὸ τοῦ σταιτὸς λαμβάνειν τὸν οἶνον.
11.52Aynı şey şarapların karışımlarında da olur: sert ve güzel kokulu bir şarabı yumuşak ve kokusuz bir şarapla, örneğin Herakleia şarabını Erythrai şarabıyla karıştırırsa, biri yumuşaklığı, öteki güzel kokuyu verir; çünkü birinin yumuşaklığı sayesinde ikisinin kusurları aynı anda birbirini siler. Deneyimliler başka birçok karışım da bilir ve anlatır. Uygun karışımlar seçilirse kokularda ve renklerde de aynı şeyin olması akla yatkındır. Bu, gül yağına özgü bir durumdur.
Συμβαίνειν δὲ τοῦτο καὶ κατὰ τὰς τῶν οἴνων μίξεις· οἷον ἐάν τις κεράσῃ σκληρὸν καὶ εὔοσμον μαλακῷ καὶ ἀόσμῳ, καθάπερ τὸν ἡρακλεώτην καὶ τὸν ἐρυθραῖον, τοῦ μὲν τὴν μαλακότητα τοῦ δὲ τὴν εὐοσμίαν παρεχομένου· συμπίπτει γὰρ ἅμα τὰ κακὰ ἀλλήλων ἀφανίζειν τῇ μαλακότητι θατέρου. Πολλὰς δὲ καὶ ἄλλας οἱ ἔμπειροι λέγουσι καὶ ἴσασι μίξεις. Ὃ καὶ ἐπὶ τῶν ὀσμῶν εὔλογον συμβαίνειν καὶ ἐπὶ τῶν χρωμάτων ἄν τις λαμβάνῃ τὰς ἁρμοττούσας μίξεις. Τοῦτο μὲν οὖν ἴδιον τοῦ ῥοδίνου.
11.53Bütün koku yağları için ortak bir aporia da şudur: neden en hoş koku el bileğinden gelir? Koku yağı satıcıları da bu yüzden bu kısma koku yağı sürer. Sebebi tersinden düşünülerek bulunmalıdır: sıcaklık kokuyu bozar ve değiştirir; bilekte ise koku yağları tenle karışınca his hemen gerçekleşir.
Τὸ δὲ κοινὸν ἐπὶ πάντων ἀπόρημα τί δή ποτε ἀπὸ τοῦ καρποῦ τῆς χειρὸς ἥδιστα φαίνεται, διὸ καὶ οἱ μυροπῶλαι τοῦτο μυρίζουσι τὸ μέρος. Τὴν δʼ αἰτίαν ἐκ τοῦ ἐναντίου ληπτέον ὅτι τὸ θερμὸν ἐξίστησι καὶ ἀλλοιοῖ· ταχεῖα δʼ ἤδη ἡ αἴσθησις τοῖς μύροις ἀναμιγνυμένοις τῷ χρωτί.
11.54Şu da bir aporiadır: neden koku yağı sürünmeye alışık olmayanlar, sürekli sürünenlerden daha çok kokar? Bunun, alışılmadık olduğu için, gerçek değil bir hayal olduğu da söylenebilir. Ama gerçekse, durum şöyle görünür: sürekli sürünenlerde koku yağı adeta başka birçok kokuyla karışır ve ten de bunlarla karışmış olduğundan onların altında bulanıklaşır; ötekilerde ise gevşek ten kokuyu adeta saf hâlde alır ve uzun süre hisse belli eder. Tersine de düşünülebilir: alışkın olmayan ten kokuyu daha az aldığı için koku yağları daha yavaş karışır ve böylece daha uzun süre kokar. Ama bu daha önemsiz bir şeydir ve açıkça kabul gören bir şey de değildir.
