İçeriğe geç
Theophrastos

Theophrastos

Ateş Üzerine

Περὶ πυρός

1.11. Bölüm

Ateşin tabiatı, basit cisimler arasında en kendine özgü kuvvetlere sahip olanıdır. Hava, su ve toprak yalnız birbirlerine doğru tabii değişmeler geçirir; hiçbiri kendini doğurmaz. Ateş ise kendini hem doğurur hem yok eder: küçük ateş büyüğü doğurur, büyük ateş küçüğü yok eder. Ayrıca ateşin oluşumlarının çoğu adeta zorla olur: ya taşlar gibi katı cisimlerin çarpmasıyla, ya ateş çubuklarında olduğu gibi sürtünme ve sıkıştırmayla, ya da ateşte ısıtılan ve eriyen şeylerde olduğu gibi bir akış taşıyan şeylerle; havanın kendisinden ise bulutlarda dönüp sıkışmayla. Çünkü ateş hortumlarını ve yıldırımları doğuran akışlar zorludur. İncelediğimiz öteki yollar da, ister yerin üstünde, ister yerde, ister yerin altında oluşsun, böyledir; bunların çoğu zorla oluyor gibi görünebilir.

1.1

Ἡ τοῦ πυρὸς φύσις ἰδιαιτάτας ἔχει δυνάμεις τῶν ἁπλῶν. ἀὴρ μὲν γὰρ καὶ ὕδωρ καὶ γῆ τὰς εἰς ἄλληλα μόνον ποιοῦνται μεταβολὰς φυσικὰς, αὐτὸ δὲ αὑτοῦ γεννητικὸν οὐδὲν. τὸ δὲ πῦρ γεννᾷν καὶ φθείρειν πέφυκεν αὑτὸ, γεννᾷν μὲν τὸ ἔλαττον τὸ πλέον, φθείρειν δὲ τὸ πλέον τὸ ἔλαττον. ἔτι δὲ αἱ γενέσεις αὐτοῦ αἱ πλεῖσται [καὶ] οἷον μετὰ βίας· καὶ γὰρ ἢ πληγῇ τῶν στερεῶν ὥσπερ λίθων, ἢ θλίψει καὶ πιλήσει καθάπερ τῶν πυρείων, καὶ ὅσα ἔχει φορὰς ὥσπερ τῶν πυρουμένων καὶ τηκομένων, ἐκ δ᾽ αὐτοῦ τοῦ ἀέρος ἐν τοῖς νέφεσι συστροφῇ καὶ θλίψει. βίαιοι γὰρ δὴ αἱ φοραὶ δι᾽ ὧν δὴ οἱ πρηστῆρες καὶ κεραυνοὶ γίνονται. καὶ ὅσους δὴ τρόπους ἄλλους τεθεωρήκαμεν εἴθ᾽ ὑπὲρ γῆς γινομένων εἴτ᾽ ἐπὶ γῆς εἴθ᾽ ὑπὸ γῆς. αἱ γὰρ πολλαὶ δόξαιεν ἂν αὐτῶν μετὰ βίας.

1.2Böyle olmasa bile şu açıktır: ateşin pek çok oluş yolu vardır; bunların hiçbiri öteki cisimlerde bulunmaz, oluş tarzı da onlara hiç uygun düşmez; ötekilerin hepsinde ise, söylendiği gibi, bir tür tabii değişme ve oluş vardır. Bu yüzden onlardan hiçbirini yapmak elimizde değildir. Su kazdığımızda da suyu biz yapmayız; dağınık hâldeki suyu toplayarak görünür hâle getiririz.

1.2

εἰ δ᾽ ἄρα μὴ τοῦτ᾽ ἀλλ᾽ ἐκεῖνό γε φανερὸν ὅτι πλείστας ἔχει γενέσεις, ὧν οὐδεμία τοῖς ἄλλοις ὑπάρχει οὐδ᾽ ὅλως ὁ τρόπος οἰκεῖος, ἀλλὰ πάντων ὥσπερ ἐλέχθη φυσική τις μεταβολὴ καὶ γένεσις. διὸ κἀκείνων μὲν οὐθὲν ἐφ᾽ ἡμῖν ποιεῖν. οὐδὲ γὰρ ὅταν τὸ ὕδωρ ὀρύττωμεν αὐτὸ ποιοῦμεν, ἀλλ᾽ εἰς ἐμφάνειαν ἄγομεν τὸ καταμεμερισμένον ἀθροιζόμενοι.

1.3Ateş ise tek bir yolla değil, pek çok yolla oluşur gibi görünür. En büyük fark da şu gibi görünebilir: öteki cisimler kendi başlarına vardır ve hiçbiri altta yatan bir şeyde bulunmaz; ateş ise –hiç değilse bizim hissimize görünen ateş–, ışığı onunla aynı şeye saysak da saymasak da, altta yatan bir şeyde bulunur. Işığı da sayarsak, ışığın havada ve suda bulunduğu açıktır; saymazsak, alevin ve korun ateşi altta yatan bir şeydedir: alev yanan dumandır, kor da topraksı ve katı bir şeydir. Göklerde ve yerde tutuşan şeyler de böyledir: hepsi ya bu türden bir havanın tutuşmasıdır, ya hava ile birlikte nemlinin ve topraksının, ya hepsinin ya da ikisinin. Genel olarak yanan her şey hep adeta oluş hâlindedir ve ateş bir tür harekettir: oluşurken bir bakıma yok olur, yanacak şeyi tükettiği anda kendisi de onunla birlikte yok olur.

1.3

τοῦτο δὲ φαίνεται οὐ καθ᾽ ἕνα μόνον τρόπον ἀλλὰ κατὰ πλείστους. μεγίστη δὲ αὕτη διαφορὰ δόξειεν ἂν εἶναι. τὰ μὲν γὰρ καθ᾽ αὑτὰ καὶ οὐδὲν ἐν ὑποκειμένῳ, πῦρ δὲ, τό γε τῇ περὶ ἡμᾶς αἰσθήσει φανερὸν, εἴτ᾽ ἀριθμητέον εἰς τὸ αὐτὸ τὸ φῶς εἴτε μὴ ἀριθμητέον· εἰ μὲν γὰρ καὶ τὸ φῶς φανερὸν ὡς ἐν ἀέρι γε τοῦτο καὶ ὕδατι, εἰ δὲ μὴ τό γε πῦρ τῆς φλογὸς καὶ τοῦ ἄνθρακος ἐν ὑποκειμένῳ· ἡ μὲν γὰρ καπνὸς κᾳόμενος, ὁ δὲ γεῶδές τι καὶ στερεόν. ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ἐν τοῖς μεταρσίοις ἐκπυρούμενα καὶ τὰ ἐν τῇ γῇ· πάντα γὰρ ἢ ἀέρος τοιοῦδε πύρωσις, ἢ ἀέρος ἅμα καὶ ὑγροῦ καὶ γεώδους, ἢ πάντων ἢ τοῖν δυοῖν. ἁπλῶς δ᾽ ἀεὶ καὶ πᾶν καιόμενόν ἐστιν ὥσπερ ἐν γενέσει καὶ τὸ πῦρ ἐν κινήσεως εἴδει καὶ γινόμενον φθείρεταί πως καὶ ἅμα τῷ ὑπολιπεῖν τὸ καυστὸν καὶ αὐτὸ συναπόλλυται.

1.4Eskilerin "ateş hep besin arar" sözü de bunu anlatıyordu; çünkü ateş maddesiz varlığını sürdüremez. Ateş maddesiz var olamıyorsa, onu ilk şey ve adeta ilke saymak da tuhaf görünür; çünkü bu durumda ne basittir ne de altta yatan şeyden ve maddeden önce gelir; meğer ki ilk kürenin kendisinde, karışımsız ve saf bir sıcaklık olacak şekilde böyle bir tabiat bulunsun. Ama o zaman artık yakmaz; oysa ateşin tabiatı yakmaktır. Meğer ki birden fazla ve birbirinden farklı ateş tabiatı olsun: ilki saf ve karışımsız, yer küresinin çevresindeki ise karışık ve hep oluş hâlinde. Peki bu ateşin oluşu o ilk ateşten mi başlar, yoksa az önce söylediğimiz gibi altta yatan şeyler birbirine karşı böyle bir hareket ve durum içine girince onlardan mı, ⟨yoksa⟩ her ikisinden mi?

1.4

τοῦτο γὰρ ἦν καὶ τὸ παρὰ τῶν παλαιῶν λεγόμενον ὅτι τροφὴν ἀεὶ ζητεῖ τὸ πῦρ ὡς οὐκ ἐνδεχόμενον αὐτὸ παραμένειν ἄνευ τῆς ὕλης. καὶ ἄτοπον φαίνεται πρῶτον αὐτὸ λέγειν καὶ οἷον ἀρχὴν εἰ μὴ οἷόν τ᾽ εἶναι χωρὶς ὕλης· οὔτε γὰρ ἁπλοῦν οὕτω γε, οὔτε πρότερον τοῦ ὑποκειμένου καὶ τῆς ὕλης, εἰ μή τις ἐν αὐτῇ τῇ πρώτῃ σφαίρᾳ τοιαύτη φύσις ὥστε ἄμικτον εἶναι θερμότητα καὶ καθαράν. οὕτω δὲ οὐκ ἂν ἔτι καίοι· πυρὸς δὲ αὕτη φύσις. πλὴν εἰ ἄρα γε πλείους καὶ διάφοροι, καὶ ἡ μὲν πρώτη καθαρὰ καὶ ἄμικτος, ἡ δὲ περὶ τὴν τῆς γῆς σφαῖραν μεμιγμένη καὶ ἀεὶ κατὰ γένεσιν. ἡ δ᾽ ἀρχὴ πότερον ἀπ᾽ ἐκείνης αὐτῷ τῆς γενέσεως ἢ ἀπὸ τῶν ὑποκειμένων ὅταν ἐν κινήσει τοιᾷδε καὶ διαθέσει πρὸς ἄλληλα γένηται, καθάπερ ἀρτίως ἐλέγομεν, ⟨ἢ⟩ ἀπ᾽ ἀμφοῖν;

1.5Çünkü bu türden hareket ve değişme de bir şekilde sıcağın tabiatına bağlanır; bütün bunları meydana getiren güneştir. Güneşin tabiatı da, eğer ateşin bir türüyse, en çok ve en büyük farkı taşıyan tür olur; çünkü bir ilkedir ve her şeye ulaşır: ışık da, hayvanlarda ve bitkilerdeki doğurucu sıcaklık da ondan gelir. Ayrıca bu topraksı, yanan ateşin de onun aracılığıyla oluşması mümkündür; nitekim ateş tutuşturan birçok kişi de parıltının güneşten geldiğini düşünür.

1.5

καὶ γὰρ ἡ κίνησις ἡ τοιάδε καὶ ἀλλοίωσις εἰς τὴν τοῦ θερμοῦ πως ἀνάγεται φύσιν· ὁ γὰρ ἥλιος ὁ ταῦτα πάντα δημιουργῶν. πάλιν δ᾽ ἡ τοῦ ἡλίου φύσις εἰ μὲν τοῦ πυρός τις ἰδέα πλείστην ἄν αὕτη καὶ μεγίστην ἔχοι διαφορὰν ἀρχή τις οὖσα καὶ ἐφ᾽ ἅπαντα ἥκουσα· καὶ γὰρ τὸ φῶς ἀπὸ τούτου καὶ ἡ γόνιμος ἐν τοῖς ζώοις καὶ φυτοῖς θερμότης. ἔτι δὲ ἡ τοῦ γεώδους τούτου καὶ καιομένου πυρὸς δυνατὴ διὰ τούτου γίνεσθαι· πολλοὶ γοῦν καὶ ἐξάπτοντες ὑπολαμβάνουσι τὴν αὐγὴν εἶναι ἀπὸ τοῦ ἡλίου.

1.6Eğer güneş ateş değilse ve ışığı da ateş ışığı değilse, bu şaşırtıcıdır ve açıklama ister. Sıcaklık ne güneşten ne onun aracılığıyla geliyorsa bile şu açıktır: ateşte de güneşte de sıcak, altta yatan bir şeyde bulunur. Ama ilkenin ve ilk olanın altta yatan bir şeyde bulunması da tuhaftır; çünkü ilke sıcak ve onun kuvvetidir. Sıcak daha geneldir, daha çok şeye yayılır ve değişme ile tabii oluş üzerinde daha belirleyicidir. Ateş ise, söylendiği gibi, kendini doğurur, ötekileri ise genellikle yok eder; buradan ateşin tabiatı ile sıcağın tabiatının farklı olduğu da açıktır.

1.6

εἰ δὲ μή ἐστι πῦρ μηδὲ πυρὸς φῶς αὐτὸ μὲν τοῦτο θαυμαστὸν καὶ λόγου δεῖται· εἰ δὲ μήθ᾽ ὑπὸ τούτου καὶ διὰ τοῦτον ἡ θερμότης ἐκεῖνο γε φανερὸν ὡς ἐν ὑποκειμένῳ τινὶ καὶ τὸ πῦρ καὶ ὁ ἥλιος τὸ θερμόν. ἄτοπον δὲ καὶ τοῦτο πάλιν εἰ ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ πρῶτον ἐν ὑποκειμένῳ· τὸ γὰρ θερμὸν καὶ ἡ τούτου δύναμις ἀρχή. κοινότερον γὰρ τοῦτο καὶ ἐπὶ πλείω διήκει καὶ κυριώτερον ἀλλοιώσεως καὶ φυσικῆς γενέσεως. τὸ δὲ πῦρ ὡς εἴρηται γεννητικὸν μὲν αὑτοῦ φθαρτικὸν δὲ ὡς ἐπίπαν τῶν ἄλλων, ὅθεν καὶ δῆλον ὡς ἑτέρα τις ἡ φύσις πυρὸς καὶ θερμοῦ.

1.7Ateş dediğimiz, kuru buharlaşmanın topraksı ve havamsı kısmında yakıcı bir sıcaklık oluştuğunda ortaya çıkandır; böyle bir sıcaklık nemli şeylerde bulunamaz; meğer ki "eti yakar" dediğimiz anlamda olsun. Ama bunlar bizi şimdiki konunun ötesine, ilk sebepleri araştıran daha büyük bir incelemeye götürüyor gibi.

1.7

πῦρ δὲ λέγομεν ὅταν ἐν τῷ γεώδει καὶ ἀερώδει τῆς ξηρᾶς ἀναθυμιάσεως καυστικὴ γένηται θερμότης ἥνπερ οὐχ οἷόν τε ἐν τοῖς ὑγροῖς ὑπάρχειν πλὴν ὥσπερ σάρκα λέγομεν καίειν. ἀλλὰ γὰρ ταῦτα ἔοικεν ἐς μείζω τινὰ σκέψιν ἐκφέρειν ἡμᾶς τῶν ὑποκειμένων ἣ ζητεῖ τὰς πρώτας αἰτίας.

1.8Çünkü bu şekilde ele alanlara sıcak ve soğuk, ilkeler ve kuvvetler değil, bazı şeylerin hâlleri gibi görünür. Aynı zamanda basit denen cisimlerin tabiatı da karışık ve birbirinin içinde bulunan bir şey olur. Nasıl ateş hava ya da bir nem ve topraksı bir şey olmadan var olamazsa, nem de ateş olmadan, toprak da nem olmadan var olamaz. İşareti şudur: su, içindeki sıcak dışarı sıkıştırılınca donar; toprak da nem her yerden ve tamamen çekilirse bir arada kalamaz. Bu yüzden bunlar ortak meseleler gibi görünür ve basit cisimlerden nasıl söz etmek gerektiğine dair bir belirleme ister.

1.8

φαίνεται γὰρ οὕτω λαμβάνουσι τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν ὥσπερ πάθη τινῶν εἶναι οὐκ ἀρχαὶ καὶ δυνάμεις. ἅμα δὲ καὶ ἡ τῶν ἁπλῶν λεγομένων φύσις μικτή τις καὶ ἐνυπάρχουσα ἀλλήλοις. ὥσπερ γὰρ οὐδὲ τὸ πῦρ ἄνευ ἀέρος ἢ ὑγροῦ τινος καὶ γεώδους εἶναι δυνατὸν οὕτως οὐδὲ τὸ ὑγρὸν ἄνευ πυρὸς οὐδὲ τὴν γῆν ἄνευ ὑγροῦ. σημεῖον δέ· τὸ μὲν γὰρ πήγνυται διὰ τὴν ἔκθλιψιν, ἡ δ᾽ οὐκ ἂν συμμείνειεν ἀπολιπόντος πάντη καὶ πάντως τοῦ ὑγροῦ. διὸ ταῦτα μὲν φαίνεται κοινὰ καὶ δεόμενα διορισμοῦ πῶς ποτὲ χρὴ τὰ ἁπλᾶ λέγειν.

