İçeriğe geç
Theophrastos

Theophrastos

Taşlar Üzerine

Περὶ λίθων

2.11. Bölüm

Toprağın içinde oluşan şeylerin kimi suyun, kimi toprağın ürünüdür. Suyun ürünü olanlar madenlerden çıkarılanlardır: gümüş, altın ve ötekiler. Toprağın ürünü olanlar ise taş, taşların daha seçkin türleri ve toprağın renkleriyle, düzgünlükleriyle, sıklıklarıyla ya da başka bir kuvvetiyle ayrılan daha kendine özgü tabiatları varsa onlardır. Madenlerden çıkarılanlar başka bir yerde incelendi; şimdi taşlardan söz edelim.

Kabaca söylersek, bütün bunların saf ve tekdüze bir maddeden oluştuğunu düşünmek gerekir; bu madde ister bir akıp birikmeyle, ister bir süzülmeyle, ister yukarıda söylendiği gibi başka bir yolla ayrılmış olsun; çünkü belki kimi böyle, kimi şöyle, kimi de başka türlü oluşur. Düzgünlüklerini, sıklıklarını, parlaklıklarını, saydamlıklarını ve bu türden öteki niteliklerini de bundan alırlar; her biri ne kadar tekdüze ve saf olursa bu nitelikler de onda o kadar çok bulunur. Genel olarak, oluşum ya da katılaşma ne kadar kusursuzsa, ondan gelen nitelikler de ona uyar. Katılaşma kimisinde sıcaktan, kimisinde soğuktan olur. Bazı taş türlerinin bunların her ikisiyle de oluşmasına belki hiçbir engel yoktur; oysa topraktan olanların hepsi ateşle oluşmuş gibi görünebilir, çünkü her şeyin katılaşması da erimesi de zıtlarıyla olur.

Taşlarda daha çok özellik vardır. Toprakta farkların çoğu renk, yapışkanlık, düzgünlük, sıklık ve benzerleri bakımındandır; öteki bakımlardan farklar seyrektir. Taşlarda ise hem bunlar hem de bunlara ek olarak etki etme, etkilenme ya da etkilenmeme kuvvetlerine göre farklar vardır: kimi erir, kimi erimez; kimi yanar, kimi yanmaz; buna benzer başka farklar da vardır. Yanma ve ateşte ısıtılma sırasında da birçok farklılık gösterirler. Bazılarının, zümrüt gibi, suyu kendi rengine benzetebildiği söylenir; kimileri içlerine konan şeyleri tamamen taşlaştırır; başkaları bir çekim gösterir; kimileri de altını ve gümüşü sınar, Herakleia taşı denen taş ve Lydia taşı gibi. En şaşırtıcı ve en büyük kuvvet, eğer doğruysa, doğuran taşlarınkidir. İşlenmeye göre olan farklar ise daha bilinir ve daha çok taşta bulunur: kimi oyulabilir, tornada işlenebilir ve testereyle kesilebilir; kimine demir hiç işlemez, kimine de kötü ve güçlükle işler. Bunların dışında daha birçok fark vardır.

Renk, sertlik, yumuşaklık, düzgünlük ve bu türden öteki niteliklere göre olan farklar seçkin biçimde birçok taşta bulunur, bazılarında da bütün bir bölge boyunca. Ünlü taş ocakları da bunlardan çıkar: Paros, Pentelikon, Khios ve Thebai ocakları; Mısır'da Thebai'deki kaymaktaşı –bu da büyük bloklar hâlinde kesilir– ve fildişine benzeyen, khernitēs denen taş; Dareios'un da bu taştan bir lahitte yattığı söylenir. Poros taşı da renk ve sıklık bakımından Paros mermerine benzer, yalnız porosun hafifliğini taşır; bu yüzden Mısırlılar özenle yapılan binalarda onu kuşak gibi yerleştirirler. Orada Khios taşına benzeyen saydam kara bir taş da vardır; başka yerlerde de başka birçok taş vardır.

Böyle farklar, söylendiği gibi, daha ortaktır ve birçok taşta bulunur; önceden sayılan kuvvetlere göre olan farklar ise artık bütün bölgelerde, kesintisiz taş kütlelerinde ve büyük boyutlarda bulunmaz. Bazıları da pek seyrek ve küçüktür; zümrüt, sardion, anthrax, sappheiros ve hemen hemen mühür taşı olarak oyulanların hepsi gibi. Bazıları da başka taşlar yarılınca içlerinde bulunur. Ateşte ısıtılma ve yanma bakımından kuvveti olanlar da azdır; belki önce bunlar hakkında, ne gibi ve kaç farklılık taşıdıklarını söylemek gerekir.

2.1

Τῶν ἐν τῇ γῇ συνισταμένων τὰ μέν ἐστιν ὕδατος τὰ δὲ γῆς. ὕδατος μὲν τὰ μεταλλευόμενα καθάπερ ἄργυρος καὶ χρυσὸς καὶ τἆλλα, γῆς δὲ λίθος τε καὶ ὅσα λίθων εἴδη περιττότερα καὶ εἴ τινες δὴ τῆς γῆς αὐτῆς ἰδιώτεραι φύσεις εἰσὶν ἢ χρώμασιν ἢ λειότησιν ἢ πυκνότησιν ἢ ἄλλῃ τινὶ δυνάμει. περὶ μὲν οὑν τῶν μεταλλευομένων ἐν ἄλλοις τεθεώρηται περὶ δὲ τούτων νῦν λέγωμεν. ἅπαντα οὖν ταῦτα χρὴ νομίζειν ὡς ἀπλῶς εἰπεῖν ἐκ καθαρᾶς τινος συνεστάναι καὶ ὁμαλῆς ὕλης, εἴτε συρροῆς εἴτε διηθήσεως τινος γενομένης, εἴτε ὡς ἀνωτέρω εἴρηται καὶ κατʼ ἄλλον τρόπον ἐκκεκριμένης· τάχα γὰρ ἐνδέχεται τὰ μὲν οὕτως τὰ δʼ ἐκείνως τὰ δʼ ἄλλως. ἀφʼ ὧν δὴ καὶ τὸ λεῖον καὶ τὸ πυκνὸν καὶ τὸ στιλπνὸν καὶ διαφανὲς καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα ἔχουσι, καὶ ὅσῳ ἄν ὁμαλέστερον καὶ καθαρώτερον ἕκαστον τοσούτῳ καὶ ταῦτα μᾶλλον ὑπάρχει. τὸ γὰρ ὅλον ὡς ἂν ἀκριβείας ἔχῃ τὰ κατὰ τὴν σύστασιν ἢ πῆξιν οὕτως ἀκολουθεῖ καὶ τὰ ἀπʼ ἐκείνων. ἡ δὲ πῆξις τοῖς μὲν ἀπὸ θερμοῦ τοῖς δʼ ἀπὸ ψυχροῦ γίνεται. κωλύει γὰρ ἴσως οὐδὲν ἔνια γένη λίθων ὑφʼ ἑκατέρων συνίστασθαι τούτων. ἐπεὶ τά γε τῆς γῆς ἅπαντα δόξειεν ἂν ὑπὸ πυρός· ἐπείπερ τοῖς ἐναντίοις ἑκάστων ἡ πῆξις καὶ ἡ τῆξις. ἰδιότητες δὲ πλείους εἰσὶν ἐν τοῖς λίθοις· ἐν μὲν γὰρ τῇ γῇ χρώμασί τε καὶ γλισχρότητι καὶ λειότητι καὶ πυκνότητι καὶ τοῖς τοιούτοις αἱ πολλαὶ διαφοραὶ κατὰ δὲ τὰ ἄλλα σπάνιοι. τοῖς δὲ λίθοις αὗταί τε καὶ πρὸς ταύταις αἱ κατὰ τὰς δυνάμεις τοῦ τε ποιεῖν ἢ πάσχειν ἢ τοῦ μὴ πάσχειν. τηκτοὶ γὰρ οἱ δʼ ἄτηκτοι, καὶ καυστοὶ οἱ δʼ ἄκαυστοι, καὶ ἄλλα τούτοις ὅμοια. καὶ ἐν αὐτῇ τῇ καύσει καὶ πυρώσει πλείους ἔχοντες διαφοράς. ἔνιοι δὲ τοῖς χρώμασιν ἐξομοιοῦν λέγονται δυνάμενοι τὸ ὕδωρ ὥσπερ ἡ σμάραγδος, οἱ δʼ ὅλως ἀπολιθοῦν τὰ τιθέμενα εἰς ἑαυτοὺς, ἕτεροι δὲ ὁλκήν τινα ποιεῖν, οἱ δὲ βασανίζειν τὸν χρυσὸν καὶ τὸν ἄργυρον ὥσπερ ἥ τε καλουμένη λίθος ἡρακλεία καὶ ἡ λυδή. θαυμασιωτάτη δὲ καὶ μεγίστη δύναμις, εἴπερ ἀληθὲς, ἡ τῶν τικτόντων· γνωριμωτέρα δὲ [τῶν] καὶ ἐν πλείοσι κατὰ τὰς ἐργασίας· γλυπτοὶ γὰρ ἔνιοι καὶ τορνευτοὶ καὶ πριστοὶ, τῶν δὲ οὐδὲ ὅλως ἅπτεται σιδήριον, ἐνίων δὲ κακῶς καὶ μόλις. εἰσὶ δὲ πλείους καὶ ἄλλαι παρὰ ταύτας διαφοραί. αἱ μὲν οὖν κατὰ τὰ χρώματα καὶ τὰς σκληρότητας καὶ μαλακότητας καὶ λειότητας καὶ τἆλλα τὰ τοισῦτα διὰ τὸ περιττὸν πλείοσιν ὑπάρχουσι καὶ ἐνίοις γε κατὰ τόπον ὅλον. ἐξ ὧν δὴ καὶ διωνομασμέναι λιθοτομίαι Παρίων τε καὶ Πεντελικῶν καὶ Χίων τε καὶ Θηβαϊκῶν, καὶ ὡς ὁ περὶ Αἴγυπτον ἐν Θήβαις ἀλαβατρίτης — καὶ γὰρ οὗτος μέγας τέμνεται —, καὶ ὁ τῷ ἐλέφαντι ὅμοιος ὁ χερνίτης καλούμενος, ἐν ᾗ πυέλῳ φασὶ καὶ Δαρεῖον κεῖσθαι. καὶ ὁ πόρος ὅμοιος τῷ χρώματι καὶ τῇ πυκνότητι τῷ παρίῳ τὴν δὲ κουφότητα μόνον ἔχων τοῦ πόρου, διὸ καὶ ἐν τοῖς σπουδαζομένοις οἰκήμασιν ὥσπερ διάζωμα τιθέασιν αὐτὸν οἱ Αἰγύπτιοι. καὶ μέλας αὐτόθι διαφανὴς ὅμοιος τῷ χίῳ, καὶ παρʼ ἄλλοις δὲ ἕτεροι πλείους. αἱ μὲν οὖν τοιαῦται διαφοραὶ καθάπερ ἐλέχθη κοινότεραι πλείοσιν, αἱ δὲ κατὰ τὰς δυνάμεις τὰς προειρημένας οὐκέτι τόποις ὅλοις ὑπάρχουσιν οὐδὲ συνεχείαις λίθων οὐδὲ μεγέθεσιν. ἔνιοι δὲ καὶ σπάνιοι πάμπαν εἰσὶ καὶ σμικροὶ καθάπερ ἥ τε σμάραγδος καὶ τὸ σάρδιον καὶ ὁ ἄνθραξ καὶ ἡ σάπφειρος καὶ σχεδὸν […] εἰς τὰ σφραγίδια γλυπτῶν. οἱ δὲ καὶ ἐν ἑτέροις εὑρίσκονται διακοπτομένοις. ὀλίγοι δὲ καὶ οἱ περὶ τὴν πύρωσιν καὶ καῦσιν, ὑπὲρ ὧν δὴ καὶ πρῶτον ἴσως λεκτέον τίνας καὶ πόσας ἔχουσι διαφοράς.