Ἀπορεῖται δὲ διότι οἱ μὴ εἰωθότες μυρίζεσθαι μᾶλλον ἐξόζουσι τῶν συνεχῶς μυριζομένων· εἴη μὲν γὰρ ἂν λέγειν καὶ ὅτι φαντασίαι καὶ οὐκ ἀλήθειαι διὰ τὸ μὴ εἰωθός· εἰ δʼ οὖν καὶ ἀληθὲς ἔοικε τὸ μὲν οἷον συναναμίγνυσθαι πλείοσιν ὀσμαῖς ἑτέραις ὑφʼ ὧν ἀμαυροῦται, συγκαταμιγνυμένου καὶ τοῦ χρωτὸς, τὸ δὲ ὥσπερ ἀκέραιον δέχεσθαι τὸ μανὸν καὶ ἐκφαίνειν τῇ αἰσθήσει χρονιζόμενον. Εἴη δʼ ἂν καὶ ἐναντίως λαβεῖν ὡς ἧττον δεχομένου διὰ τὸ ἀσύνηθες, βραδύτερον δʼ ἀναμιγνύμενα πλείω χρόνον ἐξόζειν. Καὶ τοῦτο μὲν ἔλαττον καὶ οὐ φανερῶς ὁμολογούμενον.
11.55Tene, başa ve öteki yerlere en çok tutunan ve en uzun süre kalanlar, kokuca en kuvvetli olanlardır: megaleion, Mısır yağı ve amarakinon gibi. Zayıf ve kokusu güçlü olmayanlar ise uçuculukları hafif olduğundan çabuk uçar ve çabuk kaybolur; gül yağı ve kına yağı gibi.
Ἅπτεται δὲ μάλιστα τοῦ χρωτὸς καὶ κεφαλῆς καὶ τῶν ἄλλων καὶ πλεῖστον χρόνον ἐμμένει τὰ ἰσχυρότατα ταῖς ὀσμαῖς, οἷον μεγαλεῖον, αἰγύπτιον, ἀμαράκινον· τὰ δʼ ἀσθενῆ καὶ ⟨οὐ⟩ πολύοδμα κούφην ἔχοντα τὴν ἀναπνοὴν ταχεῖαν ποιεῖ καὶ τὴν ἀπόλειψιν, ὥσπερ τό τε ῥόδινον καὶ ἡ κύπρος.
11.56Bazıları, içlerinde bir ağırlık varsa o uçup gittiği için, ertesi gün hiç de daha kötü kokmaz. Bazıları da büsbütün daha kalıcıdır; nardin ve süsen yağı gibi; hepsinden çok da en kuvvetli olanlar. Bazıları hamamda ve terleyip gevşerken kokularını bir şekilde korur ya da terle birlikte bozulmaz; bozulanlar ise, adeta bir çürüme ya da bozulma oluyormuş gibi, terin kendisinden de kötü bir koku yaratır. Koku yağlarının yapılışı ve kuvveti hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
Ἔνια δὲ καὶ εἰς τὴν ὑστεραίαν οὐ χεῖρον ὄζει, διαπεπνευκυίας εἴ τις ἐνῆν βαρύτης. Τὰ δὲ καὶ ὅλως ἔμμονα μᾶλλον ὥσπερ ἡ νάρδος καὶ τὸ ἴρινον, πάντων δὲ μάλιστα ⟨τὰ⟩ ἰσχυρότατα. Καὶ τὰ μὲν ἔν τε τοῖς λουτροῖς καὶ τῇ ἀνέσει διατηρεῖ πως τὴν ὀσμὴν ἢ οὐ συγκακύνει· τὰ δὲ κακυνόμενα πλείω ποιεῖ δυσωδίαν αὐτῶν τῶν ἱδρώτων ὡς ἂν σήψεως τινος ἢ διαφθορᾶς γινομένης. Καὶ τὰ μὲν περὶ τῆς τῶν μύρων ποιήσεως τε καὶ δυνάμεως ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω.
12.5712. Bölüm
Serpme tozlarının ve bileşimlerin yapıldığı kuru maddelerin karışımı ise artık belirli bazı maddelerin karışımını gerektirmez: ne kadar çok ve çeşitli şey karıştırılırsa koku da o kadar parlak ve hoş olur; elde bulunan baharatların kendileriyle yapılanlarda da böyledir, çünkü hepsini bir araya karıştırıp kullanırlar. Bu işlerde kokunun tek bir maddenin değil, hepsinin ortak kokusu olmasını arar ve buna özen gösterirler. Bu yüzden birkaç günde bir açıp kokusu öne çıkanı hep çıkarırlar; kuvvetlilerden daha az karıştırırlar, […] gibi; bazılarını da hiç karıştırmazlar, az önce sözü edilen erysiskeptron gibi.
