Theophrastos · Bitkilerin Araştırılması
I. Kitap
1.1.11. Bölüm
Bitkilerin farklarını ve tabiatlarının geri kalanını parçalarına, hâllerine, oluşlarına ve hayatlarına göre ele almak gerekir; çünkü hayvanlar gibi huyları ve eylemleri yoktur. Oluşa, hâllere ve hayatlara göre olan farkları görmek daha kolaydır; parçalara göre olanlar ise daha çok çeşitlilik gösterir. Çünkü her şeyden önce, hangi şeylere parça denmesi, hangilerine denmemesi gerektiği bile yeterince belirlenmemiştir; bu konuda bir aporia vardır.
Τῶν φυτῶν τὰς διαφορὰς καὶ τὴν ἄλλην φύσιν ληπτέον κατά τε τὰ μέρη καὶ τὰ πάθη καὶ τὰς γενέσεις καὶ τοὺς βίους· ἤθη γὰρ καὶ πράξεις οὐκ ἔχουσιν ὥσπερ τὰ ζῶα. εἰσὶ δ᾿ αἱ μὲν κατὰ τὴν γένεσιν καὶ τὰ πάθη καὶ τοὺς βίους εὐθεωρητότεραι καὶ ῥᾴους, αἱ δὲ κατὰ τὰ μέρη πλείους ἔχουσι ποικιλίας. αὐτὸ γὰρ τοῦτο πρῶτον οὐχ ἱκανῶς ἀφώρισται τὰ ποῖα δεῖ μέρη καὶ μὴ μέρη καλεῖν, ἀλλ᾿ ἔχει τινὰ ἀπορίαν.
1.1.2Parça, kendine özgü tabiattan geldiği için, ya baştan beri ya da bir kez oluştuktan sonra hep kalıcı görünür; hayvanlarda sonradan oluşacak parçalar gibi; meğer ki hastalık, yaşlılık ya da sakatlık yüzünden yitirilsin. Bitkilerdeki parçaların bazıları ise öyledir ki ousiaları yalnız bir yıllıktır: çiçek, çiçek püskülü, yaprak, meyve gibi; genel olarak meyveden önce ya da meyveyle birlikte oluşan her şey; bir de sürgünün kendisi. Çünkü ağaçlar her yıl hem yukarıdaki kısımlarında hem köklerinin çevresinde aynı şekilde yeni bir büyüme kazanır. Öyle ki bunları parça sayarsak, sayıları belirsiz olacak, parçaların sayısı da hiçbir zaman aynı kalmayacaktır; parça saymazsak, bitkinin tamamlanmasını ve tam görünmesini sağlayan şeylerin parça olmadığı sonucu çıkacaktır. Çünkü sürgün veren, yeşeren ve meyve taşıyan her bitki hem daha güzel ve daha tam görünür hem de öyledir. Aporialar aşağı yukarı bunlardır.
Τὸ μὲν οὖν μέρος ἅτε ἐκ τῆς ἰδίας φύσεως ὂν ἀεὶ δοκεῖ διαμένειν ἢ ἁπλῶς ἢ ὅταν γένηται, καθάπερ ἐν τοῖς ζώοις τὰ ὕστερον γενησόμενα, πλὴν εἴ τι διὰ νόσον ἢ γῆρας ἢ πήρωσιν ἀποβάλλεται. τῶν δ᾿ ἐν τοῖς φυτοῖς ἔνια τοιαῦτ᾿ ἐστὶν ὥστ᾿ ἐπέτειον ἔχειν τὴν οὐσίαν, οἷον ἄνθος βρύον φύλλον καρπός, ἁπλῶς ὅσα πρὸ τῶν καρπῶν ἢ ἅμα γίνεται τοῖς καρποῖς· ἔτι δὲ αὐτὸς ὁ βλαστός· αἰεὶ γὰρ ἐπίφυσιν λαμβάνει τὰ δένδρα κατ᾿ ἐνιαυτὸν ὁμοίως ἔν τε τοῖς ἄνω καὶ ἐν τοῖς περὶ τὰς ῥίζας· ὥστε, εἰ μέν τις ταῦτα θήσει μέρη, τό τε πλῆθος ἀόριστον ἔσται καὶ οὐδέποτε τὸ αὐτὸ τῶν μορίων· εἰ δ᾿ αὖ μὴ μέρη, συμβήσεται, δι᾿ ὦν τέλεια γίνεται καὶ φαίνεται, ταῦτα μὴ εἶναι μέρη· βλαστάνοντα γὰρ καὶ θάλλοντα καὶ καρπὸν ἔχοντα πάντα καλλίω καὶ τελειότερα καὶ δοκεῖ καὶ ἔστιν. αἱ μὲν οὖν ἀπορίαι σχεδόν εἰσιν αὗται.
1.1.3Belki de her şeyi hayvanlarda olduğu gibi aramamak gerekir, ne başka konularda ne de üremeyle ilgili olanlarda; meyveler gibi üretilen şeyleri de parça saymamalıdır. Çünkü hayvanların yavruları da parça sayılmaz. Bitki meyve mevsiminde en güzel görünüyorsa bu bir kanıt değildir; çünkü hayvanlardan da gebe olanlar gürbüz görünür.
Birçok hayvan da her yıl parçalarını yitirir: geyikler boynuzlarını, kış uykusuna yatan kuşlar tüylerini, dört ayaklılar kıllarını. Dolayısıyla bunda tuhaf bir şey yoktur, hele bu hâl yaprak dökmeye de benzediğine göre.
Üremeyle ilgili parçalar için de aynı şey söylenebilir; çünkü hayvanlarda da bazı şeyler yavruyla birlikte doğar, bazıları ise tabiata yabancıymış gibi atılır. Sürgün vermeyle ilgili şeyler de buna benzer görünüyor; çünkü sürgün verme, tam bir üreme uğrunadır.
Τάχα δὲ οὐχ ὁμοίως ἅπαντα ζητητέον οὔτε ἐν τοῖς ἄλλοις οὔθ᾿ ὅσα πρὸς τὴν γένεσιν, οὔτε αὐτά τε τὰ γεννώμενα μέρη θετέον οἷον τοὺς καρπούς. οὐδὲ γὰρ τὰ ἔμβρυα τῶν ζώων. εἰ δὲ ἐν τῇ ὥρᾳ ὄψει τοῦτό γε κάλλιστον, οὐδὲν σημεῖον, ἐπεὶ καὶ τῶν ζώων εὐθενεῖ τὰ κύοντα. Πολλὰ δὲ καὶ τὰ μέρη κατ᾿ ἐνιαυτὸν ἀποβάλλει, καθάπερ οἵ τε ἔλαφοι τὰ κέρατα καὶ τὰ φωλεύοντα τὰ πτερὰ καὶ τρίχας τετράποδα· ὥστ᾿ οὐδὲν ἄτοπον ἄλλως τε καὶ ὅμοιον ὂν τῷ φυλλοβολεῖν τὸ πάθος. Ὡσαύτως δ᾿ οὐδὲ τὰ πρὸς τὴν γένεσιν· ἐπεὶ καὶ ἐν τοῖς ζώοις τὰ μὲν συνεκτίκτεται τὰ δ᾿ ἀποκαθαίρεται καθάπερ ἀλλότρια τῆς φύσεως. ἔοικε δὲ παραπλησίως καὶ τὰ περὶ τὴν βλάστησιν ἔχειν. ἡ γάρ τοι βλάστησις γενέσεως χάριν ἐστὶ τῆς τελείας.
1.1.4Genel olarak, söylediğimiz gibi, her şeyi hayvanlarda olduğu gibi ele almamak gerekir. Bu yüzden parçaların sayısı da belirsizdir; çünkü bitki her yeri canlı olduğu için her yerinden sürgün verebilir. Dolayısıyla bunları yalnız şimdiki konu için değil, ileride söylenecekler için de böyle anlamak gerekir. Çünkü benzetilmesi mümkün olmayan şeylerde ne pahasına olursa olsun benzetmeye uğraşmak boş bir zahmettir; bu yüzden kendimize özgü incelemeyi de yitirmeyelim. Bitkilerin araştırılması, kısaca söylemek gerekirse, ya dış parçalara ve bütün biçime göre ya da iç parçalara göre yapılır; hayvanlarda kesip açarak öğrenilenler gibi.
Ὅλως δὲ καθάπερ εἴπομεν οὐδὲ πάντα ὁμοίως καὶ ἐπὶ τῶν ζώων ληπτέον. δι᾿ ὃ καὶ ὁ ἀριθμὸς ἀόριστος· πανταχῆ γὰρ βλαστητικὸν ἅτε καὶ πανταχῆ ζῶν. ὥστε ταῦτα μὲν οὕτως ὑποληπτέον οὐ μόνον εἰς τὰ νῦν ἀλλὰ καὶ τῶν μελλόντων χάριν· ὅσα γὰρ μὴ οἶόν τε ἀφομοιοῦν περίεργον τὸ γλίχεσθαι πάντως, ἵνα μὴ καὶ τὴν οἰκείαν ἀποβάλλωμεν θεωρίαν. ἡ δὲ ἱστορία τῶν φυτῶν ἐστιν ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ἢ κατὰ τὰ ἔξω μόρια καὶ τὴν ὅλην μορφὴν ἢ κατὰ τὰ ἐντός, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ζώων τὰ ἐκ τῶν ἀνατομῶν.
1.1.5Bunlarda hangi parçaların hepsinde aynı olduğunu, hangilerinin her cinse özgü olduğunu, ayrıca aynı parçalardan hangilerinin birbirine benzer olduğunu ele almak gerekir; yaprak, kök, kabuk gibi parçaları kastediyorum. Hayvanlarda olduğu gibi, bir şeyin benzetme yoluyla incelenmesi gerekip gerekmediği de gözden kaçmamalıdır; elbette karşılaştırmayı en çok benzeyenlerle ve en tam olanlarla yaparak. Genel olarak bitkilerdeki parçalardan hangilerinin hayvanlardakilere benzetilmesi gerekiyorsa, onları karşılık geldikleri şeye göre benzetmeli. Bunlar böyle belirlenmiş olsun.
Ληπτέον δ᾿ ἐν αὐτοῖς ποῖά τε πᾶσιν ὑπάρχει ταὐτὰ καὶ ποῖα ἴδια καθ᾿ ἕκαστον γένος, ἔτι δὲ τῶν αὐτῶν ποῖα ὅμοια· λέγω δ᾿ οἷον φύλλον ῥίζα φλοιός. οὐ δεῖ δὲ οὐδὲ τοῦτο λανθάνειν εἴ τι κατ᾿ ἀναλογίαν θεωρητέον, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ζώων, τὴν ἀναφορὰν ποιουμένους δῆλον ὅτι πρὸς τὰ ἐμφερέστατα καὶ τελειότατα. καὶ ἁπλῶς δὲ ὅσα τῶν ἐν φυτοῖς ἀφομοιωτέον τῷ ἐν τοῖς ζώοις, ὡς ἄν τίς τῴ γ᾿ ἀνάλογον ἀφομοιοῖ. ταῦτα μὲν οὖν διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον.
1.1.6Parçaların farkları, kabaca söylemek gerekirse, üç türlüdür: ya bazılarında bir parçanın bulunup ötekilerde bulunmaması, yaprak ve meyve gibi; ya parçaların benzer ya da eşit olmaması; ya da üçüncü olarak aynı biçimde yerleşmemesi. Bunlardan benzemezlik şekil, renk, sıklık, seyreklik, pürüzlülük, düzgünlük ve öteki hâllerle, ayrıca özsuların farklarıyla belirlenir. Eşitsizlik ise sayı ya da büyüklük bakımından fazlalık ve eksiklikle belirlenir. Kabaca söylemek gerekirse öncekilerin hepsi de fazlalık ve eksikliğe dayanır, çünkü daha çok ve daha az, fazlalık ve eksikliktir. Aynı biçimde yerleşmemek ise konum bakımından bir farktır: örneğin bazı bitkilerin meyvelerini yaprakların üstünde, bazılarının altında taşıması; ağacın kendisinde de bazılarının meyvesini tepeden, bazılarının yanlardan, hatta bazılarının, Mısır firavun inciri gibi, gövdeden vermesi; arakhidna ve Mısır'da uingon denen bitki gibi meyvesini toprak altında verenler de vardır; bir de bazılarının meyvesinin sapçığı olup bazılarının olmaması. Çiçeklerde de durum böyledir: bazıları meyvenin hemen çevresinde, bazıları başka yerdedir.
Αἱ δὲ τῶν μερῶν διαφοραὶ σχεδὸν ὡς τύπῳ λαβεῖν εἰσιν ἐν τρισίν, ἢ τῷ τὰ μὲν ἔχειν τὰ δὲ μή, καθάπερ φύλλα καὶ καρπόν, ἢ τῷ μὴ ὅμοια μηδὲ ἴσα, ἢ τρίτον τῷ μὴ ὁμοίως. τούτων δὲ ἡ μὲν ἀνομοιότης ὁρίζεται σχήματι χρώματι πυκνότητι μανότητι τραχύτητι λειότητι καὶ τοῖς ἄλλοις πάθεσιν, ἔτι δὲ ὅσαι διαφοραὶ τῶν χυλῶν. ἡ δὲ ἀνισότης ὑπεροχῇ καὶ ἐλλείψει κατὰ πλῆθος ἢ μέγεθος. ὡς δ᾿ εἰπεῖν τύπῳ κἀκεῖνα πάντα καθ᾿ ὑπεροχὴν καὶ ἔλλειψιν· τὸ γὰρ μᾶλλον καὶ ἧττον ὑπεροχὴ καὶ ἔλλειψις· τὸ δὲ μὴ ὁμοίως τῇ θέσει διαφέρει· λέγω δ᾿ οἷον τὸ τοὺς καρποὺς τὰ μὲν ἐπάνω τὰ δ᾿ ὑποκάτω τῶν φύλλων ἔχειν καὶ αὐτοῦ τοῦ δένδρου τὰ μὲν ἐξ ἄκρου τὰ δὲ ἐκ τῶν πλαγίων, ἔνια δὲ καὶ ἐκ τοῦ στελέχους, οἷον ἡ Αἰγυπτία συκάμινος, καὶ ὅσα δὴ καὶ ὑπὸ γῆς φέρει καρπόν, οἷον ἥ τε ἀραχίδνα καὶ τὸ ἐν Αἰγύπτῳ καλούμενον οὕϊγγον, καὶ εἰ τὰ μὲν ἔχει μίσχον τὰ δὲ μή. καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθέων ὁμοίως· τὰ μὲν γὰρ περὶ αὐτὸν τὸν καρπὸν τὰ δὲ ἄλλως.
1.1.7Genel olarak konum meselesini bunlarda, yapraklarda ve sürgünlerde ele almak gerekir.
ὅλως δὲ τὸ τῆς θέσεως ἐν τούτοις καὶ τοῖς φύλλοις καὶ ἐν τοῖς βλαστοῖς ληπτέον.
1.1.8Bazı bitkiler düzen bakımından da farklıdır: kimilerinde dallar gelişigüzel dizilir, köknarın dalları ise iki yanda karşı karşıyadır; bazılarının boğumları da eşit aralıklıdır ve sayıca eşittir, üç boğumlularda olduğu gibi.
Dolayısıyla farkları, her bitkinin bütün biçimini de birlikte gösteren bu özelliklerden ele almak gerekir.
Διαφέρει δὲ ἔνια καὶ τῇ τάξει· τὰ μὲν ὡς ἔτυχε, τῆς δ᾿ ἐλάτης οἱ κλῶνες κατ᾿ ἀλλήλους ἑκατέρωθεν· τῶν δὲ καὶ οἱ ὄζοι δι᾿ ἴσου τε καὶ κατ᾿ ἀριθμὸν ἴσοι, καθάπερ τῶν τριόζων. Ὥστε τὰς μὲν διαφορὰς ἐκ τούτων ληπτέον ἐξ ὧν καὶ ἡ ὅλη μορφὴ συνδηλοῦται καθ᾿ ἕκαστον.
1.1.9Parçaların kendilerini sayıp döktükten sonra her biri hakkında konuşmaya çalışmalıyız. İlk, en büyük ve çoğu bitkiye ortak olan parçalar şunlardır: kök, sap, ana dal ve ince dal. Hayvanlarda olduğu gibi, bitki bunlara uzuvlarına ayrılır gibi ayrılabilir; çünkü bunların her biri ötekine benzemez ve bütün bitki bunların hepsinden oluşur.