2.22. Bölüm

Ateşte ısıtıldıklarında kimi taşlar, madenden çıkarılanlar gibi erir ve akar. Çünkü gümüş, bakır ve demirle birlikte bunların içinden çıktığı taş da akar; ister içindekilerin nemi yüzünden, ister kendisi yüzünden. Aynı şekilde ateşe dayanıklı taşlar ve değirmen taşları da akar; ocakçılar maden cevherini bunların üstüne koyar. Bazıları da mermer dışında bütün taşların eridiğini, mermerin ise yanıp ondan kireç çıktığını söyler. Ama bu fazla genel söylenmiş görünür; çünkü birçok taş, çömlek gibi, ateşe karşı direniyormuş gibi çatlar ve sıçrar. Bu da nemleri çekilmiş taşlar için akla uygundur; çünkü eriyebilen şeyin özlü olması ve daha çok nem taşıması gerekir.

Güneşte tutulan taşlardan kiminin tamamen kuruyup, yeniden ıslatılıp nemlendirilmedikçe işe yaramaz hâle geldiğini, kiminin de daha yumuşak ve daha kolay kırılır olduğunu söylerler. Açıktır ki güneş ikisinin de nemini alır; ama sık olanlar kuruyunca sertleşir, seyrek olanlar ve yapısı öyle olanlar ise kırılgan ve eriyebilir olur.

Kırılgan taşlardan bazıları yanar ve uzun süre yanmayı sürdürür; ırmağın sürükleyip getirdiği, Binai'deki madendeki taşlar gibi: üzerlerine kor konunca tutuşurlar ve biri körükledikçe yanarlar, sonra söner, yeniden yanarlar; bu yüzden uzun süre kullanılırlar. Kokuları ise pek ağır ve nahoştur. Aynı madenlerde bulunan, spinos dedikleri taş ise parçalanıp parçaları üst üste konunca güneşte tutuşur; biri üstüne su çiseler ya da serperse daha da iyi yanar. Lipara taşı ise yanınca gözenekli hâle gelir ve süngertaşına benzer; böylece hem rengi hem sıklığı değişir; yanmamışken kara, düzgün ve sıktır. Bu taş süngertaşının içinde, oraya buraya dağılmış olarak, adeta peteğin gözlerindeymiş gibi ve kesintisiz olmayarak oluşur; tıpkı Melos'ta süngertaşının başka bir taşın içinde oluştuğunun söylenmesi gibi. Oradaki taşın bununla ilişkisi adeta terstir; yalnız o taş Lipara taşına benzemez. Sicilya'da Tetras'ta oluşan taş da yanınca gözenekli olur; bu yer Lipara'nın karşısındadır. Taş Erineas denen burunda boldur; Binai'deki gibi yanınca asfalt kokusu salar; yandıktan sonra kalan şey yanmış toprağa benzer.

Kazılıp çıkarılanlardan, kullanılışları yüzünden doğrudan "kömür" dedikleri taşlar topraksıdır; ama kömür gibi tutuşur ve yanarlar. Bunlar kehribarın da bulunduğu Liguria'da ve Elis'te, dağ yolundan Olympia'ya giderken bulunur; demirciler de bunları kullanır. Skaptesyle madenlerinde bir zamanlar görünüşte çürük oduna benzeyen bir taş bulundu; üstüne zeytinyağı dökülünce yanıyor, yağ yanıp bitince de sönüyor, kendisi hiç etkilenmemiş gibi kalıyordu. Yanan taşların farkları aşağı yukarı bunlardır.

2.2

Κατὰ δὴ τὴν πύρωσιν οἱ μὲν τήκονται καὶ ῥέουσιν ὥσπερ οἱ μεταλλευτοί. ῥεῖ γὰρ ἅμα τῷ ἀργύρῳ καὶ τῷ χαλκῷ καὶ σιδήρῳ καὶ ἡ λίθος ἡ ἐκ τούτων, εἴτʼ οὖν διὰ τὴν ὑγρότητα τῶν ἐνυπαρχόντων εἴτε καὶ διʼ αὐτούς. ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ πυρομάχοι καὶ οἱ μυλίαι ῥέουσιν οἷς ἐπιτιθέασιν οἱ καίοντες. οἱ δὲ καὶ ὅλως λέγουσι πάντας τήκεσθαι πλὴν τοῦ μαρμάρου, τοῦτον δὲ κατακαίεσθαι καὶ κονίαν ἐξ αὐτοῦ γίνεσθαι. δόξειε δʼ ἂν οὕτως ἐπὶ πλεῖον εἰρῆσθαι· πολλοὶ γὰρ οἱ ῥηγνύμενοι καὶ διαπηδῶντες ὡς ἀπομαχόμενοι τὴν πύρωσιν ὥσπερ [οὐδʼ] ὁ κέραμος. ὃ καὶ κατὰ λόγον ἐστὶν, οἵτινες ἐξυγρασμένοι τυγχάνουσιν τὸ γὰρ τηκτὸν ἔνικμον εἶναι δεῖ καὶ ὑγρότητʼ ἔχειν πλείω. φασὶ δὲ καὶ τῶν ἡλιουμένων τοὺς μὲν ἀναξηραίνεσθαι τελείως ὥστʼ ἀχρείους εἶναι μὴ καταβρεχθέντας πάλιν καὶ συνικμασθέντας τοὺς δὲ καὶ μαλακωτέρους καὶ διαθραύστους μᾶλλον. φανερὸν δὲ ὡς ἀμφοτέρων μὲν ἐξαιρεῖται τὴν ὑγρότητα, συμβαίνει δὲ τοὺς μὲν πυκνούς ἀποξηραινομένους σκληρύνεσθαι, τοὺς δὲ μανοὺς καὶ ὧν ἡ σύμφυσις τοιαύτη θραυστοὺς εἶναι καὶ τηκτούς. ἔνιοι δὲ τῶν θραυστῶν καίονται τῇ καύσει καὶ διαμένουσι πλείω χρόνον ὥσπερ οἱ περὶ Βίνας ἐν τῷ μετάλλῳ οὓς ὁ ποταμὸς καταφέρει· καίονται γὰρ ὅταν ἄνθρακες ἐπιτεθῶσι καὶ μέχρι τούτου ἄχρις ἄν φυσῷ τις, εἶτʼ ἀπομαραίνονται καὶ πάλιν καίονται, διὸ καὶ πολύν χρόνον ἡ χρῆσις· ἡ δʼ ὀσμὴ βαρεῖα σφόδρα καὶ δυσχερὴς. ὅν δὲ καλοῦσι σπῖνον, ὃς ἦν ἐν τοῖς αὐτοῖς μετάλλοις, οὗτος διακοπεὶς καὶ συντεθεὶς πρὸς ἑαυτὸν ἐν τῷ ἡλίῳ τιθέμενος καίεται, καὶ μᾶλλον ἐὰν ἐπιψεκάσῃ καὶ περιράνῃ τις. ὁ δὲ λιπαραῖος ἐκφοροῦταί τε τῇ καύσει καὶ γίνεται κισσηροειδὴς ὥσθʼ ἅμα τήν τε χρόαν μεταβάλλειν καὶ τὴν πυκνότητα· μέλας τε γὰρ καὶ λεῖός ἐστι καὶ πυκνὸς ἄκαυστος ὤν. γίνεται δὲ οὗτος ἐν τῇ κισσήρει διειλημμένος ἄλλοθι καὶ ἄλλοθι καθάπερ ἐν κυττάρῳ καὶ οὐ συνεχὴς, ὥσπερ καὶ ἐν Μήλῳ φασὶ τὴν κίσσηριν ἐν ἄλλῳ τινὶ λίθῳ γίνεσθαι. καὶ ἐκεῖνος μὲν τούτῳ ὥσπερ ἀντιπεπονθώς· πλὴν ὁ λίθος οὗτος οὐχ ὅμοιος τῷ λιπαραίῳ. ἐκφοροῦται δὲ καὶ ὁ ἐν Τετράδι τῆς Σικελίας γινόμενος· τοῦτο δὲ τὸ χωρίον ἐστὶ κατὰ Λιπάραν, ὁ δὲ λίθος ἐν τῇ ἄκρᾳ τῇ Ἐρινεάδι καλουμένῃ πολὺς ὁμοίως τῷ ἐν Βίναις καιόμενος ὀσμὴν ἀφίησιν ἀσφάλτου, τὸ δʼ ἐκ τῆς κατακαύσεως ὅμοιον γίνεται γῆ κεκαυμένῃ. οὓς δὲ καλοῦσιν εὐθὺς ἄνθρακας τῶν ὀρυττομένων διὰ τὴν χρείαν εἰσὶ γεώδεις, ἐκκαίονται δὲ καὶ πυροῦνται καθάπερ οἱ ἄνθρακες. εἰσὶ δὲ περί τε τὴν Λιγυστικὴν ὅπου καὶ τὸ ἢλεκτρον, καὶ ἐν τῇ Ἠλείᾳ βαδιζόντων Ὀλυμπίαζε τὴν διʼ ὄρους, οἷς καὶ οἱ χαλκεῖς χρῶνται. εὑρέθη δέ ποτε ἐν τοῖς Σκαπτησύλης μετάλλοις λίθος ὃς τῇ μὲν ὄψει παρόμοιος ὤν ξύλῳ σαπρῷ, ὅτε δʼ ἐπιχέοιτό τις ἔλαιον καίεται, καὶ ὅτʼ ἐκκαυθείη τότε παύεται καὶ αὐτὸς ὥσπερ ἀπαθὴς ὤν. τῶν μὲν οὖν καιομένων σχεδὸν αὗται διαφοραί.

2.33. Bölüm

Bir başka taş cinsi de adeta zıt bir tabiata sahiptir ve hiç yanmaz: anthrax denen taş; mühürler de bundan oyulur. Rengi kırmızıdır; güneşe tutulunca yanan bir korun rengini alır. Hemen hemen en değerli taştır: pek küçük bir tanesi kırk altın eder. Kartaca'dan ve Massalia'dan getirilir. Miletos çevresinde bulunan köşeli taş da yanmaz; altıgen taşlar da onun içinde bulunur. Buna da anthrax derler; bu da şaşırtıcıdır, çünkü elmasın durumu da bir bakıma buna benzer.

Bu taşın, süngertaşı ve kül gibi hiç nem taşımadığı için yanmadığı da düşünülemez; çünkü bunlar nemleri alınmış olduğu için yanmaz ve ateş almaz. Nitekim bazılarına göre süngertaşı da bütünüyle yanmadan oluşur; denizin köpüğünden oluşan süngertaşı müstesna. Buna kanıtı hisle, kraterlerin çevresinde olanlardan ve alevle yakılınca süngertaşına dönen bir taştan alırlar. Oluştuğu yerler de buna tanıklık ediyor gibidir; çünkü süngertaşı da en çok bu yerlerde bulunur. Ama belki kimi böyle, kimi başka türlü oluşur ve oluşumunun birçok yolu vardır. Nisyros'taki süngertaşı adeta bir tür kumdan bir araya gelmiş görünür. Buna işaret olarak şunu alırlar: bulunanların bazıları, henüz bir araya gelip katılaşmamış oldukları için, ellerde kum gibi dağılır. Üstteki toprağı kazıyıp kaldırınca bunları küçük küçük, avuç dolusu kadar ya da biraz daha büyük parçalar hâlinde, toplu bulurlar; kum da pek hafiftir. Melos'taki süngertaşının bazısı ise, daha önce söylendiği gibi, başka bir taşın içinde oluşur.