Τὰ δὲ περὶ τὴν τῶν ξηρῶν μίξιν ἐξ ὧν ⟨τὰ⟩ διαπάσματα καὶ αἱ συνθέσεις οὐκ ἔτι ζητεῖ μίξιν τῶνδέ τινων ὡρισμένων ἀλλʼ ὅσῳ ἄν τις πλείω καὶ ποικιλώτερα μίξῃ τοσούτῳ καὶ ἡ ὀσμὴ λαμπροτέρα καὶ ἡδίων, ὥσπερ καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν ἀρωμάτων τῶν προχείρων· εἰς ταὐτὸ γὰρ μιγνύντες ἅπαντα χρῶνται. Ζητοῦσι δʼ ἐν τούτοις καὶ σπεύδουσιν ὥστε μὴ ἑνὸς ἀλλὰ πάντων κοινήν τινα τὴν ὀσμὴν εἶναι. Διὸ καὶ ἀνοίγοντες διά τινων ἡμερῶν τὸ ἐξόζον ἐξαιροῦσιν ἀεὶ καὶ τῶν ἰσχυρῶν ἐλάττω μιγνύουσιν ὥσπερ […] τὰ δ' ὅλως οὐ μιγνύουσιν ὥσπερ τὸ ἐρυσίσκηπτρον ὑπὲρ οὗ καὶ ἀρτίως ἐλέχθη.
12.58Bileşimleri yaparken onları güzel kokulu şarapla ıslatırlar; koku yağı yapanlar da kullandığına göre, bu şarap güzel kokular için yararlı görünüyor. Bileşimler uzun süre dayanır. Bileşimler giysilere koku vermek için, serpme tozları ise tene değsin diye yatağa serpilmek için kullanılır; çünkü toz tene daha iyi tutunur ve daha kalıcıdır; bunu adeta koku yağı yerine yaparlar. Eskiden ise kokunun sertliğini gidermek için baharatları güzel kokulu şarapla ıslatıp atarlardı; bazılarını bal şerbeti ve şarap karıştırarak, bazılarını da yalnız bal şerbetiyle yoğururlardı; çünkü genel olarak bu ikisi de güzel kokuya yardım eder. Bileşimler dayanır. Bunlardan, daha önce de söylendiği gibi, kuru maddelerin birbirine karıştırılınca kokuca daha güzel olduğu açıkça görülür.
Βρέχουσι δὲ συντιθέντες τῷ οἴνῳ τῷ εὐώδει· ἔοικε δʼ οὖν χρήσιμος εἶναι πρὸς τὰς εὐοσμίας εἴ γε καὶ οἱ μυρεψοὶ χρῶνται. Μένουσι δὲ πολὺν χρόνον αἱ συνθέσεις. Ἡ δὲ χρῆσις τούτων μὲν εἰς τὴν τῶν ἱματίων ὀσμὴν τῶν δὲ διαπασμάτων εἰς τὴν στρωμνὴν ὅπως πρὸς τὸν χρῶτα προσπίπτῃ· καὶ γὰρ ἅπτεται μᾶλλον καὶ ἐμμονώτερον τοῦτο καὶ ὥσπερ ἀντʼ ἐκείνου τοῦτο ποιοῦσιν. Οἱ δὲ πρότερον ἐνέβαλον οἴνῳ καταβρέχοντες εὐώδει πρὸς τὸ παραιρεῖσθαι τὴν ὀσμὴν, ἔνια δὲ καὶ μελικράτῳ καὶ οἴνῳ μιγνύντες ἀνέδευον, τὰ δὲ καὶ αὐτῷ τῷ μελικράτῳ. Τὸ γὰρ ὅλον ἄμφω ταῦτα συνεργεῖ πρὸς εὐοσμίαν. Διαμένουσι δὲ αἱ συνθέσεις. Φανερὸν δʼ ἐκ τούτων ὅπερ καὶ πρότερον ἐλέχθη διότι τὰ ξηρὰ καὶ εὐοσμότερα πρὸς ἄλληλα ⟨μιχθέντα⟩ ταῖς ὀσμαῖς.
