Kavram
aporia
- Yunanca
- ἀπορία (aporia) · ἀπορεῖν (aporein) · εὐπορεῖν / εὐπορία (euporein / euporia)
- Latince
- dubitatio, haesitatio; (Boethius) ambiguitas
- Almanca
- Ratlosigkeit, Verlegenheit, Aporie
- Fransızca
- embarras, perplexité, aporie
- İngilizce
- aporia, impasse
- Türkçe
- güçlük / güçlük içinde olmak / güçlüğe düşürmek
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde aporia yoksunluk, çaresizlik, "ne yapacağını bilememek"tir (Thukydides'te erzak ya da para yokluğu, Herodotos'ta askeri sıkışma). Platon'da iki felsefi kullanım belirir: (1) Sokrates'in muhatabında ürettiği hâl: Menon 80a–b torpilbalığı (narkē) imgesi, muhatabın "psykhē'sinde ve ağzında uyuşup kalması"; Theaitetos 149a "insanları güçlüğe düşürdüğüm" söylentisi; Savunma'da elenkhos'un sonucu. (2) Bu hâlin bilgi kuramsal değeri: Menon 84a–c, uşak "bildiğini sanma"dan "bilmediğini düşünme"ye geçer; aporia'ya "düşmek" (eis aporian katapiptein) bilmeyi "özlemenin" (pothein) ve aramanın (zētein) koşuludur; "uyuşmakla kazançlı çıktı" (ōnēto narkēsas). Sokrates kendisinin de aporia içinde olduğunu söyler (80c–d): torpilbalığı başkalarını uyuştururken kendisi uyuşmuşsa ona benzer. Böylece aporia hem yöntemin ürünü hem araştırmacının kendi durumudur. Aristoteles'te (Metafizik B) diaporein "güçlükleri gözden geçirmek" araştırmanın ilk adımı olarak sistemleşir; "aporia" bir soru listesinin maddesi olur.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Herodotos, Thukydides | çaresizlik, kaynak yokluğu (gündelik, askeri, ekonomik) | Thuk. VII 44, 48 |
| MÖ 4. yy | Platon, erken ve geçiş diyalogları | elenkhos'un muhatapta ürettiği hâl; Sokrates'in "kendi de güçlük içinde olması" | Phaidon 84c; Menon 80a–d |
| MÖ 4. yy | Platon, Menon | aporia'nın bilgi kuramsal değeri: bildiğini sanmaktan kurtulma, aramanın koşulu; anamnesis ile bağ | Menon 84a–c |
| MÖ 4. yy | Platon, Theaitetos | ebelik: güçlük = doğum sancısı (151a "güçlükle dolmak"); hayretle (thaumazein) yakınlık | Theaitetos 149a, 151a, 155d |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | diaporein: güçlükleri sıralamak, araştırmanın yöntemsel ilk adımı; "düğüm" (desmos) imgesi | Metafizik B 1, 995a24–b4 |
| MS 2.–3. yy | Sekstos Empeirikos | kuşkucu ephektikos ve aporētikos: yargıyı askıya alma | Pyrrh. Hyp. I 7 |
Dönüşüm: Gündelik "çaresizlik"ten (−) Sokratik "verimli uyuşma"ya (+): aporia olumsuz bir durum olmaktan çıkıp aramanın zorunlu eşiği olur. Aristoteles'te yöntemsel bir teknik terime, kuşkuculukta ise bir son duruma (yargının askıya alınması) dönüşür; değer işareti Menon'da tersine döner, Sekstos'ta amaçlanan hedefe kayar.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀπορία (aporia); ἀπορεῖν "güçlük içinde olmak", ἀπορεῖν ποιεῖν "güçlüğe düşürmek"; karşıtı εὐπορεῖν / εὐπορία | a- + poros "geçit, yol, sığ geçit; çare, kaynak". Temel imge: geçidi olmayan yerde durakalmak. Aynı kök porizesthai "sağlamak, edinmek" (Menon 78c–e: "iyi şeyleri edinme gücü" tanımında poros / aporia oyunu). Projede ilk geçiş: Phaidon 84c (güçlük / güçlük çekmek); teknik yoğunluk: Theaitetos 149a, 151a; Menon 80a–84c. |
| Latince | dubitatio / haesitatio | Cicero dubitatio (kuşku), Boethius ambiguitas; ikisi de "yol yokluğu" imgesini "iki yol arasında kalma"ya çevirir. |
| Almanca / Fransızca | Ratlosigkeit, Verlegenheit / embarras, perplexité | Schleiermacher çoğu kez "in Verlegenheit sein"; Fransızca literatürde (Robin, Croiset) "embarras". Felsefe dilinde yerleşik "Aporie / aporie" ödünç sözcüğü, Aristoteles'in diaporēsis yöntemini geriye yansıtır. |
| İngilizce | aporia, impasse |
Türkçe karşılığı
güçlük (aporia).