Kök, bitkinin besinini çektiği parçadır; sap ise besinin taşındığı parçadır. Sap derken topraktan yukarı tek bir doğrultuda büyüyen kısmı kastediyorum; bu, bir yıllık bitkilerde de uzun ömürlülerde de aynı biçimde en ortak parçadır; ağaçlarda buna gövde denir. Ana dal derken gövdeden ayrılan kolları kastediyorum; bazıları bunlara budak der. İnce dal ise bunlardan tek bir doğrultuda çıkan filizdir, özellikle bir yıllık olanı.
Αὐτὰ δὲ τὰ μέρη διαριθμησαμένους πειρατέον περὶ ἑκάστου λέγειν. ἔστι δὲ πρῶτα μὲν καὶ μέγιστα καὶ κοινὰ τῶν πλείστων τάδε, ῥίζα καυλὸς ἀκρεμὼν κλάδος, εἰς ἃ διέλοιτ᾿ ἄν τις ὥσπερ εἰς μέλη, καθάπερ ἐπὶ τῶν ζώων. ἕκαστόν τε γὰρ ἀνόμοιον καὶ ἐξ ἁπάντων τούτων τὰ ὅλα. Ἔστι δὲ ῥίζα μὲν δι᾿ οὗ τὴν τροφὴν ἐπάγεται. καυλὸς δὲ εἰς ὃ φέρεται. καυλὸν δὲ λέγω τὸ ὑπὲρ γῆς πεφυκὸς ἐφ᾿ ἕν· τοῦτο γὰρ κοινότατον ὁμοίως ἐπετείοις καὶ χρονίοις, ὃ ἐπὶ τῶν δένδρων καλεῖται στέλεχος· ἀκρεμόνας δὲ τοὺς ἀπὸ τούτου σχιζομένους, οὓς ἔνιοι καλοῦσιν ὄζους. κλάδον δὲ τὸ βλάστημα τὸ ἐκ τούτων ἐφ᾿ ἕν, οἷον μάλιστα τὸ ἐπέτειον.
1.1.10Bunlar daha çok ağaçlara özgüdür. Sap ise, söylendiği gibi, daha ortaktır; ama onu da bütün bitkiler taşımaz, örneğin otsu bitkilerin bazıları. Bazılarında ise vardır ama sürekli değil, bir yıllıktır; kökleri daha uzun ömürlü olanlarda bile. Genel olarak bitki çok yönlü ve çeşitlidir, onun hakkında genel bir şey söylemek zordur. Bunun kanıtı, hayvanlardaki ağız ve karın gibi hepsinde bulunan ortak bir parça bulunamamasıdır.
Καὶ ταῦτα μὲν οἰκειότερα τῶν δένδρων. ὁ δὲ καυλός, ὥσπερ εἴρηται, κοινότερος· ἔχει δὲ οὐ πάντα οὐδὲ τοῦτον, οἷον ἔνια τῶν ποιωδῶν. τὰ δ᾿ ἔχει μὲν οὐκ ἀεὶ δὲ ἀλλ᾿ ἐπέτειον, καὶ ὅσα χρονιώτερα ταῖς ῥίζαις. ὅλως δὲ πολύχουν τὸ φυτὸν καὶ ποικίλον καὶ χαλεπὸν εἰπεῖν καθόλου· σημεῖον δὲ τὸ μηδὲν εἶναι κοινὸν λαβεῖν ὃ πᾶσιν ὑπάρχει, καθάπερ τοῖς ζώοις στόμα καὶ κοιλία.
1.1.11Bazı parçalar benzetme yoluyla aynıdır, bazıları başka bir biçimde. Çünkü bütün bitkilerin ne kökü vardır ne sapı ne ana dalı ne ince dalı ne yaprağı ne çiçeği ne meyvesi, ne de kabuğu, özü, lifleri ya da damarları; örneğin mantarın ve yer mantarının; oysa bitkilerin ousiası bunlarda ve bu türden şeylerdedir. Ama söylendiği gibi bu parçalar en çok ağaçlarda bulunur, parçalara ayırma da en çok onlara uygundur; ötekileri onlarla karşılaştırmak da yerinde olur.
τὰ δὲ ἀναλογίᾳ ταὐτὰ τὰ δ᾿ ἄλλον τρόπον. οὔτε γὰρ ῥίζαν πάντ᾿ ἔχει οὔτε καυλὸν οὔτε ἀκρεμόνα οὔτε κλάδον οὔτε φύλλον οὔτε ἄνθος οὔτε καρπὸν οὔτ᾿ αὖ φλοιὸν ἢ μήτραν ἢ ἶνας ἢ φλέβας, οἷον μύκης ὕδνον· ἐν τούτοις δὲ ἡ οὐσία καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις· ἀλλὰ μάλιστα ταῦτα ὑπάρχει, καθάπερ εἴρηται, τοῖς δένδροις κἀκείνων οἰκειότερος ὁ μερισμός πρὸς ὃ καὶ τὴν ἀναφορὰν τῶν ἄλλων ποιεῖσθαι δίκαιον.
1.1.12Her bitkinin öteki biçim özelliklerini de hemen hemen bu parçalar gösterir. Çünkü bitkiler bu parçaların çokluğu ve azlığı, sıklığı ve seyrekliği, tek bir doğrultuda büyümeleri ya da birçok kola ayrılmaları ve buna benzer özellikler bakımından birbirinden farklıdır. Sözü geçen parçaların her biri türdeş değildir. Türdeş değil derken şunu kastediyorum: kökün ve gövdenin herhangi bir kısmı aynı şeylerden oluşur, ama alınan kısma gövde değil, gövdenin bir parçası denir; hayvanların uzuvlarında da böyledir. Bacağın ya da kolun herhangi bir kısmı aynı şeylerden oluşur, ama et ve kemikte olduğu gibi bütünün adını taşımaz, adsızdır. Organik parçalardan tek biçimli olan öteki şeylerin hiçbirinin parçalarının da adı yoktur; bu türden şeylerin hepsinin parçaları adsızdır. Çok biçimli olanların, örneğin ayağın, elin, başın parçalarının ise adları vardır: parmak, burun, göz gibi. En büyük parçalar aşağı yukarı bunlardır.
Σχεδὸν δὲ καὶ τὰς ἄλλας μορφὰς ἑκάστων ταῦτα διασημαίνει. διαφέρουσι γὰρ πλήθει τῷ τούτων καὶ ὀλιγότητι καὶ πυκνότητι καὶ μανότητι καὶ τῷ ἐφ᾿ ἓν ἢ εἰς πλείω σχίζεσθαι καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς ὁμοίοις. ἔστι δὲ ἕκαστον τῶν εἰρημένων οὐχ ὁμοιομερές· λέγω δὲ οὐχ ὁμοιομερὲς ὅτι ἐκ τῶν αὐτῶν μὲν ὁτιοῦν μέρος σύγκειται τῆς ῥίζης καὶ τοῦ στελέχους, ἀλλ᾿ οὐ λέγεται στέλεχος τὸ ληφθὲν ἀλλὰ μόριον, ὡς ἐν τοῖς τῶν ζώων μέλεσίν ἐστιν. ἐκ τῶν αὐτῶν μὲν γὰρ ὁτιοῦν τῆς κνήμης ἢ τοῦ ἀγκῶνος, οὐχ ὁμώνυμον δὲ καθάπερ σὰρξ καὶ ὀστοῦν, ἀλλ᾿ ἀνώνυμον· οὐδὲ δὴ τῶν ἄλλων οὐδενὸς ὅσα μονοειδῆ τῶν ὀργανικῶν· ἁπάντων γὰρ τῶν τοιούτων ἀνώνυμα τὰ μέρη. τῶν δὲ πολυειδῶν ὠνομασμένα καθάπερ ποδὸς χειρὸς κεφαλῆς, οἷον δάκτυλος ῥὶς ὀφθαλμός. καὶ τὰ μὲν μέγιστα μέρη σχεδὸν ταῦτά ἐστιν.
1.2.12. Bölüm
Bunları oluşturan başka parçalar da vardır: kabuk, odun ve özü olan bitkilerde öz; bunların hepsi türdeştir. Bunlardan da önce gelen ve bunları oluşturan şeyler vardır: öz su, lif, damar, et; çünkü ilkeler bunlardır; meğer ki biri unsurların kuvvelerini ilke saysın, ama bunlar her şeye ortaktır. Bitkinin ousiası ve bütün tabiatı bunlardadır.
Bir de meyve vermeye hizmet eden, adeta bir yıllık parçalar vardır: yaprak, çiçek, sapçık. Sapçık, yaprağın ve meyvenin bitkiye bağlandığı kısımdır. Bunlara, bulunduğu bitkilerde çiçek püskülü ve hepsinde de meyvenin tohumu eklenir. Meyve, tohum ile onu saran meyve kabuğunun birleşimidir. Bunların dışında bazı bitkilere özgü parçalar da vardır: meşenin mazısı ve asmanın sülükleri gibi.
Ἄλλα δὲ ἐξ ὧν ταῦτα φλοιὸς ξύλον μήτρα. ὅσα ἔχει μήτραν, πάντα δ᾿ ὁμοιομερῆ. καὶ τὰ τούτων δὲ ἔτι πρότερα καὶ ἐξ ὧν ταῦτα, ὑγρὸν ἲς φλὲψ σάρξ· ἀρχαὶ γὰρ αὗται· πλὴν εἴ τις λέγοι τὰς τῶν στοιχείων δυνάμεις, αὗται δὲ κοιναὶ πάντων. ἡ μὲν οὖν οὐσία καὶ ἡ ὅλη φύσις ἐν τούτοις. Ἄλλα δ᾿ ἐστὶν ὥσπερ ἐπέτεια μέρη τὰ πρὸς τὴν καρποτοκίαν, οἷον φύλλον ἄνθος μίσχος· τοῦτο δ᾿ ἐστὶν ᾧ συνήρτηται πρὸς τὸ φυτὸν τὸ φύλλον καὶ ὁ καρπός· ἔτι δὲ [ἕλιξ] βρύον, οἷς ὑπάρχει, καὶ ἐπὶ πᾶσι σπέρμα τὸ τοῦ καρποῦ· καρπὸς δ᾿ ἐστὶ τὸ συγκείμενον σπέρμα μετὰ τοῦ περικαρπίου. παρὰ δὲ ταῦτα ἐνίων ἴδια ἄττα, καθάπερ ἡ κηκὶς δρυὸς καὶ ἡ ἕλιξ ἀμπέλου.
1.2.2Ağaçlarda parçaları bu şekilde ayırmak mümkündür. Bir yıllık bitkilerde ise her şeyin bir yıllık olduğu açıktır, çünkü tabiatları meyveye kadar uzanır. Her yıl meyve veren bitkilerde, kereviz ve başka bazıları gibi iki yıl yaşayanlarda ve daha uzun yaşayanlarda sap da orantılı olarak bu süreyi izleyecektir; çünkü bunlar tohum vermek üzereyken sap salarlar, sanki saplar tohum uğruna varmış gibi.
Bunlar böyle ayrılmış olsun. Şimdi sözü geçen parçaların her birinin ne olduğunu kabaca söylemeye çalışmalıyız.
Καὶ τοῖς μὲν δένδρεσιν ἔστιν οὕτως διαλαβεῖν. τοῖς δ᾿ ἐπετείοις δῆλον ὡς ἅπαντα ἐπέτεια· μέχρι γὰρ τῶν καρπῶν ἡ φύσις. ὅσα δὴ ἐπετειόκαρπα καὶ ὅσα διετίζει, καθάπερ σέλινον καὶ ἄλλ᾿ ἄττα, καὶ ὅσα δὲ πλείω χρόνον ἔχει, τούτοις ἅπασι καὶ ὁ καυλὸς ἀκολουθήσει κατὰ λόγον· ὅταν γὰρ σπερμοφορεῖν μέλλωσι, τότε ἐκκαυλοῦσιν, ὡς ἕνεκα τοῦ σπέρματος ὄντων τῶν καυλῶν. Ταῦτα μὲν οὖν ταύτῃ διῃρήσθω. τῶν δὲ ἄρτι εἰρημένων μερῶν πειρατέον ἕκαστον εἰπεῖν τί ἐστιν ὡς ἐν τύπῳ λέγοντας.
1.2.3Öz su açıktır. Bazıları, Menestor gibi, ona bütün bitkilerde düpedüz "öz" der; bazıları ise çoğu bitkide ona bir ad vermez, bazılarında "öz", bazılarında "gözyaşı" der. Lifler ve damarlar kendi başlarına adsızdır, ama benzerlikleri yüzünden hayvanlardaki parçaların adlarını alırlar. Belki bunların ve genel olarak bitki cinsinin başka farkları da vardır, çünkü söylediğimiz gibi bitki çok yönlüdür. Ama bilinmeyenleri daha iyi bilinenler aracılığıyla araştırmak gerektiğine, daha iyi bilinenler de daha büyük ve hisse açık olan şeyler olduğuna göre, bunlardan bize yol gösterdikleri ölçüde söz etmek gerektiği açıktır; çünkü ötekileri bunlarla karşılaştırarak her birinin benzerlikten ne ölçüde ve nasıl pay aldığını görebileceğiz.
Τὸ μὲν οὖν ὑγρὸν φανερόν· ὃ δὴ καλοῦσί τινες ἁπλῶς ἐν ἅπασιν ὀπόν, ὥσπερ καὶ Mενέστωρ, οἱ δ᾿ ἐν μὲν τοῖς ἄλλοις ἀνωνύμως ἐν δέ τισιν ὀπὸν καὶ ἐν ἄλλοις δάκρυον. ἶνες δὲ καὶ φλέβες καθ᾿ αὑτὰ μὲν ἀνώνυμα τῇ δὲ ὁμοιότητι μεταλαμβάνουσι τῶν ἐν τοῖς ζώοις μορίων. ἔχει δὲ ἴσως καὶ ἄλλας διαφορὰς καὶ ταῦτα καὶ ὅλως τὸ τῶν φυτῶν γένος· πολύχουν γὰρ ὥσπερ εἰρήκαμεν. ἀλλ᾿ ἐπεὶ διὰ τῶν γνωριμωτέρων μεταδιώκειν δεῖ τὰ ἀγνώριστα, γνωριμώτερα δὲ τὰ μείζω καὶ ἐμφανῆ τῇ αἰσθήσει, δῆλον ὅτι καθάπερ ὑφήγηται περὶ τούτων λεκτέον· ἐπαναφορὰν γὰρ ἕξομεν τῶν ἄλλων πρὸς ταῦτα μέχρι πόσου καὶ πῶς ἕκαστα μετέχει τῆς ὁμοιότητος.
1.2.4Parçaları ele aldıktan sonra bunların farklarını ele almak gerekir; çünkü böylece hem bitkilerin ousiası hem de cinslerin birbirinden bütün uzaklığı açık hâle gelir.
En büyük parçaların, yani kök, sap ve ötekilerin farklarından aşağı yukarı söz edilmiştir; bunların yetilerinden ve her birinin ne uğruna olduğundan sonra söz edilecektir. Şimdi bunların ve öteki parçaların neden oluştuğunu, ilk şeylerden başlayarak söylemeye çalışmalıyız.
İlk şeyler nem ve sıcaktır; çünkü her bitkinin, her hayvan gibi, doğuştan bir nemi ve sıcaklığı vardır; bunlar azalınca yaşlılık ve erime, tamamen tükenince ölüm ve kuruma gelir.
εἰλημμένων δὲ τῶν μερῶν μετὰ ταῦτα ληπτέον τὰς τούτων διαφοράς· οὕτως γὰρ ἅμα καὶ ἡ οὐσία φανερὰ καὶ ἡ ὅλη τῶν γενῶν πρὸς ἄλληλα διάστασις. Ἡ μὲν οὖν τῶν μεγίστων σχεδὸν εἴρηται· λέγω δ᾿ οἷον ῥίζης καυλοῦ τῶν ἄλλων· αἱ γὰρ δυνάμεις καὶ ὧν χάριν ἕκαστον ὕστερον ῥηθήσονται. ἐξ ὧν γὰρ καὶ ταῦτα καὶ τὰ ἄλλα σύγκειται πειρατέον εἰπεῖν ἀρξαμένους ἀπὸ τῶν πρώτων. Πρῶτα δέ ἐστι τὸ ὑγρὸν καὶ θερμόν· ἅπαν γὰρ φυτὸν ἔχει τινὰ ὑγρότητα καὶ θερμότητα σύμφυτον ὥσπερ καὶ ζῶον, ὧν ὑπολειπόντων γίνεται γῆρας καὶ φθίσις, τελείως δὲ ὑπολιπόντων θάνατος καὶ αὔανσις.