Süngertaşları birbirlerinden renk, sıklık ve ağırlık bakımından ayrılır. Renkçe: Sicilya'daki lav akıntısından çıkan karadır. Sıklık ve ağırlıkça: bu ve bir başka türü; çünkü hem ağırlığı hem sıklığı olan böyle bir süngertaşı da vardır ve kullanımda ötekinden daha değerlidir. Lav akıntısından çıkan da hafif ve beyaz olandan daha iyi aşındırır; en iyi aşındıran ise denizin kendisinden çıkandır. Süngertaşı hakkında bu kadar söylenmiş olsun. Konuyu buraya getiren, ateşte tutuşan ve tutuşmayan taşların sebeplerini ise başka bir yerde incelemek gerekir.

2.3

Ἀλλο δέ τι γένος ἐστὶ λίθων ὥσπερ ἐξ ἐναντίων πεφυκὸς, ἄκαυστον ὅλως, ἄνθραξ καλούμενος, ἐξ οὗ καὶ τὰ σφραγίδια γλύφουσιν, ἐρυθρὸν μὲν τῷ χρώματι, πρὸς δὲ τὸν ἥλιον τιθέμενον ἄνθρακος καιομένου ποιεῖ χρόαν. τιμιώτατον δʼ ὡς εἰπεῖν· μικρὸν γὰρ σφόδρα τετταράκοντα χρυσῶν. ἄγεται δὲ οὗτος ἐκ Καρχηδόνος καὶ Μασσαλίας. οὐ καίεται δὲ ὁ περὶ Μίλητον γωνιοειδὴς ὤν ἐν ᾧπερ καὶ τὰ ἑξάγωνα. καλοῦσι δʼ ἄνθρακα καὶ τοῦτον, ὃ καὶ θαυμαστόν ἐστιν· ὅμοιον γὰρ τρόπον τινὰ καὶ τὸ τοῦ ἀδάμαντος· οὐ γὰρ οὐδʼ ὥσπερ ἡ κίσσηρις καὶ τέφρα δόξειεν ἄν διὰ τὸ μηδὲν ἔχειν ὑγρόν· ταῦτα γὰρ ἄκαυστα καὶ ἀπύρωτα διὰ τὸ ἐξῃρῆσθαι τὸ ὑγρόν· ἐπεὶ καὶ τὸ ὅλον ἡ κίσσηρις ἐκ κατακαύσεως δοκεῖ τισι γίνεσθαι, πλὴν τῆς ἐκ τοῦ ἀφροῦ τῆς θαλάσσης συνισταμένης. λαμβάνουσι δὲ τὴν πίστιν διὰ τῆς αἰσθήσεως ἔκ τε τῶν περὶ τοὺς κρατῆρας γινομένων καὶ ἐκ τῆς διαβάρου λίθου τῆς φλογουμένης οὐ κισσηροῦται. μαρτυρεῖν δὲ καὶ οἱ τόποι δοκοῦσιν ἐν οἷς ἡ γένεσις· καὶ γὰρ ἐν τοῖς μάλιστα καὶ ἡ κίσσηρις. τάχα δὲ ἡ μὲν οὕτως αἱ δʼ ἄλλως καὶ πλείους τρόποι τῆς γενέσεως. ἡ γὰρ ἐν Νισύρῳ καθάπερ ἐξ ἄμμου τινὸς ἔοικε συγκεῖσθαι. σημεῖον δὲ λαμβάνουσιν ὅτι τῶν εὑρισκομένων ἔνιαι διαθρύπτονται ἐν ταῖς χερσὶν ὥσπερ εἰς ἄμμον διὰ τὸ μήπω συνεστάναι μηδὲ συμπεπηγέναι. εὑρίσκουσι δʼ ἀθρόας κατὰ μικρὰ χειροπληθεῖς ὅσον πολλὰς ἢ μικρῷ μείζους ὅταν ἀπαμήσωνται τἄνω· ἐλαφρὰ δὲ σφόδρα ἡ ἄμμος. ἡ δʼ οὖ καὶ ἐν Μήλῳ πᾶσα μὲν ἔνια δʼ οὖ ἐν λίθῳ τινὶ ἑτέρῳ γίνεται καθάπερ ἐλέχθη πρότερον. διαφορὰς δʼ ἔχουσι πρὸς ἀλλήλας καὶ χρώματι καὶ πυκνότητι καὶ βάρει χρώματι μὲν ὅτι μέλαινα ἐκ τοῦ ῤύακος τοῦ ἐν Σικελίᾳ· πυκνότητι δὲ καὶ βάρει αὕτη τε καὶ μαλώδης. γίνεται γάρ τις καὶ τοιαύτη κίσσηρις καὶ βάρος ἔχει καὶ πυκνότητα καὶ ἐν τῇ χρήσει πολυτιμότερον τῆς ἑτέρας. τμητικὴ δὲ καὶ ἡ ἐκ τοῦ ῥύακος μᾶλλον τῆς κούφης καὶ λευκῆς, τμητικωτάτη δʼ ἐκ τῆς θαλάσσης αὐτῆς. καὶ περὶ μὲν κισσηρίδος ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω. περὶ δὲ τῶν πυρουμένων καὶ τῶν ἀπυρώτων λίθων ἀφʼ ὧν καὶ εἰς τοῦτο ἐξέβημεν ἐν ἄλλοις θεωρητέον τὰς αἰτίας.

2.44. Bölüm

Mühürlerin oyulduğu taşların başka çeşitleri de vardır. Kimi yalnız görünüşüyle değerlidir, örneğin sardion, yeşim ve sappheiros; bu sonuncusu adeta altın serpilmiş gibidir. Zümrüdün ise bazı kuvvetleri de vardır: söylediğimiz gibi suyun rengini kendine benzetir; orta boyda olanı daha az suyu, en büyüğü bütün suyu, en kötüsü de yalnız kendi çevresindeki suyu. Gözlere de iyi gelir; bu yüzden bakıp gözlerini dinlendirmek için ondan yapılmış mühürler taşırlar.

Seyrektir ve büyüklüğü de fazla değildir; meğer ki Mısır krallarına dair kayıtlara inanmak gereksin: anlattıklarına göre bir zamanlar Babil kralından onlara armağan olarak dört arşın uzunluğunda, üç arşın genişliğinde bir zümrüt getirilmiş. Zeus'un dikilitaşında da kırk arşın boyunda, bir yanda dört, öbür yanda iki arşın eninde dört zümrüdün bulunduğunu söylerler. Bunlar onların kayıtlarına göredir. Birçoklarının Baktria zümrüdü dediği taşların en büyüğü Tyros'tadır: Herakles tapınağında epey büyük bir sütun vardır; meğer ki sahte zümrüt olmasın, çünkü böyle bir tabiat da vardır.

Ulaşılabilen ve bilinen yerlerde zümrüt en çok iki yerde bulunur: Kıbrıs'ta bakır madenlerinde ve Khalkedon'un karşısındaki adada. Bu adada daha kendine özgü olanları bulunur; orada zümrüt öteki madenler gibi kazılıp çıkarılır; Kıbrıs'ta ise tabiat onu kendi başına, damarlar hâlinde, bolca meydana getirmiştir. Bir mühür büyüklüğünde olanlar seyrek bulunur, çoğu daha küçüktür; bu yüzden altını lehimlemek için de kullanılır, çünkü altın tutkalı gibi lehimler. Bazıları da ikisinin aynı tabiatta olduğunu sanır; çünkü renkçe de birbirine benzerler. Ama altın tutkalı altın madenlerinde, daha da çok bakır madenlerinde, o bölgelerdekilerde olduğu gibi boldur; zümrüt ise, söylendiği gibi, seyrektir; çünkü yeşimden oluştuğu kabul edilir. Nitekim Kıbrıs'ta bir zamanlar yarısı zümrüt, yarısı yeşim olan bir taş bulunduğunu söylerler; sanki sudan gelen değişimi henüz tamamlamamış gibi. Parlak olması için de işlenmesi gerekir; çünkü işlenmemişken parlak değildir.

2.4

Τῶν δὲ λίθων καὶ ἄλλαι διάφοροι τυγχάνουσιν ἐξ ὧν καὶ τὰ σφραγίδια γλύφουσιν. αἱ μὲν τῇ ὄψει μόνον οἷον τὸ σάρδιον καὶ ἡ ἴασπις καὶ ἡ σάπφειρος· αὕτη δʼ ἐστὶν ὥσπερ χρυσόπαστος. ἡ δὲ σμάραγδος καὶ δυνάμεις τινὰς ἔχει· τοῦ τε γὰρ ὕδατος ὥσπερ εἴπομεν ἐξομοιοῦται τὴν χρόαν ἑαυτῇ, μετρία μὲν οὖσα ἐλάττονος, ἡ δὲ μεγίστη παντὸς, ἡ δὲ χειρίστη τοῦ καθʼ αὐτὴν μόνον. καὶ πρὸς τὰ ὄμματα ἀγαθὴ, διὸ καὶ τὰ σφραγίδια φοροῦσιν ἐξ αὐτῆς ὥστε βλέπειν· ἔστι δὲ σπανία καὶ τὸ μέγεθος οὐ μεγάλη, πλὴν εἰ πιστεύειν ταῖς ἀναγραφαῖς δεῖ ὑπὲρ τῶν βασιλέων τῶν αἰγυπτίων· ἐκείνοις γάρ φασι κομισθῆναί ποτʼ ἐν δώροις παρὰ τοῦ Βαβυλωνίων βασιλέως μῆκος μὲν τετράπηχυν πλάτος δὲ τρίπηχυν. ἀνακεῖσθαι δὲ καὶ ἐν τῷ τοῦ Διὸς ὀβελίσκῳ σμαράγδους τέτταρας, μῆκος μὲν τετταράκοντα πηχῶν, εὖρος δὲ τῇ μὲν τέτταρας τῇ δὲ δύο. ταῦτα μὲν οὖν ὅτι κατὰ τὴν ἐκείνων γραφήν. τῶν δὲ βακτριανῶν καλουμένων ὑπὸ πολλῶν ἡ ἐν Τύρῳ μεγίστη. στήλη γάρ ἐστιν εὐμεγέθης ἐν τῷ τοῦ Ἡρακλέους ἱερῷ· εἰ μὴ ἄρα ψευδὴς σμάραγδος, καὶ γὰρ τοιαύτη γίνεταί τις φύσις. γίνεται δὲ ἐν τοῖς ἐν ἐφικτῷ καὶ γνωρίμοις τόποις διτταχοῦ μάλιστα περί τε Κύπρον ἐν τοῖς χαλκορυχείοις καὶ ἐν τῇ νήσῳ τῇ ἐπικειμένῃ Χαλκηδόνι. καὶ ἰδιωτέρους εὑρίσκουσιν ἐν ταύτῃ· μεταλλεύεται γὰρ ὥσπερ τἆλλα καὶ ἡ φύσις κατὰ ῥάβδους ἐποίησεν ἐν Κύπρῳ αὐτὴν καθʼ αὐτὴν πολλάς. εὑρίσκονται δὲ σπάνιαι μέγεθος ἔχουσαι σφραγίδος ἀλλʼ ἐλάττους αἰ πολλαὶ, διὸ καὶ πρὸς τὴν κόλλησιν αὐτῇ χρῶνται τοῦ χρυσίου· κολλᾷ γὰρ ὥσπερ ἡ χρυσοκόλλα. καὶ ἔνιοί γε δὴ καὶ ὑπολαμβάνουσι τὴν αὐτὴν φύσιν εἶναι· καὶ γὰρ τὴν χρόαν παρόμοιαι τυγχάνουσιν. ἀλλʼ ἡ μὲν χρυσοκόλλα δαψιλὴς καὶ ἐν τοῖς χρυσείοις καὶ ἔτι μᾶλλον ἐν τοῖς χαλκορυχείοις ὥσπερ ἐν τοῖς περὶ τοὺς τόπους. ἡ δὲ σμάραγδος σπανία καθάπερ εἴρηται· δοκεῖ γὰρ ἐκ τῆς ἰάσπιδος γίνεσθαι. φασὶ γὰρ εὑρεθῆναί ποτε ἐν Κύπρῳ λίθον ἧς τὸ μὲν ἥμισυ σμάραγδος ἦν τὸ ἥμισυ δὲ ἴασπις ὡς οὔπω μεταβεβληκυίας ἀπὸ τοῦ ὕδατος. ἔστι δέ τις αὐτῆς ἐργασία πρὸς τὸ λαμπρόν· ἀργὴ γὰρ οὖσα οὐ λαμπρά.