1.9Bunlardan önce gelen meselelerin işe karışması ise, söylediğimiz gibi, daha büyük araştırmalar gerektirir. Ama bütün söylenenlerden şu açıktır: konuşmanın başında söylendiği gibi, ateşin tabiatı en kendine özgü ve en çok kuvvete sahiptir. Çok biçimli oluşu ve bütün yerlere dağılmış olması bile tabiatının bir özelliğini gösterir. Çünkü öteki cisimlerin hiçbiri ne bu kadar çok biçimlidir, ne kuvvetleri bakımından bu kadar değişkendir, ne tabiatının kendisinde bu kadar farklılık gösterir, ne de bütün yerlere yayılıp dağılmıştır. O hâlde daha büyük ve öncelikli meseleleri bir yana bırakıp daha küçükleri hakkında konuşmaya çalışmalıyız; ateşin kendi kendisi tarafından doğmasından ve yok olmasından başlayarak.

1.9

τὰ δὲ τούτων πρότερα μιχθέντα μείζους ἔχει ζητήσεις ὥσπερ εἴπομεν. ἐκεῖνο δ᾽ ἐξ ἀπάντων φανερὸν ὡς ἡ τοῦ πυρὸς φύσις ἰδιαιτάτας ἔχει καὶ πλείστας δυνάμεις, καθάπερ ἐν ἀρχῇ τῶν λόγων ἐλέχθη. καὶ γὰρ αὐτὸ τὸ πολυειδὲς αὐτοῦ καὶ διειλημμένον ἐν ἅπασι τοῖς τόποις ἰδιότητα μηνύει τῆς φύσεως. οὐδὲν γὰρ δὴ τῶν ἄλλων οὔθ᾽ οὕτω πολυειδὲς οὔτ᾽ ἀνώμαλον ταῖς δυνάμεσιν οὔτ᾽ αὐτῇ τῇ φύσει διάφορον οὔτε διῆκον εἰς πάντας καὶ καταμεμερισμένον τοὺς τόπους. ἀφέντας γοῦν τὰ μείζω καὶ τὰ πρότερα πειρατέον ὑπὲρ τῶν ἐλαττόνων λέγειν ἀρξαμένους ἀπὸ τῆς γενέσεως ὑφ᾽ αὑτοῦ καὶ φθορᾶς· [ἣν ὑφ᾽ αὑτοῦ ποιεῖται]

2.102. Bölüm

Bunun için az önce söylenen ve hisle de açık olan şeyi esas almak gerekir: ateşin tabiatı bir bakıma altta yatan bir şeyde, hem de bütünüyle değişen ve etkilenen bir şeyde bulunur. Bu kabul edilirse ateşin oluşu da yok oluşu da kolayca açıklanır. Ateş, yakarak ve başka şeyleri kendine benzeterek hep daha ileri gittiği için doğurur. Daha önce tutuşmuş olan şeylerin nemi tükendikçe ateşin bir ölçüde azalması da olur. Büyük ateş küçüğün yanına konunca onu yok eder; ya besinini elinden alarak ya da üstün geldiği için onun ilkesini havaya çevirip söndürerek. Çünkü nem olmadan hiçbir şey yanmaz; nem bulunsa bile onu işleyecek bir kuvvet yoksa yine yanmaz.

2.10

Ληπτέον δὲ εἰς ταῦτα τὸ μικρῷ πρότερον εἰρημένον, ὃ καὶ τῇ αἰσθήσει φανερὸν, ὡς ἐν ὑποκειμένῳ πως ἡ φύσις αὐτοῦ καὶ τὸ ὅλον ἀλλοιουμένῳ καὶ πάσχοντι. τούτου γὰρ τεθέντος εὐοδοίη ἂν καὶ ἡ γένεσις καὶ ἡ φθορά. γεννᾷ μὲν γὰρ τῷ ἐπὶ πλεῖον ἀεὶ προϊέναι καῖον καὶ ἐξομοιούμενον. συμβαίνει δὲ καὶ ἀπόλειψίν τινα αὐτοῦ γίνεσθαι καταναλισκομένης τῆς ὑγρότητος τῶν πρότερον πυρουμένων. φθείρει δὲ ὅταν πλησίον τεθῇ τὸ πλεῖον τὸ ἔλαττον, εἴτε τὴν τροφὴν ἀφαιρούμενον εἶτ᾽ οὖν ἐξαεροῦν τὴν ἀρχὴν καὶ καταμαραῖνον τῷ ὑπερισχύειν· οὔτε γὰρ ἄνευ ὑγρότητος οὐδὲν καυστὸν οὔτε ταύτης ἐνυπαρχούσης ἐὰν μὴ ἔχῃ δύναμιν τὴν ἐργασομένην.

2.11Boğulma yoluyla sönme de aynı şekildedir. Burada da sıcak dışarı akamadığı için toplanır, ilkeyi söndürür ve kurutur; adeta bir sıkıştırma ve ezme yapar. Bu yüzden ateşin "boğulması" deyimi de bilgisizce söylenmiş değildir. Genel olarak hava sıklaşınca bunu yapabilir, ateşle ısınınca daha da çok ve daha çabuk. Aynı ve benzer sebeplerden ateş güneşte gölgede olduğundan daha zayıf yanar; kandiller de büyük bir ateş yanarken daha zayıf ışık verir ve alevin üstüne konunca tamamen söner; çünkü burada da büyük olan ilkeyi söndürür ve engeller.

2.11

ὁμοίως δὲ καὶ ὑπὸ τῆς πνίξεως σβέσις. καὶ γὰρ ἐνταῦθα συναθροισθὲν τῷ μὴ ἀπορρεῖν τὸ θερμὸν ἐκμαραίνει καὶ ξηραίνει τὴν ἀρχὴν ὥσπερ ἂν θλίψιν τινὰ ποιοῦσα καὶ ἀποπίεσιν· διὸ καὶ οὐκ ἀμαθῶς τοὔνομα τὸ καταπνίγεσθαι τὸ πῦρ· καὶ γὰρ ὅλως ὁ ἀὴρ πυκνωθεὶς δύναιτ᾽ ἂν τοῦτο δρᾷν καὶ πυρωθεὶς ἔτι μᾶλλον καὶ θᾶττον. διὰ τὰς αὐτὰς δὲ καὶ παραπλησίας αἰτίας καὶ ἐν τῷ ἡλίῳ τὸ πῦρ ἧττον καίεται ἢ ἐν τῇ σκιᾷ καὶ οἱ λύχνοι φαίνουσιν ἧττον καιομένου πυρὸς καὶ ἀποσβέννυνται ὅλως ἐὰν ὑπὲρ τῆς φλογὸς τεθῶσι· καὶ γὰρ ἐνταῦθα καταμαραίνει τε καὶ κωλύει τὴν ἀρχὴν τὸ πλέον.

2.12Buna karşılık, aynı ve benzer sebepten yanan şeyler kışın yazdan daha çabuk yanıp tükenir. Çünkü yaz ateşi zayıflatır, tıpkı güneşin ve ateşin ışığı zayıflatması gibi; kış ise çevredeki havanın soğukluğu sayesinde ateşi toplar; toplanan her şey de güçlüdür. Bu yüzden fenerlerin ışığı da kışın daha uzaktan görünür. Genel olarak her şeyin kuvveti, ağırlıkta olduğu gibi, bir arada ve toplu olunca daha güçlüdür; çünkü adeta daha büyük olur.

2.12

ἀντικειμένως δὲ τούτῳ διὰ τὴν αὐτὴν καὶ παρομοίαν αἰτίαν τὰ καιόμενα θᾶττον κατακαίεται χειμῶνος ἢ θέρους ἀσθενέστερον γὰρ ποιεῖ τὸ πῦρ τὸ θέρος ὥσπερ καὶ ὁ ἥλιος καὶ αὐτὸ τὸ πῦρ τὸ φῶς, ὁ δὲ χειμὼν καὶ τὸ τοῦ πέριξ ἀέρος ψυχρὸν ἀθροίζει, συνηθροισμένον δὲ πᾶν ἰσχυρόν· διὸ καὶ ⟨τὸ⟩ ἐν τοῖς λαμπτῆρσι φῶς ἐπὶ πλεῖον φαίνεται. ὅλως δὲ συνεστηκυῖα καὶ ἀθρόος ἡ δύναμις ἅπαντος ἰσχυροτέρα καθάπερ τοῦ βάρους· ὥσπερ γὰρ μεῖζον γίνεται.

2.13Sıcak hakkında bu türden pek çok şey bulunabilir: yağlanma odaları ve hamamlar kışın yazdan, kuzey rüzgârlarında güney rüzgârlarından daha sıcaktır; çünkü kışın sıcak çevredeki hava tarafından toplanıp içeri kapatılır. Bedenler de kışın besinleri daha iyi sindirir ve genel olarak daha güçlüdür; çünkü sıcak toplanmış ve dışarıdan kuşatılmıştır.

2.13

πολλὰ δὲ τοιαῦτα ἐπὶ τοῦ θερμοῦ λαβεῖν ἔστιν οἷον καὶ τὰ ἀλειπτήρια καὶ τὰ βαλανεῖα θερμότερα χειμῶνος ἢ θέρους καὶ βορείοις ἢ νοτίοις· συνέσταλται γὰρ ἐν τῷ χειμῶνι καὶ συγκατακλείεται τὸ θερμὸν ὑπὸ τοῦ πέριξ ἀέρος. καὶ τὰ σώματα πέττει τὰς τροφὰς μᾶλλον καὶ ὅλως ἰσχυρότερα τοῖς χειμῶσίν ἐστιν ὅτι συνήθροισται καὶ ἀντιπεριέστηκε τὸ θερμόν.

2.14Bu sebepten soğuğun da bazen, hem genel olarak hem aşırılıklarında, sıcakla aynı şeyi yaptığı sanılır. Soğukların meyveleri olgunlaştırdığını, sıcağın da soğuğun da bitkileri yaktığını söylerler; ama bu doğru değildir. Çünkü soğuk bu yolla yakar ve olgunlaştırırsa bunu doğrudan değil, araz olarak yapar: bu işi yapan sıcağı sıkıştırıp toplar; sıcak da daha çok olunca daha güçlü olur.

2.14

ἐκ ταύτης δὲ τῆς αἰτίας καὶ τὸ ψυχρὸν ἐνιαχοῦ δοκεῖ τὸ αὐτὸ ποιεῖν τῷ θερμῷ καὶ ἁπλῶς καὶ ταῖς ὑπερβολαῖς· πέττειν τε γὰρ τοὺς καρπούς φασι τὰ ψύχη, καὶ ἀποκαίειν καὶ τὸ καῦμα καὶ τὸ ψύχος, οὐκ ἀληθῆ λέγοντες. ἀποκαίει γὰρ οὕτω καὶ πέττει τὸ ψύχος οὐ προηγουμένως ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκὸς ὅτι συστέλλει καὶ συνάγει τὸ θερμὸν [ἐπὶ] τὸ ἐργαζόμενον ἐκεῖνο· πλέον δὲ ὂν καὶ ἰσχυρὸν μᾶλλον.

2.15Bayılanların hâli soğuk bir hâl olduğu hâlde üstlerine soğuk su dökülmesinin sebebi de aynıdır: soğuk su geçitleri tıkayıp çevreyi soğutarak sıcağı toplar ve dışarı çıkmasını engeller; çünkü sıcağı toplayıp geri çağırmak gerekir. Bu yüzden bazıları bayılmak üzere olanlara nefeslerini tutmalarını öğütler; çünkü hem içerisi ısınır hem de gelen ter baygınlığı giderir. Sıcak şeyler gölgede güneşte olduğundan daha az soğur, çünkü çevrelerindeki hava daha soğuktur; sıcak da daha çok sıkıştırılır.

2.15

ἡ αὐτὴ δὲ αἰτία καὶ ὅτι τοῖς λειποψυχήσασι ψυχρὸν ὕδωρ προσχέουσι ψυχροῦ τοῦ πάθους ὄντος· συνάγει γὰρ καὶ ἐξιέναι κωλύει τὸ θερμὸν ἔμφραττον τοὺς πόρους καὶ καταύχον τὸ πέριξ· ἀθροῖσαι γὰρ τοῦτο δεῖ καὶ ἀνακαλέσασθαι. διὸ καὶ κατέχειν τινὲς κελεύουσι τὸ πνεῦμα τοὺς ἐκλυομένους· ἅμα γὰρ διαθερμαίνεταί τε [καὶ] τὸ ἐντὸς καὶ ὁ ἱδρὼς ἐμπίπτων λύει τὴν λειποθυμίαν. ψύχεται δὲ τὰ θερμὰ ἧττον ἐν τῇ σκιᾷ ἢ τῷ ἡλίῳ διὰ τὸ ψυχρότερον εἶναι τὸ περιεστηκός· ἐκθλίβεται γὰρ μᾶλλον τὸ θερμόν.

2.16Yerden çıkan sular da aynı sebepten kışın yazdan daha sıcaktır; bazıları kışın daha çok kaynar bile. Isıtılan su ise kışın, denebilir ki daha çok ısındığı hâlde, yazdaki kadar taşmaz. Çünkü taşma kabarcıkların yükselmesidir; kabarcıklar ise çevredeki havanın soğukluğu yüzünden aynı ölçüde yükselemez; hava onları sıkıştırır ve adeta keser; bu yüzden çabuk söner, hem sayıca hem büyüklükçe azalırlar. Yazın tersi olur.

2.16

καὶ τὰ ἐκ τῆς γῆς ὕδατα θερμότερα τοῦ χειμῶνος ἢ τοῦ θέρους διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· ἔνια γὰρ καὶ ἀναζεῖ μᾶλλον. τὸ δὲ θερμαινόμενον ὕδωρ οὐχ ὁμοίως ὑπερζεῖ καὶ τοῦ θέρους, μᾶλλον θερμαινόμενον ὡς εἰπεῖν, ὅτι τὸ ὑπερζεῖν ἐστὶν ἀναβολὴ τῶν πομφολύγων· αὗται δ᾽ οὐχ ὁμοίως αἴρεσθαι δύνανται διὰ τὴν ψυχρότητα τοῦ περιέχοντος ἀέρος· θλίβει γὰρ οὗτος καὶ ὥσπερ ἐπικόπτει, διὸ καὶ ταχὺ συμπίπτουσι καὶ ἅμα τῷ τε πλήθει καὶ τοῖς ὄγκοις ἐλάττους γίνονται· τοῦ θέρους δ᾽ ἀνάπαλιν.

2.17Soğuğun sıcağı sıkıştırıp toplamakta güçlü olduğunun bir işareti de dövülebilen ve dökülebilen madenlerin erimesi ve çatlamasıdır: Pontos'ta şiddetli bir don ve kış sırasında kalayın ve kurşunun eridiği, bakırın da çatladığı olmuştur. Açıktır ki bu, sıcak sıkışıp bir araya gelince nemin havaya dönüşmesindendir; çünkü dışarı fırlayan hava çatlamayı yapar.

2.17

ὅτι δὲ ἰσχυρὸν εἰς τὸ συναγαγεῖν καὶ συναθροῖσαι τὸ θερμὸν σημεῖον καὶ τὰ τηκόμενα καὶ τὰ ῥηγνύμενα τῶν ἐλατῶν καὶ χυτῶν· καττίτερον καὶ μόλιβδον ἤδη τακῆναι ἐν τῷ Πόντῳ πάγου καὶ χειμῶνος ὄντος νεανικοῦ, χαλκὸν δὲ ῥαγῆναι. τοῦτο δὲ δῆλον ὡς διὰ τὸ ἐμπνευματωθῆναι τὴν ὑγρότητα συστελλομένου καὶ συνιόντος τοῦ θερμοῦ. τὸ γὰρ πνεῦμα διεκπῖπτον ποιεῖ τὴν ῥῆξιν.

2.18Toprağın karla mayalanması, karın kendisinde bazı hayvanların oluşması ve genel olarak, sulardan başlarsak, topraktaki bütün şeylerin değişmesi de böyledir. Çünkü buharlaşma ve buğu, yalnız göze öyle göründüğü için değil, sıcağın toplanması ve kuşatılması yüzünden de, ⟨toprak⟩ nemlenirken daha çok olur. Bu birçok şeyde açıktır: sıcak toplanınca daha güçlü, dağılınca daha zayıf olur.

2.18

καὶ ὑπὸ χιόνος τῆς γῆς ἀναζύμωσις, καὶ γένεσις ἐν αὐτῇ τῇ χιόνι ζώων ἐνίων, ἁπλῶς δὲ καὶ ἡ μεταβολὴ τῶν ἐν τῇ γῇ πάντων ἀπ᾽ αὐτῶν ἀρξαμένοις τῶν ὑδάτων. ἐπειδὴ ἡ ἀναθυμίασις καὶ ὁ ἀτμὸς πλείω οὐ μόνον διὰ τὴν φαντασίαν ἀλλὰ καὶ διὰ τὸν ἀθροισμὸν τοῦ θερμοῦ καὶ διὰ τὴν ἀντιπερίστασιν ἅμα καθυγραινομένης ⟨τῆς γῆς⟩. τοῦτο μὲν οὖν φανερὸν ἐπὶ πολλῶν, ὅτι καὶ ἰσχύει μᾶλλον ἠθροισμένον καὶ ἀσθενέστερον γίνεται διακεχυμένον.