1.2.5Çoğu bitkide nemin bir adı yoktur, bazılarında ise söylendiği gibi adı vardır. Aynı durum hayvanlarda da vardır: yalnız kanlıların nemine ad verilmiştir; bu yüzden hayvanlar bu bakımdan bir yoksunlukla ayrılır: bazılarına kansız, bazılarına kanlı denir. Bu bir parçadır, ona bağlı sıcaklık da bir parçadır.
İç parçalardan başkaları da vardır; bunlar kendi başlarına adsızdır, ama benzerlikleri yüzünden hayvanların parçalarına benzetilir. Çünkü bitkilerin lif gibi bir şeyleri vardır: sürekli, yarılabilir ve uzunlamasına uzanan, yan kol ve filiz vermeyen bir şey.
ἐν μὲν οὖν τοῖς πλείστοις ἀνώνυμος ἡ ὑγρότης, ἐν ἐνίοις δὲ ὠνομασμένη καθάπερ εἴρηται. τὸ αὐτὸ δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ζώων ὑπάρχει· μόνη γὰρ ἡ τῶν ἐναίμων ὑγρότης ὠνόμασται, δι᾿ ὃ καὶ διῄρηται πρὸς τοῦτο στερήσει· τὰ μὲν γὰρ ἄναιμα τὰ δ᾿ ἔναιμα λέγεται. ἕν τι μὲν οὖν τοῦτο τὸ μέρος καὶ τὸ τούτῳ συνηρτημένον θερμόν. Ἄλλα δ᾿ ἤδη ἕτερα τῶν ἐντός, ἃ καθ᾿ ἑαυτὰ μέν ἐστιν ἀνώνυμα, διὰ δὲ τὴν ὁμοιότητα ἀπεικάζεται τοῖς τῶν ζώων μορίοις. ἔχουσι γὰρ ὥσπερ ἶνας· ὅ ἐστι συνεχὲς καὶ σχιστὸν καὶ ἐπίμηκες, ἀπαράβλαστον δὲ καὶ ἄβλαστον.
1.2.6Ayrıca damarları vardır. Damarlar başka bakımlardan life benzer, ama daha büyük ve daha kalındır, yan kolları ve nemleri vardır. Ayrıca odun ve et vardır: bazı bitkilerde et, bazılarında odun bulunur. Odun yarılabilir, et ise toprak ve topraktan olan şeyler gibi her yönde bölünür; lif ile damar arasında bir yerde oluşur; tabiatı başka yerlerin yanı sıra meyve kabuklarında da açıkça görülür. Kabuk ve öz ise asıl adlarıyla anılır, ama bunları tarifle de belirlemek gerekir. Kabuk en dıştaki, alttaki cisimden ayrılabilen kısımdır. Öz ise odunun ortasındaki, kabuktan itibaren üçüncü kısımdır; kemiklerdeki ilik gibi. Bazıları buna "yürek", bazıları "iç" der; bazıları ise özün içindeki kısma "yürek", bazıları "ilik" der.
Parçalar aşağı yukarı bu kadardır. Sonrakiler öncekilerden oluşur: odun lif ve nemden, bazıları da etten; çünkü et sertleşince odunlaşır, örneğin hurmalarda, çakşır otlarında ve odunlaşan başka bitkilerde, turpların kökleri gibi. Öz nemden ve etten oluşur. Kabuk ise kimi bitkilerde üçünden birden oluşur, örneğin meşenin, kavağın ve armudun kabuğu; asmanınki nem ve liften, mantar meşesininki ise et ve nemden oluşur. Başta söylenen en büyük ve ilk parçalar da, adeta uzuvlar gibi, bunlardan bileşir; ama hepsi aynı şeylerden ve aynı biçimde değil, farklı biçimlerde.
Bütün parçalar aşağı yukarı ele alındığına göre, şimdi bunların farklarını ve bütün ağaçların ve bitkilerin ousialarını vermeye çalışmalıyız.
ἔτι δὲ φλέβας. αὗται δὲ τὰ μὲν ἄλλα εἰσὶν ὅμοιαι τῇ ἰνί, μείζους δὲ καὶ παχύτεραι καὶ παραβλάστας ἔχουσαι καὶ ὑγρότητα. ἔτι ξύλον καὶ σάρξ. τὰ μὲν γὰρ ἔχει σάρκα τὰ δὲ ξύλον. ἔστι δὲ τὸ μὲν ξύλον σχιστόν, ἡ δὲ σὰρξ πάντη διαιρεῖται ὥσπερ γῆ καὶ ὅσα γῆς· μεταξὺ δὲ γίνεται ἰνὸς καὶ φλεβός· φανερὰ δὲ ἡ φύσις αὐτῆς ἐν ἄλλοις τε καὶ ἐν τοῖς τῶν περικαρπίων δέρμασι. φλοιὸς δὲ καὶ μήτρα κυρίως μὲν λέγεται, δεῖ δὲ αὐτὰ καὶ τῷ λόγῳ διορίσαι. φλοιὸς μὲν οὖν ἐστι τὸ ἔσχατον καὶ χωριστὸν τοῦ ὑποκειμένου σώματος. μήτρα δὲ τὸ μεταξὺ τοῦ ξύλου, τρίτον ἀπὸ τοῦ φλοιοῦ οἷον ἐν τοῖς ὀστοῖς μυελός. καλοῦσι δέ τινες τοῦτο καρδίαν, οἱ δ᾿ ἐντεριώνην· ἔνιοι δὲ τὸ ἐντὸς τῆς μήτρας αὐτῆς καρδίαν, οἱ δὲ μυελόν. Τὰ μὲν οὖν μόρια σχεδόν ἐστι τοσαῦτα. σύγκειται δὲ τὰ ὕστερον ἐκ τῶν προτέρων· ξύλον μὲν ἐξ ἰνὸς καὶ ὑγροῦ, καὶ ἔνια σαρκός· ξυλοῦται γὰρ σκληρυνομένη, οἷον ἐν τοῖς φοίνιξι καὶ νάρθηξι καὶ εἴ τι ἄλλο ἐκξυλοῦται, ὥσπερ αἱ τῶν ῥαφανίδων ῥίζαι· μήτρα δὲ ἐξ ὑγροῦ καὶ σαρκός· φλοιὸς δὲ ὁ μέν τις ἐκ πάντων τῶν τριῶν, οἷον ὁ τῆς δρυὸς καὶ αἰγείρου καὶ ἀπίου· ὁ δὲ τῆς ἀμπέλου ἐξ ὑγροῦ καὶ ἰνός· ὁ δὲ τοῦ φελλοῦ ἐκ σαρκὸς καὶ ὑγροῦ. πάλιν δὲ ἐκ τούτων σύνθετα τὰ μέγιστα καὶ πρῶτα ῥηθέντα καθαπερανεὶ μέλη, πλὴν οὐκ ἐκ τῶν αὐτῶν πάντα οὐδὲ ὡσαύτως ἀλλὰ διαφόρως. Εἰλημμένων δὲ πάντων τῶν μορίων ὡς εἰπεῖν τὰς τούτων διαφορὰς πειρατέον ἀποδιδόναι καὶ τὰς ὅλων τῶν δένδρων καὶ φυτῶν οὐσίας.
1.3.13. Bölüm
Eidoslara ayrıldığında konu daha açık anlaşıldığından, mümkün olan yerlerde bunu yapmak iyi olur. İlk, en büyük ve hemen hemen bütün ya da çoğu bitkiyi kapsayan sınıflar şunlardır: ağaç, çalı, çalımsı ve ot.
Ağaç, kökten tek gövdeyle çıkan, çok dallı, budaklı ve kolay sökülmeyen bitkidir: zeytin, incir, asma gibi. Çalı, kökten çok dal veren bitkidir: böğürtlen ve karaçalı gibi. Çalımsı, kökten çok gövdeli ve çok dallı çıkan bitkidir: sater ve sedefotu gibi. Ot ise kökten yapraklarıyla çıkan, gövdesiz, sapı tohum taşıyan bitkidir: buğday ve sebzeler gibi.
Ἐπεὶ δὲ συμβαίνει σαφεστέραν εἶναι τὴν μάσησιν διαιρουμένων κατὰ εἴδη, καλῶς ἔχει τοῦτο ποιεῖν ἐφ᾿ ὧν ἐνδέχεται. πρῶτα δέ ἐστι καὶ μέγιστα καὶ σχεδὸν ὑφ᾿ ὧν πάντ᾿ ἢ τὰ πλεῖστα περιέχεται τάδε, δένδρον θάμνος φρύγανον πόα. Δένδρον μὲν οὖν ἐστι τὸ ἀπὸ ῥίζης μονοστέλεχες πολύκλαδον ὀζωτὸν οὐκ εὐαπόλυτον, οἷον ἐλάα συκῆ ἄμπελος· θάμνος δὲ τὸ ἀπὸ ῥίζης πολύκλαδον, οἷον βάτος παλίουρος. φρύγανον δὲ τὸ ἀπὸ ῥίζης πολυστέλεχες καὶ πολύκλαδον οἷον καὶ θύμβρα καὶ πήγανον. πόα δὲ τὸ ἀπὸ ῥίζης φυλλοφόρον προϊὸν ἀστέλεχες, οὗ ὁ καυλὸς σπερμοφόρος, οἷον ὁ σῖτος καὶ τὰ λάχανα.
1.3.2Bu tarifleri kabaca ve genel olarak söylenmiş saymak ve öyle anlamak gerekir. Çünkü bazıları belki birbirine geçiyor görünür; bazı bitkiler de yetiştirilme biçimleri yüzünden değişir ve tabiatlarının dışına çıkar: örneğin ebegümeci boyuna uzayıp ağaçlaşır. Bu da uzun bir zamanda değil, altı ya da yedi ayda olur; öyle ki mızrak uzunluğuna ve kalınlığına erişir, bu yüzden onu baston olarak da kullanırlar; daha uzun zaman geçerse büyümesi de orantılı olur. Pancarlarda da durum böyledir, bunlar da büyür; hayıt, karaçalı ve sarmaşık ise daha da çok büyür; öyle ki bunlar herkesin kabul ettiği gibi ağaç olur, oysa çalımsı bitkilerdir.
Δεῖ δὲ τοὺς ὅρους οὕτως ἀποδέχεσθαι καὶ λαμβάνειν ὡς τύπῳ καὶ ἐπὶ τὸ πᾶν λεγομένους· ἔνια γὰρ ἴσως ἐπαλλάττειν δόξειε, τὰ δὲ καὶ παρὰ τὴν ἀγωγὴν ἀλλοιότερα γίνεσθαι καὶ ἐκβαίνειν τῆς φύσεως, οἷον μαλάχη τε εἰς ὕψος ἀναγομένη καὶ ἀποδενδρουμένη· συμβαίνει γὰρ τοῦτο καὶ οὐκ ἐν πολλῷ χρόνῳ ἀλλ᾿ ἐν ἓξ ἢ ἑπτὰ μησὶν. ὥστε μῆκος καὶ πάχος δορατιαῖον γίνεσθαι, δι᾿ ὃ καὶ βακτηρίαις αὐταῖς χρῶνται, πλείονος δὲ χρόνου γινομένου κατὰ λόγον ἡ ἀπόδοσις· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν τεύτλων· καὶ γὰρ ταῦτα λαμβάνει μέγεθος· ἔτι δὲ μᾶλλον ἄγνοι καὶ ὁ παλίουρος καὶ ὁ κιττός, ὥσθ᾿ ὁμολογουμένως ταῦτα γίνεται δένδρα· καίτοι θαμνώδη γέ ἐστιν.
1.3.3Mersin budanmazsa çalılaşır, Herakleia fındığı da öyle. Hatta bu fındığın, ona daha çok çubuk bırakılırsa daha iyi ve daha bol meyve verdiği sanılır, çünkü tabiatı çalı gibidir. Elma, nar ve armut da tek gövdeli görünmez, genel olarak köklerinden yan sürgün veren bitkilerin hiçbiri; bunlar ancak öteki sürgünleri ayıklanarak yetiştirildiklerinde tek gövdeli olur. Bazılarını da incelikleri yüzünden çok gövdeli bırakırlar, nar ve elma gibi; zeytinleri ve incirleri de tepesi kesilmiş olarak bırakırlar.
ὁ δὲ μύρρινος μὴ ἀνακαθαιρόμενος ἐκθαμνοῦται καὶ ἡ ἡρακλεωτικὴ καρύα. δοκεῖ δὲ αὕτη γε καὶ τὸν καρπὸν βελτίω καὶ πλείω φέρειν ἐὰν ῥάβδους τις ἐᾷ πλείους ὡς τῆς φύσεως θαμνώδους οὕσης. οὐ μονοστέλεχες δ᾿ ἂν δόξειεν οὐδ᾿ ἡ μηλέα οὐδ᾿ ἡ ῥοιὰ οὐδ᾿ ἡ ἄπιος εἶναι, οὐδ᾿ ὅλως ὅσα παραβλαστητικὰ ἀπὸ τῶν ῥιζῶν ἀλλὰ τῇ ἀγωγῇ τοιαῦτα παραιρουμένων τῶν ἄλλων. ἔνια δὲ καὶ ἐῶσι πολυστελέχη διὰ λεπτότητα, καθάπερ ῥόαν μηλέαν· ἐῶσι δὲ καὶ τὰς ἐλάας κοπάδας καὶ τὰς συκᾶς.
1.3.4Belki biri, genel olarak büyüklük ve küçüklükle, ya da güç ve zayıflıkla, uzun ömür ve kısa ömürle ayırmak gerektiğini söyleyebilir. Çünkü çalımsı ve sebzemsi bitkilerden bazıları tek gövdeli olur ve adeta ağaç tabiatı kazanır, lahana ve sedefotu gibi; bu yüzden bazıları bunlara "ağaç sebzeler" der. Sebzemsi bitkilerin hepsi ya da çoğu da toprakta uzun süre kalınca ana dallar gibi kollar edinir ve bütünüyle ağaç biçimine girer; yalnız ömürleri daha kısadır.
Τάχα δ᾿ ἄν τις φαίη καὶ ὅλως μεγέθει καὶ μικρότητι διαιρετέον εἶναι, τὰ δὲ ἰσχύι καὶ ἀσθενείᾳ καὶ πολυχρονιότητι καὶ ὀλιγοχρονιότητι. τῶν τε γὰρ φρυγανωδῶν καὶ λαχανωδῶν ἔνια μονοστελέχη καὶ οἷον δένδρου φύσιν ἔχοντα γίνεται, καθάπερ ῥάφανος πήγανον, ὅθεν καὶ καλοῦσί τινες τὰ τοιαῦτα δενδρολάχανα, τά τε λαχανώδη πάντα ἢ τὰ πλεῖστα ὅταν ἐγκαταμείνῃ λαμβάνει τινὰς ὥσπερ ἀκρεμόνας καὶ γίνεται τὸ ὅλον ἐν σχήματι δενδρώδει πλὴν ὀλιγοχρονιώτερα.
1.3.5Bu yüzden, söylediğimiz gibi, tarifte titiz davranmamalı, belirlemeleri kabaca anlamalıyız. Ayrımları da aynı şekilde anlamalıyız: evcil ile yabani, meyveli ile meyvesiz, çiçekli ile çiçeksiz, her dem yeşil ile yaprak döken gibi. Çünkü yabani ile evcil yetiştirilme biçimine bağlı görünür; nitekim Hippon, her bitkinin bakım görüp görmemesine göre hem yabani hem evcil olabildiğini söyler. Meyvesiz ile meyveli, çiçekli ile çiçeksiz ise yerlere ve çevreleyen havaya bağlıdır; yaprak döken ile her dem yeşil de aynı şekilde. Çünkü Elephantine çevresinde ne asmaların ne incirlerin yaprak döktüğünü söylerler.