2.55. Bölüm

Zümrüt de kuvvetiyle seçkindir, lyngourion da. Mühürler bundan da oyulur ve bir taş gibi pek sağlamdır. Kehribar gibi çeker; bazılarının dediğine göre, Diokles'in de söylediği gibi, yalnız saman çöplerini ve odun parçalarını değil, ince olursa bakırı ve demiri de çeker. Pek saydam ve soğuktur. Yabani hayvanlarınki evcillerinkinden, erkeklerinki dişilerinkinden daha iyidir; çünkü besinleri farklıdır, çalışıp çalışmamaları da, bedenin bütün tabiatı da; birinin bedeni daha kuru, ötekininki daha nemlidir. Bilenler onu kazıp bulur; çünkü hayvan işeyince onu saklar ve üstüne toprak örter. Ayrıca epeyce işlenmesi de gerekir.

Kehribar da bir taş olduğundan –Liguria'daki kehribar da kazılıp çıkarılır–, çekme kuvveti ona da ait olabilir. Bu kuvvet en çok ve en açık biçimde demiri çeken taşta görülür. Bu taş da seyrektir ve az yerde bulunur. O da benzer kuvveti taşıyanlar arasında sayılsın.

Mühürlerin yapıldığı daha başka birçok taş vardır: hem yansıma hem saydamlık gösteren camsı taş, anthrakion ve omphax; ayrıca kaya kristali ve ametist; ikisi de saydamdır. Bunlar da, sardion da bazı kayalar yarılınca bulunur. Daha önce söylendiği gibi, birbirinden farklı olup aynı adı taşıyan başka taşlar da vardır. Sardionun saydam ve daha kırmızı olanına dişi, saydam olup daha kara olanına erkek denir. Lyngourionlar da böyledir; bunların dişisi daha saydam ve daha sarıdır. Kyanosa da erkek ve dişi denir; erkeği daha karadır. Oniks yan yana duran beyaz ve boz renklerin karışımıdır. Ametist şarap rengindedir. Sicilya'daki Akhates ırmağından adını alan akik de güzel bir taştır ve pahalıya satılır. Lampsakos'ta bir zamanlar altın madenlerinde şaşırtıcı bir taş bulundu; bu taş Astyra'ya getirildi, ondan bir mühür oyulup seçkinliğinden ötürü krala gönderildi.

2.5

Αὕτη τε δὴ περιττὴ τῇ δυνάμει καὶ τὸ λυγγούριον· καὶ γὰρ ἐκ τούτου γλύφεται τὰ σφραγίδια καὶ ἔστι στερεωτάτη καθάπερ λίθος· ἕλκει γὰρ ὥσπερ τὸ ἤλεκτρον, οἱ δέ φασιν οὐ μόνον κάρφη καὶ ξύλον (φύλλα) ἀλλὰ καὶ χαλκὸν καὶ σίδηρον ἐὰν ᾖ λεπτὸς, ὥσπερ καὶ Διοκλῆς ἔλεγεν. ἔστι δὲ διαφανές τε σφόδρα καὶ ψυχρόν. βέλτιον δὲ τὸ τῶν ἀγρίων ἢ τὸ τῶν ἡμέρων καὶ τὸ τῶν ἀρρένων ἢ τὸ τῶν θηλειῶν ὡς καὶ τῆς τροφῆς διαφερούσης, καὶ τοῦ πονεῖν ἢ μὴ πονεῖν, καὶ τῆς τοῦ σώματος ὅλως φύσεως, ᾗ τὸ μὲν ξηρότερον τὸ δʼ ὑγρότερον. εὑρίσκουσι δʼ ἀνορύττοντες οἱ ἔμπειροι· κατακρύπτεται γὰρ καὶ ἐπαμᾶται γῆν ὅταν οὐρήσῃ. γίνεται δὲ καὶ κατεργασία τις αὐτοῦ πλείων. ἐπεὶ δὲ καὶ τὸ ἤλεκτρον λίθος, καὶ γὰρ ὀρυκτὸν τὸ περὶ Λιγυστικὴν, καὶ τούτῳ ἄν ἡ τοῦ ἕλκειν δύναμις ἀκολουθοίη. μάλιστα δʼ ἐπίδηλος καὶ φανερωτάτη ἡ τὸν σίδηρον ἄγουσα. γίνεται δὲ καὶ αὕτη σπανία καὶ ὀλιγαχοῦ. καὶ αὕτη μὲν δὴ συναριθμείσθω τὴν δύναμιν ὁμοίαν ἔχειν. ἐξ ὧν δὲ τὰ σφραγίδια ποιεῖται καὶ ἄλλαι πλείους εἰσὶν, οἷον ἥ θʼ ὑαλοείδης ἣ καὶ ἔμφασιν ποιεῖ καὶ διάφασιν, καὶ τὸ ἀνθράκιον, καὶ ἡ ὄμφαξ· ἔτι δὲ καὶ ἡ κρύσταλλος καὶ τὸ ἀμέθυσον, ἄμφω δὲ διαφανὴ εὑρίσκονται δὲ καὶ αὗται καὶ τὸ σάρδιον διακοπτομένων τινῶν πετρῶν. καὶ ἄλλαι δὲ ὡς προείρηται πρότερον διαφορὰς ἔχουσαι καὶ συνώνυμοι πρὸς ἀλλήλας. τοῦ γὰρ σαρδίου τὸ μὲν διαφανὲς ἐρυθρότερον δὲ καλεῖται θῆλυ, τὸ δὲ διαφανὲς μὲν μελάντερον δὲ [καὶ] ἄρσεν. καὶ τὰ λυγγούρια δὲ ὡσαύτως ὧν τὸ θῆλυ διαφανέστερον καὶ ξανθότερον. καλεῖται δὲ καὶ κύανος ὁ μὲν ἄρρην ὁ δὲ θῆλυς· μελάντερος δὲ ὁ ἄρρην. τὸ δʼ ὀνύχιον μικτὸν λευκῷ καὶ φαιῷ παρʼ ἄλληλα. τὸ δʼ ἀμέθυσον οἰνωπὸν τῇ χρόᾳ. καλὸς δὲ λίθος καὶ ὁ ἀχάτης ὁ ἀπὸ τοῦ Ἀχάτου ποταμοῦ τοῦ ἐν Σικελίᾳ καὶ πωλεῖται τίμιος. ἐν Λαμψάκῳ δέ ποτʼ ἐν τοῖς χρυσίοις εὑρέθη θαυμαστὴ λίθος ἐξ ἧς ἀνενεχθείσης πρὸς Ἄστυρα σφραγίδιον γλυφθὲν ἀνεπέμφθη βασιλεῖ διὰ τὸ περιττόν.

2.66. Bölüm

Bu taşlar güzellikleriyle birlikte değerli de sayılır. Yunanistan'dan çıkanlar ise daha ucuzdur, örneğin Arkadia'daki Orkhomenos'tan çıkan anthrakion; bu Khios taşından daha karadır, ondan ayna yaparlar. Troizen taşı da öyledir; bu, kimi yerleri kızıl, kimi yerleri beyaz renklerle alacalıdır. Korinthos taşı da aynı renklerle alacalıdır, yalnız daha yeşilimsidir. Genel olarak bu türden taşlar çoktur, ama seçkinleri seyrektir ve az yerden çıkar: Kartaca'dan, Massalia çevresinden, Mısır'da Katadoupoi'den ve Elephantine şehri yakınındaki Syene'den ve Psepho denen bölgeden. Kıbrıs'ta da zümrüt ile yeşim çıkar. Taş kakma işlerinde kullandıkları taşlar Baktria'dan, çölün yakınından gelir. Bunları etesia rüzgârları estiğinde atlılar çıkıp toplar; çünkü o zaman rüzgârların şiddetiyle kum yerinden oynadığı için görünür hâle gelirler. Bunlar küçüktür, büyük değildir.

Değer verilen taşlardan biri de inci denen taştır; tabiatça saydamdır, ondan pahalı gerdanlıklar yaparlar. Pinna midyesine benzeyen, ama ondan küçük bir istiridyenin içinde oluşur; büyüklüğü iri bir balık gözü kadardır. Onu Hindistan ve Kızıldeniz'deki bazı adalar yetiştirir. Seçkin taşlar hemen hemen bunlardır.

Başkaları da vardır, örneğin kara ve beyazla alacalı kazılmış fildişi; sappheiros dedikleri taş –bu kara renktedir ve erkek kyanostan pek farklı değildir–; prasitis –bu bakır pası rengindedir–; sık bir taş olan haimatitis de vardır; bu kurumuş görünüşlüdür ve adına uygun olarak kurumuş, katılaşmış kan gibidir. Bir başkası da ksanthē denen taştır; renkçe sarı değil, daha çok beyazımsıdır; Dorlar bu renge ksanthos der. Mercan da –çünkü bu da bir taş gibidir– renkçe kırmızı, kök gibi yuvarlaktır ve denizde yetişir. Bir bakıma tabiatça buna pek uzak olmayan bir şey de taşlaşmış Hint kamışıdır. Ama bunlar başka bir incelemenin konusudur.