2.19Gömülen ateşin sürmesi de bunun altına giren şeylerden biridir. Kül onu çepeçevre örter ve dışarıdan gelen havanın onu söndürmesini engeller –çünkü söndüren soğuktur–; ateşin dışarı akmasını da engeller –çünkü nem tükenince ateş böyle de söner–; ayrıca, varsa, parıltının boğucu bir kapağın altındaki gibi toplanmasını önler, ateşe yeterli bir geçit bırakır. Buna aykırı görünen şey, yani gömülmeyen ateşin ya da külünü alıp alttan çektikleri ateşin daha çabuk sönmesi, aslında aykırı değildir. Çünkü kül az olduğundan ne havanın gelmesini engelleyebilir, ne de ateş, gelen havaya karşı koyup ona üstün gelecek kadar dışarı akabilir; çıplak olsaydı bunu daha çok yapardı. Dolayısıyla tükenmesi akla uygundur.

2.19

ἓν δέ τι τῶν ὑπὸ τοῦτο καὶ τὸ διαμένειν ἐστὶ τὸ πῦρ ἐγκρυφθέν· περιστέγει γὰρ ἡ τέφρα καὶ κωλύει τὸν ἀέρα τὸν ἔξωθεν προσπίπτοντα σβεννύναι, σβεννύει γὰρ τὸ ψυχρὸν, καὶ τὴν ἀπορροὴν μὴ γίγνεσθαι τὴν τοῦ πυρός· καὶ γὰρ οὕτως ἐκμαραίνεται καταναλισκομένου τοῦ ὑγροῦ· μηδ᾽ αὐγὴν, εἴ τις ἄρ᾽ ἐστὶ, συναθροίζεσθαι καθάπερ πρὸς τοῦ πνιγέος, ἀλλ᾽ ἔχειν δίοδον ἱκανήν. τὸ δὲ δοκοῦν ὑπεναντίον εἶναι τούτῳ διότι μὴ ἐγκρυφθὲν θᾶττον φθείρεται ἢ ἀφαιρούντων τὴν τέφραν ἢ ὑφαιρούντων οὐκ ἔστιν ὑπεναντίον· διὰ γὰρ τὴν ὀλιγότητα τὴν αὐτῆς οὔτε κωλύειν δύναται τὸν ἀέρα προσπίπτειν οὔτε πάλιν εἰς τὴν ἀπορροὴν ἰέναι τοσαύτην ὥστε ἀμύνεσθαι καὶ κρατεῖν τοῦ προσπίπτοντος, ὅπερ εἰ γυμνὸν ἦν ἐποίει ἂν μᾶλλον· ὥστ᾽ εὐλόγως ἀναλίσκεται

3.203. Bölüm

Ateşin birçok yok oluş yolu vardır. Biri adeta tabiidir: nem ve genel olarak yanacak şey tükenince olur; o zaman ateş adeta eriyip söner. Ötekiler dışarıdan gelir. Bunların bir cinsi, az önce söylediğimiz, aynı cinsten olanlar tarafından olan yok oluşlardır. Başkaları soğuk ve nem tarafından olur; bunlar aynı cinsten olan tarafından olanlardan daha uygun görünür, çünkü zıtlar tabiatça zıtlarını yok eder. Bu yüzden küllenmiş ateşe değen soğukluk da onu söndürür.

3.20

Φθοραὶ γὰρ πυρὸς πλείους· ἡ μὲν ὥσπερ φυσική τις ἐξαναλισκομένου τοῦ ὑγροῦ καὶ ἁπλῶς τοῦ καυστοῦ· τότε γὰρ ὥσπερ φθίνει καὶ μαραίνεται. αἱ δ᾽ ἔξωθεν. ὧν ἓν μέν τι γένος αἱ ὑπὸ τῶν ὁμογενῶν ἃς ὀλίγῳ πρότερον εἴπομεν. ἄλλαι δὲ ὑπὸ ψυχροῦ καὶ ὑγροῦ, μᾶλλον οἰκεῖαι δόξασαι τῶν ὑπὸ τοῦ ὁμογενοῦς· τὰ γὰρ ἐναντία φθαρτικὰ φύσει τῶν ἐναντίων. διὸ δὴ καὶ ἡ προσπίπτουσα ψυχρότης εἰς τὸ τετεφρωμένον πῦρ σβέννυσιν.

3.21Nem ise, sıcak da olsa soğuk da olsa, içeri işler ve ilkeyi yok eder; nitekim tabiatça yanıcı olan nem de, örneğin yağlı nem, yeterli olandan daha bol akınca söndürür. Ayrıca alevli olanın […] ve rüzgârın şiddetiyle de söner; çünkü bu ateş de yok edilerek söner: burada da ilke daha büyük bir hareket tarafından bastırılır gibi değil, bir bakıma yok edilir.

3.21

ἡ δ᾽ ὑγρότης καὶ θερμὴ καὶ ψυχρὰ οὖσα διαδύεται καὶ καταφθείρει τὴν ἀρχήν· ἐπεὶ καὶ ἡ φύσει καυστὴ καθάπερ ἡ λιπαρὰ πλείων ἐπιρρέουσα τῆς ἱκανῆς. ἔτι τοῦ τε φλογώδους […] καὶ ὑπὸ πνεύματος μεγέθους· καὶ γὰρ οὗτος σβέννυται φθειρόμενος καὶ οὐχ ὥσπερ κατισχυομένης τῇ μείζονι κινήσει ἀλλὰ τρόπον τινὰ καταφθειρομένης καὶ ἐνταῦθα τῆς ἀρχῆς.

3.22Bu yüzden kandillerin üstüne bir şey konunca daha az sönerler; şimdi kandillerin üstünde kullanmak için yaptıkları bakır kapakların altındaki kandiller ise, olağanüstü bir rüzgâr çıkmadıkça hiç sönmez; çünkü rüzgâr hiçbir yerden içeri sızamadığı için ilkeye dokunamaz. İlke durdukça, bir su kaynağı gibi alev de durur.

3.22

διὸ καὶ ὅταν ἐπιτεθῇ τι τοῖς λύχνοις ἧττον σβέννυνται· καὶ οὕς γε δὴ νῦν ποιοῦσι τοὺς χαλκοῦς, οἷς ἐπὶ τῶν λύχνων χρῶνται, τὸ ὅλον οὐδὲ σβέννυνται πλὴν ἐὰν ἔκτοπον ἐπιγένηται πνεῦμα· οὐ γὰρ ἔχον οὐδαμῆ παρείσδυσιν οὐχ ἅπτεται τῆς ἀρχῆς· ἕως δ᾽ ἂν αὕτη μένῃ καθάπερ ὕδατος πηγὴ μένει καὶ ἡ φλόξ.

3.23Biri ateşi her yandan örterse ve hiç nefes alacak yer bırakmazsa da söner; bu yüzden ateşi külün içine gömerken bundan sakınırlar; çünkü dışarı akması engellenen ateş kendi içinde sıkışır. Biri meşaleleri ya da korları, kandilleri bastırdığı gibi bastırırsa da söndürür. Nitekim madenlerdeki kandillerin ateşi de böyle bir sebeple söner: hava kalın ve hareketsiz olduğundan, ateşin zorla geçemediği katı bir şey gibi onu adeta bastırır ve sıkıştırır; çünkü ateş, doğru ve içinde hareket edebileceği bir boşluk arar.

3.23

σβέννυται δὲ καὶ ἐάν τις ἀποστεγάσῃ πανταχῆ καὶ ἐὰν μηδεμίαν ἀναπνοὴν διδῷ· διὸ καὶ ἐν τῇ τέφρᾳ ἐγκρύπτουσι τοῦτ᾽ εὐλαβούμενοι· κωλυόμενον γὰρ ἀπορρεῖν αὐτὸ ἐν ἑαυτῷ θλίβεται. καὶ ἐάν τις καταθλίβῃ τοὺς δαλοὺς ἢ τοὺς ἄνθρακας ὥσπερ καὶ τοὺς λύχνους, ἀποσβέννυσιν· ἐπεὶ καὶ τὸ ἐν τοῖς μεγάλοις⟦μετάλλοις?⟧ λύχνοις διὰ τοιαύτην τινὰ αἰτίαν σβέννυται· παχὺς γὰρ ὢν ὁ ἀὴρ καὶ ἀκίνητος οἷον καταπιέζει καὶ θλίβει καθαπερεί τι στερεὸν ⟨ὃ⟩ οὐ δύναται διαβιάσασθαι τὸ πῦρ· κενὸν γὰρ δὴ ζητεῖ πρὸς ὃ καὶ ἐν ᾧ ἡ φορά.

3.24Havanın oralarda çalışanları boğması da bu yüzdendir: hava kalın ve durgundur, soluğa geçit vermez. Bu yüzden havalandırma bacaları yaparlar; hava hareketle incelsin ve değişerek yer açsın diye. Kalın havanın zor solunduğu, genel olarak söylenince de açıktır; sisli ve bulanık havalar da buna tanıklık eder. Bunların sebepleri böyle kabul edilebilir.

3.24

διὰ τοῦτο δὲ καὶ τὸν πνιγμὸν ποιεῖ τοῖς ἐργαζομένοις ὁ ἀὴρ ὅτι παχύς τε καὶ ἠρεμῶν· οὐ γὰρ διαδίδωσι τῇ ἐκπνοῇ. διὸ καὶ τὰ ψυχαγωγεῖα ποιοῦσιν ὅπως λεπτύνηται τῇ κινήσει καὶ ἅμα μεταβάλλων διδῷ χώραν. ὅτι δὲ ὁ παχὺς δύσπνους φανερὸν μὲν καὶ ἁπλῶς λεχθὲν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὁμιχλώδη καὶ θολερώδη διαμαρτυροῦσι· καὶ τούτων μὲν τοιαύτας ἄν τις ὑπολάβοι τὰς αἰτίας.

3.25Söndürmede en belirleyici olanın ilkenin yok edilmesi olduğu şuradan da açıktır: yanan zifti su söndürmez, zeytinyağı ise söndürür; çünkü daha ince olduğundan ilkeye kadar işler; oysa zeytinyağı çok kolay yanar. Ama ilkeyi kuşatıp sıkıştırınca söndürür; tıpkı kandillere fazla yağ akınca onları söndürmesi gibi. Öte yandan sirke de aynı sebepten sudan daha iyi söndürür, oysa sıvıların en sıcağıdır; çünkü en çok ve en derine işler, böylece ilkeye dokunur. Çünkü soğuk, soğuk olduğu için söndürmez –bunu kaynar suyun da söndürmesi gösterir–; ilkeyi kapatıp yakaladığı için söndürür.

3.25

ὅτι δὲ ἡ ἀρχὴ φθειρομένη κυριωτάτη πρὸς τὴν σβέσιν κἀκεῖθεν φανερόν. τὴν γὰρ πίτταν καιομένην τὸ μὲν ὕδωρ οὐ σβέννυσι τὸ δ᾽ ἔλαιον σβέννυσιν ὅτι διαδύεται λεπτότερον ὂν πρὸς τὴν ἀρχὴν· καίτοι μάλιστα εὔκαυστον. ἀλλ᾽ ὅτε ἂν ἀπολάβῃ καὶ θλίβῃ ταύτην ἔσβεσεν, ὥσπερ καὶ τοὺς λύχνους πλεῖον ἐπιρρέον πάλιν δὲ τὸ ὄξος σβεστικώτερον τοῦ ὕδατος διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν θερμότατον ὂν τῶν λοιπῶν· εἰσδύεται γὰρ μάλιστα καὶ πλεῖστον ὥστε θιγγάνειν τῆς ἀρχῆς. οὐ γὰρ ᾗ ψυχρὸν σβέννυσι πάντως τὸ ψυχρὸν — τοῦτο δὲ δῆλον ὅτι καὶ τὸ ζέον ὕδωρ —, ἀλλ᾽ ᾗ τὴν ἀρχὴν ἐπικλείει καὶ καταλαμβάνει.

3.26Nem ile soğuk ikisi bir araya gelince daha çok yok eder; çünkü zıtlar zıtları tarafından yok edilir; ateş ise sıcak ve kurudur. Yine de her biri ayrı ayrı da yok edicidir: hava soğuk olduğu için, su nemli olduğu için söndürür. Bu yok oluşlar, zıtların zıtlar tarafından yok edilmesi olduğundan adeta tabiidir; ateşin kendisi tarafından yok edilmesi ise adeta tabiata aykırıdır; ama küçük bir kuvvetin büyüğü tarafından bastırılması tabiata aykırı değildir.

3.26

συντεθέντα μὲν οὖν ἄμφω, τό θ᾽ ὑγρὸν καὶ τὸ ψυχρὸν, μᾶλλον φθείρει· γίγνεται γὰρ τοῖς ἐναντίοις ὑπὸ τῶν ἐναντίων ἡ φθορά. τὸ γὰρ πῦρ θερμὸν καὶ ξηρόν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ χωριζόμενον ἑκάτερον φθαρτικόν. ὁ μὲν γὰρ ἀὴρ ᾗ ψυχρὸς σβέννυσι, τὸ δὲ ὕδωρ ᾗ ὑγρόν. καὶ αὗται μὲν ἐοίκασιν ὥσπερ φυσικαῖς τισὶ τοῖς ἐναντίοις ὑπὸ τῶν ἐναντίων γιγνόμεναι, ἡ δ᾽ ὑφ᾽ ἑαυτοῦ καθαπερεὶ παρὰ φύσιν οὐκ ἔστι δὲ παρὰ φύσιν τὸ τὴν ἐλάττω κρατεῖσθαι δύναμιν ὑπὸ τῆς μείζονος.

3.27Ateşi tabiatça yok eden şeyler de aşırılıklarıyla yok eder; çünkü belli bir ölçüye kadar, ölçülü olunca ateşi büyütürler: nem kendisi yanarak, soğuk sıkıştırarak ateşi daha güçlü kılar. Rüzgâr da hareketiyle birlikte yakar ve ateşi canlandırır. Bu yüzden kandiller rüzgârda daha çok yağ harcar; odunlar da hareket daha şiddetli ve daha çok olunca daha çabuk yanıp tükenir; daha büyük ve ölçüsüz hareket ise söndürür.

3.27

φθείρει δὲ καὶ τὰ οἰκείως φθαρτικὰ ταῖς ὑπερβολαῖς· ἐπεὶ μέχρι γέ του συναύξει λαμβάνοντα συμμετρίαν, οἷον τὸ μὲν ὑγρὸν αὐτὸ καιόμενον τὸ δὲ ψυχρὸν συνθλίβον καὶ ἰσχυρότερον ποιεῖ. τὸ δὲ πνεῦμα τῇ κινήσει συνεκκάει καὶ ζωπυρεῖ. διὸ καὶ οἱ λύχνοι πλέον ἔλαιον ἀναλίσκουσιν ἐν τοῖς πνεύμασι· καὶ τὰ ξύλα θᾶττον κατακαίεται σφοδροτέρας καὶ πλείονος τῆς κινήσεως γινομένης, ἡ δὲ μείζων καὶ ἀσύμμετρος ἀπέσβεσε.

3.28Bu yüzden kandil üflenince söner, odunlar ve korlar ise alevlenir. Kandil ölçülü bir rüzgâr alamaz; aynı zamanda tutuşan şey kolay yandığı için dışarıdan bir üfleyişe ihtiyacı yoktur: fitil seyrek ve kuru olduğu için nemi çeker, yağın kendisi de yanar. Kor ve odun ise topraksı ve katı oldukları için üflenmeden yanamaz; çünkü bu türden şeylerin hepsinin geçitleri sıktır; üfleyiş bunları açar ve ateşe yol yapar; ne kadar çok ve ne kadar küçük parçalara bölünmüş olarak çarparsa bunu o kadar iyi yapar.

3.28

καὶ διὰ τοῦθ᾽ ὁ μὲν λύχνος ἀποσβέννυται φυσώμενος τὰ δὲ ξύλα καὶ οἱ ἄνθρακες ἐκκαίονται· τῷ μὲν γὰρ οὐκ ἔστι σύμμετρον πνεῦμα λαβεῖν, ἅμα δὲ καὶ εὔκαυστον ἔχων τὸ πυρούμενον οὐ δεῖται τῆς ἔξωθεν πνοῆς. τό τε γὰρ ἐλλύχνιον ἅτε μανὸν καὶ ξηρὸν ἐφέλκεται τὴν ὑγρότητα καὶ τὸ ἔλαιον αὐτὸ καιόμενον. ὁ δ᾽ ἄνθραξ καὶ τὸ ξύλον οὐ δύναται καίεσθαι μὴ φυσώμενα διὰ τὸ γεῶδες καὶ στερεόν· οἱ γὰρ πόροι πυκνοὶ τῶν τοιούτων πάντων, οὓς διοίγει καὶ ὁδοποιεῖ τῷ πυρὶ τὸ πνεῦμα, καὶ ὅσῳ ἂν εἰς πλείω καὶ ἐλάττω μεμερισμένα προσπίπτῃ μᾶλλον.