Διὰ δὴ ταῦτα ὥσπερ λέγομεν οὐκ ἀκριβολογητέον τῷ ὅρῳ ἀλλὰ τῷ τύπῳ ληπτέον τοὺς ἀφορισμούς· ἐπεὶ καὶ τὰς διαιρέσεις ὁμοίως, οἷον ἡμέρων ἀγρίων, καρποφόρων ἀκάρπων, ἀνθοφόρων ἀνανθῶν, ἀειφύλλων φυλλοβόλων. τὰ μὲν γὰρ ἄγρια καὶ ἥμερα παρὰ τὴν ἀγωγὴν εἶναι δοκεῖ· πᾶν γὰρ καὶ ἄγριον καὶ ἥμερόν φησιν Ἵππων γίνεσθαι τυγχάνον ἢ μὴ τυγχάνον θεραπείας. ἄκαρπα δὲ καὶ κάρπιμα καὶ ἀνθοφόρα καὶ ἀνανθῆ παρὰ τοὺς τόπους καὶ τὸν ἀέρα τὸν περιέχοντα· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ φυλλοβόλα καὶ ἀείφυλλα. περὶ γὰρ Ἐλεφαντίνην οὐδὲ τὰς ἀμπέλους οὐδὲ τὰς συκᾶς φασι φυλλοβολεῖν.
1.3.6Yine de bu tür ayrımlar yapmak gerekir; çünkü bunların ağaçlarda, çalılarda, çalımsılarda ve otsularda aynı biçimde bulunan ortak bir tabiat yanı vardır. Bu yüzden biri bunların sebeplerini söylediğinde, her biri için ayrı ayrı tarif yapmadan, hepsi için ortak olarak söylemesi gerektiği açıktır; bu sebeplerin hepsine ortak olması da akla yatkındır. Aynı zamanda yabani ile evcil arasında baştan beri tabiatça bir fark bulunduğu da görülür; çünkü bazıları tarımı yapılan bitkiler gibi yaşayamaz, hiçbir bakımı kabul etmez, tersine kötüleşir: köknar, çam, çobanpüskülü ve genel olarak soğuk ve karlı yerleri seven bitkiler; çalımsılardan ve otsulardan da kapari ve acıbakla gibileri. Evcil ve yabani adlarını, bunlarla ve genel olarak en evcil olanla karşılaştırarak vermek yerinde olur. [İnsan ise ya tek evcil varlıktır ya da en evcil olandır.]
Ἀλλ᾿ ὅμως τοιαῦτα διαιρετέον· ἔχει γάρ τι τῆς φύσεως κοινὸν ὁμοίως ἐν δένδροις καὶ θάμνοις καὶ τοῖς φρυγανικοῖς καὶ ποιώδεσιν· ὑπὲρ ὧν καὶ τὰς αἰτίας ὅταν τις λέγῃ περὶ πάντων κοινῇ δῆλον ὅτι λεκτέον οὐχ ὁρίζοντα καθ᾿ ἕκαστον· εὔλογον δὲ καὶ ταύτας κοινὰς εἶναι πάντων. ἄμα δὲ καὶ φαίνεταί τινα ἔχειν φυσικὴν διαφορὰν εὐθὺς ἐπὶ τῶν ἀγρίων καὶ τῶν ἡμέρων, εἴπερ ἔνια μὴ δύναται ζῆν ὥσπερ τὰ γεωργούμενα μηδ᾿ ὅλως δέχεται θεραπείαν ἀλλὰ χείρω γίνεται, καθάπερ ἐλάτη πεύκη κήλαστρον καὶ ἁπλῶς ὅσα ψυχροὺς τόπους φιλεῖ καὶ χιονώδεις, ὡσαύτως δὲ καὶ τῶν φρυγανικῶν καὶ ποιωδῶν, οἷον κάππαρις καὶ θέρμος. ἥμερον δὲ καὶ ἄγριον δίκαιον καλεῖν ἀναφέροντα πρός τε ταῦτα καὶ ὅλως πρὸς τὸ ἡμερώτατον· [ὁ δ᾿ ἄνθρωπος ἢ μόνον ἢ μάλιστα ἥμερον.]
1.4.14. Bölüm
Bütünlerin ve parçaların farkları biçimlerin kendisinde de açıkça görülür: büyüklük ve küçüklük, sertlik ve yumuşaklık, kabuğun, yaprakların ve öteki parçaların düzgünlüğü ve pürüzlülüğü; kısacası bir tür biçim güzelliği ve biçim çirkinliği; bir de meyvenin iyi ya da kötü oluşu. Çünkü yabani armut ve yabani zeytin gibi yabani bitkiler daha çok meyve veriyor görünür, evciller ise daha güzel meyve verir; özsuları da daha tatlı ve hoştur, kısacası bunların karışımı daha dengelidir.
Φανεραὶ δὲ καὶ κατ᾿ αὐτὰς τὰς μορφὰς αἱ διαφοραὶ τῶν ὅλων τε καὶ μορίων, οἶον λέγω μέγεθος καὶ μικρότης, σκληρότης μαλακότης, λειότης τραχύτης, φλοιοῦ φύλλων τῶν ἄλλων, ἀπλῶς εὐμορφία καὶ δυσμορφία τις, ἔτι δὲ καὶ καλλικαρπία καὶ κακοκαρπία. πλείω μὲν γὰρ δοκεῖ τὰ ἄγρια φέρειν, ὥσπερ ἀχρὰς κότινος, καλλίω δὲ τὰ ἥμερα καὶ τοὺς χυλοὺς δὲ αὐτοὺς γλυκυτέρους καὶ ἡδίους καὶ τὸ ὅλον ὡς εἰπεῖν εὐκράτους μᾶλλον.
1.4.2Söylendiği gibi bunlar tabiattan gelen bazı farklardır; meyvesiz ile meyveli, yaprak döken ile her dem yeşil olan ve buna benzer bütün öteki ayrımlar ise daha da çok öyledir. Ama bütün bitkilerde yerlere göre olan farkları da her zaman hesaba katmak gerekir; belki başka türlüsü zaten mümkün değildir. Bu tür farklar, hayvanlarda olduğu gibi, suda yaşayanlar ile karada yaşayanlar arasında cins bakımından bir ayrım yapıyor sayılabilir. Çünkü bazı bitkiler ıslak bir ortamın dışında yaşayamaz. Bunlar da su türüne göre birbirinden ayrılır: kimi bataklıklarda, kimi göllerde, kimi ırmaklarda, kimi de denizin kendisinde yetişir; küçükleri bizim denizimizde, büyükleri Kızıldeniz kıyılarında. Bazıları adeta ıslak ve bataklık yerleri sever, söğüt ve çınar gibi; bazıları ise suda hiç yaşayamaz, kuru yerleri arar. Küçük bitkiler arasında deniz kıyılarını arayanlar da vardır.
Αὗταί τε δὴ φυσικαί τινες ὥσπερ εἴρηται διαφοραί, καὶ ἔτι δὴ μᾶλλον τῶν ἀκάρπων καὶ καρποφόρων καὶ φυλλοβόλων καὶ ἀειφ ύλλων καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα. πάντων δὲ ληπτέον ἀεὶ καὶ τὰς κατὰ τοὺς τόπους· οὐ γὰρ οὐδ᾿ οἶόν τε ἴσως ἄλλως. αἱ δὲ τοιαῦται δόξαιεν ἄν γενικόν τινα ποιεῖν χωρισμόν, οἶον ἐνύδρων καὶ χερσαίων, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ζώων. ἔστι γὰρ ἔνια τῶν φυτῶν ἃ οὐ δύναται μὴ ἐν ὑγρῷ ζῆν· διῄρηται δὲ ἄλλο κατ᾿ ἄλλο γένος τῶν ὑγρῶν, ὥστε τὰ μὲν ἐν τέλμασι τὰ δὲ ἐν λίμναις τὰ δ᾿ ἐν ποταμοῖς τὰ δὲ καὶ ἐν αὐτῇ τῇ θαλάττῃ φύεσθαι, τὰ μὲν ἐλάττω καὶ ἐν τῇ παρ᾿ ἡμῖν τὰ δὲ μείζω περὶ τὴν ἐρυθράν. ἔνια δὲ ὡσπερεὶ κάθυγρα καὶ ἕλεια, καθάπερ ἰτέα καὶ πλάτανος, τὰ δὲ οὐκ ἐν ὕδατι δυνάμενα ζῆν οὐδ᾿ ὅλως ἀλλὰ διώκοντα τοὺς ξηροὺς τόπους· τῶν δ᾿ ἐλαττόνων ἔστιν ἃ καὶ τοὺς αἰγιαλούς.
1.4.3Bununla birlikte, biri bu konuda da titiz davranmak isterse, bunların bir kısmının iki ortama ortak, adeta iki yaşamlı olduğunu bulur, ılgın, söğüt ve kızılağaç gibi; karada yaşadığı herkesçe kabul edilenlerin bir kısmının da kimi zaman denizde yaşadığını görür: hurma, adasoğanı ve çirişotu. Ama bu tür şeyler, genel olarak da konuyu bu yoldan incelemek, meseleye uygun bir inceleme değildir; çünkü tabiat bu tür şeylerde de böyle bir zorunluluk taşımaz. Ayrımları ve genel olarak bitkilerin araştırılmasını işte böyle ele almak gerekir. Her neyse, söylendiği gibi bunlar da ötekiler de bütünlerin biçimleriyle ve parçaların farklarıyla birbirinden ayrılır: kimisinde bir parçanın bulunup kimisinde bulunmamasıyla, kimisinde çok kimisinde az olmasıyla, benzemez biçimde bulunmasıyla ya da daha önce ayırdığımız öteki yollarla.
Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τουτων εἴ τις ἀκριβολογεῖσθαι θέλοι, τὰ μὲν ἂν εὕροι κοινὰ καὶ ὥσπερ ἀμφίβια, καθάπερ μυρίκην ἰτέαν κλήθραν, τὰ δὲ καὶ τῶν ὁμολογουμένων χερσαίων πεφυκότα ποτὲ ἐν τῇ θαλάττῃ βιοῦν, φοίνικα σκίλλαν ἀνθέρικον. ἀλλὰ τὰ τοιαῦτα καὶ ὅλως τὸ οὕτω σκοπεῖν οὐκ οἰκείως ἐστὶ σκοπεῖν· οὐδὲ γὰρ οὐδ᾿ ἡ φύσις οὕτως οὐδ᾿ ἐν τοῖς τοιούτοις ἔχει τὸ ἀναγκαῖον. τὰς μὲν οὖν διαιρέσεις καὶ ὅλως τὴν ἱστορίαν τῶν φυτῶν οὕτω ληπτέον. [ἅπαντα] δ᾿ οὖν καὶ ταῦτα καὶ τὰ ἄλλα διοίσει καθάπερ εἴρηται ταῖς τε τῶν ὅλων μορφαῖς καὶ ταῖς τῶν μορίων διαφοραῖς, ἢ τῷ ἔχειν τὰ δὲ μὴ ἔχειν, ἢ τῷ πλείω τὰ δ᾿ ἐλάττω, ἢ τῷ ἀνομοίως ἢ ὅσοι τρόποι διῄρηνται πρότερον.
1.4.4Her bitkinin tabiatça yetiştiği ya da yetişmediği yerleri de hesaba katmak belki yerinde olur. Çünkü bu da büyük bir farktır ve bitkiler için başlıca özgü farklardan biridir; zira bitkiler toprağa bağlıdır, hayvanlar gibi ondan ayrı değildir.
οἰκεῖον δὲ ἴσως καὶ τοὺς τόπους συμπαραλαμβάνειν ἐν οἷς ἕκαστα πέφυκεν ἢ μὴ πέφυκε γίνεσθαι. μεγάλη γὰρ καὶ αὕτη διαφορὰ καὶ οὐχ ἥκιστα οἰκεία τῶν φυτῶν διὰ τὸ συνηρτῆσθαι τῇ γῇ καὶ μὴ ἀπολελύσθαι καθάπερ τὰ [ζῶα].
1.5.15. Bölüm
Parçalara göre olan farkları söylemeye çalışmalıyız: önce küllî ve ortak biçimde konuşarak, sonra her birini ayrı ayrı ele alarak, daha sonra da adeta yeniden gözden geçirerek daha ayrıntılı biçimde.
Kimi bitkiler dimdik ve uzun gövdelidir, köknar, çam ve servi gibi; kimileri daha eğri ve kısa gövdelidir, söğüt, incir ve nar gibi; kalınlık ve incelik bakımından da durum aynıdır. Yine kimileri tek gövdeli, kimileri çok gövdelidir; bu da bir bakıma yandan sürgün verip vermemekle aynı şeydir. Kimileri çok dallı, kimileri az dallıdır, hurma gibi. Bunların kendi aralarında da güç, kalınlık ve buna benzer bakımlardan farklar vardır.
Πειρατέον δ᾿ εἰπεῖν τὰς κατὰ μέρος διαφορὰς ὡς ἂν καθόλου λέγοντας πρῶτον καὶ κοινῶς, εἶτα καθ᾿ ἕκαστον, ὕστερον ἐπὶ πλεῖον ὥσπερ ἀναθεωροῦντας. Ἔστι δὲ τὰ μὲν ὀρθοφυῆ καὶ μακροστελέχη καθάπερ ἐλάτη πεύκη κυπάριττος, τὰ δὲ σκολιώτερα καὶ βραχυστελέχη οἷον ἰτέα συκῆ ῥοιά, καὶ κατὰ πάχος δὲ καὶ λεπτότητα ὁμοίως. καὶ πάλιν τὰ μὲν μονοστελέχη τὰ δὲ πολυστελέχη· τοῦτο δὲ ταὐτὸ τρόπον τινὰ καὶ τῷ παραβλαστητικὰ ἡ ἀπαράβλαστα εἶναι· καὶ πολυκλαδῆ καὶ ὀλιγόκλαδα καθάπερ ὁ φοῖνιξ. καὶ ἐν αὐτοῖς τούτοις ἔτι κατὰ ἰσχὺν ἡ πάχος ἡ τὰς τοιαύτας διαφοράς.
1.5.2Yine kimilerinin kabuğu incedir, defne ve ıhlamur gibi; kimilerininki kalındır, meşe gibi. Kimilerinin kabuğu düzgündür, elma ve incir gibi; kimilerininki pürüzlüdür, yabani meşe, mantar meşesi ve hurma gibi. Hepsinin kabuğu gençken daha düzgün, yaşlandıkça daha pürüzlüdür. Kimilerinin kabuğu çatlar, asma gibi; kimilerininki dökülecek gibi soyulur, sandal ağacı, elma ve kocayemiş gibi. Kimilerinin kabuğu etlidir, mantar meşesi, meşe ve kavak gibi; kimilerininki ise lifli ve etsizdir; bu, ağaçlarda, çalılarda ve bir yıllık bitkilerde aynı şekilde görülür, asma, kamış ve buğday gibi. Kimilerinin kabuğu çok katlıdır, ıhlamur, köknar, asma, linosparton ve soğan gibi; kimilerininki tek katlıdır, incir, kamış ve delice gibi. Kabuklardaki farklar işte bunlardır.
πάλιν τὰ μὲν λεπτόφλοια, καθάπερ δάφνη φίλυρα, τὰ δὲ παχύφλοια. καθάπερ δρῦς. ἔτι τὰ μὲν λειόφλοια, καθάπερ μηλέα συκῆ, τὰ δὲ τραχύφλοια, καθάπερ ἀγρία δρῦς φελλὸς φοῖνιξ. πάντα δὲ νέα μὲν ὄντα λειοφλοιότερα, ἀπογηράσκοντα δὲ τραχυφλοιότερα, ἔνια δὲ καὶ ῥηξίφλοια, καθάπερ ἄμπελος, τὰ δὲ καὶ ὡς περιπίπτειν, οἷον ἀνδράχλη μηλέα κόμαρος. ἔστι δὲ καὶ τῶν μὲν σαρκώδης ὁ φλοιός, οἶον φελλοῦ δρυὸς αἰγείρου· τῶν δὲ ἰνώδης καὶ ἄσαρκος ὁμοίως δένδρων καὶ θάμνων καὶ ἐπετείων, οἷον ἀμπέλου καλάμου πυροῦ. καὶ τῶν μὲν πολύλοπος, οἷον φιλύρας ἐλάτης ἀμπέλου λινοσπάρτου κρομύων, τῶν δὲ μονόλοπος, οἷον συκῆς καλάμου αἴρας. κατὰ μὲν δὴ τοὺς φλοιοὺς ἐν τούτοις αἱ διαφοραί.