12.59Koku yağlarının ilaç gibi olması baharatların kuvveti yüzünden akla uygundur; çünkü baharatlar da böyledir. Lapalar ve bazılarının malagma, yani yumuşatıcı dediği şeyler, ne kuvvetler gösterdiklerini ortaya koyar: şişleri ve apseleri dağıtır, bedendeki daha birçok şeyi değiştirirler; yalnız yüzeydekileri değil, derindekileri de. Örneğin karnın üst kısmına ve göğse lapa konursa kişi hemen geğirtilerle birlikte güzel kokular çıkarır.
Εὐλόγως δὲ τὰ μύρα φαρμακώδη διὰ τὴν τῶν ἀρωμάτων δύναμιν· καὶ γὰρ τὰ ἀρώματα τοιαῦτα. Δηλοῖ δὲ τά τε καταπλάσματα καὶ ἃ δή τινες μαλάγματα καλοῦσιν οἵας ἀποδείκνυται δυνάμεις τά τε φύματα καὶ τὰ ἀποστήματα διαχέοντα καὶ ἄλλα πλείω τῶν κατὰ τὸ σῶμα διαλλοιοῦντα ἐπιπολῆς μὲν ἀλλὰ καὶ τὰ ἐν βάθει οἷον ἄν τις καταπλάσῃ τὰ ὑποχόνδρια καὶ τὸ στῆθος εὐθὺς σὺν τοῖς ἐρυγμοῖς ἀποδίδωσιν εὐώδεις τὰς ὀσμάς.
12.60Bazıları da idrara geçer ve idrarın kendileri gibi kokmasını sağlar. Daha da şaşırtıcısı, başa lapa konursa baharatların kokusu idrara geçer. Nitekim söylendiği gibi süsen de bağırsakları harekete geçirir. Bunların hepsini, sık sık söylendiği gibi, tabiatça buruk ve acımsı olan şeylerin ısıtıcı olması ve gözeneklere kolayca girmesi yüzünden yaparlar. Çünkü kesici ve ısıtıcı oldukları, aynı anda büzüp ısıtabildikleri için dışarı atabilir, iyice olgunlaştırabilir, genel olarak da değiştirip dönüştürebilirler.
Ἔνια δὲ καὶ εἰς οὔρησιν ἄγει συνεξόζειν ποιοῦντα αὐτά. Ἔτι δὲ τούτου μεῖζον ὅτι καὶ ἀπὸ τῆς κεφαλῆς ἄν τις καταπλάσῃ δίδωσι τὴν ὀσμὴν εἰς τὰ οὖρα τὰ ἀπὸ τῶν ἀρωμάτων. Ἐπεί γε κοιλίαν κινεῖ καὶ ἡ ἴρις ὥσπερ ἐλέχθη. Πάντα δὲ ταῦτα ποιεῖ καθάπερ πολλάκις εἴρηται διὰ τὸ ⟨τὰ⟩ φύσει στρυφνὰ καὶ ὑπόπικρα θερμαντικὰ καὶ εὐδίοδα πρὸς τοὺς πόρους εἶναι. Τμητικὰ γὰρ ὄντα καὶ θερμαντικὰ καὶ στύφειν ἅμα καὶ θερμαίνειν δυνάμενα καὶ ἐξάγειν καὶ ἐκπέττειν δύναται καὶ τὸ ὅλον ἀλλοιοῦν καὶ μεταβάλλειν.
13.6113. Bölüm
Hayvanların kokuları kendi tabiatlarına göre oluşur; çünkü her birinin mizacına göre kendine özgü bir kokusu vardır. Bu kokular, hayvanlar olgunluk çağlarındayken ve iyi durumdayken hoş ve temizdir; körpe ve genç olduklarında daha da hoştur. En çok ve en kötü kokular çiftleşme dönemlerinde ve genel olarak beden eriyip yorgun düştüğünde olur; bu yüzden tekeler, geyikler, tavşanlar ve ötekiler en çok o zaman kokar.