"Çıkmaz" dersem Sokratik diyalogların "aporetik" bitişini bir başarısızlık olarak okurum. "Şaşkınlık" dersem aporia'yı bir duygu durumuna indirger, Theaitetos 155d'deki thaumazein (hayret) ile özdeşleştiririm. "Güçlük" ise Menon 84a–c'deki çift yönü korur: uşak "güçlük içinde olduğunu düşünmeye" başlar (öznel) ve bu, bildiğini sanmaktan daha iyi bir durumdur (bilgi kuramsal). Ama "güçlük" poros imgesini (geçit, yol) kaybeder; Menon 80c'deki euporōn / aporōn karşıtlığında bu yüzden "yolunu bulmuş olmak" açımlaması kullanıldı.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde aporia = "güçlük (aporia)", teknik yoğunluktaki yerlerde (Menon 84c, Theaitetos 149a–151a, Devlet VII 524e) bu nota bağlanır; aporein = "güçlük içinde olmak", aporein poiein = "güçlüğe düşürmek", eis aporian katapiptein = "güçlüğe düşmek", euporein = "yolunu bulmuş olmak". poros / aporia cinası (Menon 78c–e "edinme / edinmeme") ayrıca işaretlenir.
Atıf ve kaynak notu
"Aporetik diyalog" sınıflandırması (Euthyphron, Lakhes, Kharmides, Lysis) Platon'a değil sonraki yorumculara, özellikle 19. yüzyıl Platon araştırmalarına aittir; Platon terimi bir tür adı olarak kullanmaz. Menon 84a–c'deki olumlu değerlendirme ise metnin kendisindedir. "Sokratik yöntem = aporia üretmek" formülü Aristoteles'in (Sofistik Çürütmeler 183b7) ve Sekstos'un okumasıyla pekişmiştir; Platon'da aporia, anamnēsis öğretisine bağlandığı yerde bir amaç değil bir geçittir.
İlgili kavramlar
- anamnesis (aporia'dan arayışa, arayıştan anımsamaya: Menon 84a–86c)
- elenkhos (aporia'yı üreten sınama yöntemi)
- doxa (bildiğini sanmak = yanlış kanı; aporia bu kanıyı çözer)
- episteme (aporia'dan epistēmē'ye giden yol soru sorma ile: Menon 85c–d)
- sophist (Menon 80e: çekişmeci savın aramayı imkânsız kılması; aporia'nın kısırlaştırılmış biçimi)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: aporia, tereddüt, şaşkınlığa, aporialar
Metinlerde işaretlendiği yerler
44 yer · 38 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Platon, Âşıklar (Erastai)135a
- Platon, Kharmides167b
- Platon, Lakhes194c
- Platon, Menon84c
- Platon, Büyük Hippias286c
- Platon, Kleitophon409e
- Platon, Devlet358c 505d
- Platon, Timaios22d
- Platon, Kanunlar699a 776c 810c 832b 861a
- Platon, Epinomis974c
- Platon, Mektuplar313d
- Aristoteles, Kategorilers19
- Aristoteles, Sofistik Çürütmelers469
- Aristoteles, Fizik185a
- Aristoteles, Gök Üzerine279b_2
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerines172 322b15_2
- Aristoteles, Meteorologika1.1
- Aristoteles, Hayvanların Hareketi Üzerine3
- Aristoteles, Metafizik982b
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1137b
- Aristoteles, Büyük Etik1187b20_2
- Aristoteles, Eudemos'a Etik1214a
- Aristoteles, Politika1264b
- Aristoteles, Mekanik Problemler847a_3
- Aristoteles, Melissos, Ksenophanes ve Gorgias Üzerine980b_5
- Theophrastos, Metafizik8
- Theophrastos, Duyumlar Üzerines8
- Theophrastos, Bitkilerin Araştırılması1.1.1
- Theophrastos, Bitkilerin Nedenleri1.11.1
- Theophrastos, Taşlar Üzerine2.7
- Theophrastos, Ateş Üzerine6.45
- Theophrastos, Kokular Üzerine3.12
- Plutarkhos, İnsan Erdemde İlerlediğini Nasıl Fark Eder7
- Plutarkhos, Tanrısal Cezanın Gecikmesi Üzerine4
- Plutarkhos, Kolotes'e Karşı3
- Sextus Empiricus, Pyrrhonculuğun Ana Hatları1.3.7
- Origenes, Tekvin Üzerine Seçmeler1.14
- Plotinos, Enneadlar2.1.1