1.5.3Odunların kendisinin ve genel olarak sapların kimisi etlidir, meşe ve incir gibi, küçük bitkilerden de cehri, pancar ve baldıran gibi; kimisi etsizdir, katran ardıcı, lotos ve servi gibi. Kimisi liflidir, çünkü köknarın ve hurmanın odunu böyledir; kimisi lifsizdir, incirinki gibi. Aynı şekilde kimisi damarlı, kimisi damarsızdır. Çalımsılarda, çalılarda ve genel olarak çalılıklarda başka farklar da bulunabilir: kamış boğumludur, böğürtlen ve karaçalı dikenlidir. Hasırotu ve bataklık ya da göl bitkilerinden bazıları ise, sazlar gibi, bölmesiz ve düzdür. Topalak ve kolotu sapının da bunlara göre bir düzlüğü vardır; mantarınki ise belki daha da düzdür.
Τῶν δὲ ξύλων αὐτῶν καὶ ὅλως τῶν καυλῶν οἱ μέν εἰσι σαρκώδεις, οἷον δρυὸς συκῆς, καὶ τῶν ἐλαττόνων ῥάμνου τεύτλου κωνείου· οἱ δὲ ἄσαρκοι, καθάπερ κέδρου λωτοῦ κυπαρίττου. καὶ οἱ μὲν ἰνώδεις· τὰ γὰρ τῆς ἐλάτης καὶ τοῦ φοίνικος ξύλα τοιαῦτα· τὰ δὲ ἄϊνα, καθάπερ τῆς συκῆς. ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ μὲν φλεβώδη τὰ δ᾿ ἄφλεβα. περὶ δὲ τὰ φρυγανικὰ καὶ θαμνώδη καὶ ὅλως τὰ ὑλήματα καὶ ἄλλας τις ἂν λάβοι διαφοράς· ὁ μὲν γὰρ κάλαμος γονατῶδες, ὁ δὲ βάτος καὶ ὁ παλίουρος ἀκανθώδη. ἡ δὲ τύφη καὶ ἔνια τῶν ἑλείων ἢ λιμναίων ὁμοίως ἀδιάφρακτα καὶ ὁμαλῆ, καθάπερ σχοῖνος. ὁ δὲ τοῦ κυπείρου καὶ βουτόμου καυλὸς ὁμαλότητά τινα ἔχει παρὰ τούτους· ἔτι δὲ μᾶλλον ἴσως ὁ τοῦ μύκητος.
1.5.4Bunlar bitkinin terkibini meydana getiren şeylere göre olan farklar sayılabilir. Hâllere ve kuvvelere göre olan farklar ise sertlik, yumuşaklık, yapışkanlık, kırılganlık, sıklık, seyreklik, hafiflik, ağırlık ve buna benzer şeylerdir. Söğüt daha yeşilken bile hafiftir, mantar meşesi gibi; şimşir ve abanoz ise kuruduklarında bile hafif değildir. Kimilerinin odunu yarılır, köknarınki gibi; kimilerininki daha çok kırılır, zeytininki gibi. Kimisi budaksızdır, mürver gibi; kimisi budaklıdır, çam ve köknar gibi.
Αὗται μὲν δὴ δόξαιεν ἂν ἐξ ὦν ἡ σύνθεσις. αἱ δὲ κατὰ τὰ πάθη καὶ τὰς δυνάμεις οἷον σκληρότης μαλακότης γλισχρότης κραυρότης ⟨πυκνότης⟩ μανότης κουφότης βαρύτης καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα· ἡ μὲν γὰρ ἰτέα καὶ χλωρὸν εὑθὺ κοῦφον, ὥσπερ ὁ φελλός, ἡ δὲ πύξος καὶ ἡ ἔβενος οὐδὲ αὐανθέντα. καὶ τὰ μὲν σχίζεται, καθάπερ τὰ τῆς ἐλατης, τὰ δὲ εὔθραυστα μᾶλλον, οἷον τὰ τῆς ἐλάας. καὶ τὰ μὲν ἄοζα, οἷον τὰ τῆς ἀκτῆς, τὰ δὲ ὀζώδη, οἷον τὰ τῆς πεύκης καὶ ἐλάτης.
1.5.5Bu tür farkların da tabiattan geldiğini kabul etmek gerekir. Köknar, lifleri dümdüz gittiği için kolay yarılır; zeytin ise eğri ve sert olduğu için kolay kırılır. Ihlamur ve buna benzer başka ağaçlar, nemleri yapışkan olduğu için kolay bükülür. Şimşir ve abanoz sık oldukları için, meşe ise topraklı olduğu için ağırdır. Öteki farkların hepsi de aynı şekilde bir bakıma tabiata bağlanır.
Δεῖ δὲ καὶ τὰς τοιαύτας ὑπολαμβάνειν νῆς φύσεως. εὔσχιστον μὲν γὰρ ἡ ἐλάτη τῷ εὐθυπορεῖν, εὔθραυστον δὲ ἡ ἐλάα διὰ τὸ σκολιὸν καὶ σκληρόν. εὔκαμπτον δὲ ἡ φίλυρα καὶ ὅσα ἄλλα διὰ τὸ γλίσχραν ἔχειν τὴν ὑγρότητα. βαρὺ δὲ ἡ μὲν πύξος καὶ ἡ ἔβενος ὅτι πυκνά, ἡ δὲ δρῦς ὅτι γεῶδες. ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ ἄλλα πάντα πρὸς τὴν φύσιν πως ἀνάγεται.
1.6.16. Bölüm
Bitkiler özleriyle de birbirinden ayrılır. Önce, bazılarının özü olup olmamasıyla; nitekim bazıları, başkalarıyla birlikte mürverin de özü olmadığını söyler. Sonra özü olanların kendi aralarında: kimisinin özü etli, kimisininki odunsu, kimisininki zarsıdır. Etli öz asmada, incirde, elmada, narda, mürverde ve çakşırotunda bulunur; odunsu öz Halep çamında, köknarda ve çamda; özellikle de çamda, çünkü reçine doludur. Bunlardan daha sert ve daha sık olanlar da kızılcıkta, pırnalda, meşede, kytisosta, dutta, abanozda ve lotosta bulunur.
Διαφέρουσι δὲ καὶ ταῖς μήτραις· πρῶτον μὲν εἰ ἔνια ἔχει ἢ μὴ ἔχει, καθάπερ τινές φασιν ἄλλα τε καὶ τὴν ἀκτήν· ἔπειτα καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς ἔχουσι· τῶν μὲν γάρ ἐστι σαρκώδης τῶν δὲ ξυλώδης τῶν δὲ ὑμενώδης. καὶ σαρκώδης μὲν οἷον ἀμπέλου συκῆς μηλέας ῥοιᾶς ἀκτῆς νάρθηκος. ξυλώδης δὲ πίτυος ἐλάτης πεύκης, καὶ μάλιστα αὕτη διὰ τὸ ἔνδᾳδος εἶναι. τούτων δ᾿ ἔτι σκληρότεραι καὶ πυκνότεραι κρανείας πρίνου δρυὸς κυτίσου συκαμίνου ἐβένου λωτοῦ.
1.6.2Özler renkleriyle de birbirinden ayrılır: abanozun ve "kara meşe" denen meşenin özü siyahtır. Hepsi de odundan daha sert ve daha kırılgandır; bu yüzden bükülmeye dayanmaz. Kimisi daha seyrektir, kimisi değildir. Zarsı öz ağaçlarda ya hiç bulunmaz ya da seyrektir; çalılarda ve genel olarak çalılık bitkilerinde, kamış, çakşırotu ve benzerlerinde ise bulunur. Kimi bitkilerin özü büyük ve belirgindir, pırnal, meşe ve daha önce sayılan ötekiler gibi; kimilerininki daha belirsizdir, zeytin ve şimşir gibi. Bunlarda özü böyle ayrı bir şey olarak yakalamak mümkün değildir; hatta bazıları, bunların özünün ortada değil bütün odun boyunca dağılmış olduğunu, dolayısıyla belli bir yerinin bulunmadığını söyler. Bu yüzden bazılarının hiç özü yokmuş gibi görünebilir; nitekim hurmada hiçbir yerde bir farklılık görülmez.
Διαφέρουσι δὲ αὐταὶ καὶ τοῖς χρώμασι· μέλαιναι γὰρ τῆς ἐβένου καὶ τῆς δρυός, ἣν καλοῦσι μελάνδρυον. ἅπασαι δὲ σκληρότεραι καὶ κραυρότεραι τῶν ξύλων· δι᾿ ὃ καὶ οὐχ ὑπομένουσι καμπήν. μανότεραι δὲ αἱ μὲν αἱ δ᾿ οὔ. ὑμενώδεις δ᾿ ἐν μὲν τοῖς δένδροις οὐκ εἰσὶν ἢ σπάνιοι. ἐν δὲ τοῖς θαμνώδεσι καὶ ὅλως τοῖς ὑλήμασιν οἷον καλάμῳ τε καὶ νάρθηκι καὶ τοῖς τοιούτοις εἰσίν. ἔχει δὲ τὴν μήτραν τὰ μὲν μεγάλην καὶ φανεράν, ὡς πρῖνος δρῦς καὶ τἆλλα προειρημένα, τὰ δ᾿ ἀφανεστέραν, οἷον ἐλάα πύξος· οὐ γὰρ ἔστιν ἀφωρισμένην οὕτω λαβεῖν, ἀλλὰ καί φασί τινες οὐ κατὰ τὸ μέσον ἀλλὰ κατὰ τὸ πᾶν ἔχειν· ὥστε μὴ εἶναι τόπον ὡρισμένον· δι᾿ ὃ καὶ ἔνια οὐδ᾿ ἂν δόξειεν ὅλως ἔχειν· ἐπεὶ καὶ τοῦ φοίνικος οὐδεμία φαίνεται διαφορὰ κατ᾿ οὐδέν.
1.6.3Bitkiler kökleriyle de birbirinden ayrılır. Kimisi çok köklü ve uzun köklüdür, incir, meşe ve çınar gibi; bunların kökleri yer bulursa ne kadar olursa olsun ilerler. Kimisi az köklüdür, nar ve elma gibi; kimisi tek köklüdür, köknar ve çam gibi. Bunlara tek köklü denmesinin sebebi, derine inen tek bir büyük kökleri olması, ondan da çok sayıda küçük kökün çıkmasıdır. Tek köklü olmayanların bazılarında da ortadan çıkan kök en büyüğüdür ve derine iner, badem gibi; zeytinde ise bu kök küçüktür, ötekiler daha büyüktür ve adeta yengeç bacakları gibi yana yayılır. Ayrıca kimilerinin kökleri daha çok kalındır, kimilerininki düzensizdir, defne ve zeytin gibi; kimilerininki ise hep incedir, asma gibi.
Διαφέρουσι δὲ καὶ ταῖς ῥίζαις. τὰ μὲν γὰρ πολύρριζα καὶ μακρόρριζα, κσθάπερ συκῆ δρῦς πλάτανος· ἐὰν γὰρ ἔχωσι τόπον, ἐφ᾿ ὁσονοῦν προέρχονται. τὰ δὲ ὀλιγόρριζα, καθάπερ ῥοιὰ μηλέα· τὰ δὲ μονόρριζα, καθάπερ ἐλάτη πεύκη· μονόρριζα δὲ οὕτως, ὅτι μίαν μεγάλην τὴν εἰς βάθος ἔχει μικρὰς δὲ ἀπὸ ταύτης πλείους. ἔχουσι δὲ καὶ τῶν μὴ μονορρίζων ἔνια τὴν ἐκ τοῦ μέσου μεγίστην καὶ κατὰ βάθους, ὥσπερ ἀμυγδαλῆ· ἐλάα δὲ μικρὰν ταύτην τὰς δὲ ἄλλας μείζους καὶ ὡς κεκαρκινωμένας. ἔτι δὲ τῶν μὲν παχεῖαι μᾶλλον τῶν δὲ ἀνωμαλεῖς, καθάπερ δάφνης ἐλάας· τῶν δὲ πᾶσαι λεπταί, καθάπερ ἀμπέλου.
1.6.4Kökler düzgünlük, pürüzlülük ve sıklık bakımından da ayrılır. Bütün bitkilerde kökler yukarıdaki parçalardan daha seyrektir; ama bazılarınınki ötekilerinkinden daha sık ve daha odunsudur. Kimisi liflidir, köknarınkiler gibi; kimisi daha etlidir, meşeninkiler gibi; kimisi de adeta budaklı ve saçaklıdır, zeytininkiler gibi. Bunun sebebi, zeytinin ince ve küçük köklerinin çok ve sık olmasıdır; çünkü bütün bitkiler büyük köklerden bu tür kökler de çıkarır, ama hepsi aynı sıklıkta ve aynı çoklukta değil.
Ayrıca kimi bitkiler derin köklüdür, meşe gibi; kimileri yüzeysel köklüdür, zeytin, nar, elma ve servi gibi. Yine kimilerinin kökleri düz ve düzgündür, kimilerininki eğri ve dolambaçlıdır. Bu yalnız yer yüzünden, kökün kolay yol bulamamasından olmaz; bitkinin kendi tabiatından da gelir, defnede ve zeytinde olduğu gibi. İncir ve benzerleri ise kolay yol bulamadıkları için eğrileşir.
διαφέρουσι δὲ καὶ λειότητι καὶ τραχύτητι καὶ πυκνότητι. πάντων γὰρ αἱ ῥίζαι μανότεραι τῶν ἄνω, πυκνότεραι δὲ ἄλλαι ἄλλων καὶ ξυλωδέστεραι· καὶ αἱ μὲν ἰνώδεις, ὡς αἱ τῆς ἐλάτης, αἱ δὲ σαρκώδεις μᾶλλον, ὥσπερ αἱ τῆς δρυός, αἱ δὲ οἷον ὀζώδεις καὶ θυσανώδεις, ὥσπερ αἱ τῆς ἐλάας· τοῦτο δὲ ὅτι τὰς λεπτὰς καὶ μικρὰς πολλὰς ἔχουσι καὶ ἀθρόας· ἐπεὶ πᾶσαί γε καὶ ταύτας ἀποφύουσιν ἀπὸ τῶν μεγάλων ἀλλ᾿ οὐχ ὁμοίως ἀθρόας καὶ πολλάς. Ἔστι δὲ καὶ τὰ μὲν βαθύρριζα, καθάπερ δρῦς. τὰ δ᾿ ἐπιπολαιόρριζα, καθάπερ ἐλάα ῥοιὰ μηλέα κυπάριττος. ἔτι δὲ αἱ μὲν εὐθεῖαι καὶ ὁμαλεῖς, αἱ δὲ σκολιαὶ καὶ παραλλάττουσαι· τοῦτο γὰρ οὐ μόνον συμβαίνει διὰ τοὺς τόπους τῷ μὴ εὐοδεῖν ἀλλὰ καὶ τῆς φύσεως αὐτῆς ἐστιν, ὥσπερ ἐπὶ τῆς δάφνης καὶ τῆς ἐλάας· ἡ δὲ συκῆ καὶ τὰ τοιαῦτα σκολιοῦται διὰ τὸ μὴ εὐοδεῖν.
1.6.5Bütün köklerin, tıpkı gövdeler ve ana dallar gibi, özü vardır; başlangıçlarından ötürü bu akla yatkındır da. Kimi kökler yukarıya doğru sürgün verir, asma ve narınkiler gibi; kimileri vermez, köknar, servi ve çamınkiler gibi. Aynı farklar çalımsılarda, otsularda ve ötekilerde de vardır; yalnız bazılarının hiç kökü yoktur, keme, mantar, peziza ve kerauniyon gibi. Kimisi çok köklüdür, buğday, siyez, arpa ve bu türden her bitki gibi; bunların kökleri adeta saçağa benzer. Kimisi az köklüdür, baklagiller gibi.