3.29Bu yüzden korları bazen kırıp birbirine yaklaştırarak üflerler; çünkü alev de küçük parçalardan, adeta küçük derecikler birleşir gibi oluşur. Ateş çubukları da sürtünmeyle aynı şeyi yapar. Odunlara da ince çıralar ekleyerek üflerler. Korun kendisi de üflenince, […] olduğu gibi, daha iyi ve daha çabuk alevlenir.

3.29

διὰ τοῦτο καταγνύντες τοὺς ἄνθρακας ἐνίοτε καὶ προσάγοντες ἀλλήλοις φυσῶσιν. ἐκ μικρῶν γὰρ συνιόντων ὥσπερ ναματίων καὶ ἡ φλὸξ γίνεται. διὸ καὶ τὰ πυρεῖα τῇ τρίψει τὸ αὐτὸ τοῦτο ποιεῖ. καὶ τοῖς ξύλοις ὑπεκκαύματα λεπτὰ λαμβάνοντες φυσῶσι [τοὺς ἄνθρακας]. καὶ αὐτὸς δὲ ὁ ἄνθραξ φυσώμενος μᾶλλον καὶ θᾶττον ἐκκάεται καθάπερ ἐν τοῖς

4.304. Bölüm

Rüzgârın rüzgâra yardım etmesi akla aykırı görünmez; çünkü ateş de adeta bir rüzgâr tabiatıdır. Yanan ve tutuşan şeyler çok ve hep birbirinden farklı olduğundan, kuvvetleri de farklıdır; birinin yapabildiğini öteki yapamaz: örneğin kor, alev gibi aydınlatamaz; alev ile kandil de aynı ölçüde aydınlatmaz, yeşil odunların alevi ile kuru odunlarınki de aynı şekilde aydınlatmaz. Alev ne kadar saf olursa, yani önünü kesecek, duman ve buharın kaynağı olan topraksı ya da sulu bir şey taşımadıkça, o kadar iyi aydınlatır.

4.30

Τοῦτο μὲν οὖν οὐκ ἂν ἀλόγως δόξειε συνεργεῖν πνεύματι πνεῦμα, καὶ γὰρ τὸ πῦρ οἷον πνεύματός τις φύσις. ἐπεὶ δὲ πλείω καὶ ἀεὶ διαφέροντα τὰ καυστὰ καὶ πυρωτὰ διὰ τοῦτο καὶ αἱ δυνάμεις αὐτῶν διάφοροι καὶ οὐχ ἅπερ θάτερον δύναται καὶ θάτερον ποιεῖν, οἷον ὁ ἄνθραξ φωτίζειν ὥσπερ ἡ φλὸξ, οὐδ᾽ αὕτη καὶ ὁ λύχνος ὁμοίως οὐδ᾽ ὡσαύτως ἡ τῶν χλωρῶν καὶ αὔων· ἀλλ᾽ ὅσῳ δὴ καθαρωτέρα τοσούτῳ μᾶλλον, οὐκ ἔχουσα γεῶδες οὐδὲ ὑδατῶδες οὐδὲν αὐτῇ τὸ ἀντιφράττον, ἐξ ὧν ὁ καπνὸς καὶ ἡ ἀναθυμίασις.

4.31Yeşil odunların alevinin kuru odunlarınkinden daha kırmızı olması da bu yüzdendir: alev bu türden şeyi daha çok taşır ve onun içinden geçerken rengini alır; tıpkı hava kalın olduğunda güneşin de böyle renk alması gibi. Kor ise, havaya dönüşecek bol nemi olmadığı için, azıcık bir alev dışında alev bile çıkarmaz; çünkü alev tutuşan nemdir.

4.31

διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἡ τῶν χλωρῶν ἐρυθροτέρα φλὸξ ἢ τῶν ξηρῶν, ὅτι πλεῖον ἔχει τὸ τοιοῦτον δι᾽ οὗ διαφορουμένη λαμβάνει τὴν χρόαν, ὥσπερ καὶ ὁ ἥλιος ὅταν ᾖ παχὺς ὁ ἀήρ. ὁ δ᾽ ἄνθραξ οὐδὲ ποιεῖ φλόγα πλὴν ὀλίγην διὰ τὸ μὴ ἔχειν τὴν ἐξαερουμένην πολλὴν ὑγρότητα· πυρουμένη γὰρ αὕτη φλόξ.

4.32Söylenen farklılık bulunduğuna göre, daha az sıcak olan bazı şeylerin daha çok ve daha çabuk ısıtması da akla uygundur; örneğin kamış alevi suyu da insanları da odun alevinden daha çabuk ısıtır; oysa genel olarak en sıcak ateş en katı şeylerden çıkandır; kor ise en katı olduğu hâlde en az ısıtır. Güneşin sıcaklığının bedenleri karartması, ateşinkinin ise karartmaması da öyledir.

4.32

οὔσης δὲ τῆς εἰρημένης ἀνωμαλίας εὔλογον ἤδη καὶ τὸ θερμαίνειν ἔνια μᾶλλον καὶ θᾶττον τὰ ἧττον θερμὰ, καθάπερ ἡ τοῦ καλάμου φλὸξ καὶ τὸ ὕδωρ καὶ τοὺς ἀνθρώπους τῆς ἀπὸ τῶν ξύλων· καίτοι θερμότατόν γε πῦρ ὅλως τὸ ἀπὸ τῶν στερεωτάτων, ὁ δ᾽ ἄνθραξ ἥκιστα θερμαίνει στερεώτατος ὤν. καὶ τὴν μὲν τοῦ ἡλίου θερμότητα μελαίνειν τὰ σώματα τὴν δὲ τοῦ πυρὸς μή.

4.33Bütün bunların ve benzerlerinin sebebi olarak incelik ve kalınlık gösterilebilir: kamış alevi eti ve suyu en çabuk ısıtır, çünkü hem ince hem sıktır: ince, çünkü hafiftir; sık, çünkü kesintisizdir. İnce olan içeri işler; ısınma da temas ve karışma ile olur. Alev genel olarak korlardan daha iyi içeri işler; ayrıca ondan çıkan akış hem daha bol hem daha topludur.

4.33

πάντων δὲ τούτων καὶ τῶν τοιούτων αἰτιάσαιτ᾽ ἄν τις τὴν λεπτότητα καὶ παχύτητα· θερμαίνει τε γὰρ τὴν σάρκα καὶ τὸ ὕδωρ ἡ τῶν καλάμων τάχιστα διὰ τὴν λεπτότητα καὶ πυκνότητα. λεπτὴ μὲν γὰρ ὅτι κοῦφος, πυκνὴ δὲ ὅτι συνεχής. τὸ δὲ λεπτὸν διαδυτικὸν καὶ τὸ θερμαίνεσθαι διὰ τὴν συναφὴν καὶ κατάμιξιν· ἥ τε φλὸξ ὅλως τῶν ἀνθράκων μᾶλλον διαδυτικὴ καὶ ἅμα πλείων ἡ ἀπορροὴ καὶ ἀθροωτέρα.

4.34Genel olarak ikisi belki aynı şeyler sayesinde ısıtmaz; öyle olsa bile ikisi aynı durumda ve aynı şekilde değildir: kor en katı, alev ise en ince ve en sık olandır. Alev bu yüzden bazı şeyleri daha çok ısıtır; ama daha ince ve daha zayıf olduğu için aynı ölçüde yakmaz. Çünkü topraksı ve katı bir şeydeki ateş en sıcaktır: aynı ölçüde dışarı akmaz, içeride tutulur ve yakıcılığını sıcaklığından alır.

4.34

τὸ δὲ ὅλον οὐ διὰ τῶν αὐτῶν ἴσως ἑκάτερον θερμαντικὸν, εἰ δὲ μὴ, οὐχ ὡσαύτως γε ἔχον οὐδ᾽ ὁμοίως ἑκάτερον, ἀλλ᾽ ἄνθραξ μὲν ὁ στερεώτατος, φλὸξ δὲ ἡ λεπτοτάτη καὶ πυκνοτάτη. θερμαίνει μὲν οὖν ἡ φλὸξ διὰ ταῦτα μᾶλλον ἔνια, κατακαίει δὲ πάλιν οὐχ ὁμοίως ὅτι λεπτοτέρα καὶ ἀσθενεστέρα· τὸ γὰρ ἐν τῷ γεώδει καὶ στερεῷ πῦρ θερμότατον, οὐκ ἀπορρέον ὁμοίως ἀλλ᾽ ἀποστεγόμενον, ἀπό τε θερμότητος ἔχον τὸ καυστικόν

4.35Katı cisimler ateşte ısıtılınca sertlikleri yüzünden daha yakıcı olur; demir, bakır, taş, pişmiş toprak gibi. Bunlar tabiatça hemen hemen en soğuk şeylerdir, ama sıcağı kendi içlerinde en iyi tutar ve saklarlar; dolayısıyla eti en çok yakmaları akla uygundur. Aynı zamanda alevin akışı da bir fark yaratır; bu yüzden ellerini alevin içinde hızla hareket ettirenler yanmaz: elin hareketi daha hızlı olduğu ve alevin değdiği kısımlar sürekli değiştiği için yanmayı engeller; çünkü ateş aynı yerde bir süre kalmadıkça yakmaz.

4.35

σώματα δὲ στερεὰ καυστικωτέρα διὰ σκληρότητα πυρωθέντα, καθάπερ σίδηρος, χαλκὸς, λίθος, ὄστρακον ἃ τῇ φύσει σχεδὸν ψυχρότατα, στέγει γὰρ ἐν αὐτοῖς μάλιστα καὶ τηρεῖ τὸ θερμὸν, ὥστ᾽ εὐλόγως καυστικώτατα τῆς σαρκός. ἅμα δὲ καὶ ἡ τῆς φλογὸς φορὰ ποιεῖ τινὰ παραλλαγὴν, διὸ καὶ οἱ κινοῦντες ἐν τῇ φλογὶ τὰς χεῖρας ὀξέως οὐ καίονται· θάττων γὰρ ἡ κίνησις τῆς χειρὸς οὖσα καὶ ἅμα μεταλλάττουσα τὰ μέρη κωλύει τὴν κατάκαυσιν· οὐ γὰρ καίει εἰ μὴ ἐπιμένει τῷ αὐτῷ χρόνον.

4.36Bu yüzden güneşte yürüyenler oturanlardan, koşanlar da yürüyenlerden daha az yanar. Belki bunlarda havanın hareketinden doğan ⟨yelpazelenme⟩ de bir serinlik verir. Eritmelerde, kaynatmalarda ve bu türden öteki işlerde de her ateş, işlenen şeye göre büyük farklar taşır: sıcaklığı ne kadar yumuşaksa ya da ne kadar az sertse, ya da tersine ne kadar şiddetli ve topluysa. Yumuşak ve seyrek şeylerden çıkan sıcak daha yumuşak, sert ve sık şeylerden çıkan daha şiddetlidir.

4.36

διὰ τοῦτο καὶ οἱ ἐν τῷ ἡλίῳ βαδίζοντες ἧττον καίονται τῶν καθημένων καὶ οἱ τρέχοντες ἔτι τούτων. ἅμα δὲ ἴσως τούτοις γε καὶ ἡ ἀπὸ τῆς κινήσεως τοῦ ἀέρος γινομένη ⟨ῥίπισις⟩ ποιεῖ τινὰ κατάψυξιν. ἔχει δὲ καὶ πρὸς τὰς τήξεις καὶ πρὸς τὰς ἑψήσεις καὶ τὰ ἄλλα τοιαῦτα μεγάλας ἕκαστα ⟨πρὸς⟩ τὰ ὑποκείμενα διαφορὰς, οἷον ὅσῳ μαλακωτέρας θερμότητος ἢ μὴ σκληρὰς, ἢ πάλιν ὅσῳ καὶ σφοδροτέρας καὶ ἀθροωτέρας· ἀπὸ μὲν γὰρ τῶν μαλακῶν καὶ μανῶν μαλακώτερον τὸ θερμὸν ἀπὸ δὲ τῶν σκληρῶν καὶ πυκνῶν σφοδρότερον.

4.37Bu yüzden hekimler nasırları samanla yakar; çünkü samandan çıkan sıcaklık en yumuşağıdır. Buhar banyolarında ve sıcak yağlamalarda da böyledir; sıcaklığı bu türden şeylerden ararlar. Öteki tekhnēler de hemen hemen buna uygun davranır. Bir tür yumuşatma, eritme ya da azar azar çözme işi olanlar ince ve yumuşak ateşi arar; demircilik gibi daha zorlu bir kullanım isteyenler ise en şiddetlisini. Bu yüzden en topraksı ve en sık kömürleri alırlar, bazılarını güç versin diye sıkıştırırlar, ayrıca körük kullanırlar; çünkü böylece rüzgâr da birlikte yaktığından sıcaklık daha şiddetli ve daha toplu olur.

4.37

διὸ καὶ οἱ ἰατροὶ τοὺς ἥλους καίουσι τῷ ἀχύρῳ· μαλακωτάτη γὰρ ἡ ἀπὸ τούτου θερμότης. ὁμοίως δὲ καὶ ἐν ταῖς πυριάσεσι καὶ τοῖς ἀλείμμασιν· ἀπὸ τοιούτων γὰρ ζητοῦσι τὰς θερμότητας. σχεδὸν δὲ καὶ αἱ ἄλλαι τέχναι κατὰ λόγον. αἷς μὲν οὖν ὥσπερ μάλαξις ἢ τῆξις ἢ καὶ διάλυσίς τις κατὰ μικρὸν, τὴν λεπτὴν διώκουσι καὶ μαλακήν. αἷς δ᾽ ὥσπερ βιαιοτέρα τις χρῆσις ὥσπερ τῇ χαλκευτικῇ τὴν σφοδροτάτην. διὸ καὶ τοὺς ἄνθρακας τοὺς γεωδεστάτους καὶ πυκνοτάτους λαμβάνουσι, καὶ ἐνίους γε στιπτοὺς ποιοῦσιν ἕνεκα τῆς ἰσχύος, καὶ ἔτι ταῖς φύσαις χρῶνται· σφοδροτέρα γὰρ οὕτως ἡ θερμότης καὶ ἀθροωτέρα συνεκκαίοντος τοῦ πνεύματος.

4.38Bu cinsten olan bir mesele de şu sorudur: güneş eti karartır, ateş ise karartmaz. Olan şudur: güneşin sıcaklığı ince ve yumuşak olduğu için azar azar geçitlere girer, adeta yüzeydeki kısımları buharlaştırıp hafifçe yakar; bu yüzden acı vermez, insan ona katlanabilir. Ateşinki ise daha kalın ve daha şiddetli olduğu için içeriyi daha çok ısıtır; kan yüze çıktığı için o anda güzel bir renk verir, ama bu sonra kalmaz. Yine de biri ateşi daha şiddetli kullanıp eti yakarsa karartır; çünkü ateşte yanmış ve genel olarak yanıp kavrulmuş şeyler karadır.

4.38

ἐν τούτῳ δ᾽ οὖν τῷ γένει καὶ ἐκεῖνο τὸ ἀπορούμενον ὅτι ὁ μὲν ἥλιος μελαίνει τὴν σάρκα, τὸ δὲ πῦρ οὕ. συμβαίνει γὰρ τὴν μὲν τοῦ ἡλίου θερμότητα λεπτὴν οὖσαν καὶ μαλακὴν εἰσάγεσθαι κατὰ μικρὸν εἰς τοὺς πόρους καὶ ὥσπερ ἀναθυμιᾷν καὶ ἐπικαίειν τὰ ἐπιπολῆς, διὸ καὶ ἄλυπος ὥστε ὑπομένειν· τὴν δὲ τοῦ πυρὸς παχυτέραν καὶ σφοδροτέραν οὖσαν διαθερμαίνουσαν μᾶλλον παραχρῆμα μὲν ἀνιόντος τοῦ αἵματος ποιεῖν εὔχροιαν, ὕστερον δ᾽ οὐ διαμένειν· οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐάν τις τούτῳ σφοδρότερον χρήσηται καὶ κατακαύσῃ μελαίνει· μέλανα γὰρ τὰ πυρίκαυστα καὶ ὅλως τὰ κατακαιόμενα.