Αἱ δὲ τῶν ζώων ὀσμαὶ κατὰ τὰς ἰδίας γίνονται φύσεις· ἑκάστῳ γάρ ἐστί τις οἰκεία κατὰ τὴν κρᾶσιν. Αὗται δʼ ἡδεῖαι μὲν καὶ καθαραὶ [καὶ] κατὰ τὰς ἀκμὰς καὶ ὅταν εὖ ἔχωσιν ἑαυτῶν, ἔτι δὲ ἡδίους ἁπαλῶν καὶ νέων ὄντων. Πλεῖσται δὲ καὶ κακωδέσταται περὶ τὰς ὀχείας καὶ ὅλως συντηκομένων καὶ καμνόντων σωμάτων· διὸ καὶ οἱ τράγοι καὶ οἱ ἔλαφοι καὶ λαγοὶ καὶ τἆλλα τότε μάλιστα ὄζει.
13.62Şu da şaşırtıcı ve kendine özgüdür: kızgınlık mevsimi gelince teke derileri de canlı hayvanla birlikte etkilenir. Sebebi açıktır ki deride, hayvan canlıyken kızgınlığın kaynağı olan bir kuvvetin ya da böyle bir nemin bir kısmının kalmasıdır. Bu nem hava tarafından harekete geçirilip ısıtılınca, derilerin de kendilerine düşen ölçüde harekete geçmesi akla uygundur. Bu yüzden ilk sebep hayvanın bedenî hâlidir: o zaman çiftleşmeyen ve kısır olan tekeler, hatta genel olarak keçiler de kokar. Çiftleşmenin o zaman büyük bir payı vardır, ama kendi başına sebep bedenî hâldir.
Θαυμαστὸν δὲ καὶ ἴδιον τὸ συμπάσχειν τὰς τραγέας ὅταν ἡ ὥρα καθήκῃ τῆς ὁρμῆς. Αἴτιον δὲ δηλονότι τὸ ὑπολείπεσθαί τινα ἐν τῷ δέρματι δύναμιν ἢ ὑγρότητα τοιαύτην ἀφʼ ἧς ἡ ὁρμὴ γίνεται καὶ ζώντων· κινουμένης οὖν καὶ διαθερμαινομένης ταύτης ὑπὸ τοῦ ἀέρος εὔλογον καὶ τὰ δέρματα καθʼ ὅσον ἐπιβάλλει ⟨κινεῖσθαι⟩. Διὸ καὶ ὡς πρῶτον αἴτιον ἡ διάθεσις· τότε γὰρ καὶ οἱ μὴ ὀχεύοντες ὄζουσι καὶ οἱ ἄγονοι καὶ αἱ αἶγες ὅλως. Ἡ δʼ ὀχεία τότε μὲν μεγάλην μερίδα συμβάλλεται, καθʼ αὑτὴν δʼ αἰτία γίνεται ἡ διάθεσις.
13.63Bu türden bir birlikte etkilenme bir bakıma başka şeylerde de görülür: şarabın da üzümle birlikte çiçek açtığı, sarımsakların ve soğanların da topraktakiler filizlenirken en keskin koktuğu sanılır; ancak o sırada bunların kendileri de filizlenir. Genel olarak, kabuklu ve etli kökleri olup kurumamış olan bütün bitkiler filizlenme mevsiminde harekete geçer; çünkü içlerindeki kuvvet harekete geçer. Bu türden olayların en şaşırtıcısı ayı yağında olandır; eğer gerçekten, ayıların ine çekildiği dönemle birlikte kabarıp kapları dolduruyorsa.