Ἅπασαι δ᾿ ἔμμητροι καθάπερ καὶ τὰ στελέχη καὶ οἱ ἀκρεμόνες· καὶ εὔλογον ἀπὸ τῆς ἀρχῆς. εἰσὶ δὲ καὶ αἱ μὲν παραβλαστητικαὶ εἰς τὸ ἄνω, καθάπερ ἀμπέλου ῥόας, αἱ δὲ ἀπαράβλαστοι. καθάπερ ἐλάτης κυπαρίττου πεύκης. αἱ αὐταὶ δὲ διαφοραὶ καὶ τῶν φρυγανικῶν καὶ τῶν ποιωδῶν καὶ τῶν ἄλλων· πλὴν εἰ ὅλως ἔνια μὴ ἔχει. καθάπερ ὕδνον μύκης πέζις κεραύνιον. τὰ μὲν πολύρριζα καθάπερ πυρὸς τίφη κριθή, πᾶν τὸ τοιοῦτο, καθάπερ εἰκαζούσαις· τὰ δ᾿ ὀλιγόρριζα καθάπερ τὰ χεδροπά.
1.6.6Sebzelerin de hemen hemen çoğu tek köklüdür, lahana, pancar, kereviz ve labada gibi; yalnız bazıları büyük yan kökler de çıkarır, kereviz ve pancar gibi. Bunlar, oranla düşünülürse, ağaçlardan daha derin köklüdür. Kimilerinin kökleri etlidir, turp, şalgam, yılanyastığı ve safran gibi; kimilerininki odunsudur, roka ve fesleğen gibi. Yabani bitkilerin de çoğunun kökü odunsudur; meğer ki kökleri baştan çok sayıda ve çatallı olsun, buğday, arpa ve "çimen" denen bitki gibi. Çünkü bir yıllık bitkilerde ve otsularda köklerin farkı şudur: kimilerinde kökler baştan çok sayıda ve eşit büyüklükte olarak hemen çatallanır, ötekilerde ise bir ya da iki en büyük kök vardır ve öteki kökler bunlardan çıkar.
σχεδὸν δὲ καὶ τῶν λαχανωδῶν τὰ πλεῖστα μονόρριζα, οἷον ῥάφανος τεῦτλον σέλινον λάπαθος· πλὴν ἔνια καὶ ἀποφυάδας ἔχει μεγάλας, οἷον τὸ σέλινον καὶ τὸ τεῦτλον· καὶ ὡς ἂν κατὰ λόγον ταῦτα βαθυρριζότερα τῶν δένδρων. εἰσὶ δὲ τῶν μὲν σαρκώδεις, καθάπερ ῥαφανίδος γογγυλίδος ἄρου κρόκου· τῶν δὲ ξυλώδεις, οἶον εὐζώμου ὠκίμου· καὶ τῶν ἀγρίων δὲ τῶν πλείστων, ὅσων μὴ εὐθὺς πλείους καὶ σχιζόμεναι, καθάπερ πυροῦ κριθῆς καὶ τῆς καλουμένης πόας. αὕτη γὰρ ἐν τοῖς ἐπετείοις καὶ ἐν τοῖς ποιώδεσιν ἡ διαφορὰ τῶν ῥιζῶν ὥστε τὰς μὲν εὐθὺς σχίζεσθαι πλείους οὔσας καὶ ὁμαλεῖς, τῶν δὲ ἄλλων μίαν ἢ δύο τὰς μεγίστας καὶ ἄλλας ἀπὸ τούτων.
1.6.7Genel olarak köklerin farkları çalılık bitkilerinde ve sebzelerde daha çoktur. Kimisi odunsudur, fesleğeninkiler gibi; kimisi etlidir, pancarınkiler, daha da çok yılanyastığının, çirişotunun ve safranınkiler gibi; kimisi adeta kabuk ile etten oluşur, turpun ve şalgamınkiler gibi; kimisi boğumludur, kamışların, ayrıkotunun ve kamışa benzer bitkilerin kökleri gibi. Yalnız bunlar, ya da en çok bunlar, toprak üstündeki parçalara benzer; çünkü adeta ince köklerle toprağa tutunmuş kamışlardır. Kimi kökler de pullu ya da kabuklu yapıdadır, adasoğanının, soğancığın, ayrıca soğanın ve bunlara benzeyenlerin kökleri gibi; bunlardan her zaman bir kat daha soyulabilir.
Ὅλως δὲ πλείους αἱ διαφοραὶ τῶν ῥιζῶν ἐν τοῖς ὑλήμασι καὶ λαχανώδεσιν· εἰσὶ γὰρ αἱ μέν ξυλώδεις, ὥσπερ αἱ τοῦ ὠκίμου· αἱ δὲ σαρκώδεις. ὧσπερ αἱ τοῦ τεύτλου καὶ ἔτι δὴ μᾶλλον τοῦ ἄρου καὶ ἀσφοδέλου καὶ κρόκου· αἱ δὲ ὤσπερ ἐκ φλοιοῦ καὶ σαρκός, ὥσπερ αἱ τῶν ῥαφανίδων καὶ γογγυλίδων· αἱ δὲ γονατώδεις, ὥσπερ αἱ τῶν καλάμων καὶ ἀγρώστεων καὶ εἴ τι καλαμῶδες, καὶ μόναι δὴ αὗται ἢ μάλισθ᾿ ὅμοιαι τοῖς ὑπὲρ γῆς· ὥσπερ γὰρ κάλαμοί εἰσιν ἐρριζωμένοι ταῖς λεπταῖς. αἱ δὲ λεπυρώδεις ἢ φλοιώδεις, οἷον αἵ τε τῆς σκίλλης καὶ τοῦ βολβοῦ καὶ ἔτι κρομύου καὶ τῶν τούτοις ὁμοίων. αἰεὶ γὰρ ἔστι περιαιρεῖν αὐτῶν.
1.6.8Bu tür bitkilerin hepsinin adeta iki cins kökü varmış gibi görünür; bazılarına göre de genel olarak başı ağır ve aşağıda kök salan bütün bitkiler böyledir: biri, adasoğanınki gibi etli ve kabuklu olan bu kök, öteki de ondan çıkan kökler. Bunlar ağaçların ve sebzelerin kökleri gibi yalnız incelik ve kalınlık bakımından ayrılmaz, cinsleri de başkadır. Bu fark en açık biçimde yılanyastığının ve topalağın kökünde görülür: biri kalın, düzgün ve etli, öteki ince ve liflidir. Bu yüzden insan bunları kök saymak gerekip gerekmediğinde tereddüt edebilir. Toprağın altında oldukları için kök sayılabilirler; ama ötekilere aykırı bir yapıda oldukları için sayılmayabilirler. Çünkü kök uca doğru incelir ve hep sivrilerek biter; adasoğanında, soğancıkta ve yılanyastığında ise tersidir.
Πάντα δὲ τὰ τοιαῦτα δοκεῖ καθάπερ δύο γένη ῥιζῶν ἔχειν· τοῖς δὲ καὶ ὅλως τὰ κεφαλοβαρῆ καὶ κατάρριζα πάντα· τήν τε σαρκώδη ταύτην καὶ φλοιώδη, καθάπερ ἡ σκίλλα, καὶ τὰς ἀπὸ ταύτης ἀποπεφυκυίας· οὐ γὰρ λεπτότητι καὶ παχύτητι διαφέρουσι μόνον, ὥσπερ αἱ τῶν δένδρων καὶ τῶν λαχάνων, ἀλλ᾿ ἀλλοῖον ἔχουσι τὸ γένος. ἐκφανεστάτη δ᾿ ἤδη ἥ τε τοῦ ἄρου καὶ ἡ τοῦ κυπείρου· ἡ μὲν γὰρ παχεῖα καὶ λεία καὶ σαρκώδης, ἡ δὲ λεπτὴ καὶ ἰνώδης. διόπερ ἀπορήσειεν ἄν τις εἰ ῥίζας τὰς τοιαύτας θετέον· ᾗ μὲν γὰρ κατὰ γῆς δόξαιεν ἄν, ᾗ δὲ ὑπεναντίως ἔχουσι ταῖς ἄλλαις οὐκ ἂν δόξαιεν. ἡ μὲν γὰρ ῥίζα λεπτοτέρα πρὸς τὸ πόρρω καὶ ἀεὶ σύνοξυς· ἡ δὲ τῶν σκιλλῶν καὶ τῶν βολβῶν καὶ τῶν ἄρων ἀνάπαλιν.
1.6.9Ayrıca öteki kökler yana doğru kök çıkarır; adasoğanının ve soğancığın kökleri ise çıkarmaz, sarımsağınkiler ve soğanınkiler de çıkarmaz. Genel olarak bunlarda başın ortasından sarkan kökler beslenir görünür. Bu baş ise adeta bir cenin ya da meyve gibidir; bu yüzden bunlara "toprakta doğuranlar" diyenler yanlış söylemiş olmaz. Öteki bitkilerde böyle bir şey yoktur. Ama bunun tabiatı bir kökün tabiatından fazlası olduğu için, bu bakımdan bir aporia doğar. Çünkü toprağın altındaki her şeye kök demek doğru değildir; öyle olsaydı soğancığın sapı, pırasanınki ve genel olarak derinde bulunan her şey kök olurdu; keme, bazılarının "askhion" dediği şey, ouingon ve toprak altındaki başka her şey de kök olurdu. Oysa bunların hiçbiri kök değildir; çünkü ayrımı yere göre değil, tabiattaki kuvveye göre yapmak gerekir.
Ἔτι δ᾿ αἱ μὲν ἄλλαι κατὰ τὸ πλάγιον ἀφιᾶσι ῥίζας, αἱ δὲ τῶν σκιλλῶν καὶ τῶν βολβῶν οὐκ ἀφιᾶσιν· οὐδὲ τῶν σκορόδων καὶ τῶν κρομύων. ὅλως δέ γε ἐν ταύταις αἱ κατὰ μέσον ἐκ τῆς κεφαλῆς ἠρτημέναι φαίνονται ῥίζαι καὶ τρέφονται. τοῦτο δ᾿ ὥσπερ κῦμα ἢ καρπός, ὅθεν καὶ οἱ ἐγγεοτόκα λέγοντες οὐ κακῶς· ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων τοιοῦτο μὲν οὐδέν ἐστιν· ἐπεὶ δὲ πλεῖον ἡ φύσις ἢ κατὰ ῥίζαν ταύτῃ ἀπορίαν ἔχει. τὸ γὰρ δὴ πᾶν λέγειν τὸ κατὰ γῆς ῥίζαν οὐκ ὀρθόν· καὶ γὰρ ἂν ὁ καυλὸς τοῦ βολβοῦ καὶ ὁ τοῦ γηθύου καὶ ὅλως ὅσα κατὰ βάθους ἐστὶν εἴησαν ἄν ῥίζαι. καὶ τὸ ὕδνον δὲ καὶ ὃ καλοῦσί τινες ἀσχίον καὶ τὸ οὕϊγγον καὶ εἴ τι ἄλλο ὑπόγειόν ἐστιν· ὧν οὐδέν ἐστι ῥίζα· δυνάμει γὰρ δεῖ φυσικῇ διαιρεῖν καὶ οὐ τόπῳ.
1.6.10Belki de bu doğru söylenmiştir, ama yine de bunlar köktür; yalnız bu, kökler arasındaki bir farktır: biri şöyle, öteki böyledir ve biri ötekinden beslenir. Gerçi etli kökler de kendileri çekiyor gibi görünür. Nitekim yılanyastığının köklerini filizlenmeden önce çevirirler; böylece sürgün vermek üzere yukarı geçmeleri engellenen kökler büyür. Bu türden bütün bitkilerin tabiatının daha çok aşağıya meylettiği açıktır; çünkü sapları ve genel olarak yukarıdaki parçaları kısa ve cılızdır, aşağıdakiler ise büyük, çok ve güçlüdür. Bu yalnız sözü edilen bitkilerde değil, kamışta, ayrıkotunda ve genel olarak kamışa benzeyen ve bunlara yakın bütün bitkilerde de böyledir. Çakşırotuna benzeyenlerin kökleri de büyük ve etlidir.
Τάχα δὲ τοῦτο μὲν ὀρθῶς λέγεται, ῥίζα δὲ οὐδὲν ἦττόν ἐστιν· ἀλλὰ διαφορά τις αὕτη τῶν ῥιζῶν, ὥστε τὴν μέν τινα τοιαύτην εἶναι τὴν δὲ τοιαύτην καὶ τρέφεσθαι τὴν ἑτέραν ὑπὸ τῆς ἑτέρας. καίτοι καὶ αὐταὶ αἱ σαρκώδεις ἐοίκασιν ἕλκειν. τὰς γοῦν τῶν ἄρων πρὸ τοῦ βλαστάνειν στρέφουσι καὶ γίγνονται μείζους κωλυόμεναι διαβῆναι πρὸς τὴν βλάστησιν. ἐπεὶ ὅτι γε πάντων τῶν τοιούτων ἡ φύσις ἐπὶ τὸ κάτω μᾶλλον ῥέπει φανερόν· οἱ μὲν γὰρ καυλοὶ καὶ ὅλως τὰ ἄνω βραχέα καὶ ἀσθενῆ, τὰ δὲ κάτω μεγάλα καὶ πολλὰ καὶ ἰσχυρὰ οὐ μόνον ἐπὶ τῶν εἰρημένων ἀλλὰ καὶ ἐπὶ καλάμου καὶ ἀγρώστιδος καὶ ὅλως ὅσα καλαμώδη καὶ τούτοις ὅμοια. καὶ ὅσα δὴ ναρθηκώδη, καὶ τούτων ῥίζαι μεγάλαι καὶ σαρκώδεις.
1.6.11Otsulardan birçoğunun da bu tür kökleri vardır, spalaks, safran ve "perdikion" denen bitki gibi. Perdikionun da kökleri yapraklarından daha kalın ve daha çoktur; ona bu adın verilmesinin sebebi kekliklerin (perdiks) onun üstünde yuvarlanıp toprağını eşelemesidir. Mısır'da "ouingon" denen bitki de böyledir: yaprakları büyük, sürgünü kısadır; kökü ise uzundur ve adeta onun meyvesidir. Bu kök değerlidir ve yenir; ırmak çekilince toprak kesekleri çevrilerek toplanır.
Πολλὰ δὲ καὶ τῶν ποιωδῶν ἔχει τοιαύτας ῥίζας, οἷον σπάλαξ κρόκος καὶ τὸ περδίκιον καλούμενον· καὶ γὰρ τοῦτο παχείας τε καὶ πλείους ἔχει τὰς ῥίζας ἡ φύλλα· καλεῖται δὲ περδίκιον διὰ τὸ τοὺς πέρδικας ἐγκυλιεσθαι καὶ ὀρύττειν. ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ἐν Αἰγύπτῳ καλούμενον οὔϊγγον· τὰ μὲν γὰρ φύλλα μεγάλα καὶ ὁ βλαστὸς αὐτοῦ βραχύς. ἡ δὲ ῥίζα μακρὰ καί ἐστιν ὥσπερ ὁ καρπός. διαφέρει τε καὶ ἐσθίεται, καὶ συλλέγουσι δὲ ὅταν ὁ ποταμὸς ἀποβῇ στρέφοντες τὰς βώλους.
1.6.12Ötekilerden en açık ve en büyük farkı gösterenler ise silphion ile "magydaris" denen bitkidir; çünkü bunların ikisinin de ve bu türden bütün bitkilerin tabiatı daha çok köklerindedir. Bu konular böyle ele alınmalıdır.
Bazı kökler, söylenenlerin dışında daha büyük bir fark gösteriyor sayılabilir; arakhidna ile burçağa benzeyen bitkinin kökleri gibi. Çünkü ikisi de toprak üstündekinden az olmayan bir meyve verir. Bu burçağa benzeyen bitkinin derine inen tek bir kalın kökü vardır; meyvenin bulunduğu öteki kökler ise daha incedir ve uçlarında birçok kola ayrılır. En çok kumlu yerleri sever. İkisinin de yaprağı yoktur, yaprağa benzer bir şeyleri de yoktur; daha çok adeta iki yerde meyve veren bitkilerdir. Bu da şaşırtıcı görünür. Bitkilerin tabiatları ve kuvveleri işte bu kadar farklılık gösterir.