4.39Bu yüzden yanık kabarcıkları da bazı yerlerde, korlarda olduğu gibi, ateş sönüyormuş gibi böyle bir renk taşır; çünkü nem olmadan hiçbir şey kara olmaz; her şey tamamen yanınca, kemikler gibi, beyaz ve kül rengi olur. Pişmiş toprak hakkında söylenen, yani ateşin eti karartmadığı hâlde pişmiş toprağı kararttığı sözü ise ya doğru değildir ya da benzer bir durum değildir: ateş pişmiş toprağı bir karışmayla, isi ve dumanı yukarı taşıyarak karartır; tıpkı odunları ve duvarları karartması gibi. Korları da bir bakıma buna benzer şekilde karartır. Çünkü duman çok topraksı madde taşıyarak içeri işler; aynı zamanda kor tamamen yanıp küllenmediği için bütün nemi de yanıp gitmez. Bu yüzden kor dumanı ötekilerden daha ağır gelir: böyle bir buhar yukarı çıkınca solukla çekilir ve derine işler; bu yüzden başları ve bütün bedeni ağırlaştırır. Bunların sebepleri bunlardır.

4.39

διὸ καὶ αἱ φλυκτίδες ἔχουσιν ἐνιαχοῦ τοιαύτην τινὰ χρόαν ὥσπερ ἀποσβεννυμένου τοῦ πυρὸς καθάπερ ἐν τοῖς ἄνθραξιν· οὐδὲν γὰρ μέλαν ἄνευ ὑγρότητος, ἀλλ᾽ ὅταν ἐκκαυθῇ πάντα λευκὰ καὶ τεφρώδη καθάπερ καὶ τὰ ὀστᾶ. τὸ δ᾽ ἐπὶ τοῦ κεράμου λεγόμενον, ὅτι μελαίνει τὸ πῦρ τὴν σάρκα μὴ μελαῖνον, ἢ οὐκ ἀληθὲς ἢ οὐχ ὅμοιον μίξει γάρ τινι μελαίνει τὴν ἄσβολον καὶ τὸν καπνὸν ἀναφέρον τὸν κέραμον ὥσπερ καὶ τὰ ξύλα καὶ τοὺς τοίχους· ἐπεὶ καὶ τοὺς ἄνθρακας τρόπον τινὰ παραπλησίως. ἐγκαταδύεται γὰρ ὁ καπνὸς ἀναφέρων πολὺ γεῶδες· ἅμα δὲ καὶ ἡ ὑγρότης οὐ πᾶσα ἐκκαίεται διὰ τὸ μὴ ἰοῦσθαι. καὶ διὰ τοῦτο βαρύτεροι τῶν ἄλλων εἰσίν· ἀναφερομένης γὰρ τῆς τοιαύτης ἀναθυμιάσεως ἕλκεται τῇ πνοῇ καὶ εἰσδύεται πόρρω. διὸ καὶ βαρύνει τὰς κεφαλὰς καὶ ὅλα τὰ σώματα. τούτων μὲν οὖν ταύτας τὰς αἰτίας

5.405. Bölüm

Sıcak bütünüyle farklı cinsten şeylerin, örneğin nemlinin ve kurunun içine konursa fark daha da büyür; çünkü biri, öteki daha zayıf bir sıcaklığa sahip görünmediği hâlde, ötekinin yaptığı pek çok şeyi yapamaz. Örneğin kaynar su, dokunuşta alevden daha az sıcak olmadığı hâlde, çabuk eritmez; ateş de nemi azar azar dışarı çıkaramaz, onu bir araya getirip koyulaştıramaz; tersine kuruluğu yüzünden geçitleri sıkılaştırır, yumurtalarda olduğu gibi.

5.40

Ἐὰν δὲ ὅλως ἐν ἑτερογενέσι τεθῇ τὸ θερμὸν οἷον ὑγρῷ καὶ ξηρῷ πλείων ἔτι γίνεται διαφορά· πολλὰ γὰρ οὐ δύναται ποιεῖν ἑκάτερον ὧν θάτερον οὐκ ἀσθενέστερον ἔχειν δοκοῦν τὸ θερμόν· οἷον τὸ ὕδωρ ζέον θερμότερον ὂν κατὰ τὴν ἁφὴν οὐχ ἧττον τῆς φλογὸς οὐ τήκει ταχύ· καὶ πάλιν τὸ πῦρ οὐ δύναται κατὰ μικρὸν ἐξάγειν τὸ ὑγρὸν οὐδὲ συνιέναι καὶ παχύνειν ἀλλὰ διὰ τὴν ξηρότητα πυκνοὺς τοὺς πόρους δείκνυσιν ὥσπερ τὰ ὠά.

5.41Başka bir şeyi yumuşak bir sıcaklıkla olgunlaştırmak ya da koyulaştırmak gerekirse de durum aynıdır; nem karışınca yumuşatır. Bu yüzden hava çok kuru olunca meyveleri kavurur; havanın tabiatça hep böyle olduğu yerde de bu daha çok olur; meğer ki içinden su akan toprak yardım edip nem sağlasın ya da çiy düşsün; böylece meyveler hem besin hem olgunlaşma alır.

5.41

τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐάν τι ἄλλο δέῃ μαλακῇ θερμότητι πέττειν ἢ παχύνειν, ἡ δ᾽ ὑγρότης μαλάττει μιγνυμένη. διὰ τοῦτο καὶ ὅταν περίξηρος ὁ ἀὴρ ᾖ, ἐκκαίει τὰ ὀπωριαῖα· καὶ ὅπου φύσει τοιοῦτος ἀεὶ τοῦτο συμβαίνει πλέον, ἐὰν μὴ τὸ ἔδαφος βοηθῇ διαρρέον καὶ τὴν ἰκμάδα παρέχον ἢ δρόσοι πίπτωσιν· οὕτως ἅμα τροφήν τε λαμβάνουσι καὶ πέψιν.

5.42Böyle işler için nem içindeki ve nemle birlikteki sıcak yararlıdır; eritmeler için ise nem işe yaramaz. Sebebi şudur: eriyebilen şey tabiatça suyun ürünü olduğundan, çözülmek için kuru sıcaklığa ihtiyaç duyar; çünkü benzer, benzeri tarafından etkilenmez. Aynı zamanda geçitlerin ölçüsüzlüğü de nemin içeri alınmasına karşı koyar; çünkü nem iri parçacıklıdır. Sıcak da nemden ayrılıp onsuz içeri giremez; üstelik, dıştaki geçitler sık ve kesintisiz olduğundan, onları açacak kadar güçlü de değildir. Bu yüzden eritmelere kuru sıcaklık uygun düşer; o da bir ölçülülük kazanmak şartıyla; çünkü daha fazla olursa kavurur, bazı şeyleri de çözmeden önce tamamen yakar.

5.42

εἰς μὲν οὖν τὰ τοιαῦτα χρήσιμον [πλὴν] ἐν ὑγρότητι καὶ μεθ᾽ ὑγρότητος τὸ θερμὸν, εἰς δὲ τὰς τήξεις τὸ ὑγρὸν ἀχρεῖον. αἴτιον δὲ ὅτι τὸ τηκτὸν ὕδατος ὂν φύσει ξηρᾶς δεῖται θερμότητος εἰς τὴν διάλυσιν· τὸ γὰρ ὅμοιον ὑπὸ τοῦ ὁμοίου ἀπαθές. ἅμα δὲ καὶ ἡ ἀσυμμετρία τῶν πόρων ἐναντιοῦται πρὸς τὸ μὴ δέξασθαι· μεγαλομερὲς γάρ. οὐχ οἷόν τε δὲ ἄνευ τοῦ ὑγροῦ χωρισθὲν εἰσιέναι τὸ θερμόν· ἔτι δὲ ἀσθενέστερον ὥστε διοῖξαι τοὺς πόρους πυκνῶν καὶ συνεχῶν ὄντων τῶν ἔξωθεν. διὰ δὴ τοῦθ᾽ ἡ ξηρὰ θερμότης ἁρμόττει πρὸς τὰς τήξεις καὶ αὐτὴ λαμβάνουσά τινα συμμετρίαν· εἰ γὰρ πλείων ἐκκαίει· τὰ δὲ καὶ ὅλως κατακαίει πρὶν εἰς διάλυσιν ἀγαγεῖν.

5.43Bazı şeyler sudan daha ince bir şeyde oluşan bir sıcaklığa ihtiyaç duyar; kaynatılan keten ve çözgü iplikleri gibi. Bunlar buharla ısınarak kaynamış olur, aynı zamanda nem de içlerine karışır; bu da sağlamlıkları için yararlıdır. Bazı yiyecekler de, sudan kaçınmak istendiğinde böyle pişirilir; bu yüzden "boğma" adı da yerinde konmuştur. Çünkü kapakla örtüp çevresini sıvayarak buharı içeri kapatırlar. Böylece bu, ilk sıcaktan üçüncü bir uzaklaşma ve oluşumdur: nem kurudan ısınır, buhar ise nemden; yalnız ilkinde ateş bir şekilde karışır, ikincisinde ise kendi başına ayrılır ve […].

5.43

ἔνια δὲ τοιαύτης δεῖ θερμότητος ἣ ἐν λεπτοτέρῳ γίνεται τοῦ ὕδατος ὥσπερ τὰ λίνα καὶ οἱ στήμονες οἱ ἑψόμενοι· τῷ γὰρ ἀτμῷ ταῦτα διαερμαινόμενα λαμβάνει τὴν ἕψησιν ἐγκαταμιγνυμένης ἅμα τῆς ἰκμάδος, ὃ καὶ χρήσιμον πρὸς τὴν ἰσχύν. ἔνια δὲ καὶ τῶν βρωτῶν οὕτως ἕψεται διαφεύγειν βουλομένων τὸ ὑγρὸν, ὅθεν οὐ κακῶς κεῖται τοὔνομα τὸ πνίγειν. ἐγκατακλείουσι γὰρ περιπωματίζοντες καὶ περιπλάττοντες τὸν ἀτμόν, ὥστε τρίτη τις ἀπόστασις ἀπὸ τοῦ πρώτου αὕτη καὶ γένεσις τὸ μὲν γὰρ ὑγρὸν ἀπὸ τοῦ ξηροῦ γίνεται θερμὸν, τοῦτο δὲ ἀπὸ τοῦ ὑγροῦ· πλὴν ἐκεῖνο μὲν μιγνυμένου πως τοῦ πυρὸς τοῦτο δὲ ἰδίᾳ ἐκκρινομένου καὶ

6.446. Bölüm

Canlı bedenlerde bulunan sıcaklık ise birçok şeyle ve kendine özgü bir tarzda karışarak adeta canlı ve benzerlerini doğurucu hâle gelir. Bundan önce gelen de güneşten gelen sıcaklıktır. Bu da hem hayvanları hem bitkileri doğurur; havayla karışmamış değildir, daha doğrusu bizzat havanın içinde oluşur; yumuşaklığı ve inceliği sayesinde doğurmaya uygun bir ölçülülük taşır; ateşinki gibi sert ve kavurucu değildir. Bu yüzden tohumlar ateşte ısıtılınca filizlenmez; güneşle ise aşırı ölçüde ısıtılsalar bile –söylendiğine göre Babil çevresinde ve daha sıcak yerlerde bazen harman yerinde, kavrulan şeyler gibi sıçrarlar bile– doğurur ve filizlenirler. Ateş ya da sıcak, hem kendi başına hem başka şeylerle birlikte hem de başka şeylerin içine karışmış olarak bu büyüklükte ve bu türden farklar taşır.

6.44

Ἡ δὲ τοῖς ἐμψύχοις σώμασιν ἐνυπάρχουσα θερμότης πλείοσι μιγνυμένη καὶ τρόπον ἰδιώρον⟦?⟧ οἱονεὶ ζῶσα καὶ γόνιμος ἤδη γίνεται τῶν ὁμοίων. ἔτι δὲ προτέρα ταύτης ἡ ἀπὸ τοῦ ἡλίου. καὶ γὰρ αὕτη γόνιμος καὶ ζώων καὶ φυτῶν, οὐκ ἄμικτος μὲν οὖσα τῷ ἀέρι μᾶλλον δ᾽ ἐν αὐτῷ τούτῳ γινομένη, συμμετρίαν δέ τιν᾽ ἔχουσα τῇ μαλακότητι καὶ λεπτότητι πρὸς τὸ γεννᾷν οὐχ ὥσπερ ἡ τοῦ πυρὸς σκληρὰ καὶ περικαής. διὸ καὶ τὰ σπέρματα πυρωθέντα μὲν ἀβλαστεῖ, θερμαινόμενα δ᾽ ὑπὸ τοῦ ἡλίου καθ᾽ ὑπερβολὴν — ἐνίοτε γάρ φασι περὶ Βαβυλῶνα καὶ ἔτι τοὺς θερμοτέρους τόπους καὶ πηδᾷν ἐπὶ τῆς ἅλω καθάπερ τὰ φρυγόμενα — γεννᾷ καὶ βλαστάνει. τὸ μὲν οὖν πῦρ ἢ τὸ θερμὸν τηλικαύτας καὶ τοιαύτας ἔχει διαφορὰς καὶ καθ᾽ αὑτὸ καὶ μετ᾽ ἄλλων καὶ ἐν ἄλλοις μιγνύμενον.

6.45Bu sebepten bir şekilde şu aporia da çözülür: mide niçin paraları eritir de, ondan daha sıcak olan kaynar su eritmez? Çünkü genel olarak nem, söylendiği gibi, erimeyi engeller; ayrıca yumuşaklığı ve iri parçacıklı oluşu yüzünden geçitleri kesip açamaz. Midedeki sıcaklık ise daha kuru ve daha topraksıdır; çünkü nem hep ayrılıp mesaneye iner.

6.45

ἐκ ταύτης δέ πως τῆς αἰτίας καὶ ἐκεῖνο λύεται τὸ ἀπόρημα διὰ τί ποτε ἡ μὲν κοιλία τήκει τὰ νομίσματα τὸ δὲ ὕδωρ ζέον θερμότερον ὂν οὐ τήκει· καὶ γὰρ ὅλως τὸ ὑγρὸν ὥσπερ ἐλέχθη κωλυτικὸν τήξεως, καὶ ἅμα διὰ τὴν μαλακότητα καὶ μεγαλομέρειαν οὐ δύναται τέμνειν οὐδὲ διοίγειν τοὺς πόρους. ἡ δ᾽ ἐν τῇ κοιλίᾳ θερμότης ξηροτέρα καὶ γεωδεστέρα διακρινομένου καὶ ὑπονοστοῦντος ἀεὶ τοῦ ὑγροῦ πρὸς τὴν κύστιν.

6.46Yine şu soru da öyle: ateşte yanıp tükenen şeylerin kalıntısı niçin kuru olur da, […] çevresinde bulunan ve lahitlerin yapıldığı taş, ya da başka bir yerde bulunan böyle bir taş, her şeyi yok edip kendi içinde küle çevirir? Burada da sıcaklık farklıdır. Taşın sıcaklıkla iş gördüğünün ve tabiatça sıcak olduğunun işareti ondan kireç elde edilmesidir. Çabuk ve ince parçalara bölmek ise daha sıcak olanın işidir: çabuk bölen daha sıcak ve daha hareketli olandır, alev gibi; küçük parçalara bölen ise her yana işlediği için daha ince parçacıklı olandır. Taştaki sıcak da böyledir.

6.46

καὶ πάλιν διὰ τί τῶν μὲν ἐν τῷ πυρὶ κατακαιομένων ξηρὸν γίνεται τὸ λείψανον, ὁ δ᾽ ἐν […] κύκλῳ λίθος ἐξ οὗ τὰς σοροὺς ποιοῦσι καὶ ὅπου ἄλλοθι τοιοῦτος, ἀφανίζει πάντα καὶ ἐν ἑαυτῷ τέφραν ποιεῖ. διαφέρει γὰρ καὶ ἐνταῦθ᾽ ἡ θερμότης· ὅτι μὲν γὰρ ὁ λίθος ἐργάζεται τῇ θερμότητι καὶ τῇ φύσει θερμὸς ὢν σημεῖον τὸ γίνεσθαι κονίαν ἐξ αὐτοῦ. τοῦ δὲ θερμοτέρου ἐστὶ τὸ διαιρεῖν τε ταχὺ καὶ εἰς λεπτά· ταχὺ μὲν γὰρ τὸ θερμότερον καὶ κινητικώτερον οἷον ἡ φλόξ, εἰς δὲ μικρὰ τὸ λεπτομερέστερον διὰ τὸ πάντη διαδύεσθαι. τοιοῦτον δὲ τὸ ἐν τῷ λίθῳ θερμόν.

6.47Nitekim mezar odalarına kapanan hava da bunu yapar ve her şeyi küle çevirir; ama daha uzun sürede ısındığı için daha yavaş yapar. Taştaki sıcaklık ise ateşinkinden daha zayıf ama daha ince, mezara kapanan havanınkinden daha sıcak ama daha az incedir; dolayısıyla havadan daha çabuk, ateşten ise daha ince parçalara ama daha uzun sürede böler.