2.6

Καὶ αὗται μὲν ἅμα τῷ καλῷ καὶ τὸ τίμιον ἔχουσιν. αἱ δὲ δὴ ἐκ τῆς Ἑλλάδος εὐτελέστεραι, οἷον τὸ ἀνθράκιον τὸ ἐξ Ὀρχομενοῦ τῆς Ἀρκαδίας. ἔστι δὲ οὗτος μελάντερος τοῦ Χίου· κάτοπτρα δὲ ἐξ αὐτοῦ ποιοῦσι· καὶ ὁ τροιζήνιος· οὗτος δὲ ποικίλος τὰ μὲν φοινικοῖς τὰ δὲ λευκοῖς χρώμασι. ποικίλος δὲ καὶ ὁ κορίνθιος τοῖς αὐτοῖς χρώμασι πλὴν ὅτι χλωροειδέστερος. τὸ δὲ ὅλον πολλοὶ τυγχάνουσιν οἱ τοιοῦτοι ἀλλʼ οἱ περιττοὶ σπάνιοι καὶ ἐξ ὀλίγων τόπων οἷον ἔκ τε Καρχηδόνος καὶ ἐκ τῶν περὶ Μασσαλίαν καὶ ἐξ Αἰγύπτου κατὰ τοὺς Καταδούπους καὶ Συήνης πρὸς Ἐλεφαντίνῃ πόλει καὶ ἐκ τῆς Ψεφὼ καλουμένης χώρας. καὶ ἐν Κύπρῳ ἥ τε σμάραγδος καὶ ἡ ἴασπις. οἷς δὲ εἰς τὰ λιθοκόλλητα χρῶνται ἐκ τῆς Βακτριανῆς εἰσὶ πρὸς τῇ ἐρήμῳ. συλλέγουσι δʼ αὐτοὺς ὑπὸ ἐτησίας ἱππεῖς ἐξιόντες· τότε γὰρ ἐμφανεῖς γίνονται κινουμένης τῆς ἄμμου διὰ τὸ μέγεθος τῶν πνευμάτων. εἰσὶ δὲ μικροὶ καὶ οὐ μεγάλοι. τῶν σπουδαζομένων δὲ λίθων ἐστὶ καὶ ὁ μαργαρίτης καλούμενος, διαφανὴς μὲν τῇ φύσει, ποιοῦσι δʼ ἐξ αὐτοῦ τοὺς πολυτελεῖς ὅρμους. γίνεται δὲ ἐν ὀστρείῳ τινὶ παραπλησίῳ ταῖς πίνναις, ⟦πλὴν ἐλάττονι· μέγεθος δὲ ἡλίκος ἰχθύος ὀφθαλμὸς εὐμεγέθης⟧ φέρει δὲ ἥ τε Ἰνδικὴ χῶρα καὶ νῆσοί τινες τῶν ἐν τῇ ἐρυθρᾷ. τὸ μὲν οὖν περιττὸν σχεδὸν ἐν ταύταις. εἰσὶ δὲ καὶ ἄλλαι τινὲς, οἷον ὁ ἐλέφας ὁ ὀρυκτὸς ποικίλος μέλανι καὶ λευκῷ. καὶ ἣν καλοῦσι σάπφειρον· αὕτη γὰρ μέλαινα οὐκ ἄγαν πόρρω τοῦ κυάνου τοῦ ἄρρενος καὶ πρασίτις· αὕτη δὲ ἰώδης τῇ χρόᾳ. πυκνὴ δὲ καὶ αἰματίτις· αὕτη δʼ αὐχμώδης καὶ κατὰ τοὔνομα ὡς αἵματος ξηροῦ πεπηγότος. ἄλλη δὲ ἡ καλουμένη ξανθὴ, οὐ ξανθὴ μὲν τὴν χρόαν ἔκλευκος δὲ μᾶλλον, ὃ καλοῦσι χρῶμα οἱ Δωριεῖς ξανθόν. τὸ γὰρ κουράλιον, καὶ γὰρ τοῦθʼ ὥσπερ λίθος, τῇ χρόᾳ μὲν ἐρυθρὸν, περιφερὲς δʼ ὡς ῥίζα· φύεται δʼ ἐν τῇ θαλάττῃ. τρόπον δέ τινα οὐ πόρρω τούτου τῇ φύσει καὶ ὁ ἰνδικὸς κάλαμος ἀπολελιθωμένος. ταῦτα μὲν οὖν ἄλλης σκέψεως.

2.77. Bölüm

Taşların, madenden çıkarılan taşların da, birçok tabiatı vardır. Bazıları hem altın hem gümüş taşır, ama yalnız gümüş görünür; bunlar ağırlıkça da kokuca da çok daha ağırdır. Kendi içinde altın tutkalı taşıyan doğal kyanos da vardır. Bir başka taş renkçe anthraxlara benzer; bunlar ağırdır. Genel olarak madenlerde bu türden şeylerin en çok ve en kendine özgü tabiatları bulunur; bunların kimi toprak türündendir, okr ve kırmızı toprak gibi; kimi kum türündendir, altın tutkalı ve kyanos gibi; kimi de toz türündendir, sandarakē, zırnık ve bunlara benzeyenler gibi. Bunların daha birçok özelliği sayılabilir.

Bazı taşlar da, söylediğimiz gibi, etkilenmemeye yönelik kuvvetler taşır; örneğin demir aletlerle değil, başka taşlarla oyulurlar. Genel olarak daha büyük taşlar arasında da işlenme bakımından çok fark vardır. Kimi testereyle kesilir, kimi, söylendiği gibi, oyulur ve tornada işlenir; magnetis taşı gibi; bu taşın görünüşü de seçkindir; bazıları, hiç akraba olmadığı hâlde gümüşe benzemesine şaşar. Her türlü işlemeyi kabul eden taşlar çoktur. Nitekim Siphnos'ta, denizden üç stadion kadar içeride kazılıp çıkarılan böyle bir taş vardır; yuvarlak ve topak topaktır; yumuşak olduğu için tornada işlenir ve oyulur; ateşte ısıtılıp zeytinyağına batırılınca da pek kara ve sert olur. Ondan sofra kapları yaparlar. Bu türden taşların hepsi demirin gücüne boyun eğer; bazıları ise, söylediğimiz gibi, başka taşlarla oyulur, demirle oyulamaz; kimi de demirle, ama daha kör demirle oyulur. […] demirle kesilmemesi […]; oysa sağlam olan […] daha güçlü olanı keser; demir de taştan sert olduğu hâlde. Şu da tuhaf görünür: bileği taşı demiri yer, demir ise bileği taşını bölüp biçimlendirebildiği hâlde mühürlerin yapıldığı taşı bölüp biçimlendiremez. Yine mühürleri oydukları taş, bileği taşlarının yapıldığı taştandır ya da ona benzer bir taştandır; en iyisi Armenia'dan getirilir.

Altını sınayan taşın tabiatı da şaşırtıcıdır: ateşle aynı kuvvete sahip gibi görünür, çünkü ateş de altını sınar. Bu yüzden bazıları aporiaya düşer; ama pek yerinde bir aporia değildir. Çünkü ikisi aynı şekilde sınamaz: ateş renkleri değiştirip başkalaştırarak sınar, taş ise sürtünmeyle; çünkü görünüşe göre her madenin tabiatını alıp gösterebilir. Şimdi eskisinden çok daha iyi bir taş bulunduğunu söylüyorlar; öyle ki yalnız arıtılmış altını değil, bakır katılmış altını ve gümüşü de tanıyor, bir statere ne kadar karışım katıldığını da gösteriyor. En küçük miktardan başlayarak belirtileri vardır: en küçüğü bir arpa tanesidir, sonra bir kollybos, sonra bir çeyrek ya da yarım obolos; bunlardan doğru oranı anlarlar. Bu taşların hepsi Tmolos ırmağında bulunur. Yapıları düzgün ve çakıl taşı gibidir; yassıdır, yuvarlak değildir; büyüklükleri en büyük çakıl taşının iki katı kadardır. Sınama bakımından taşın güneşe bakan üst yüzü alt yüzünden farklıdır ve üst yüzü daha iyi sınar; bunun sebebi üst yüzün daha kuru olmasıdır, çünkü nem madenin izini almaya engel olur. Nitekim sıcaklarda da daha kötü sınar; çünkü içinden bir nem salar, maden de bu yüzden kayar. Bu, başka taşların, heykel yapılan taşların da başına gelir; bunu heykele özgü bir alamet sayarlar.

2.7

Τῶν δὲ λίθων πολλαί τινες αἱ φύσεις καὶ τῶν μεταλλευομένων. ἔνιαι γὰρ ἅμα χρυσὸν ἔχουσι καὶ ἄργυρον, προφανῆ δὲ μόνον ἄργυρον· βαρύτεραι δὲ αὗται πολὺ καὶ τῇ ῥοπῇ καὶ τῇ ὀσμῇ. καὶ κύανος αὐτοφυὴς ἔχων ἐν ἑαυτῷ χρυσοκόλλαν. ἄλλη δὲ λίθος ὁμοία τὴν χρόαν τοῖς ἄνθραξι· βάρος δὲ ἔχουσι. τὸ δὲ ὅλον ἐν τοῖς μετάλλοις πλεῖσται καὶ ἰδιώταται φύσεις εὑρίσκονται τῶν τοιούτων, ὧν τὰ μέν εἰσι γῆς καθάπερ ὦχρα καὶ μίλτος, τὰ δὲ οἷον ἄμμου καθάπερ χρυσοκόλλα καὶ κύανος, τὰ δὲ κονίας οἷον σανδαράκη καὶ ἀρρενικὸν καὶ ὅσα ὅμοια τούτοις. καὶ τῶν μὲν τοιούτων πλείους ἄν τις λάβοι τὰς ἰδιότητας. ἔνιαι δὲ λίθοι καὶ τὰς τοιαύτας ἔχουσι δυνάμεις εἰς τὸ μὴ πάσχειν, ὥσπερ εἴπομεν, οἷον τὸ μὴ γλύφεσθαι σιδηρίοις ἀλλὰ λίθοις ἑτέροις. ὅλως μὲν ἡ κατὰ τὰς ἐργασίας καὶ τῶν μειζόνων λίθων πολλὴ διαφορά. πριστοὶ γὰρ, οἱ δὲ γλυπτοὶ, καθάπερ ἐλέχθη, καὶ τορνευτοὶ τυγχάνουσι, καθάπερ καὶ ἡ μαγνῆτις αὕτη λίθος ἡ καὶ ὄψει περιττὸν ἔχουσα, καὶ ἧς γε δή τινες θαυμάζουσι τὴν ὁμοίωσιν τῷ ἀργύρῳ μηδαμῶς οὔσης συγγενοῦς. πλείους δʼ εἰσὶν οἱ δεχόμενοι πάσας τὰς ἐργασίας. ἐπεὶ καὶ ἐν Σίφνῳ τοιοῦτός τίς ἐστιν ὀρυκτὸς ὡς τρία στάδια ἀπὸ θαλάττης, στρογγύλος καὶ βωλώδης, καὶ τορνεύεται καὶ γλύφεται διὰ τὸ μαλακόν· ὅταν δὲ πυρωθῇ καὶ ἀποβαφῇ [τῷ] ἐλαίῳ, μέλας τε σφόδρα γίνεται καὶ σκληρός. ποιοῦσι δʼ ἐξ αὐτοῦ σκεύη τὰ ἐπιτράπεζα. οἱ μὲν οὖν τοιοῦτοι πάντες προσδέχονται τὴν τοῦ σιδήρου δύναμιν· ἔνιοι δὲ λίθοις ἄλλοις γλύφονται, σιδήροις δʼ οὐ δύνανται καθάπερ εἴπομεν. οἱ δὲ σιδήροις μὲν ἀμβλυτέροις δέ· καὶ εἰσὶν […] παραπλησίως δὲ κάτω τὰ […] μὴ τέμνεσθαι […] σιδήρῳ καίτοι καὶ στερεὸν ἕτε […] ἰσχυρότερα τέμνει, καὶ σίδηρος λίθου σκληρότερος ὤν. ἄτοπον δὲ κἀκεῖνο φαίνεται διότι ἡ μὲν ἀκόνη κατεσθίει τὸν σίδηρον, ὁ δὲ σίδηρος ταύτην μὲν δύναται διαιρεῖν καὶ ῥυθμίζειν, ἐξ ἧς δὲ αἱ σφραγίδες οὔ. καὶ πάλιν ὁ λίθος ᾧ γλύφουσι τὰς σφραγίδας ἐκ τούτου ἐστὶν ἐξ οὗπερ αἱ ἀκόναι, ἢ ἐξ ὁμοίου τούτῳ ἄγεται δὲ ἡ ἀρίστη ἐξ Ἀρμενίας. θαυμαστὴ δὲ φύσις καὶ τῆς βασανιζούσης τὸν χρυσόν· δοκεῖ γὰρ δὴ τὴν αὐτὴν ἔχειν τῷ πυρὶ δύναμιν· καὶ γὰρ ἐκεῖνο δοκιμάζει. διὸ καὶ ἀποροῦσί τινες οὐκ ἄγαν οἰκείως ἀποροῦντες. οὐ γὰρ τὸν αὐτὸν τρόπον δοκιμάζει, ἀλλὰ τὸ μὲν πῦρ τῷ τὰ χρώματα μεταβάλλειν καὶ ἀλλοιοῦν ὁ δὲ λίθος τῇ παρατρίψει· δύναται γὰρ ὡς ἔοικεν ἐκλαμβάνειν τὴν ἑκάστου φύσιν. εὑρῆσθαι δέ φασι νῦν ἀμείνω πολὺ τῆς πρότερον ὥστε μὴ μόνον τὸν ἐκ τῆς καθάρσεως ἀλλὰ καὶ τὸν κατάχαλκον χρυσὸν καὶ ἄργυρον γνωρίζειν καὶ πόσον εἰς τὸν στατῆρα μέμικται. σημεῖα δʼ ἐστὶν αὐτοῖς ἀπὸ τοῦ ἐλαχίστου· ἐλάχιστον δὲ γίνεται κριθή, εἶτα κόλλυβος, εἶτα τεταρτημόριον ἢ ἡμιώβολος, ἐξ ὧν γνωρίζουσι τὸ καθῆκον. εὑρίσκονται δὲ τοιαῦται πᾶσαι ἐν τῷ ποταμῷ Τμώλῳ. λεία δʼ ἡ φύσις αὐτῶν καὶ ψηφοειδὴς, πλατεῖα, οὐ στρογγύλη. μέγεθος δὲ ὅσον διπλασία τῆς μεγίστης ψήφου. διαφέρει δʼ αὐτῆς πρὸς τὴν δοκιμασίαν τὰ ἄνω πρὸς τὸν ἥλιον ἢ τὰ κάτω καὶ βέλτιον δοκιμάζει τὰ ἄνω· τοῦτο δὲ διότι ξηρότερα τὰ ἄνω· κωλύει γὰρ ἡ ὑγρότης εἰς τὸ ἐκλαμβάνειν· ἐπειδὴ καὶ ἐν τοῖς καύμασι δοκιμάζει χεῖρον ἀνίησι γάρ τινα νοτίδα ἐξ αὐτῆς διʼ ἣν ἀπολισθαίνει. συμβαίνει δὲ τοῦτο καὶ ἄλλοις τῶν λίθων, καὶ ἐξ ὧν τὰ ἀγάλματα ποιοῦσιν, ὃ καὶ σημεῖον ὑπολαμβάνουσιν ἴδιόν τι τοῦ ἕδους.