Συμβαίνει δὲ τρόπον τινὰ καὶ ἐν ἄλλοις ἡ τοιαύτη συμπάθεια· καὶ γὰρ ὁ οἶνος ἅμα τῇ σταφυλῇ δοκεῖ συνανθεῖν καὶ τὰ σκόροδα καὶ τὰ κρόμυα τότε δριμύτατον ὄζειν ὅταν ⟨τὰ⟩ ἐν τῇ γῇ βλαστάνῃ· πλὴν τούτοις ἅμα συμβαίνει καὶ αὐτοῖς βλαστάνειν. Ὅλως δὲ πάντα κινεῖται τὰ φλοιόριζα καὶ σαρκόριζα μὴ ἀπεξηραμμένα κατὰ τὰς βλαστητικὰς ὥρας· ἡ γὰρ ἐνυπάρχουσα δύναμις ἐν αὐτοῖς κινεῖται. Θαυμασιώτατον δὲ τῶν τοιούτων τὸ ἐπὶ τοῦ στέατος τῆς ἄρκτου συμβαῖνον, εἴπερ ἅμα ταῖς φωλίαις ἐπαίρεται καὶ ἐκπληροῖ τὰ ἀγγεῖα.
14.6414. Bölüm
Demokritos neden tatları tat alma hissine göre açıklar da kokuları ve renkleri aynı şekilde ilgili hislere göre açıklamaz? Çünkü bunları da şekillerden açıklaması gerekirdi. Yoksa bu herkes için ortak bir durum mudur? Çünkü herkes —kimi yalnız bu his için, kimi en çok bunun için— hâlleri ve farkları sayar: renklerde beyaz ve kara, tatlarda tatlı ve acı gibi; kokularda ise böyle değildir, güzel koku ile kötü kokudan başka bir şey yoktur. Dokunulan şeylerde de böyle değildir; çünkü orada hemen daha çok nitelik vardır: sert, yumuşak, pürüzlü, düz.
Τί δή ποτε Δημόκριτος τοὺς μὲν χυμοὺς πρὸς τὴν γεῦσιν ἀποδίδωσι τὰς δʼ ὀσμὰς καὶ τὰς χρόας οὐχ ὁμοίως πρὸς τὰς ὑποκειμένας αἰσθήσεις; ἔδει γὰρ ἐκ τῶν σχημάτων. Ἢ τοῦτό γε πρὸς ἅπαντας κοινόν; ἅπαντες γὰρ οἱ μὲν μόνης οἱ δὲ μάλιστα ταύτης τὰ πάθη λέγουσι καὶ τὰς διαφορὰς, ὡς ἐν χρώμασι λευκὸν καὶ μέλαν, καὶ ἐν χυμοῖς γλυκὺ καὶ πικρὸν, οὐχ οὕτω δʼ ἐν ὀσμαῖς· οὐδὲν γὰρ πλὴν τό τ' εὔοσμον καὶ τὸ κάκοσμον. Οὐδʼ ἐν ἁπτοῖς· πλείω γὰρ εὐθὺ τὰ ὑποκείμενα, σκληρὸν, μαλακὸν, τραχὺ, λεῖον.
14.65Seslerde ise daha çok böyledir: tiz ve pes. Ayrıca kimi şeyler karışır, kimileri karışmaz. Karışmayan özsuların bir kısmı, bölünüp ikisinden tek bir şey meydana gelmediği için karışmaz: su, zeytinyağı, balgam ve kan gibi; genel olarak üstte yüzen ya da ayrışan her şey, sirke ve süt gibi. Çünkü bastırarak ve ovarak karışan şey başka bir türdür. Bir başka anlamda da kullanım için iyi karışmayan ya da birbirini bozanlar karışmaz sayılır: deniz suyu ile natronlu ve acı sular, hemen kullanılmazlarsa şarapları ve içme sularını bozar.
Ἀλλὰ μᾶλλον ἐν φωναῖς, ὀξὺ καὶ βαρύ. Ἔτι δὲ τὰ μὲν μικτὰ τὰ δʼ ἄμικτα. Ἄμικτοι χυλοὶ οἱ μὲν τῷ μὴ καταμερίζεσθαι ὥστʼ ἐξ ἀμφοῖν ⟨ἓν γίνεσθαι⟩, οἷον ὕδωρ, ἔλαιον, φλέγμα, αἷμα, ὅλως πᾶν τὸ ἐπινέον ἢ τὸ διαιροῦν, ὥσπερ τὸ ὄξος καὶ τὸ γάλα. Τὸ γὰρ τῇ πιέσει καὶ τρίψει μιγνύμενον ἕτερον εἶδος. Ἄλλον δὲ τρόπον οἱ μὴ εὔμικτοι πρὸς τὴν χρείαν ἢ καὶ λυμαινόμενοι ἀλλήλους οἷον ἡ θάλαττα καὶ τὰ νιτρώδη καὶ πικρὰ ὕδατα τοὺς οἴνους καὶ τὰ πότιμα ἐὰν μὴ εὐθὺς χρῆταί τις.
