İçeriğe geç

Kavram

aporia

Yunanca
ἀπορία (aporia) · ἀπορεῖν (aporein) · εὐπορεῖν / εὐπορία (euporein / euporia)
Latince
dubitatio, haesitatio; (Boethius) ambiguitas
Almanca
Ratlosigkeit, Verlegenheit, Aporie
Fransızca
embarras, perplexité, aporie
İngilizce
aporia, impasse
Türkçe
güçlük / güçlük içinde olmak / güçlüğe düşürmek

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde aporia yoksunluk, çaresizlik, "ne yapacağını bilememek"tir (Thukydides'te erzak ya da para yokluğu, Herodotos'ta askeri sıkışma). Platon'da iki felsefi kullanım belirir: (1) Sokrates'in muhatabında ürettiği hâl: Menon 80a–b torpilbalığı (narkē) imgesi, muhatabın "psykhē'sinde ve ağzında uyuşup kalması"; Theaitetos 149a "insanları güçlüğe düşürdüğüm" söylentisi; Savunma'da elenkhos'un sonucu. (2) Bu hâlin bilgi kuramsal değeri: Menon 84a–c, uşak "bildiğini sanma"dan "bilmediğini düşünme"ye geçer; aporia'ya "düşmek" (eis aporian katapiptein) bilmeyi "özlemenin" (pothein) ve aramanın (zētein) koşuludur; "uyuşmakla kazançlı çıktı" (ōnēto narkēsas). Sokrates kendisinin de aporia içinde olduğunu söyler (80c–d): torpilbalığı başkalarını uyuştururken kendisi uyuşmuşsa ona benzer. Böylece aporia hem yöntemin ürünü hem araştırmacının kendi durumudur. Aristoteles'te (Metafizik B) diaporein "güçlükleri gözden geçirmek" araştırmanın ilk adımı olarak sistemleşir; "aporia" bir soru listesinin maddesi olur.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy Herodotos, Thukydides çaresizlik, kaynak yokluğu (gündelik, askeri, ekonomik) Thuk. VII 44, 48
MÖ 4. yy Platon, erken ve geçiş diyalogları elenkhos'un muhatapta ürettiği hâl; Sokrates'in "kendi de güçlük içinde olması" Phaidon 84c; Menon 80a–d
MÖ 4. yy Platon, Menon aporia'nın bilgi kuramsal değeri: bildiğini sanmaktan kurtulma, aramanın koşulu; anamnesis ile bağ Menon 84a–c
MÖ 4. yy Platon, Theaitetos ebelik: güçlük = doğum sancısı (151a "güçlükle dolmak"); hayretle (thaumazein) yakınlık Theaitetos 149a, 151a, 155d
MÖ 4. yy Aristoteles diaporein: güçlükleri sıralamak, araştırmanın yöntemsel ilk adımı; "düğüm" (desmos) imgesi Metafizik B 1, 995a24–b4
MS 2.–3. yy Sekstos Empeirikos kuşkucu ephektikos ve aporētikos: yargıyı askıya alma Pyrrh. Hyp. I 7

Dönüşüm: Gündelik "çaresizlik"ten (−) Sokratik "verimli uyuşma"ya (+): aporia olumsuz bir durum olmaktan çıkıp aramanın zorunlu eşiği olur. Aristoteles'te yöntemsel bir teknik terime, kuşkuculukta ise bir son duruma (yargının askıya alınması) dönüşür; değer işareti Menon'da tersine döner, Sekstos'ta amaçlanan hedefe kayar.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἀπορία (aporia); ἀπορεῖν "güçlük içinde olmak", ἀπορεῖν ποιεῖν "güçlüğe düşürmek"; karşıtı εὐπορεῖν / εὐπορία a- + poros "geçit, yol, sığ geçit; çare, kaynak". Temel imge: geçidi olmayan yerde durakalmak. Aynı kök porizesthai "sağlamak, edinmek" (Menon 78c–e: "iyi şeyleri edinme gücü" tanımında poros / aporia oyunu). Projede ilk geçiş: Phaidon 84c (güçlük / güçlük çekmek); teknik yoğunluk: Theaitetos 149a, 151a; Menon 80a–84c.
Latince dubitatio / haesitatio Cicero dubitatio (kuşku), Boethius ambiguitas; ikisi de "yol yokluğu" imgesini "iki yol arasında kalma"ya çevirir.
Almanca / Fransızca Ratlosigkeit, Verlegenheit / embarras, perplexité Schleiermacher çoğu kez "in Verlegenheit sein"; Fransızca literatürde (Robin, Croiset) "embarras". Felsefe dilinde yerleşik "Aporie / aporie" ödünç sözcüğü, Aristoteles'in diaporēsis yöntemini geriye yansıtır.
İngilizce aporia, impasse

Türkçe karşılığı

güçlük (aporia).

"Çıkmaz" dersem Sokratik diyalogların "aporetik" bitişini bir başarısızlık olarak okurum. "Şaşkınlık" dersem aporia'yı bir duygu durumuna indirger, Theaitetos 155d'deki thaumazein (hayret) ile özdeşleştiririm. "Güçlük" ise Menon 84a–c'deki çift yönü korur: uşak "güçlük içinde olduğunu düşünmeye" başlar (öznel) ve bu, bildiğini sanmaktan daha iyi bir durumdur (bilgi kuramsal). Ama "güçlük" poros imgesini (geçit, yol) kaybeder; Menon 80c'deki euporōn / aporōn karşıtlığında bu yüzden "yolunu bulmuş olmak" açımlaması kullanıldı.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde aporia = "güçlük (aporia)", teknik yoğunluktaki yerlerde (Menon 84c, Theaitetos 149a–151a, Devlet VII 524e) bu nota bağlanır; aporein = "güçlük içinde olmak", aporein poiein = "güçlüğe düşürmek", eis aporian katapiptein = "güçlüğe düşmek", euporein = "yolunu bulmuş olmak". poros / aporia cinası (Menon 78c–e "edinme / edinmeme") ayrıca işaretlenir.

Atıf ve kaynak notu

"Aporetik diyalog" sınıflandırması (Euthyphron, Lakhes, Kharmides, Lysis) Platon'a değil sonraki yorumculara, özellikle 19. yüzyıl Platon araştırmalarına aittir; Platon terimi bir tür adı olarak kullanmaz. Menon 84a–c'deki olumlu değerlendirme ise metnin kendisindedir. "Sokratik yöntem = aporia üretmek" formülü Aristoteles'in (Sofistik Çürütmeler 183b7) ve Sekstos'un okumasıyla pekişmiştir; Platon'da aporia, anamnēsis öğretisine bağlandığı yerde bir amaç değil bir geçittir.

İlgili kavramlar

  • anamnesis (aporia'dan arayışa, arayıştan anımsamaya: Menon 84a–86c)
  • elenkhos (aporia'yı üreten sınama yöntemi)
  • doxa (bildiğini sanmak = yanlış kanı; aporia bu kanıyı çözer)
  • episteme (aporia'dan epistēmē'ye giden yol soru sorma ile: Menon 85c–d)
  • sophist (Menon 80e: çekişmeci savın aramayı imkânsız kılması; aporia'nın kısırlaştırılmış biçimi)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: aporia, tereddüt, şaşkınlığa, aporialar

Metinlerde işaretlendiği yerler

44 yer · 38 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.