2.88. Bölüm

Taşların farkları ve kuvvetleri bunlardır. Toprağın farkları ise daha az, ama daha kendine özgüdür. Erime, yumuşama ve yeniden sertleşme toprağın da başına gelir: […] dökme ve kazılmış taşlarla birlikte, taşın erimesi gibi erir; yumuşar da; ondan taşlar da yaparlar, alacalı taşları ve öteki birleştirilmiş taşları […]; çünkü hepsini ateşte ısıtıp yumuşatarak yaparlar. Bazılarının dediği gibi cam da cam toprağından yapılıyorsa, o da sıklaştırmayla oluşur. En kendine özgüsü bakıra karışan topraktır: erimek ve karışmak bir yana, rengin güzelliğinde fark yaratacak seçkin bir kuvveti de vardır. Kilikya'da kaynatılınca yapışkan olan bir toprak vardır; asmaları kurtçuklara karşı ökse yerine bununla sıvarlar.

Taşlaşmaya elverişli olan farkları da ele almak mümkün olabilir; çünkü yerlere birbirinden farklı tatlar veren toprakların da, bitkilerin tatlarını meydana getirenler gibi, kendine özgü bir tabiatı vardır. Ama toprakları daha çok ressamların kullandığı renklerle sıralamak yerinde olur. Çünkü bunların oluşumu da, başta söylediğimiz gibi, bir akıp birikmeyle ya da bir süzülmeyle olur. Bazıları da ateşte ısıtılmış, adeta yanıp kavrulmuş görünür, örneğin sandarakē, zırnık ve bu türden ötekiler; kabaca söylersek hepsi kuru ve dumanlı buharlaşmadan oluşur. Hepsi gümüş ve altın madenlerinde bulunur, bazıları da bakır madenlerinde: zırnık, sandarakē, altın tutkalı, kırmızı toprak, okr, kyanos; bu sonuncusu en azdır ve en küçük miktarlarda bulunur. Ötekilerin kimi damarlar hâlinde bulunur; okrun ise bir arada toplu bulunduğunu söylerler; kırmızı toprağın da her türlüsü vardır, öyle ki ressamlar onu ten rengi için kullanır; okru da zırnık yerine kullanırlar, çünkü renkçe hiç farklı değildir, yalnız farklıymış gibi görünür.

Bazı yerlerde ise kırmızı toprağın ve okrun ayrı madenleri vardır, aynı yerde de olur, Kappadokia'daki gibi; orada çok miktarda kazılır. Madencilerin başına boğulma tehlikesinin geldiğini, bunun da çabuk ve kısa sürede olduğunu söylerler. En iyi kırmızı toprak Keos'unki sayılır; çünkü kırmızı toprağın birçok türü vardır. Biri madenlerden gelir, çünkü demir madenlerinde de kırmızı toprak bulunur. Lemnos toprağı ve Sinop toprağı dedikleri de vardır; bu aslında Kappadokia toprağıdır, ama Sinop'a indirilir. Küçük bir alanda tek başına da kazılıp çıkarılır. Bunun üç türü vardır: biri pek kırmızı, biri beyazımsı, biri de ortadadır. Bu sonuncusuna, karıştırılmadığı için "kendine yeten" deriz; ötekileri ise karıştırırlar.

Kırmızı toprak okr yakılarak da elde edilir, ama daha kötüdür; bu Kydias'ın buluşudur. Söylendiğine göre bir han yandığında okrun yarı yanmış ve kızarmış olduğunu görüp bunu fark etmiş. Okru yeni çömleklere koyup çevrelerini çamurla sıvarlar ve ocaklara yerleştirirler; çömlekler kor gibi kızınca okru pişirir; ne kadar çok ateşte tutulursa okr o kadar kara ve o kadar kor rengine yakın olur. Bu oluşumun kendisi de tanıklık eder: eğer buradaki oluşumu tabiattakine benzer ya da yakın saymak gerekiyorsa, bunların hepsinin ateşle değiştiği düşünülebilir.

Kırmızı toprağın kendiliğinden olanı ve tekhnēyle yapılanı olduğu gibi, kyanosun da doğal olanı ve Mısır'daki gibi hazırlanmışı vardır. Kyanosun üç türü vardır: Mısır'ınki, İskit'inki ve üçüncüsü Kıbrıs'ınki. Mısır'ınki katıksız boyalar için, İskit'inki daha sulu boyalar için en iyisidir. Mısır kyanosu hazırlanmış bir maddedir. Krallar hakkında yazanlar da bunu kaydeder: doğal kyanosu taklit ederek dökme kyanosu ilk hangi kral yapmış; başka yerlerden armağanlar ve Fenike'den haraç olarak kyanos gönderildiğini, bunun kiminin ateşte işlenmemiş, kiminin ateşte işlenmiş olduğunu da yazarlar. Boyaları ezenler, kyanosun kendiliğinden dört renk verdiğini söyler: ilki en ince parçalardan çıkan en açık renk, ikincisi en kalın parçalardan çıkan en koyu renk.

Bunlar tekhnēyle yapılır; üstübeç de öyle. Bir tuğla büyüklüğünde kurşun, küplerin içinde sirkenin üstüne konur. Kurşun kalın bir tabaka tutunca –bunu çoğunlukla on günde tutar– küpleri açarlar, sonra üstündeki şeyi bir tür küf gibi kazırlar; kurşun tükeninceye kadar bunu yeniden yaparlar. Kazınanı bir havanda ezer ve durmadan süzerler; en sonunda dibe çöken şey üstübeçtir. Bakır pası da buna benzer biçimde oluşur: kızıl bakır şarap tortusunun üstüne konur ve üstünde oluşan şey kazınır; çünkü üstünde pas belirir.

Zincifrenin de kendiliğinden olanı ve işlenerek yapılanı vardır. Kendiliğinden olanı, İberia'daki pek sert ve taşlı zincifre ile Kolkhislilerin ülkesindekidir. Bunun sarp kayaların üstünde bulunduğunu, oradan ok atarak düşürdüklerini söylerler. İşlenerek yapılanı Ephesos'un biraz yukarısında, yalnız tek bir yerden çıkar. Bu, kırmız böceği gibi parıldayan bir kumdur; toplayıp taş kaplarda iyice ezer, en ince hâle getirip bakır kaplarda yıkarlar; dibe çökeni yeniden alıp yıkar ve ezerler. Tekhnēnin inceliği de buradadır: kimi aynı miktardan çok elde eder, kimi az ya da hiç. Üstte kalan yıkantıyı da kullanırlar, bir kat üstüne bir kat sürerek. Dibe çöken zincifre olur, üstte kalan ve daha çok olan ise yıkantıdır. Bu işlemi gümüş madenlerinden Atinalı Kallias adında birinin bulup gösterdiği söylenir: kum parıldadığı için altın taşıdığını sanmış, uğraşıp toplamış; altın taşımadığını anlayınca rengi yüzünden kumun güzelliğine hayran kalmış ve böylece bu işleme yönelmiş. Bu eski değildir; Atina'da Praksiboulos'un arkhonluğundan bu yana aşağı yukarı doksan yıl olmuştur.

Bundan açıktır ki tekhnē tabiatı taklit eder, ama kendine özgü şeyler de yapar; bunların kimini kullanım için, kimini yalnız görünüş için yapar, […] gibi; bazılarını da belki ikisi için, cıva gibi; çünkü bunun da bir kullanımı vardır. Cıva, zincifre bakır bir kapta bakır bir havaneliyle sirkeyle birlikte ezilince elde edilir. Bu türden daha birçok şey bulunabilir.