6.47

ἐπεὶ ποιεῖ γε τοῦτο καὶ ὁ ἀὴρ ὁ ἐγκατακλειόμενος ἐν ταῖς θήκαις καὶ διαλύει παντ᾽ εἰς τέφραν ἀλλὰ χρονιώτερος θερμανθείς ἡ δ᾽ ἐν τῷ λίθῳ θερμότης τῆς μὲν τοῦ πυρὸς ἀσθενεστέρα λεπτοτέρα δὲ, τῆς δὲ τοῦ ἀέρος τοῦ συγκατακλειομένου θερμοτέρα λεπτὴ δὲ ἧττον· ὥστε τοῦ μὲν θᾶττον τοῦ δὲ εἰς λεπτότερα διαιρεῖν χρονιώτερον.

6.48Daha cisimli ve daha sık olan şey ateşte ısınınca daha sıcak olduğundan, havanın kalın ve çok bulanık olduğu yerlerde donlar da kavurucu sıcaklar da daha çok olur; öyle ki bazı ⟨yerler⟩ hem en soğuk hem en kavurucu yerlerdir; çünkü ısınan hava kalınlığı yüzünden sıcağı kendi içinde tutarak yeri kavurur. Böyle yerler çoğunlukla rüzgârsızdır; rüzgâr gelirse de en sıcak havayı getirdiği için yakarlar.

6.48

ἐπεὶ δὲ τὸ σωματωδέστερον καὶ πυκνότερον πυρωθὲν θερμότερον, διὰ τοῦθ᾽ ὅπου παχὺς καὶ θολερώτατος ὁ ἀὴρ, πάγοι καὶ καύματα μᾶλλον, ὥστ᾽ ἔνιοι ⟨τόποι⟩ ψυχρότατοι καὶ καυματωδέστατοι· πυρωθεὶς γὰρ ὁ ἀὴρ κατέχων ἐν ἑαυτῷ διὰ τὴν παχύτητα τὸ θερμὸν ἐκπυροῖ τὸν τόπον. ὡς ἐπὶ πολὺ δ᾽ οἱ τοιοῦτοι ἄπνοι· ἐὰν δὲ καὶ ἐπιπίπτῃ πνεῦμα θερμότατον ἀέρα προσφέρον καίονται.

6.49Aynı sebepten kaynatılan şeylerden kalın olanlar daha sıcak olur; örneğin süt ve genel olarak çorbalar sudan daha sıcaktır. Suyun üstüne bir şey koyarsan su çıplak hâlinden daha çabuk ısınır; çünkü bu şey adeta önünü keser ve sıcağın dışarı buharlaşıp gitmesini engeller, kapakla örtülen şeylerde olduğu gibi; aynı zamanda kendisi ısınınca karşılık olarak suyu ısıtır. Sıklığı olan her şey, sıcağı tuttuğu için bunu yapabilir. Çünkü genel olarak, sık sık söylendiği gibi, ince, akan, durmayan ve küçük parçacıklı olan aynı ölçüde yakmaz; buna zıt durumda olan ise toplandığı için daha çok yakar ve daha güçlü olur.

6.49

διὰ τὴν αὐτὴν δ᾽ αἰτίαν καὶ τῶν ἑψομένων τὰ παχύτερα θερμότερα καθάπερ τὸ γάλα καὶ ὅλως τὰ ῥοφήματα τοῦ ὕδατος· καὶ ἐὰν ἐπιβάλῃς τι ἐπὶ τὸ ὕδωρ θερμαίνεται θᾶττον ἢ ψιλόν· οἷον γὰρ ἀντιφράττει καὶ κωλύει διατμίζειν ἔξω τὸ θερμὸν ὥσπερ τὰ ἐπιπωματιζόμενα, καὶ ἅμα δὴ θερμανθὲν ἀντιθερμαίνει. πᾶν γὰρ ἔχον πυκνότητα δύναται ποιεῖν τοῦτο διὰ τὸ κατέχειν. ὅλως γὰρ, ὃ πολλάκις λέγεται, τὸ μὲν λεπτὸν καὶ ῥέον αὐτὸ καὶ μὴ μένον ἔτι δὲ μικρομερὲς οὐχ ὁμοίως καίει· τὸ δ᾽ ἐναντίως ἔχον τούτῳ διὰ τὸν ἀθροισμὸν καίει μᾶλλον καὶ ἰσχυρότερον γίνεται καὶ

7.507. Bölüm

Alevin ortası hep en beyaz ve en saf kısmıdır; alt kısmı ve en dış kısmı ise daha kırmızı ve daha karadır. Bu en çok kandillerde görülür, çünkü orta kısım buharla en az karışmış olandır. Fitilin ve kandilin hemen yanındaki kısım, buhar oraya yöneldiği için, akla uygun olarak daha karadır; uçta ise, alev artık sona ererken ve hava da ona katılırken, adeta bir birikme olur; çünkü alevin bütün gücü ve akışı yukarıya doğrudur; bu yüzden duman da en çok bu yöne gider.

7.50

Τῆς δὲ φλογὸς λευκότατον ἀεὶ καὶ καθαρώτατον τὸ μέσον, τὸ δὲ κάτω καὶ τὸ ἔσχατον ἐρυθρὰ καὶ μελανοῦντα μᾶλλον. ἐμφαίνεται δὲ τοῦτο μάλιστα ἐπὶ τῶν λύχνων ὅτι ἀμιγέστατον τοῦτο τῇ ἀναθυμιάσει· τὸ μὲν γὰρ πρὸς αὐτῇ τῇ μύξῃ καὶ τοῖς λύχνοις ἅτε ἐπὶ τοῦτο φερομένης τῆς ἀναθυμιάσεως εὐλόγως μελαίνει μᾶλλον· εἰς δὲ τὸ ἄκρον οἷον συρροὴ γίνεται καταλήγοντος ἤδη καὶ ἅμα προσεπιλαμβάνοντος τοῦ ἀέρος· ἄνω γὰρ ἡ ἰσχὺς πᾶσα καὶ ἡ φορὰ τῆς φλογός, διὸ καὶ ὁ καπνὸς ταύτῃ μάλιστα φέρεται

7.51Belki şu da kötü bir açıklama değildir, hatta daha doğrudur: alev, oluştuğu yerde henüz yoktur, yok olduğu yerde ise artık aynı değildir; aşağıda oluşur, yukarıda hava tarafından yok edilir; ortası ise adeta saf ve katıksızdır. Bu yüzden ortadan karşısı görülür, yukarı kısımlar ise hem sivrileştikleri için hem de hareketten ötürü görmeyi engeller.

7.51

τάχα δὲ κἀκεῖνο οὐ κακῶς εἰ μὴ ἄρα ἀληθέστερον ὡς οὔτε ᾗ γίνεται οὔπω ἐστὶν, οὔτε ᾗ φθείρεται ὅμοιον ἔτι· κάτωθεν μὲν γὰρ γίνεται ἄνωθεν δὲ φθείρεται ὑπὸ τοῦ ἀέρος, τὸ δὲ μέσον οἷον καθαρὸν καὶ εἰλικρινές. διὸ καὶ ταύτῃ μὲν διορᾶται τὰ δ᾽ ἄνω κωλύει διά τε τὸ εἰς ὀξὺ συννεύειν καὶ διὰ τὴν κίνησιν.

7.52Alevin şeklinin niçin piramit biçiminde olduğu da sorulur. Demokritos, alevin uçları çevreden soğutulduğu için küçük bir alana toplandığını ve sonunda sivrildiğini söyler. Eskilerden bazıları ise alevin gelen rüzgârın hareketiyle çevresinden yarıldığını söyler –çünkü alevin üst kısmı daha zayıftır ve en çok hareket içindedir–, çevreden soğumayla değil. Çünkü soğuma sebep olsaydı, aynı şeyin aşağıdaki kısımlarda da olması gerekirdi. Oysa aşağıdaki kısımlarda bunların hiçbiri olmaz; olsa olsa alev soğumadan çok hareketten ötürü sivrilir.

7.52

ἀπορεῖται δὲ τοῦτο διὰ τί τὸ τῆς φλογὸς σχῆμα πυραμοειδές ἐστι. καί φησι Δημόκριτος μὲν περιψυχομένων μὲν αὐτοῦ τῶν ἄκρων εἰς μικρὸν συνάγεσθαι καὶ τέλος ἀποξύνεσθαι. ἕτεροι δέ τινες τῶν παλαιῶν ὑπὸ τῆς τοῦ προσπίπτοντος [ἀέρος καὶ] πνεύματος κινήσεως περισχίζεσθαι — τό τε γὰρ ἐπάνω τῆς φλογὸς ἀσθενέστερον εἶναι καὶ ἐν πλείστῃ κινήσει — ἀλλ᾽ οὐ περιψύξει [καὶ διὰ τὴν τοῦ προσπίπτοντος πνεύματος κίνησιν.] εἰ γὰρ τῷ περιψύχειν, τοῖς κάτω δεῖν ὡσαύτως γίνεσθαι· οἱ δ᾽ οὐδ᾽ ἕτερον τούτων, εἰ δὲ, μᾶλλον ὑπὸ τῆς κινήσεως ἢ περιψύξεως ἀποξύνεσθαι.

7.53Ama gelen havanın hareketi de bu açıklamada bütünüyle gülünçtür. Çünkü ateş kendiliğinden hareket eder; havanın onu itmesiyle hareket etmekten çok, kendisi havayı hareket ettirir; nitekim hava durgunken de alevin sivriliği hiç azalmaz. Ayrıca, adeta üstte hafif ve yüzeysel şeyler varmış gibi, çevreden sıyrılıp gitme de tuhaftır; çünkü bunun her yandan aynı şekilde olması, rüzgâr güçlenince de daha çok olması gerekirdi. Oysa alev en çok rüzgârsız havalarda sivri bir tepe yapar, çünkü onu engelleyen rüzgâr yoktur; rüzgâr ise alevin dik yükselişini engeller, onu büker ve savurur.

7.53

γελοία δὲ ὅλως καὶ τούτοις ἡ τοῦ προσπίπτοντος ἀέρος κίνησις· ὑφ᾽ αὐτοῦ γὰρ κινεῖται τὸ πῦρ καὶ μᾶλλον κινεῖ τὸν ἀέρα ἢ ὑπ᾽ ἐκείνου κινεῖται τῷ ὠθεῖν· ἐπεὶ καὶ εὐδίας οὔσης οὐδὲν ἧττον ἡ ὀξύτης τῆς φλογός. ἔτι δὲ ἄτοπος ὁ περισυρμὸς ὥσπερ κούφων τινῶν καὶ ἐπιπολαίων ἐπόντων. χρὴ γὰρ τοῦτο πανταχόθεν ὁμοίως συμβαίνειν καὶ πνεύματος ὄντος μείζονος μᾶλλον. νῦν δ᾽ ἐν ταῖς ἀπνοίαις ἀποκορυφοῦται μάλιστα ἡ φλὸξ ἅτε καὶ οὐ κωλυομένη τῷ πνεύματι ὅπερ διακωλύει τὴν ἐπ᾽ ὀρθὸν φορὰν ἀλλὰ περικλᾷ καὶ μεταρρίπτει.

7.54Bu açıklama yanlış olmasının yanında pek akıllıca da değildir. Eğer ateş bir akış ve akıntı içindeyse ve akan şeylerin sonu, başka yerden bir akış gelmedikçe hep daralıyorsa, ateşin daha geniş bir alana yayılırken kesintisizliğini korumak için gittikçe daralması zorunludur. Dolayısıyla alevin şeklinin sebebi de bu olabilir: ilke aşağıda en güçlü ve en bol hâldedir, sonra hep azalır ve sona doğru zayıflar, ama kesintisizliğini korur.

7.54

τοῦτο μὲν οὖν πρὸς τῷ μὴ ἀληθὲς οὐδ᾽ ἄγαν συνετόν. εἰ δ᾽ ἐν φορᾷ τινὶ καὶ ῥύσει τὸ πῦρ, ἀεὶ δὲ τῶν ῥεόντων εἰς ἔλαττον ἡ ἀποτελεύτησις μὴ γινομένης ἄλλοθεν ἐπιρροῆς, ἀναγκαῖον εἰς τὸν πλείω τόπον διατεινόμενον καὶ τὸ συνεχὲς διατηροῦν ἀποστενοῦσθαι μᾶλλον. ὥστε τοῦτο ἂν εἴη καὶ τῆς φλογὸς αἴτιον εἰς τὸν σχηματισμόν· ἡ γὰρ ἀρχὴ κάτωθεν ἰσχυροτάτη καὶ πλείστη, μετὰ δὲ ταῦτα ἐλάττων ἀεὶ καὶ ἀπολήγουσα ἀσθενεστέρα διασώζουσα δὲ τὸ συνεχές.

7.55Bu, dışarıdan başka akarsular katılmasa azalacak olan sularda açıkça görülür: kaynak bol ve toplu olunca, en yakın kısım en bol olur, sonra hep azalır ve sonunda tükenir; ama bir yer çukursa ya da başka bir şekilde düz değilse, suyun birikmesine ya da daha geniş bir alana yayılmasına yol açar. Havada ve alevde ise böyle bir şey yoktur: hava düzdür, alev de yerlerin eğimiyle değil, kendiliğinden yükselir.

7.55

ὃ δῆλον ἐπὶ τῶν ὑδάτων γίνεται ἃ φθίνοι ἂν εἰ μὴ παρεμπίπτοιεν ἔξωθεν ἕτερα ῥεῖθρα. πολλῆς γὰρ οὔσης καὶ ἀθρόας τῆς πηγῆς τὸ ἐγγύτατον πλεῖστον, εἶτα ἔλαττον ἀεὶ καὶ ἔλαττον, τελευτῶν δ᾽ ὑπεκλείπει· ἐὰν δέ που τόπος ἔγκοιλος ὢν ἢ καὶ ἄλλως ἀνωμαλὴς ἀθροισμὸν ἢ διάχυσιν εἰς πλείω ποιήσει. τοῦτο δ᾽ ἐπὶ τοῦ ἀέρος καὶ τῆς φλογὸς οὐκ ἔστιν· ὁ μὲν γὰρ ὅμαλος, ἡ δὲ φλὸξ καθ᾽ αὑτὴν φέρεται ἀλλ᾽ οὐ διὰ τὴν τῶν τόπων ἔγκλισιν.

7.56Bitkilerdeki durum da buna benzer ve belki daha az yerinde bir örnek değildir: onların büyümesi de, sıcağın akışıyla olduğundan, inceye ve sivriye doğru yükselir; ta ki kendi içlerinde başka başlangıç noktaları edinip budaklar ve dallar çıkarıncaya kadar. Eğer çevreleyen hava da bir engel olup bir şey eksiltiyorsa –ki muhtemeldir– bunu hareket ettiği için değil, soğuk olduğu için yapar. Açıktır ki daha zayıf olan ve daha uzağa uzanan kısımdan daha çok eksiltir ve ona daha çok baskın gelir. Şekil hakkında bu kadarı yeter.

7.56

ὅμοιον δὲ καὶ οὐχ ἧττον ἴσως οἰκεῖον τὸ ἐπὶ τῶν φυτῶν· καὶ γὰρ τούτων ἡ αὔξησις εἰς λεπτὸν ἀνήκει καὶ εἰς ὀξὺ τῇ τοῦ θερμοῦ φορᾷ γινομένη μέχρις ὅταν ἀρχὰς ἑτέρας ἐν αὑτοῖς λαβόντα ποιήσηται τὴν τῶν ὄζων καὶ κλάδων ἔκφυσιν. εἰ δ᾽ ἄρα καὶ τὸ περιέχον κωλύει τι καὶ ἀφαιρεῖται καθάπερ εἰκὸς, οὐχ ᾗ κινούμενον ἀλλ᾽ ᾗ ψυχρὸν τοῦτο δρᾷ. πλεῖον δ᾽ ἀφαιρεῖται καὶ μᾶλλον ἐνισχύει δηλονότι τοῦ ἀσθενεστέρου καὶ πορρωτέρω διατεινομένου. καὶ περὶ μὲν τοῦ σχήματος ἱκανῶς

8.578. Bölüm

Ateş birçok yolla söner. Bunlardan her birine, tek tek, şu türden olayları da bağlamaya çalışmak gerekir: Eti yakan şeyler neden mideyi yakmaz, ağzı da aynı ölçüde yakmaz? Bazıları kandilleri ağızlarına alıp söndürdükleri hâlde neden yanmazlar? Kızgın şişleri daha sıkı kavrayanlar neden daha az yanar? Ateşin üstünden yürüyenler de bu yüzden, hazırlık olarak yaptıkları öteki şeylerin yanında bunu da yaptıklarını söylerler. Yanıklar neden sıcakla yatışır ve sıcak, kabarcık çıkmasını neden önler?