φανερώτατα δὲ καὶ πλείστην ἔχοντα πρὸς τὰ ἄλλα διαφορὰν τὸ σίλφιον καὶ ἡ καλουμένη μαγύδαρις· ἀμφοτέρων γὰρ τούτων καὶ ἀπάντων τῶν τοιούτων ἐν ταῖς ῥίζαις μᾶλλον ἡ φύσις. ταῦτα μὲν οὖν ταύτῃ ληπτέα. Ἔνιαι δὲ τῶν ῥιζῶν πλείω δόξαιεν ἂν ἔχειν διαφορὰν παρὰ τὰς εἰρημένας· οἷον αἵ τε τῆς ἀραχίδνης καὶ τοῦ ὁμοίου τῷ ἀράκῳ· φέρουσι γὰρ ἀμφότεραι καρπὸν οὐκ ἐλάττω τοῦ ἄνω· καὶ μίαν μὲν ῥίζαν τὸ ἀρακῶδες τοῦτο παχεῖαν ἔχει τὴν κατὰ βάθους, τὰς δ᾿ ἄλλας ἐφ᾿ ὧν ὁ καρπὸς λεπτοτέρας καὶ ἐπ᾿ ἄκρῳ [καὶ] σχιζομένας πολλαχῆ· φιλεῖ δὲ μάλιστα χωρία τὰ ὕφαμμα· φύλλον δὲ οὐδέτερον ἔχει τούτων οὐδ᾿ ὅμοια τοῖς φύλλοις, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἀμφίκαρπα μᾶλλόν ἐστιν· ὃ καὶ φαίνεται θαυμάσιον. αἱ μὲν οὖν φύσεις καὶ δυνάμεις τοσαύτας ἔχουσι διαφοράς.
1.7.17. Bölüm
Bütün bitkilerde köklerin yukarıdaki parçalardan önce büyüdüğü sanılır; çünkü kökler derine doğru gelişir. Ama hiçbir kök güneşin ulaştığı yerden daha aşağı inmez; çünkü doğuran sıcaklıktır. Bununla birlikte toprağın tabiatı hafif, gevşek ve kolay geçit veren cinsten ise bu, derin köklü olmaya, daha da çok uzun köklü olmaya büyük katkı yapar; çünkü böyle topraklarda kökler daha uzağa gider ve daha çok büyür. Bu, evcilleştirilmiş bitkilerde açıkça görülür: suları olursa, yer boş ve önlerinde hiçbir engel yoksa, kökleri adeta her yere uzanır. Nitekim Lykeion'da su kanalının yanındaki çınar, henüz gençken, hem yer hem besin bulduğu için köklerini otuz üç arşın uzağa salmıştı.
Αὐξάνεσθαι δὲ πάντων δοκοῦσιν αἱ ῥίζαι πρότερον τῶν ἄνω· καὶ γὰρ φύεται εἰς βάθος· οὐδεμία δὲ καθήκει πλέον ἢ ὅσον ὁ ἥλιος ἐφικνεῖται· τὸ γὰρ θερμὸν τὸ γεννῶν· οὐ μὴν ἀλλὰ ταῦτα μεγάλα συμβάλλεται πρὸς βαθυρριζίαν καὶ ἔτι μᾶλλον πρὸς μακρορριζίαν, ἡ τῆς χώρας φύσις ἐὰν ᾖ κούφη καὶ μανὴ καὶ εὐδίοδος· ἐν γὰρ ταῖς τοιαύταις πορρωτέρω καὶ μείζους αἱ αὐξήσεις. φανερὸν δὲ ἐπὶ τῶν ἡμερωμάτων· ἔχοντα γὰρ ὕδωρ ὁπουοῦν δίεισιν ὡς εἰπεῖν, ἐπειδὰν ὁ τόπος ᾖ κενὸς καὶ μηδὲν τὸ ἀντιστατοῦν. ἤγουν ἐν τῷ Λυκείῳ ἡ πλάτανος ἡ κατὰ τὸν ὀχετὸν ἔτι νέα οὖσα ἐπὶ τρεῖς καὶ τριάκοντα πήχεις ἀφῆκεν ἔχουσα τόπον τε ἄμα καὶ τροφήν.
1.7.2Denebilir ki en uzun köklü bitki incirdir; genel olarak da gevşek dokulu ve kökü düz giden bitkilerin kökleri daha uzundur. Bütün genç bitkiler de, olgunluk çağına ulaştıklarında, yaşlılardan daha derin ve daha uzun köklü olur; çünkü kökler de bedenin geri kalanıyla birlikte söner. Bütün bitkilerde köklerin özsuları, bitkinin geri kalanınınkinden daha keskindir; kimisinde bu her zaman böyledir, kimisinde çoğunlukla. Bu yüzden meyveleri tatlı olan bazı bitkilerin kökleri acıdır. Bazı kökler ilaç gücü taşır, bazıları da güzel kokuludur, süsenin kökleri gibi.
Δόξειε δὲ ὡς εἰπεῖν ἡ συκῆ μακρορριζότατον εἶναι καὶ ὅλως δὲ μᾶλλον τὰ μανὰ καὶ εὐθύρριζα. πάντα δὲ τὰ νεώτερα τῶν παλαιῶν, ἐὰν εἰς ἀκμὴν ἥκωσιν, ἤδη βαθυρριζότερα καὶ μακρορριζότερα. συμφθίνουσι γὰρ καὶ αἱ ῥίζαι τῷ ἄλλῳ σώματι. πάντων δὲ ὁμοίως οἱ χυλοὶ τοῖς φυτοῖς δεινότεροι. τοῖς δὲ ὡς ἐπίπαν· δι᾿ ὃ καὶ ἐνίων πικραὶ ὧν οἱ καρποὶ γλυκεῖς· αἱ δὲ καὶ φαρμακώδεις· ἔνιαι δ᾿ εὐώδεις, ὥσπερ αἱ τῆς ἴριδος.
1.7.3Hint incirinin kökünün ise kendine özgü bir tabiatı ve kuvvesi vardır. Bu ağaç sürgünlerinden kök salar, ta ki bunlar toprağa değip kök tutana dek; böylece ağacın çevresinde, gövdeye değmeyen, ondan uzak duran kesintisiz bir kök halkası oluşur.
Buna yakın, hatta bir bakıma daha şaşırtıcı olan bir şey de, bir bitkinin yapraklarından kök salmasıdır; Opus yöresinde böyle küçük bir ot bulunduğu, yemesinin de lezzetli olduğu söylenir. Acıbaklanın durumu ise daha az şaşırtıcıdır: derin bir çalılığa ekilse bile kökünü toprağa kadar geçirir ve gücü sayesinde filizlenir. Köklerin farklarını bunlardan anlamak gerekir.
Ἰδία δὲ ῥίζης φύσις καὶ δύναμις ἡ τῆς Ἰνδικῆς συκῆς· ἀπὸ γὰρ τῶν βλαστῶν ἀφίησι, μέχρι οὗ ἂν συνάψῃ τῇ γῇ καὶ ῥιζωθῇ, καὶ γίνεται περὶ τὸ δένδρον κύκλῳ συνεχὲς τὸ τῶν ῥιζῶν οὐχ ἁπτόμενον τοῦ στελέχους ἀλλ᾿ ἀφεστηκός. Παραπλήσιον δὲ τούτῳ μᾶλλον δὲ τρόπον τινὰ θαυμασιώτερον εἴ τι ἐκ τῶν φύλλων ἀφίησι ῥίζαν, οἷόν φασι περὶ Ὀποῦντα ποιάριον εἶναι, ὃ και ἐσθίεσθαί ἐστιν ἡδύ. τὸ γὰρ αὖ τῶν θέρμων θαυμαστὸν ἧττον, ὅτι ἂν ἐν ὕλῃ βαθείᾳ σπαρῇ διείρει τὴν ῥίζαν πρὸς τὴν γῆν καὶ βλαστάνει διὰ τὴν ἰσχύν. ἀλλὰ δὴ τὰς μὲν τῶν ῥιζῶν διαφορὰς ἐκ τούτων θεωρητέον.
1.8.18. Bölüm
Ağaçlarda şu tür farklar da bulunabilir. Kimi ağaçlar budaklı, kimileri budaksızdır; bu da tabiata ve yere göre az çok değişir. Budaksız derken hiç budağı olmayanı kastetmiyorum (öyle bir ağaç yoktur; varsa da ağaç dışındaki bitkilerde, saz, hasırotu, topalak ve genel olarak göl bitkilerinde vardır), az budağı olanı kastediyorum. Tabiatça budaksız olanlar mürver, defne, incir ve genel olarak kabuğu düzgün olanlarla içi boş ve gevşek dokulu bütün ağaçlardır. Zeytin, çam ve yabani zeytin ise budaklıdır. Bunlardan kimileri gölgeli, rüzgârsız ve sulak yerlerde, kimileri de güneşli, kışı sert, rüzgârlı, toprağı zayıf ve kuru yerlerde yetişir; birinciler aynı cinsten olanlara göre daha az budaklı, ikinciler daha budaklıdır. Genel olarak dağdakiler ovadakilerden, kuru yerdekiler de bataklıktakilerden daha budaklıdır.
Τῶν δένδρων τὰς τοιαύτας ἄν τις λάβοι διαφοράς. ἔστι γὰρ τὰ μὲν ὀζώδη τὰ δ᾿ ἄνοζα καὶ φύσει καὶ τόπῳ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον. ἄνοζα δὲ λέγω οὐχ ὥστε μὴ ἔχειν ὅλω—οὐδὲν γὰρ τοιοῦτο δένδρον, ἀλλ᾿ εἴπερ, ἐπὶ τῶν ἄλλων οἷον σχοῖνος τύφη κύπειρος ὅλως ἐπὶ τῶν λιμνωδῶν—ἀλλ᾿ ὥστε ὀλίγους ἔχειν. φύσει μὲν οἷον ἀκτὴ δάφνη συκῆ ὅλως πάντα τὰ λειόφλοια καὶ ὅσα κοῖλα καὶ μανά. ὀζῶδες δὲ ἐλάα πεύκη κότινος· τούτων δὲ τὰ μὲν ἐν παλισκίοις καὶ νηνέμοις καὶ ἐφύδροις, τὰ δὲ ἐν εὐηλίοις καὶ χειμερίοις καὶ πνευματώδεσι καὶ λεπτοῖς καὶ ξηροῖς· τὰ μὲν γὰρ ἀνοζότερα, τὰ δὲ ὀζωδέστερα τῶν ὁμογενῶν. ὅλως δὲ ὀζωδέστερα τὰ ὀρεινὰ τῶν πεδεινῶν καὶ τὰ ξηρὰ τῶν ἑλείων.
1.8.2Dikimine göre de durum değişir: sık dikilenler budaksız ve dik, seyrek dikilenler daha budaklı ve daha eğri olur; çünkü birinciler gölgede, ikinciler güneşte kalır. Erkeği ve dişisi olan ağaçlarda erkekler dişilerden daha budaklıdır, servi, köknar, gürgen ve kızılcık gibi; nitekim bir cinse "dişi kızılcık" derler. Yabaniler de evcillerden, kısacası aynı cinse girenlerden daha budaklıdır: yabani zeytin zeytinden, yabani incir incirden, yabani armut armuttan. Bunların hepsi daha budaklıdır. Çoğu zaman sık dokulu olanların hepsi de gevşek dokululardan daha budaklıdır; çünkü erkekler de yabaniler de daha sık dokuludur. Yalnız, şimşir ve lotos gibi, sıklığından ötürü hiç budağı olmayan ya da az budaklı olanlar bunun dışındadır.
Ἔτι δὲ κατὰ τὴν φυτείαν τὰ μὲν πυκνὰ ἄνοζα καὶ ὀρθά, τὰ δὲ μανὰ ὀζωδέστερα καὶ σκολιώτερα· συμβαίνει γὰρ ὥστε τὰ μὲν ἐν παλισκίῳ εἶναι τὰ δὲ ἐν εὐηλίῳ. καὶ τὰ ἄρρενα δὲ τῶν θηλειῶν ὀζωδέστερα ἐν οἷς ἐστιν ἄμφω, οἷον κυπάριττος ἐλάτη ὀστρυῒς κρανεία· καλοῦσι γὰρ γένος τι θηλυκρανείαν· καὶ τὰ ἄγρια δὲ τῶν ἡμέρων, καὶ ἀπλῶς καὶ τὰ ὑπὸ ταὐτὸ γένος, οἷον κότινος ἐλάας καὶ ἐρινὸς συκῆς καὶ ἀχρὰς ἀπίου. πάντα γὰρ ταῦτα ὀζωδέστερα· καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ πάντα τὰ πυκνὰ τῶν μανῶν· καὶ γὰρ τὰ ἄρρενα πυκνότερα καὶ τὰ ἄγρια· πλὴν εἴ τι διὰ πυκνότητα παντελῶς ἄνοζον ἢ ὀλίγοζον, οἷον πύξος λωτός.
1.8.3Kimi ağaçların budakları düzensiz ve rastgeledir; kimilerinin ise, söylendiği gibi, aralık ve sayı bakımından bir düzeni vardır; bu yüzden bunlara "düzenli budaklı" derler. Bunların kimisinde budaklar eşit aralıklıdır, kimisinde ise kalın kısma yakın aralık hep daha büyüktür; bu da orantılıdır. Bu en çok yabani zeytinde ve kamışlarda belirgindir; çünkü boğum budak gibidir. Kimi budaklar birbirinin karşısında durur, yabani zeytinlerdeki gibi; kimileri rastgele dizilir. Kimi ağaçlarda bir yerden iki, kimilerinde üç, kimilerinde daha çok budak çıkar; bazılarında beş budak birden çıkar. Köknarda hem budaklar hem dallar dik durur, adeta gövdeye çakılmış gibidir; ötekilerde öyle değildir.
Εἰσὶ δὲ τῶν μὲν ἄτακτοι καὶ ὡς ἔτυχεν οἱ ὄζοι, τῶν δὲ τεταγμένοι καὶ τῷ διαστήματι καὶ τῷ πλήθει καθάπερ εἴρηται· δι᾿ ὃ καὶ ταξιόζωτα ταῦτα καλοῦσιν. τῶν μὲν γὰρ οἷον δι᾿ ἴσου τῶν δὲ μεῖζον αἰεὶ τὸ πρὸς τῷ πάχει. καὶ τοῦτο κατὰ λόγον. ὅπερ μάλιστα ἔνδηλον καὶ ἐν τοῖς κοτίνοις καὶ ἐν τοῖς καλάμοις· τὸ γὰρ γόνυ καθάπερ ὄζος. καὶ οἱ μὲν κατ᾿ ἀλλήλους, ὥσπερ οἱ τῶν κοτίνων, οἱ δ᾿ ὡς ἔτυχεν. ἔστι δὲ τὰ μὲν δίοζα, τὰ δὲ τρίοζα, τὰ δὲ πλείους ἔχοντα· ἔνια δὲ πεντάοζά ἐστι. καὶ τῆς μὲν ἐλάτης ὀρθοὶ καὶ οἱ ὄζοι καὶ οἱ κλάδοι ὥσπερ ἐμπεπηγότες, τῶν δὲ ἄλλων οὔ.
1.8.4Köknarın güçlü olması da bundandır. En kendine özgü budaklar elmanınkilerdir; vahşi hayvanların yüzlerine benzerler: bir tanesi en büyüktür, çevresinde de birçok küçük budak vardır. Budakların kimisi kör, kimisi verimlidir. Kör derken hiçbir sürgün çıkmayanları kastediyorum. Bunlar hem tabiattan hem de bir sakatlanmadan olur: ya budak açılmaz ve zorlanır ya da kesilir ve adeta yanarak sakatlanır. Bunlar daha çok ana dalların kalın kısımlarında, bazı ağaçlarda da gövdede olur. Genel olarak gövdenin ya da dalın neresine çentik atılır ya da kesilirse orada bir budak oluşur; sanki kesik, bir olan şeyi ikiye bölüp yeni bir başlangıç yaratır; bu, ister sakatlanmadan ister başka bir sebepten olsun. Çünkü darbeden doğan şey tabiata göre değildir.