2.8

Αἱ μὲν οὖν τῶν λίθων διαφοραὶ καὶ δυνάμεις εἰσὶν ἐν τούτοις. αἱ δὲ τῆς γῆς ἐλάττονες μὲν ἰδιώτεραι δέ. τὸ μὲν γὰρ τήκεσθαι καὶ μαλάττεσθαι καὶ πάλιν ἀποσκληρύνεσθαι καὶ ταύτῃ συμβαίνει. τήκεται μὲν γὰρ […] τοῖς χυτοῖς καὶ ὀρυκτοῖς ὥσπερ καὶ ὁ λίθος· μαλάττεται δὲ, λίθους τε ποιοῦσιν, ὧν τάς τε ποικίλας καὶ τὰς ἄλλας συντιθεμένας […] ἁπάσας γὰρ πυροῦντες καὶ μαλάττοντες ποιοῦσιν. εἰ δὲ καὶ ὁ ὕελος ἐκ τῆς ὑελίτιδος ὥς τινές φασι, καὶ αὕτη πυκνώσει γίνεται. ἰδιωτάτη δὲ ἡ τῷ χαλκῷ μιγνυμένη· πρὸς γὰρ τῷ τήκεσθαι καὶ μίγνυσθαι καὶ δύναμιν ἔχει περιττὴν ὥστε τῷ κάλλει τῆς χρόας ποιεῖν διαφοράν. περὶ δὲ Κιλικίαν ἐστί τις ἢ ἕψεται γῆ καὶ γίνεται γλισχρά· ταύτῃ δʼ ἀλείφουσι τὰς ἀμπέλους ἀντὶ ἰξοῦ πρὸς τούς ἶπας. εἴη δʼ ἂν λαμβάνειν καὶ ταύτας τὰς διαφορὰς, ὅσαι πρὸς τὴν ἀπολίθωσιν εὐφυεῖς· ἐπεὶ αἵ γε τῶν τόπων ποιοῦσαι χυμούς διαφόρους ἀλλήλων ἰδίαν τινʼ ἔχουσι φύσιν, ὥσπερ καὶ αἱ τοὺς τῶν φυτῶν. ἀλλὰ μᾶλλον ἄν τις αὐτὰς τοῖς χρώμασι διαριθμήσειεν οἷσπερ καὶ οἱ γραφεῖς χρῶνται. καὶ γὰρ ἡ γένεσις τούτων, ὥσπερ ἐξ ἀρχῆς εἴπομεν, ἤτοι συρροῆς τινὸς ἢ διηθήσεως γινομένης. καὶ ἔνιά γε δὴ φαίνεται πεπυρωμένα καὶ οἷον κατακεκαυμένα οἷον καὶ ἡ σανδαράκη καὶ τὸ ἀρρενικὸν καὶ τὰ ἄλλα τὰ τοιαῦτα πάντα δʼ ὡς ἀπλῶς εἰπεῖν ἀπὸ τῆς ἀναθυμιάσεως ταῦτα τῆς ξηρᾶς καὶ καπνώδους. εὑρίσκεται δὴ πάντα ἐν τοῖς μετάλλοις τοῖς ἀργυρείοις τε καὶ χρυσείοις, ἔνια δὲ καὶ ἐν τοῖς χαλκορυχείοις, οἷον ἀρρενικὸν, σανδαράκη, χρυσοκόλλα, μίλτος, ὦχρα, κύανος· ἐλάχιστος δὲ οὗτος καὶ κατʼ ἐλάχιστα. τῶν δʼ ἄλλων τῶν μέν εἰσι ῥάβδοι, τὴν δʼ ὦχραν ἀθρόαν πώς φασιν εἶναι· μίλτον δὲ παντοδαπὴν ὥστε εἰς τὰ ἀνδρείκελα χρῆσθαι τοὺς γραφεῖς· καὶ ὦχραν ἀντʼ ἀρρενικοῦ διὰ τὸ μηδὲν τῇ χρόᾳ διαφέρειν, δοκεῖν δέ. ἀλλὰ μίλτου τε καὶ ὤχρας ἐστὶν ἐνιαχοῦ μέταλλα καὶ κατὰ ταὐτὰ καθάπερ ἐν Καππαδοκίᾳ, καὶ ὀρύττεται πολλή. χαλεπὸν δὲ τοῖς μεταλλεῦσι φασὶν εἶναι τὸ πνίγεσθαι· ταχύ γὰρ καὶ ἐν ὀλίγῳ τοῦτο ποιεῖν. βελτίστη δὲ δοκεῖ μίλτος ἡ κεία εἶναι· γίνονται γὰρ πλείους. ἡ μὲν οὖν ἐκ τῶν μετάλλων, ἐπειδὴ καὶ τὰ σιδηρεῖα ἔχει μίλτον. ἀλλὰ καὶ ἡ λημνία καὶ ἥν καλοῦσι σινωπικήν. αὕτη δʼ ἐστὶν ἡ καππαδοκικὴ κατάγεται δʼ εἰς Σινώπην. ἐν δὲ τῷ μικρῷ μεταλλεύεται καθʼ αὐτήν. ἔστι δὲ αὐτῆς γένη τρία, ἡ μὲν ἐρυθρὰ σφόδρα, ἡ δὲ ἔκλευκος, ἡ δὲ μέση. ταύτην αὐτάρκη καλοῦμεν διὰ τὸ μὴ μίγνυσθαι, τὰς δʼ ἑτέρας μιγνύουσι. γίνεται δὲ καὶ ἐκ τῆς ὤχρας κατακαιομένης ἀλλὰ χείρων, τὸ δʼ εὕρημα Κυδίου. συνεῖδε γὰρ ἐκεῖνος, ὥς φασι, κατακαυθέντος τινὸς πανδοχείου τὴν ὦχραν ἰδὼν ἡμίκαυστον καὶ πεφοινιγμένην. τιθέασι δʼ εἰς τὰς καμίνους χύτρας καινὰς περιπλάσαντες πηλῷ· ὀπτῶσι γὰρ διάπυροι γενόμεναι· ὅσῳ δʼ ἄν μᾶλλον πυρωθῶσι, τοσούτῳ μᾶλλον μελαντέραν καὶ ἀνθρακωδεστέραν ποιοῦσι. μαρτυρεῖ δʼ ἡ γένεσις αὐτή· δόξειε γὰρ ἄν ὑπὸ πυρὸς ἅπαντα ταῦτα μεταβαλεῖν, εἴπερ ὁμοίαν ἢ παραπλησίαν δεῖ τὴν ἐνταῦθα τῇ φυσικῇ νομίζειν. ἔστι δὲ, ὥσπερ καὶ μίλτος ἡ μὲν αὐτόματος ἡ δὲ τεχνικὴ, καὶ κύανος ὁ μὲν αὐτοφυὴς ὁ δὲ σκευαστὸς ὥσπερ ἐν Αἰγύπτῳ. γένη δὲ κυάνου τρία, ὁ αἰγύπτιος καὶ σκύθης καὶ τρίτος ὁ κύπριος. βέλτιστος δʼ ὁ αἰγύπτιος εἰς τὰ ἄκρατα λειώματα ὁ δὲ σκύθης εἰς τὰ ὑδαρέστερα. σκευαστὸς δʼ ὁ αἰγύπτιος. καὶ οἱ γράφοντες τὰ περὶ τοὺς βασιλεῖς καὶ τοῦτο γράφουσι, τίς πρῶτος βασιλεύς ἐποίησε χυτὸν κύανον μιμησάμενος τὸν αὐτοφυῆ, δῶρά τε πέμπεσθαι παρʼ ἄλλων τε καὶ ἐκ Φοινίκης φόρον κυάνου, τοῦ μὲν ἀπύρου τοῦ δὲ πεπυρωμένου. φασὶ δὲ οἱ τὰ φάρμακα τρίβοντες τὸν μὲν κύανον ἐξ ἑαυτοῦ ποιεῖν χρώματα τέτταρα, τὸ μὲν πρῶτον ἐκ τῶν λεπτοτάτων λεπτότατον, τὸ δὲ δεύτερον ἐκ παχυτάτων μελάντατον. ταῦτά τε δὴ τέχνῃ γίνεται καὶ ἔτι τὸ ψιμύθιον. τίθεται γὰρ μόλυβδος ὑπὲρ ὄξους ἐν πίθοις ἡλίκον πλίνθος. ὅταν δὲ λάβῃ πάχος, λαμβάνει δὲ μάλιστα ἐν ἡμέραις δέκα, τότʼ ἀνοίγουσιν, εἶτʼ ἀποξύουσιν ὥσπερ εὐρῶτά τινα ἀπʼ αὐτοῦ, καὶ πάλιν, ἕως ἄν καταναλώσωσι. τὸ δʼ ἀποξυόμενον ἐν τριπτῆρι τρίβουσι καὶ ἀφηθοῦσιν ἀεὶ, τὸ δʼ ἔσχατον ὑφιστάμενόν ἐστι τὸ ψιμύθιον. παραπλησίως δὲ καὶ ὁ ἰὸς γίνεται· χαλκὸς γὰρ ἐρυθρὸς ὑπὲρ τρυγὸς τίθεται καὶ ἀποξύεται τὸ ἐπιγινόμενον αὐτῷ· ἐπιφαίνεται γὰρ ὁ ἰός. γίνεται δὲ καὶ κιννάβαρι τὸ μὲν αὐτοφυὲς τὸ δὲ κατʼ ἐργασίαν. αὐτοφυὲς μὲν τὸ περὶ Ἰβηρίαν σκληρὸν σφόδρα καὶ λιθῶδες, καὶ τὸ ἐν Κόλχοις. τοῦτο δέ φασιν εἶναι ἐπὶ κρημνῶν ὃ καταβάλλουσι τοξεύοντες. τὸ δὲ κατʼ ἐργασίαν ὑπὲρ Ἐφέσου μικρὸν ἐξ ἑνὸς τόπου μόνον. ἔστι δʼ ἄμμος ἣν συλλέγουσι λαμπυρίζουσαν καθάπερ ὁ κόκκος· ταύτην δὲ τρίψαντες ὅλως ἐν ἀγγείοις λιθίνοις λειοτάτην πλύνουσιν ἐν χαλκοῖς τὸ δʼ ὑφιστάμενον πάλιν λαβόντες πλύνουσι καὶ τρίβουσιν, ἐν ᾧπέρ ἐστι τὸ τῆς τέχνης οἱ μὲν γὰρ ἐκ τοῦ ἴσου πολὺ περιποιοῦσιν, οἱ δʼ ὀλίγον ἢ οὐθέν· ἀλλὰ πλύσματι τῷ ἐπάνω χρῶνται ἓν πρὸς ἓν ἀλείφοντες. γίνεται δὲ τὸ μὲν ὑφιστάμενον κάτω κιννάβαρι, τὸ δʼ ἐπάνω καὶ πλεῖον πλύσμα. καταδεῖξαι δέ φασι καὶ εὑρεῖν τὴν ἐργασίαν Καλλίαν τινὰ Ἀθηναῖον ἐκ τῶν ἀργυρείων, ὃς οἰόμενος ἔχειν τὴν ἄμμον χρυσίον διὰ τὸ λαμπυρίζειν ἐπραγματεύετο καὶ συνέλεγεν. ἐπεὶ δʼ ἤσθετο ὅτι οὐκ ἔχει τὸ δὲ τῆς ἄμμου κάλλος ἐθαύμαζε διὰ τὴν χρόαν οὕτως ἐπὶ τὴν ἐργασίαν ἦλθε ταύτην. οὐ παλαιὸν δʼ ἐστὶν ἀλλὰ περὶ ἔτη μάλιστʼ ἐνενήκοντα εἰς ἄρχοντα Πραξίβουλον Ἀθήνῃσι. φανερὸν δʼ ἐκ τούτων ὅτι μιμεῖται τὴν φύσιν ἡ τέχνη, τὰ δʼ ἴδια ποιεῖ, καὶ τούτων τὰ μὲν χρήσεως χάριν τὰ δὲ μόνον φαντασίας ὥσπερ τὰς […] ἄλπεις ἔνια δὲ ἴσως ἀμφοῖν ὥσπερ χυτὸν ἄργυρον. ἔστι γάρ τις χρεία καὶ τούτου. ποιεῖται δὲ ὅταν τὸ κιννάβαρι τριφθῇ μετʼ ὄξους ἐν ἀγγείῳ χαλκῷ καὶ δοίδυκι χαλκῷ. τὰ μὲν οὖν τοιαύτα τάχʼ ἄν τις λάβοι πλείω.

2.99. Bölüm

Madenden çıkarılanlardan geriye toprak ocaklarında bulunanlar kalıyor; bunların oluşumu, başta söylendiği gibi, ötekilerden daha saf ve daha tekdüze bir akıp birikmeden ve ayrılmadan olur. Altta yatan […] ve […] farkı yüzünden her türlü rengi alırlar; bunlardan kimini yumuşatarak, kimini eritip ezerek, Asya'dan getirilen o taşları birleştirip yaparlar. Kendiliğinden oluşan ve seçkinliğiyle birlikte yararlılık da taşıyan topraklar üç ya da dört tanedir: Melos toprağı, Kimolos toprağı, Samos toprağı ve bunların yanında dördüncü olarak Tymphaia toprağı, yani alçı. Ressamlar yalnız Melos toprağını kullanır, Samos toprağını ise, güzel olduğu hâlde, yağlılığı, sıklığı ve düzgünlüğü yüzünden kullanmazlar. Çünkü resim için hafif, […] ve yağsız olan daha uygundur; Melos toprağı da bunu taşır.