8.57

Φθοραὶ δὲ γίνονται πλείους τοῦ πυρός· πειρατέον δ᾽ εἰς ἑκάστην τούτων ἀνάγειν κατὰ μέρος οἷον καὶ τὰ τοιάδε. διὰ τί ⟨τὰ⟩ τὴν σάρκα καίοντα τὴν κοιλίαν οὐ καίει οὐδὲ τὰ στόματα ὁμοίως; διὰ τί δὲ τοὺς λύχνους τινὲς εἰς τὰ στόματα λαμβάνοντες ἀποσβεννύοντες οὐ καίονται; διὰ τί δὲ τοὺς διαπύρους ὀβελίσκους σφοδρότερον πιέσαντες ἧττον [οὐ] καίονται; διὸ καὶ οἱ διὰ τοῦ πυρὸς βαδίζοντες πρὸς τοῖς ἄλλοις οἷς παρασκευάζονται καὶ τοῦτό φασι δρᾷν· καὶ διὰ τί τὰ κατακαύματα τῷ θερμῷ καθίσταται καὶ κωλύει φλυκταίνας αἴρεσθαι;

8.58Bütün bunlar ve bunlara benzer ne varsa şu sebeplere girer: azın çok tarafından yok edilip söndürülmesine, bir de ateşin ilkesinin sıkıştırılıp söndürülmesine. Ağız, mide ve sıkıca kavramak tam bunu yapar: ateşin dışarı akmasına izin vermez; dışarı akamayan ateş de daha az yakar, çünkü gücü bu akıştadır. Nitekim bu kimseler korları da sıkıştırıp evirip çevirerek, bastırmakla söndürürler.

8.58

πάντα γὰρ ταῦτα καὶ εἴ τι τούτοις ὅμοιον εἰς ἐκείνας πίπτει τὰς αἰτίας, εἴς τε τὴν τὸ ἔλαττον ὑπὸ τοῦ πλείονος φθείρεσθαι καὶ μαραίνεσθαι καὶ εἰς τὸ συνθλίβειν τε καὶ καταμαραίνειν τὴν ἀρχήν. τοῦτο γὰρ ποιεῖ καὶ τὰ στόματα καὶ ἡ κοιλία καὶ ἡ πίεσις· οὐκ ἐᾷ γὰρ ἀπορρεῖν, μὴ ἀπορρέον δὲ ἧττον καίει· τούτῳ γὰρ ἡ δύναμις· ἐπεὶ καὶ θλίβοντες οὗτοι καὶ μεταβάλλοντες τοὺς ἄνθρακας τῇ ἀποπιέσει σβεννύουσιν.

8.59Sıvılardan daha söndürücü olanlar, en çok ateşin ilkesine sızabildikleri için öyledir; sirke için söylendiği gibi. Sıvıya yapışkan bir şey de karıştırılırsa daha da söndürücü olur: sızan kısım yol açar, öteki ise üstünü sıvayıp bir kapak gibi kapatır. Bu yüzden sirkeyi yumurta akıyla karıştırmanın en söndürücü şey olduğunu söylerler; biri yapışkandır, öteki içe işler. Kuşatma makinelerine verilen ateşlere karşı da en çok bunun işe yaradığını söylerler.

8.59

αἱ δὲ τῶν ὑγρῶν δυνάμεις αἱ σβεστικώτεραι τῷ παρεισδύεσθαι μάλιστα εἰς τὴν ἀρχὴν ὥσπερ ἐλέχθη περὶ τοῦ ὄξους. ἐὰν δὲ ἅμα καὶ γλίσχρον τι μιχθῇ μᾶλλον ἔτι· τὸ μὲν γὰρ διαδὺν δύναιτ᾽ ἂν διοδοποιεῖν, τὸ δὲ ὥσπερ ἐπαλείφει καὶ ἐπιπωματίζει. διά τοι τοῦτο σβεστικώτατον εἶναί φασιν ἐάν τις μίξῃ τὸ ὄξος ὠοῦ τῷ λευκῷ· τὸ μὲν γὰρ γλίσχρον τὸ δὲ διαδυτικόν· καὶ πρὸς τὰς ἐμπρήσεις τῶν μηχανωμάτων τοῦτο μάλιστα βοηθεῖν.

8.60Bu türden bir nemle birlikte tabiatça bir soğukluk da varsa, o da sönmeye yardım eder. Salamandrada da durumun bu olduğu söylenir: bu hayvan tabiatça soğuktur, ondan akan nem de yapışkandır; üstelik öyle bir özsu taşır ki daha derine işler. Bunun işareti de şudur: sulara ve meyvelere karışırsa onları öldürücü yapar, hele hayvan ölmüşse daha da çok.

8.60

ἐὰν δὲ ἅμα τῇ ὑγρότητι τῇ τοιαύτῃ καὶ τὸ ψυχρὸν προσῇ φύσει καὶ τοῦτο συνεργεῖν εἰς τὴν σβέσιν ὅπερ καὶ περὶ τὴν σαλαμάνδραν εἶναι· ψυχρὸν γὰρ τῇ φύσει τὸ ζῶον καὶ ἡ ἀπορρέουσα ὑγρότης γλίσχρα. καὶ ἅμα χυλόν τινα ἔχουσα τοιοῦτον, ὥστε διικνεῖσθαι πορρωτέρω. σημεῖον δὲ καὶ τὰ ὕδατα ὀλέθρια γίνεσθαι ⟨καὶ⟩ τοὺς καρποὺς ἐὰν καταμιχθῇ, καὶ μᾶλλον τεθνεώσης.

8.61Ayrıca yürüyüşünün ağırlığı da yardım eder: ateşin üstünde daha uzun süre kaldığı için onu daha iyi söndürür. Ama her ateşi söndürmez; ancak kendi tabiatına ve kuvvetine denk düşen ateşi söndürür. Üstünde uzun süre kalmadığı ateş de yeniden canlanır. Ökse sürülen şeylerin yanmaması da buna uygundur; bu yüzden bazı şeylere, zarar görmesinler diye, ökse sürerler. Çünkü ökse soğuk ve yapışkandır; sıklığı yüzünden ateşi içine almaz, soğukluğu yüzünden de söndürür. Bunların sebepleri işte bunlardır.

8.61

ἔτι δὲ καὶ τὸ νωθὲς τῆς πορείας συνεργεῖ· πλείω γὰρ χρόνον ἐπιμένον μᾶλλον σβέννυσιν· ἡ δὲ σβέσις οὐκ ἐὰν ὁποσονοῦν πῦρ, ἀλλ᾽ ἐὰν σύμμετρον πρὸς τὴν φύσιν καὶ τὴν δύναμιν, καὶ εἰς ὃ ἂν μὴ ἐπιχρονίσῃ πάλιν ἀναζωπυρεῖται. σύμφωνον δὲ τούτῳ καὶ τὸ τὰ ἰξούμενα μὴ καίεσθαι, διὸ καὶ ἔνια πρὸς τὸ μὴ πάσχειν ἀλείφουσι· ψυχρὸν γὰρ δὴ καὶ γλίσχρον ὁ ἰξός, ὥστε διὰ τὴν πυκνότητα μὴ δέχεσθαι καὶ διὰ τὸ ψυχρὸν σβεννύναι. τούτων μὲν οὖν αὗται αἱ αἰτίαι.

8.62Yanıkların kabarmamasının ve buna benzer başka bir şey varsa onun da sebebi şudur: daha çok olan sıcaklık daha azına baskın gelir; kabarcıkların kendisinden çıktığı erimeyi, söylendiği gibi, kurutur, ateşin ilkesini de söndürüp kavurur. Tek tek sönme olayları da bunlardan [anlaşılır] …

8.62

τοῦ δὲ μὴ ἐπαίρεσθαι τὰ κατακαύματα καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον ἡ πλείων θερμότης κρατοῦσα τῆς ἐλάττονος καὶ ἀναξηραίνουσα τὴν γινομένην σύντηξιν ἀφ᾽ ἧς αἱ φλύκταιναι ὥσπερ ἐλέχθη καὶ καταμαραίνουσα καὶ συμφρύγουσα τὴν ἀρχήν. καὶ τὰς μὲν καθ᾽ ἕκαστα σβέσεις ἐκ τούτων

9.639. Bölüm

Tahtadan ateş sıçramadığı hâlde neden ateş çubukları tahtadan yapılır da ateşin sıçradığı taşlardan daha zor ateş elde edilir? Aslında bu doğru değildir; birçok taştan ateş hem daha kolay hem daha çabuk elde edilir. Yine de durum böyleyse, sebebi şu kabul edilmelidir: tahta, içinde ateşe akraba şeyler bulunduğundan, kendiliğinden bir çıra barındırır; böyle bir şey bulunmasa bile zayıflığı yüzünden daha çabuk tutuşur. Taş ise kupkuru olduğu için böyle bir şey barındırmaz. Bu yüzden sıçrayan kıvılcıma hemen tutuşturulmuş bir şey yaklaştırırlar.

9.63

Διὰ τί δ᾽ ἐκ μὲν ξύλων γίνεται πυρεῖα καίπερ οὐκ ἐκπηδῶντος πυρὸς, ἐκ δὲ λίθων ἐκπηδῶντος ἧττον γίνεται; τοῦτο δὲ οὐκ ἔστιν ἀληθὲς, ἐκ πολλῶν γὰρ γίνεται μᾶλλον καὶ θᾶττον. οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἴπερ, ἐκείνην ὑποληπτέον τὴν αἰτίαν ὅτι τὸ μὲν ξύλον εὐθύς ὑπεκκαῖον ἔχει συγγενῶν ἐνόντων τῷ πυρί· κἂν μὴ παρῇ τοιοῦτον, θᾶττον πυροῦται δι᾽ ἀσθένειαν· ὁ δὲ λίθος ⟨οὐκ⟩ ἔχει κατάξηρος ὤν. διὸ καὶ τῷ ἐκπηδῶντι εὐθύς πεπυρωμένον προσάγουσιν.

9.64Ateş çubukları lodosta değil poyrazda daha iyi tutuşur; çünkü daha kuru olduklarından daha çabuk ve daha az sürtünmeyle ısınırlar. Rastgele tahtadan değil, belirli tahtalardan yapılmalarının sebebi de budur: aralarında bir uyum bulunmalıdır. Kimileri alt tahtanın en iyisinin sarmaşıktan, kimileri de athragene denen bitkiden yapıldığını, matkabın ise defneden yapılması gerektiğini söyler; çünkü etkileyen ile etkilenen aynı tahtadan değil, tabiatça baştan farklı olmalıdır. Cehri ağacından yapılanlar da iyidir, özellikle alt tahta için: kuru ve özsuz olmasının yanında bir tür gevşekliği de vardır; sürtünmenin etkili olması için bunun bulunması gerekir. Matkap ise etkilenmeye daha dayanıklı olmalıdır; bu yüzden en iyisi defnedendir, çünkü hem kendisi etkilenmez hem de [ötekini] işler …

9.64

ἅπτεται δὲ βέλτιον ἐν βορείοις ἢ νοτίοις τὰ πυρεῖα διότι ξηρότερα ὄντα θᾶττον καὶ δι᾽ ἐλάττονος τρίψεως ἐκθερμαίνεται. διὰ τοῦτο γὰρ οὐδ᾽ ἐκ τῶν τυχόντων ξύλων ἀλλ᾽ ἐξ ὡρισμένων τινῶν γίνεται· δεῖ γὰρ ἔχειν τινὰ συμμετρίαν. ἄριστα δὲ οἱ μὲν ἐκ κιττοῦ φασίν, οἱ δ᾽ ἐκ τῆς καλουμένης ἀθραγένης τὴν ἐσχάραν τὸ δὲ τρύπανον δάφνης· οὐ γὰρ ἐκ τοῦ αὐτοῦ ποιοῦν καὶ πάσχον ἀλλ᾽ ἕτερον εὐθὺς κατὰ φύσιν. ἀγαθὰ δὲ καὶ ἐκ ῥάμνου καὶ μᾶλλον εἰς τὴν ἐσχάραν· πρὸς δὲ τῷ ξηρὰν καὶ ἄχυμον εἶναι καὶ μανότητά τινα ἔχει, δεῖ δὲ τοῦθ᾽ ὑπάρχειν ἵν᾽ ἡ τρίψις ἰσχύῃ· τὸ δὲ τρύπανον ἀπαθέστερον εἶναι, διὸ τῆς δάφνης ἄριστον· ἅμα γὰρ ἀπαθὲς ὂν ἐργάζεται τῇ

10.6510. Bölüm

Nem ya da bir buğu olmadan sıcaklık olmadığı için, sönmemiş kireç üstüne yalnızca su dökülse bile daha çok yakar: su, içinde kalmış ateşe bir fitil gibi yakıt olur. Bunu da ne çok eski kireç yapar ne ince toz hâline gelmiş olanı; yeni yakılmış, topak topak olanı yapar. Eski kirecin ateşini zaman, nefes aldırarak çekip çıkarmıştır; çok ince taneli olanda ise ateş azdır, az olan ateş de zayıftır.

10.65

Ἐπεὶ δὲ ἄνευ ὑγρότητος ἢ ἀναθυμιάσεώς τινος οὐκ ἔστι θερμότης διὰ τοῦθ᾽ ἡ κονία καίει μᾶλλον ἢ καὶ ἁπλῶς ὕδατος ἐπιχεομένου· ἔστι γὰρ ὕλη τῷ ἐγκαταλελειμμένῳ πυρὶ ὥσπερ ἐλλύχνιον· καὶ οὐθ᾽ ἡ παλαιὰ σφόδρα οὔθ᾽ ἡ λεία ἀλλ᾽ ἡ ἀρτίκαυστος καὶ βωλοειδής· τῆς μὲν γὰρ ὁ χρόνος ἐξῄρηται διὰ τὴν ἀναπνοὴν, ἡ δὲ μικρομερὴς ἄγαν ὀλίγον ἔχει μικρὸν δὲ ὂν τὸ πῦρ ἀσθενές.

10.66Fenike alçısıyla ilgili durum da böyle görünüyor: yakılıp suyla yoğrulunca yaktığını söylerler. Çünkü sıcaklığın içinde doğuştan bulunmasıyla dışarıdan sonradan gelmesi arasında bir fark yoktur. Yakılmış natron da kazılırken bir bakıma bu türden bir kuvvet gösterir: üstüne biraz su dökülünce iyice ısınır, dokununca hissedilir. Ama bu türden bütün şeylerde, suyun sıcağa yenik düşmesi için, hep belli bir ölçü gerekir.

10.66

ἔοικε δὲ καὶ τὸ περὶ τὴν γύψον τὴν φοινικικὴν τοιοῦτον εἶναι· φασὶ γὰρ κεκαυμένην κἀναφυρωμένην καίειν. οὐδὲν γὰρ διαφέρει σύμφυτον καὶ ἐπακτὸν ἔξωθεν ἔχειν τὸ θερμόν. ἐμφαίνει δέ πως καὶ τὸ νίτρον τὸ κεκαυμένον ἐν τῷ ὀρύττεσθαι τὴν τοιαύτην δύναμιν· ὅταν γὰρ ὕδωρ μικρὸν ἐπιχυθῇ διαθερμαίνει καὶ αἴσθησιν ἐμποιεῖ κατὰ τὴν ἁφήν. ἀεὶ δὲ δεῖ συμμετρίας τινὸς εἰς ἅπαντα τὰ τοιαῦτα πρὸς τὸ κρατεῖσθαι.

10.67Sunu sunanların yaptığı gibi aleve dökülen şarabın parlayıp alevlenmesi de bu yüzdendir. Ateşi söndürmeye çalışırken dökülen deniz suyu da öyle yapar; az dökülürse tatlı su da. Çünkü alev daralıp toplanınca daha güçlü olur. Yanan ziftte bu daha da çok olur, çünkü alev daha şiddetli ve daha boldur; öyle ki sıçrar ve evleri yakar. Çünkü içine düşen şey yenik düşüp ayrışır ve …

10.67

διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ὁ οἶνος ὁ χεόμενος ἐπὶ τὴν φλόγα καθάπερ τοῖς σπένδουσιν ἐκλάμπει, καὶ ἡ θάλαττα ὅταν ἀποσβεννύωσιν, ἐὰν δ᾽ ἔλαττον καὶ τὸ ὕδωρ· συστελλόμενον γὰρ καὶ ἀθροισθὲν ἰσχυρότερον. ἐν δὲ τῇ πίττῃ τῇ καιομένῃ μᾶλλον ὅτι σφοδροτέρα καὶ πλείων ἡ φλὸξ ὥστε καὶ ἐκπηδᾷν καὶ κατακαίειν τὰς οἰκίας· διακρίνεται γὰρ τὸ ἔμπιπτον κρατηθὲν καὶ

11.6811. Bölüm

Bir şey tutuşurken ses çıkar, çünkü sıcakla nem çarpışır; sönme sırasında da aynı şey olur. Her iki durumda da ses çıkaran, içeride hapsolan bir miktar havadır. Bunu yağda su bulunduğunda kandillerde de görmek mümkündür; çünkü su söndürür. Defne, sarmaşık ve bu türden başka bitkilerin yaprakları da, sık dokulu oldukları ve içlerinde çok nem bulunduğu için sıçrar: nemin çoğu havaya dönüşür ve sıklık yüzünden dışarı geçemez; ses de bundandır.