14.66Kokularda da bu şekilde karışmayanlar çoktur; küllî olarak söylersek, kötü kokular kötü kokularla karışmaz. İkisinden daha iyi bir sonuç çıkarmak da imkânsız değilse bile kolay değildir ⟦?⟧; ama bu türden bir kuvvet bakımından, denebilir ki her güzel koku her güzel kokuyla karışır. Yalnız karışım kimi zaman kokuyu kötüleştirir, kimi zaman iyileştirir; koku yağlarında olduğu gibi: bazı katkılar katışıksızlığı ve sertliği giderir, bazıları ise kokuları yumuşatıp adeta sulandırır. Kuru maddelerde ise bütün kokular bütün kokularla karışır.
Ὀσμαὶ δὲ αἱ μὲν οὕτως ἄμικτοι πλείους καὶ ὥστε καθόλου λαβεῖν αἱ κακώδεις ταῖς κακώδεσι. Ὡς δὲ βέλτιόν τι τὸ ἐξ ἀμφοῖν ἔργον εὑρεῖν εἰ μὴ ἀδύνατον, εἰς τὴν τοιαύτην δὲ δύναμιν ἅπαν ὡς εἰπεῖν πρὸς πᾶν εὔοσμον. Ἀλλʼ ἔνθα μὲν ἴσως χείρω ποιεῖ ἔνθα δὲ βελτίω καθάπερ ἐπὶ τῶν μύρων· τὰ μὲν γὰρ ἀφαιρεῖται τὸ ἄκρατον καὶ σκληρὸν, τὰ δʼ ἀποθηλύνει καὶ ὥσπερ ἐξυδατοῖ τὰς ὀσμάς. Ἐν δὲ τοῖς ξηροῖς ἅπασαι πάσαις μικταί.
14.67Çünkü serpme tozları ne kadar çok şeyden yapılırsa o kadar iyi olur. Şarap katmak da bazı koku yağlarını ve tütsüleri, örneğin mürü, daha güzel kokulu yapar. Koku yağının da şarapları hoşlaştırdığı sanılır; bu yüzden bazıları onu şarap yapımı sırasında karıştırır, bazıları da şaraba öylece döküp içer. Birbirine yakın olan hislerin aynı nesnelerde bir ortaklığı olması akla aykırı değildir; çünkü genellikle ne kokusuz bir tat vardır ne de tatsız bir koku; bunun sebebi de tadı olmayan bir şeyden hiçbir kokunun çıkmamasıdır.
Τὰ γὰρ διαπάσματα ὅσῳ ἂν ᾖ πλειόνων ἀμείνω. Ποιεῖ δὲ καὶ ἡ τοῦ οἴνου κατάμιξις καὶ μύρα ἔνια καὶ θυμιάματα εὐοσμότερα καθάπερ τὴν σμύρναν. Δοκεῖ δὲ καὶ τὸ μύρον ἡδύνειν τοὺς οἴνους, διὸ καὶ οἱ μὲν ἐν τῇ οἰνοποιΐᾳ μιγνύουσιν οἱ δὲ οὕτως ἐπιχεόμενον πίνουσιν. Οὐκ ἄλογον δὲ συνέγγυς τὰς αἰσθήσεις οὔσας καὶ ἐν τοῖς αὐτοῖς ὑποκειμένοις ἔχειν τινὰ ἐπικοινωνίαν· ὡς γὰρ ἐπὶ τὸ πᾶν οὐδεὶς οὔτε χυλὸς ἄοσμος οὔτε ὀσμὴ ἄχυλος· τοῦτο δὲ ὅτι οὐδεμία ἐκ μὴ ἔχοντος χυλόν.