Melos'ta ve Samos'ta toprağın birçok türü vardır. Samos'taki ocaklarda kazan kişi dik duramaz; ya sırtüstü ya da yan yatması gerekir. Damar uzun bir mesafe boyunca uzanır; yüksekliği iki ayak kadardır, derinliği çok daha fazladır; iki yanından da onu kuşatan taşlar vardır, toprak bunların arasından çıkarılır. Ortasından bir ara tabaka geçer; bu tabaka dıştakilerden daha iyidir; onun da içinde bir başkası ve bir başkası daha vardır, dörde kadar; […] en içteki tabakaya "yıldız" denir. Bu toprağı en çok, hatta yalnız giysiler için kullanırlar.

Tymphaia toprağını da giysiler için kullanırlar; Athos çevresinde ve o yörelerde oturanlar ona alçı der. Alçı en çok ve en göze çarpan biçimde Kıbrıs'ta bulunur; çünkü kazarken topraktan biraz kaldırmak yeter. Fenike'de ve Suriye'de taşları yakarak yaparlar. Sonra Thourioi'de; orada da çok bulunur. Üçüncüsü Tymphaia, Perrhaibia ve başka yerlerdeki alçıdır. Bunun tabiatı kendine özgüdür: topraksı olmaktan çok taşsıdır; taşı kaymaktaşına benzer; büyük bloklar hâlinde kesilmez, çakıl gibidir.

Islatılınca yapışkanlığı ve sıcaklığı şaşırtıcıdır. Yapılarda taşın çevresine dökerek ve böyle başka bir şeyi yapıştırmak istediklerinde kullanırlar. Kırıp üstüne su döker, odunlarla karıştırırlar; elle karıştıramazlar, çünkü pek sıcaktır. Kullanacakları anda ıslatırlar; biraz önce ıslatırlarsa çabucak katılaşır ve bölünemez. Gücü de şaşırtıcıdır: taşlar kırılsa ya da birbirinden ayrılsa bile alçı bırakmaz; çoğu zaman kimi kısımlar düşüp alttan çekilmiş olur da, yukarıda asılı kalanlar yapıştırmayla tutunarak yerinde durur. Çıkarılıp yeniden ve yeniden pişirilebilir ve yine kullanılabilir. Kıbrıs'ta ve Fenike'de en çok bu işler için, İtalya'da şarap için de kullanılır; ressamlar da tekhnēlerinin bazı işlerinde kullanır; ayrıca çırpıcılar onu giysilere serper. Kalıp almada da ötekilerden çok üstün görünür; bu yüzden en çok bu iş için kullanırlar, özellikle Yunanistan'da oturanlar; yapışkanlığı ve düzgünlüğü sayesinde.

Kuvveti bunlarda ve bunun gibi şeylerdedir. Tabiatı ise bir bakıma hem kirecin hem toprağın niteliklerini, sıcaklığı ve yapışkanlığı taşıyor gibidir; ama her ikisini de onlardan daha çok taşır. İçinde ateş bulunduğu şuradan da açıktır: bir keresinde giysi taşıyan bir gemi, giysiler ıslanınca tutuşup yandığı için kendisi de onlarla birlikte yandı. Fenike'de ve Suriye'de alçıyı ocaklarda yakarlar; en çok mermer taşlarını ve daha yalın taşları yakarlar; en sert olanların yanına daha çabuk ve daha iyi yansınlar diye sığır tezeği koyarlar. Çünkü ateşte ısıtılınca en sıcak olduğu ve en uzun süre sıcak kaldığı kabul edilir. Pişirdikten sonra kireç gibi döverler. Bundan, oluşumunun bütünüyle ateşli bir oluşum olduğu açık görünür.

2.9

Τῶν δὲ μεταλλευτῶν τὰ ἐν τοῖς γεωφανέσι ἔτι λοιπὰ, [περὶ] ὧν ἡ γένεσις ὥσπερ ἐλέχθη κατʼ ἀρχὰς ἐκ συρροῆς τινὸς καὶ ἐκκρίσεως γίνεται καθαρωτέρας καὶ ὁμαλωτέρας τῶν ἄλλων. χρώματα δὲ παντοῖα λαμβάνουσι καὶ διὰ τὴν τῶν ὑποκειμένων […] διὰ τὴν τῶν […] ουντων διαφορὰν, ἐξ ὧν τὰς μὲν μαλάττοντες τὰς δὲ τήκοντες καὶ τρίβοντες συντιθέασι τὰς λίθους τὰς ἐκ τῆς Ἀσίας ταύτας ἀγομένας. αἱ δʼ αὐτοφυεῖς καὶ ἄμα τῷ περιττῷ τὸ χρήσιμον ἔχουσαι σχεδὸν τρεῖς εἰσὶν ἢ τέτταρες, ἣ τε μηλιὰς καὶ ἡ κιμωλία καὶ ἡ σαμία καὶ ἡ τυμφαϊκὴ τετάρτη παρὰ ταύτας ἢ γύψος. χρῶνται δὲ οἱ γραφεῖς τῇ μηλιάδι μόνον, τῇ σαμίᾳ δʼ οὔ καίπερ οὔσῃ καλῇ, διὰ τὸ λίπος ἔχειν καὶ πυκνότητα καὶ λειότητα. τὸ γὰρ ἢρεμον καὶ […] δες καὶ ἀλιπὲς ἐπὶ τῆς γραφῆς ἁρμόττει μᾶλλον ὅπερ ἡ μηλιὰς ἔχει τῷ φαρίδι. εἰσὶ δὲ ἐν τῇ Μήλῳ καὶ ἐν τῇ Σάμῳ διαφοραὶ τῆς γῆς πλείους. ὀρύττοντα μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ὀρθὸν στῆναι ἐν τοῖς ἐν Σάμῳ ἀλλʼ ἀναγκαῖον ἢ ὕπτιον ἢ πλάγιον. ἡ δὲ φλὲψ ἐπὶ πολὺ διατείνει, τὸ μὲν ὕψος ἡλίκη δίπους, τὸ δὲ βάθος πολλῷ μείζων· ἐφʼ ἑκάτερα δʼ αὐτὴν λίθοι περιέχουσιν ἐξ ὧν ἐξαιρεῖται. διαφυὴν ἔχει διὰ μέσου καὶ ἡ διαφυὴ βελτίων ἐστὶ τῶν ἔξω καὶ πάλιν ἑτέραν αὐτῆς καὶ ἑτέραν ἄχρι τεττάρων . . ἐστὶν ἡ ἐσχάτη, καλεῖται ἀστήρ· χρῶνται δὲ τῇ γῇ πρὸς τὰ ἱμάτια μάλιστα ἢ μόνον. χρῶνται δὲ καὶ τῇ τυμφαϊκῇ πρὸς τὰ ἱμάτια καὶ καλοῦσι γύψον οἱ περὶ τὸν Ἄθων καὶ τοὺς τόπους ἐκείνους. ἡ δὲ γύψος γίνεται πλείστη μὲν ἐν Κύπρῳ καὶ περιφανεστάτη. μικρὸν γὰρ ἀφαιροῦσι τῆς γῆς ὀρύττοντες. ἐν Φοινίκῃ δὲ καὶ ἐν Συρίᾳ καίοντες τοὺς λίθους ποιοῦσιν. ἔπειτα δʼ ἐν Θουρίοις καὶ γὰρ ἐκεῖ γίνεται πολλή. τρίτη δὲ ἡ περὶ Τυμφαίαν καὶ περὶ Περραιβίαν καὶ κατʼ ἄλλους τόπους. ἡ δὲ φύσις αὐτῆς ἰδία· λιθωδεστέρα γὰρ μᾶλλόν ἐστιν ἢ γεώδης· ὁ δὲ λίθος ἐμφερὴς τῷ ἀλαβαστρίτῃ· μέγας δʼ οὐ τέμνεται ἀλλὰ χαλικώδης. ἡ δὲ γλισχρότης καὶ θερμότης ὅταν βρεχθῇ θαυμαστή. χρῶνται γὰρ πρός τε τὰ οἰκοδομήματα τὸν λίθον περιχέοντες κἄν τι ἄλλο βούλωνται τοιοῦτον κολλῆσαι. κόψαντες δὲ καὶ ὕδωρ ἐπιχέοντες ταράττουσι ξύλοις, τῇ χειρὶ γὰρ οὐ δύνανται διὰ τὴν θερμότητα. βρέχουσι δὲ παραχρῆμα πρὸς τὴν χρείαν· ἐὰν δὲ μικρὸν πρότερον ταχὺ πήγνυται καὶ οὐκ ἔστι διελεῖν. θαυμαστὴ δὲ καὶ ἡ ἰσχύς· ὅτε γὰρ οἱ λίθοι ῥήγνυνται ἢ διαφέρονται ἡ γύψος οὐκ ἀνίησι, πολλάκις δὲ καὶ τὰ μὲν πέπτωκε καὶ ὑφῄρηται, τὰ δʼ ἄνω κρεμάμενα μένει συνεχόμενα τῇ κολλήσει. δύναται δὲ καὶ ὑφαιρουμένη πάλιν καὶ πάλιν ὀπτᾶσθαι καὶ γίνεσθαι χρησίμη. περὶ μὲν οὖν Κύπρον καὶ Φοινίκην εἰς ταῦτα μάλιστα, περὶ δὲ Ἰταλίαν καὶ εἰς τὸν οἶνον· καὶ οἱ γραφεῖς πρὸς ἔνια τῶν κατὰ τὴν τέχνην ἔτι δὲ οἱ γναφεῖς ἐμπάττοντες εἰς τὰ ἱμάτια. διαφέρειν δὲ δοκεῖ καὶ πρὸς ἀπομάγματα πολὺ τῶν ἄλλων, εἰς ὃ καὶ χρῶνται μᾶλλον καὶ μάλισθʼ οἱ περὶ τὴν Ἑλλάδα, γλισχρότητι καὶ λειότητι. ἡ μὲν δύναμις ἐν τούτοις καὶ τοιούτοις. ἡ δὲ φύσις ἔοικεν ἀμφότερά πως ἔχειν καὶ τὰ τῆς κονίας καὶ τὰ τῆς γῆς, θερμότητα καὶ γλισχρότητα, μᾶλλον δὲ ἑκατέραν ὑπερέχουσαν. ὅτι δʼ ἔμπυρος κἀκεῖθεν φανερόν. ἤδη γάρ τις ναῦς ἱματηγὸς βρεχθέντων ἱματίων ὡς ἐπυρώθησαν συγκατεκαύθη καὶ αὐτή. καίουσι δὲ καὶ ἐν Φοινίκῃ καὶ ἐν Συρίᾳ καμινεύοντες αὐτήν [καὶ καίοντες]· καίουσι δὲ μάλιστα τοὺς μαρμάρους καὶ ἁπλουστέρους. στερεωτάτους μὲν παρατιθέντες βόλιτον ἕνεκα τοῦ θᾶττον καίεσθαι καὶ μᾶλλον. δοκεῖ γὰρ θερμότατον εἶναι πυρωθὲν καὶ πλεῖστον χρόνον διαμένει. ὀπτήσαντες δὲ κόπτουσι ὥσπερ τὴν κονίαν. ἐκ τούτου δʼ ἂν δόξειεν εἶναι φανερὸν ὅτι πυρώδης τις ἡ γένεσις αὐτῆς τὸ ὅλον ἐστίν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…