11.68

Ψόφος δὲ γίνεται πυρουμένου διὰ τὸ μάχεσθαι τὸ θερμὸν καὶ τὸ ὑγρὸν, ὅπερ συμβαίνει κατὰ τὴν σβέσιν· ἀὴρ γάρ τις ὁ ψοφῶν κατὰ τὴν ἐναπόληψιν καὶ ἐνταῦθα καὶ ἐκεῖ. ταῦτα δὲ καὶ ἐπὶ τῶν λύχνων ἐστὶν ὁρᾷν ὅταν ὕδωρ ἔχῃ τὸ ἔλαιον· τὸ γὰρ ὕδωρ σβέννυσι. καὶ τὰ φύλλα δὲ τὰ τῆς δάφνης καὶ τοῦ κιττοῦ καὶ τὰ ἄλλα τὰ τοιαῦτα πηδᾷ διὰ πυκνότητα καὶ διὰ τὸ ἔχειν πολὺ τὸ ὑγρόν· ἐξαεροῦται γὰρ πολὺ καὶ οὐ δίεισι τῇ πυκνότητι, διὸ καὶ ὁ ψόφος.

11.69Aynı şekilde yanan odunların da kimi çatlayıp sıçrar, kimi de sürekli bir ses çıkarır. Buna kimileri "Hephaistos gülüyor", kimileri de "Hephaistos tehdit ediyor" der. Burada da nem ayrışıp toplu hâlde zorla dışarı çıktığı için kimi zaman çatlama ve sıçrama, kimi zaman sürekli bir ses ve alevlenme olur. Ateşin kendisi de bir bakıma aynı şeyi yapar, tıpkı bir kuyuda hava akımı bulunduğunda olduğu gibi, çünkü …

11.69

ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ ξύλα καόμενα τὰ μὲν ῥήγνυται καὶ πηδᾷ τὰ δὲ συνεχὴ ποιεῖ τινὰ ψόφον. καλοῦσι δὲ οἱ μὲν γελᾷν τὸν Ἥφαιστον οἱ δ᾽ ἀπειλεῖν· ἀεὶ γὰρ καὶ ἐνταῦθα διαιρουμένου τοῦ ὑγροῦ καὶ ἀθρόου φερομένου μετὰ βίας ὁτὲ μὲν ῥῆξις γίνεται καὶ πήδησις, ὁτὲ δὲ συνεχὴς ψόφος καὶ φλόγωσις. ὃ καὶ αὐτὸ ποιεῖ τρόπον τινὰ τὸ πῦρ [ὥσπερ] ἐν φρέατι πνεύματος ὄντος ἅτε

12.7012. Bölüm

Aynı yerde ateş de bulunursa duman daha az rahatsız eder. Bu yüzden mağarada dumanla kuşatılanların yanlarında ateş varsa başlarına bir şey gelmez: ateş dumandaki sıcağı söndürür, çünkü çoğun azı söndürmesi tabiatın gereğidir; sıcak sönünce de duman yok olur. Bu yüzden güneş de, ateş gibi, insanın dumandan boğulmamasına yardım eder: erişebildiği ve önüne düşen dumanı yakıp tutuşturur. Ateşe yakın olanların daha az rahatsız olması da bu yüzdendir; çünkü ateş bunu yapar, dumanı yukarı taşır ve daha uzağa iter.

12.70

Ὁ δὲ καπνὸς ἧττον λυπεῖ ὅταν ἐν τῷ αὐτῷ πῦρ ᾖ. διὸ καὶ οἱ ἐν τοῖς σπηλαίοις πολιορκούμενοι τῷ καπνῷ πῦρ ἐὰν ἔχωσιν οὐδὲν πάσχουσι· σβέννυσι γὰρ τὸ ἐν τῷ καπνῷ θερμὸν τὸ πῦρ. ἐπεὶ πέφυκε τὸ πλεῖον τὸ ἔλαττον μαραίνειν, σβεννυμένου δὲ φθείρεται καὶ ὁ καπνός. διὸ καὶ ὁ ἥλιος ὥσπερ τὸ πῦρ βοηθεῖ πρὸς τὸ μὴ καπνίζεσθαι. τὸν δ᾽ ἐν ἐφικτῷ καὶ προσπίπτοντα ἐκπυροῖ. διὰ τοῦτο καὶ οἱ ἐγγὺς τοῦ πυρὸς ἧττον ἐνοχλοῦνται· καὶ γὰρ τοῦτο ποιεῖ καὶ ἀναφέρει καὶ ἀνωθεῖ πορρωτέρω.

12.71Aynı sebeple büyük ateş de dumansızdır: ateş çok olunca duman alev alır ve gücü tükenir. Çünkü yanan kısım çoğaldıkça duman veren kısım azalır, zira yakıt tütmek yerine tutuşur. Kuru odunlar sık sık üst üste dizilip üstlerine korlar atılınca da duman azalır; çünkü duman hemen ateşe düşer, sıklık yüzünden de içeride kapalı kalır ve böylece bütünüyle alev alır.

12.71

διὰ τὸ αὐτὸ δὲ καὶ τὸ πολὺ πῦρ ἄκαπνον ὅτι φλογοῦται καὶ ἐξισχύεται πολλοῦ πυρὸς ὄντος· ὅταν γὰρ πλέον τὸ καιόμενον, ἔλαττον τὸ καπνιζόμενον, ἐξαφθέντος ἢ θυμιωμένου. καὶ ἐπὶ τῶν ξηρῶν ξύλων πυκνῶν συντιθεμένων ἄνωθεν οἱ ἄνθρακες ἐπιβαλλόμενοι ποιοῦσιν ἀκαπνότερον, ὅτι ἐκφλογοῦται πᾶς ὁ καπνὸς ἐμπίπτων εὐθὺς εἰς τὸ πῦρ καὶ τῇ πυκνότητι κατακλειόμενος.

12.72Odunlardan çok dumanlı yananlar yaş olanlar, eğri olanlar ve hurma ağacı gibi şerit şerit lifli olanlardır; çünkü odunun alevin kolayca içine girebileceği ve kolayca ayırabileceği bir yapıda olması gerekir. Bu yüzden yarılmış odunlar yarılmamışlardan daha kolay yanar; çünkü kabuk engel olur. Biri yanan odunları kımıldatıp yerlerini değiştirirse duman artar; çünkü çevrilenlerin bir kısmı söner, ötekiler de ateş onlara henüz ulaştığı için yanmaz, bütünüyle tüter. Kolay yanan odunların bazıları da, zeytin odunu gibi, kabukları soyulunca çok daha kolay yanar. Bu yüzden odun çok değilse uzun süre üflememek gerektiğini söylerler. Dumanın keskinliği her odunun nemine bağlıdır; bu yüzden incir odununun dumanı da keskindir, çünkü en sütlü odun odur. Çıra ve çam dumanı ise ısırmaz, çünkü yağlı ve zeytinyağı gibidir; ⟦…⟧ dumanı gibi hiç sert bir yanı yoktur ve …

12.72

δύσκαπνα δὲ τῶν ξύλων τά τε χλωρὰ καὶ τὰ σκολιὰ καὶ τὰ ταινιώδη καθάπερ ὁ φοῖνιξ· εὔϊνον γὰρ δεῖ καὶ εὐδιαίρετον εἶναι τῇ φλογί. διὸ καὶ τὰ ἐσχισμένα τῶν ἀσχίστων εὐκαυστότερα· κωλύει γὰρ ὁ φλοιός. καὶ ἐάν τις κινῇ καὶ μετατιθῇ καιόμενα καπνωδέστερα, ὅτι συμβαίνει τὰ μὲν μεταστραφέντα σβεννύεσθαι τὰ δὲ μὴ καίεσθαι προσπίπτοντος ἄρτι τοῦ πυρὸς ἀλλ᾽ ὅλα καπνίζειν· ἔνια δὲ καὶ τῶν εὐκαύστων περιφλοϊσθέντα πολὺ καυστότερα γίνεται καθάπερ τὰ ἐλάϊνα. διὸ καὶ οὐ πολὺν χρόνον φασὶ δεῖν φυσᾷν ἐὰν μὴ πλῆθος ᾖ ξύλων. ἡ δὲ δριμύτης τοῦ καπνοῦ κατὰ τὴν ὑγρότητα τὴν ἑκάστου, διὸ καὶ ἀπὸ τῶν συκίνων δριμύς· ὀπωδέστατον γάρ. ὁ δὲ τῆς δᾷδος καὶ πεύκης οὐ δηκτικὸν ὅτι πίων καὶ ἐλαιώδης ὥσπερ ὁ καπνὸς ⟨συκινὸς?⟩ οὐχ ἔχων οὐδὲν τραχὺ καὶ

13.7313. Bölüm

Güneşten, parlak yüzeylerin yansıtmasıyla ateş yakarlar —çırayı da ışığın toplandığı yere koyarlar— ama ateşten yakamazlar. Bunun sebebi güneş ışığının inceliği ve yansıyınca daha bir bütün hâlinde kalmasıdır; ateşin ışığı ise benzer parçalardan oluşmadığı için bunu yapamaz. Böylece biri toplanmışlığı ve inceliği sayesinde çıraya işleyerek yakabilir, ötekinde bunların ikisi de olmadığı için yakamaz. Cam, tunç ve gümüş belli bir biçimde işlenince bunlardan da ateş tutuşturulur; ama Gorgias'ın söylediği, başka bazılarının da sandığı gibi, ateş gözeneklerden geçip gittiği için değil.

13.73

Ὅτι δ᾽ ἀπὸ μὲν τοῦ ἡλίου φῶς ἅπτουσι τῇ ἀνακλάσει ἀπὸ τῶν λείων [τί τὸ ἄπορον] — συμμιγνύουσι δὲ τὸ ὑπέκκαυμα — ἀπὸ δὲ τοῦ πυρὸς οὐχ ἅπτουσι αἴτιον ἥ τε λεπτομέρεια καὶ ὅτι συνεχὲς γίγνεται μᾶλλον ἀνακλώμενον, τὸ δ᾽ ἀδυνατεῖ διὰ τὴν ἀνομοιότητα. ὥστε τὸ μὲν τῷ ἀθροισμῷ καὶ τῇ λεπτότητι διαδυόμενον εἰς τὸ ἔκκαυμα δύναται καίειν τὸ δ᾽ οὐδέτερον ἔχον οὐ δύναται. ἐξάπτεται δὲ ἀπό τε τῆς ὑέλου καὶ ἀπὸ τοῦ χαλκοῦ καὶ τοῦ ἀργύρου τρόπον τινὰ ἐργασθέντων, οὐχ, ὥσπερ Γοργίας φησὶ καὶ ἄλλοι δέ τινες οἴονται, διὰ τὸ ἀπιέναι τὸ πῦρ διὰ τῶν πόρων.

13.74Üşümüş olanlar yavaş yavaş ısınmalıdır; yıkananlar da sıcaklık içeri işleyip yayılsın diye önce üstlerine ılık su dökerler. Çünkü çok sıcak su birden gözenekleri kapatır: bir yandan çevreden kuşatıp sıkıştırarak titreme yaratır, öte yandan soğuğun dışarı çıkmasını engeller. Öyle ki üşüme dinmez; vücudun bir kısmı yanar, bir kısmı soğuk kalır. Kötü pişirilen kebapta da böyledir: orada da gözenekler sıklaşıp geçit vermediği için dışı yanar, içi çiğ kalır. Bu yüzden ateşte pişirmek için yumuşak bir ateş ve belli bir ölçü ararlar; iyi bir kebap yapmanın haşlamaktan daha zahmetli olduğunu ve daha çok tekhnē istediğini söylerler.

13.74

οἱ δ᾽ ἐρριγότες κατὰ μικρὸν διαθερμαίνονται καὶ οἱ λουόμενοι χλιαρῷ καταχέονται πρῶτον ὅπως εἰσδυόμενον διαχέῃ. τὸ γὰρ ἄγαν θερμὸν ἀθρόως συνέκλεισε τοὺς πόρους, καὶ τὸ μὲν ἀντιπεριστὰν καὶ συνθλίψαν φρίκην ἐποίησε τὸ δ᾽ ἐκώλυσεν ἐξελθεῖν· ὥστε μὴ πεπαῦσθαι τὸ ῥιγοῦν ἀλλὰ τὸ μὲν περικεκαῦσθαι τὸ δὲ κατέψυχθαι καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν κακῶς ὀπτωμένων· καὶ γὰρ ἐνταῦθα τὸ μὲν ἔξω καίεται τὰ δ᾽ ἐντὸς ὠμὰ, πυκνουμένων καὶ οὐ διιέντων τῶν πόρων. διὸ καὶ μαλακότητα καὶ συμμετρίαν τινὰ ζητοῦσι πρὸς τὴν ὄπτησιν καὶ ἐργωδέστερόν φασι τὸ καλῶς ὀπτῆσαι καὶ μᾶλλον τέχνης ἢ τὸ ἑψῆσαι.

13.75Kömürler, içlerinde tabiatça kara olan duman kapalı kalıp onları adeta boyadığı için kara olur. Bu yüzden en kara olanlar yapılmış kömürlerdir: onları tüterek sönecekleri biçimde, azar azar nefes aldırarak yakarlar; alev alırlarsa tamamen yanıp küle dönerler. Duman ise kara olur, çünkü buhara ve toprağa çözülen nemden oluşur, buhar da karadır; çünkü hava tabiatça karadır. Kömürler içlerinde ateş bulundukça kızıl görünür; çünkü beyaz, kara olanın ardından bakılınca kırmızı görünür; güneşin duman ve pus arasından öyle göründüğü gibi. Bu yüzden kor alevden daha kızıldır; çünkü odunda topraksı kısım hâlâ bulunduğundan, ayrılan duman daha incedir.

13.75

οἱ δ᾽ ἄνθρακες γίνονται μὲν μέλανες ὅτι ἐγκατακέκλεισται ὁ καπνὸς ἐν αὐτοῖς, ⟨ὃς⟩ μέλας ὢν φύσει καθάπερ βάπτει. διὸ μελάντατοι οἱ σκευαστοί· καίουσι γὰρ οὕτως ὥστε ἀποσβέννυσθαι θυμιῶντες καὶ κατὰ μικρὸν διδόντες ἀναπνοήν· ἐὰν γὰρ ἐκφλογωθῇ κατακαίει καὶ διαλλάττει εἰς τέφραν. ὁ δὲ καπνὸς μέλας ὅτι σύγκειται ἐξ ὑγροῦ διαλυομένου εἰς πνεῦμα καὶ γῆν καὶ τοῦ πνεύματος ὄντος μέλανος· ὁ γὰρ ἀὴρ φύσει μέλας. ἕως μὲν οὖν ἂν ἔχωσι πῦρ ἐρυθροὶ φαίνονται· διὰ γὰρ τοῦ μέλανος τὸ λευκὸν φαίνεται φοινικοῦν ὥσπερ ὁ ἥλιος διὰ καπνοῦ καὶ ἀχλύος· διὸ καὶ ὁ ἄνθραξ τῆς φλογὸς ἐρυθρότερος λεπτότερος γὰρ ὁ ἀποκρινόμενος καπνὸς ἐνυπάρχοντος ἔτι τοῦ γεώδους τῷ ξύλῳ.

13.76Bu yüzden kor daha az saydamdır; nitekim alevin de daha dumanlı olanı ve yaş odunların alevi kızıldır. Kömürler boğularak söndürülünce, duman içlerinde kapanıp onlarla birlikte söndüğü için, söylenen sebepten kara olurlar. Ateşten fırlayan parçacıklar ise en çok içe işler, çünkü ateşin havası içlerinde hapsolmuştur; ateş de her şeyden çok hava gibidir. Ama bunlar hakkında şimdilik bu kadarı yeter; başka bir yerde onlardan yeniden, daha ayrıntılı söz edeceğiz.

13.76

διὸ καὶ ἧττον οὗτος εὐδίοπτος, ἐπεὶ καὶ αὐτῆς τῆς φλογὸς ἡ μᾶλλον καπνώδης καὶ τῶν χλωρῶν ἐρυθρὰ ξύλων. ὅταν δ᾽ ἀποσβεσθῶσι πνίξει συγκατακλειομένου καὶ ἐναποσβεννυμένου τοῦ καπνοῦ, μέλανες γίνονται διὰ τὴν λεχθεῖσαν αἰτίαν. τὰ δ᾽ ἐκκρίματα μάλιστα διαδύνει ὅτι ἐναπολαμβάνεται τὸ πνεῦμα τοῦ πυρός· πνευματῶδες γὰρ μάλιστα τὸ πῦρ. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἱκανῶς εἴρηται μέχρι γε τοῦ νῦν. ἀκριβέστερον δὲ πάλιν ἐν ἄλλοις ἐροῦμεν περὶ αὐτῶν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…