14.68Kokular tatlarla birlikte değişir de: şarapta ve bazı meyvelerde olduğu gibi; bazılarında, üzüm salkımlarında olduğu gibi, daha önce çiçek hâlindeyken de değişir. Koku yağlarının kokusu ise yalnız en iyi hâline ve adeta sönüşüne doğru değişir. Denebilir ki hepsi yılın mevsimleriyle birlikte değişir, en çok da en zayıf olanlar; çiçek yağları ise çiçeğin açtığı mevsimde.
Συμβαίνει δὲ καὶ μεταβάλλειν τὰς ὀσμὰς ἅμα τοῖς χυλοῖς ὥσπερ ἐπί τε τοῦ οἴνου καὶ ἐπὶ καρπῶν τινῶν· ἐνίων δὲ καὶ ἐν τῷ ἄνθει πρότερον ὥσπερ τῶν βοτρύων· ἡ δὲ τῶν μύρων εἰς ἀκμὴν μόνον καὶ οἷον φθίσιν. Μετακινοῦνται δʼ ἐν ταῖς ἐτείαις ὥραις πάνθʼ ὡς εἰπεῖν, μάλιστα δὲ τὰ ἀσθενέστατα, τὰ δʼ ἄνθινα καθʼ ἣν ὥραν ἀνθεῖ τὸ ἄνθος.
14.69Bileşimleri baharatlardan yaparlar: birçok baharatı kırıp bir araya karıştırır ve bir sandığa kapatırlar; sonra birkaç günde bir açıp en çok koktuğu görüleni çıkarırlar; aralar vererek bunu tekrar tekrar yaparlar, ta ki hiçbirinin kokusu öne çıkmayıncaya kadar. Bunların içine konan giysiler olağanüstü bir koku alır. Mısır ben ağacından yapılan koku yağı kendisi pek kokmaz, ama karıştırılınca ötekileri, en çok da süseni daha iyi yapar […]
Τὰς συνθέσεις ποιοῦσιν ἐκ τῶν ἀρωμάτων· θραύσαντες πολλὰ καὶ μίξαντες εἰς ταὐτὸ κλείουσιν εἰς κιβώτιον, εἶτʼ ἀνοίγοντες διά τινων ἡμερῶν ὅτι ἂν μάλιστα ὄζειν δοκῇ τοῦτʼ αἴρουσι, καὶ πάλιν δὲ καὶ πάλιν διαλείποντες χρόνον ὅπως ἂν μηδενὸς ἐξόζῃ. Θαυμαστὴν δʼ ὀσμὴν λαμβάνει τὰ ἱμάτια εἰς ταῦτα τιθέμενα. Τὸ δὲ τῆς βαλάνου τῆς αἰγυπτίας μύρον αὐτὸ μὲν οὐκ ἄγαν ἀναπνεῖ, μιγνύμενον δὲ ποιεῖ τἆλλα βελτίω μάλιστα δὲ τὴν ἴριν […]
14.70Kızıldeniz'de taşlar kırılınca içlerinde büyümüş küçük balıklar, karidesler ve […] denen başka bazı hayvanlar görülür […]
Ἐν τῇ ἐρυθρᾷ θαλάττῃ διακοπτομένων τῶν λίθων ἔνδον ἐμπεφυκότα φαίνεται ἰχθύδια καὶ καρίδες καὶ ἄλλʼ ἄττα ζῶα ἐπικλη […]
14.71Atina'da bunlara oyuk tunç atıldığını, aynı şekilde kırmızı ve beyaz demir de atıldığını söylerler. Kalayla belli bir oranın bulunduğunu, bunun da büyüklük için değil acılık için katıldığını söylerler […]
Ἀθήνησι λέγειν εἰς ταῦτα χαλκὸν κοῖλον ἐμβάλλεσθαι σίδηρον ὁμοίως ἐρυθρὸν καὶ λευκόν. Εἶναι δέ τινα λόγον πρὸς τὸν καττίτερον· συμβάλλεσθαι δʼ οὐ μεγέθους χάριν ἀλλὰ τῆς πικρότητος […]