δι᾿ ὃ καὶ ἰσχυρὸν ἡ ἐλάτη. ἰδιώτατοι δὲ οἱ τῆς μηλέας· ὅμοιοι γὰρ θηρίων προσώποις, εἷς μὲν ὁ μέγιστος ἄλλοι δὲ περὶ αὐτὸν μικροὶ πλείους. εἰσὶ δὲ τῶν ὄζων οἱ μὲν τυφλοί, οἱ δὲ γόιιμοι. λέγω δὲ τυφλοὺς ἀφ᾿ ὧν μηδεὶς βλαστός. οὗτοι δὲ καὶ φύσει καὶ πηρώσει γίνονται, ὅταν ἢ μὴ λυθῇ καὶ ἐκβιάζηται ἢ καὶ ἀποκοπῇ καὶ οἷον ἐπικαυθεὶς πηρωθῇ· γίνονται δὲ μᾶλλον ἐν τοῖς παχέσι τῶν ἀκρεμόνων, ἐνίων δὲ καὶ ἐν τοῖς στελέχεσιν. ὅλως δὲ καὶ τοῦ στελέχους καὶ τοῦ κλάδου καθ᾿ ὃ ἂν ἐπικόψῃ ἢ ἐπιτέμῃ τις, ὄζος γίνεται καθαπερανεὶ διαιρῶν τὸ ἓν καὶ ποιῶν ἑτέραν ἀρχήν, εἴτε διὰ τὴν πήρωσιν εἴτε δι᾿ ἄλλην αἰτίαν· οὐ γὰρ δὴ κατὰ φύσιν τὸ ὑπὸ τῆς πληγῆς.
1.8.5Dallar her zaman henüz filizlenmemişken daha çok budaklı görünür; çünkü aradaki kısımlar henüz büyümemiştir. Tıpkı incirin yeni sürgünlerinin en pürüzlü kısmı olması, asmanın da çubuklarının uçlarının öyle olması gibi. Çünkü öteki bitkilerdeki budak ne ise, asmada göz, kamışta boğum odur. [...] Bazı ağaçlarda adeta urlar da oluşur, karaağaçta, meşede ve en çok çınarda olduğu gibi; ağaç engebeli, susuz ve rüzgârlı yerlerdeyse bu iyice belirginleşir. Her hâlükârda bu durum yaşlanan ağaçlarda, toprağa yakın yerde, adeta gövdenin başında ortaya çıkar.
Αἰεὶ δὲ ἐν ἅποσιν οἱ κλάδοι φαίνονται πολυοζότεροι διὰ τὸ μήπω τἀνὰ μέσον προσηυξῆσθαι, καθάπερ καὶ τῆς συκῆς οἱ νεόβλαστοι τραχύ· τατοι καὶ τῆς ἀμπέλου τὰ ἄκρα τῶν κλημάτων. ὡς γὰρ ὄζος ἐν τοῖς ἄλλοις οὕτω καὶ ὀφθαλμὸς ἐν ἀμπελῳ και ἐν καλάμῳ γονυ […] ἐνίοις δὲ καὶ οἷον κράδαι γινονται, καθάπερ πτελέα καὶ δρυΐ καὶ μάλιστα ἐν πλατάνῳ· ἐὰν δὲ ἐν τραχέσι καὶ ἀνύδροις καὶ πνευματώδεσι καὶ παντελῶς. πάντως δὲ πρὸς τῇ γῇ καὶ οἷον τῇ κεφαλῇ τοῦ στελέχους ἀπογηρασκόντων τὸ πάθος τοῦτο γίνεται.
1.8.6Bazı ağaçlarda da kimilerinin "gongros" dediği ya da ona karşılık gelen şeyler oluşur, zeytinde olduğu gibi. Bu ad en çok zeytin için kullanılır; söz konusu durum da en çok zeytinin başına gelir gibidir. Bazıları buna "premnon", bazıları "krotōnē", bazıları da başka bir ad verir. Düz, tek köklü ve yandan sürgün vermeyen ağaçlarda bu ya hiç oluşmaz ya da daha az oluşur. [Hurma ise yandan sürgün verir.] Zeytin ve yabani zeytinin ayrıca gövdelerinde kendilerine özgü kıvrımlar da bulunur.
Ἔνια δὲ καὶ ἴσχει τοὺς καλουμένους ὑπο τινων ἢ γόγγρους ἢ τὸ ἀνάλογον, οἷον ἡ ἐλάα· κυριώτατον γὰρ ἐπὶ ταύτης τοῦτο τοὔνομα καὶ πάσχειν δοκεῖ μάλιστα τὸ εἰρημένον· καλοῦσι δ᾿ ἔνιοι τοῦτο πρέμνον οἱ δὲ κροτώνην οἱ δὲ ἄλλο ὄνομα. τοῖς δὲ εὐθέσι καὶ μονορρίζοις καὶ ἀπσραβλά στοις οὐ γίνεται τοῦθ᾿ ὅλως ἢ ἧττον· [φοῖνιξ δὲ παραβλαστητικόν·] ἡ δὲ ἐλάα καὶ ὁ κότινος καὶ τὰς οὐλότητας ἰδίας ἔχουσι τὰς ἐν τοῖς στελέχεσι.
1.9.19. Bölüm
Kimi ağaçlar en çok ya da yalnız boyuna büyür; köknar, hurma, servi ve genel olarak tek gövdeli olanlarla çok köklü ve çok dallı olmayanlar gibi. [Hurma yandan sürgün vermez.] Bunlara benzeyenler de orantılı olarak derine doğru büyür. Kimileri hemen dallara ayrılır, elma gibi; kimileri çok dallıdır ve üst kısımlarının hacmi daha büyüktür, nar gibi. Bununla birlikte her biri için en büyük katkıyı yetiştirme biçimi, yer ve besin yapar. Bunun kanıtı, aynı ağaçların sık dikilince uzun ve ince, seyrek dikilince daha kalın ve daha kısa olmasıdır. Biri budakları hemen bırakırsa kısa kalırlar, ayıklarsa uzun olurlar; asmada olduğu gibi.
Ἔστι μὲν οὑν τὰ μὲν ὡς εἰς μῆκος αὐξητικὰ μάλιστ᾿ ἢ μόνον, οἷον ἐλάτη φοῖνιξ κυπάριττος καὶ ὅλως τὰ μονοστελέχη καὶ ὅσα μὴ πολύρριζα μηδὲ πολύκλαδα· ⟨ἡ δὲ φοῖνιξ ἀπαραβλαστητικόν·⟩ τὰ δὲ ὁμοῖα τούτοις ἀνὰ λόγον καὶ εἰς βάθος. ἔνια δ᾿ εὐθὺς σχίζεται, οἷον ἡ μηλέα· τὰ δὲ πολύκλαδα καὶ μείζω τὸν ὄγκον ἔχει τὸν ἄνω, καθάπερ ῥόα· οὐ μὴν ἀλλ᾿ οὖν μέγιστά γε συμβάλλεται πρὸς ἕκαστον ἡ ἀγωγὴ καὶ ὁ τόπος καὶ ἡ τροφή. σημεῖον δ᾿ ὅτι ταὐτὰ πυκνὰ μὲν ὄντα μακρὰ καὶ λεπτὰ γίνεται, μανὰ δὲ παχύτερα καὶ βραχύτερα· καὶ ἐὰν μὲν εὐθύς τις ἀφιῇ τοὺς ὄζους βραχέα, ἐὰν δὲ ἀνακαθαίρῃ μακρά, καθάπερ ἡ ἄμπελος.
1.9.2Bazı sebzelerin de ağaç biçimi alması buna inanmak için yeterlidir; ebegümeci ve pancar için söylediğimiz gibi. Bütün bitkiler kendilerine uygun yerlerde iyi büyür [...] ve aynı bitki orada en güzel olur. Nitekim aynı cinsten olanlar arasında da kendilerine uygun yerlerde yetişenler daha az budaklı, daha büyük ve daha güzeldir; Makedonya köknarının Parnassos köknarından ve ötekilerden üstün olması gibi. Bunların hepsi, genel olarak da yabani orman, dağın kuzeye bakan yamaçlarında güneye bakanlardan daha güzel ve daha boldur.
Ἱκανὸν δὲ κἀκεῖνο πρὸς πίστιν ὅτι καὶ τῶν λαχάνων ἔνια λαμβάνει δένδρου σχῆμα, καθάπερ εἴπομεν τὴν μαλάχην καὶ τὸ τεῦτλον· ἅπαντα δ᾿ ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις εὐαυξῆ […] καὶ τὸ αὐτὸ κάλλιστον. ἐπεὶ καὶ τῶν ὁμογενῶν ἀνοζότερα καὶ μείζω καὶ καλλίω τὰ ἐν τοῖς οἰκείοις, οἷον ἐλάτη ἡ Μακεδονικὴ τῆς Παρνασίας καὶ τῶν ἄλλων. ἅπαντα δὲ ταῦτα καὶ ὅλως ἡ ὕλη ἡ ἀγρία καλλίων καὶ πλείων τοῦ ὄρους ἐν τοῖς προσβορείοις ἡ ἐν τοῖς πρὸς μεσημβρίαν.
1.9.3Kimi ağaçlar her dem yeşil, kimileri yaprak dökendir. Evcillerden her dem yeşil olanlar zeytin, hurma, defne, mersin, bir cins çam ve servidir; yabanilerden ise köknar, çam, ardıç, porsuk, thyia, Arkadyalıların "phellodrys" dediği ağaç, akçakesme, katran ardıcı, yabani Halep çamı, ılgın, şimşir, pırnal, çobanpüskülü, akdiken, ateşdikeni, Olympos dolaylarında yetişen apharkē, sandal ağacı, kocayemiş, menengiç ve yabani defne. Sandal ağacıyla kocayemişin alt kısımlarındaki yaprakları döktüğü, ana dallarının uçlarındaki yaprakları ise hep yeşil tuttuğu, ana dallarının da sürekli yeni yapraklar çıkardığı sanılır.
Ἔστι δὲ τὰ μὲν ἀείφυλλα τὰ δὲ φυλλοβόλα. τῶν μὲν ἡμέρων ἀείφυλλα ἐλάα φοῖνιξ δάφνη μύρρινος πεύκης τι γένος κυπάριττος· τῶν δ᾿ ἀγρίων ἐλάτη πεύκη ἄρκευθος μίλος θυία καὶ ἣν Ἀρκάδες καλοῦσι φελλόδρυν φιλυρέα κέδρος πίτυς ἀγρία μυρίκη πύξος πρῖνος κήλαστρον φιλύκη ὀξυάκανθος ἀφάρκη, ταῦτα δὲ φύεται περὶ τὸν Ὄλυμπον, ἀνδράχλη κόμαρος τέρμινθος ἀγρία δάφνη. δοκεῖ δ᾿ ἡ ἀνδράχλη καὶ ὁ κόμαρος τὰ μὲν κάτω φυλλοβολεῖν τὰ δὲ ἔσχατα τῶν ἀκρεμόνων ἀείφυλλα ἔχειν, ἐπιφύειν δὲ ἀεὶ τοὺς ἀκρεμόνας.
1.9.4Ağaçlar böyledir. Çalılardan her dem yeşil olanlar sarmaşık, böğürtlen, cehri, kamış ve kedris'tir; çünkü bu sonuncunun ağaçlaşmayan küçük bir türü vardır. Çalımsılardan ve otsulardan ise sedefotu, lahana, gül, menekşe, kara pelin, mercanköşk, kekik, keklikotu, kereviz, at kerevizi, haşhaş ve yabanilerden daha birçok tür. Bunların bazılarında yaprağın yalnız uçtakileri kalır, öteki kısımlar dökülür; keklikotu ve kerevizde olduğu gibi [...]; nitekim sedefotu da bozulur ve değişir.
Τῶν μὲν οὖν δένδρων ταῦτα. τῶν δὲ θαμνωδῶν κιττὸς βάτος ῥάμνος κάλαμος κεδρίς· ἔστι γάρ τι μικρὸν ὃ οὐ δενδροῦται. τῶν δὲ φρυγανικῶν καὶ ποιωδῶν πήγανον ῥάφανος ῥοδωνία ἰωνία ἀβρότονον ἀμάρακον ἕρπυλλος ὀρίγανον σέλινον ἱπποσέλινον μήκων καὶ τῶν ἀγρίων εἴδη πλείω. διαμένει δὲ καὶ τούτων ἔνια τοῖς ἄκροις τὰ δὲ ἄλλα ἀποβάλλει οἶον ὀρίγανον σέλινον […] ἐπεὶ καὶ τὸ πήγανον κακοῦται καὶ ἀλλάττεται.
1.9.5Öteki bitkilerden her dem yeşil olanların hepsinin yaprakları da daha dardır ve bir tür yağlılık ve güzel koku taşır. Bazı bitkiler ise tabiatça öyle olmadıkları hâlde, yetiştikleri yer sebebiyle her dem yeşil kalır; Elephantinē ve Memphis'teki bitkiler için söylendiği gibi. Daha aşağıda, Delta'da, sürekli sürgün vermedikleri süre pek kısadır. Girit'te, Gortyn topraklarında bir pınarın yanında yaprak dökmeyen bir çınar bulunduğu söylenir; anlatılan efsaneye göre Zeus Europa ile bunun altında birleşmiştir; yakındaki çınarların hepsi ise yaprak döker. Sybaris'te şehirden kolayca görülen ve yaprak dökmeyen bir meşe vardır; söylendiğine göre bu meşe ötekilerle birlikte değil, Köpek Yıldızı'nın doğuşundan sonra filizlenir. Kıbrıs'ta da böyle bir çınar olduğu söylenir.
Πάντα δὲ καὶ τῶν ἄλλων τὰ ἀείφυλλα στενοφυλλότερα καὶ ἔχοντά τινα λιπαρότητα καὶ εὐωδίαν. ἔνια δ᾿ οὐκ ὄντα τῇ φύσει παρὰ τὸν τόπον ἐστὶν ἀείφυλλα, καθάπερ ἐλέχθη περὶ τῶν ἐν Ἐλεφαντίνῃ καὶ Μέμφει· κατωτέρω δ᾿ ἐν τῷ Δέλτα μικρὸν πάνυ χρόνον διαλείπει τοῦ μὴ ἀεὶ βλαστάνειν. ἐν Κρήτῃ δὲ λέγεται πλάτανόν τινα εἶναι ἐν τῇ Γορτυναίᾳ πρὸς πηγῇ τινι ἣ οὐ φυλλοβολεῖ· μυθολογοῦσι δὲ ὡς ὑπὸ ταύτῃ ἐμίγη τῇ Εὐρώπῃ ὁ Ζεύς· τὰς δὲ πλησίας πάσας φυλλοβολεῖν. ἐν δὲ Συβάρει δρῦς ἐστιν εὐσύνοπτος ἐκ τῆς πόλεως ἣ οὐ φυλλοβολεῖ· φασὶ δὲ οὐ βλαστάνειν αὐτὴν ἅμα ταῖς ἄλλαις ἀλλὰ μετὰ Κύνα. λέγεται δὲ καὶ ἐν Κύπρῳ πλάτανος εἶναι τοιαύτη.
1.9.6Bütün ağaçlar sonbaharda ve sonbahardan sonra yaprak döker; yalnız kimisi daha erken, kimisi daha geç döker, öyle ki kışa kadar sürer. Yaprak dökümü filizlenmeyle orantılı değildir, yani önce filizlenen önce yaprak dökmez. Bazıları erken filizlenir, ama yapraklarını ötekilerden önce dökmez, hatta bazılarından sonra döker; badem gibi.
Φυλλοβολεῖ δὲ πάντα τοῦ μετοπώρου καὶ μετὰ τὸ μετόπωρον, πλὴν τὸ μὲν θᾶττον τὸ δὲ βραδύτερον ὥστε καὶ τοῦ χειμῶνος ἐπιλαμβάνειν. οὐκ ἀνάλογοι δὲ αἱ φυλλοβολίαι ταῖς βλαστήσεσιν. ὥστε τὰ πρότερον βλαστήσαντα πρότερον φυλλοβολεῖν, ἀλλ᾿ ἔνια πρωϊβλαστεῖ μὲν οὐδὲν δὲ προτερεῖ τῶν ἄλλων, ἀλλά τινων καὶ ὑστερεῖ, καθάπερ ἡ ἀμυγδαλῆ.
1.9.7Kimileri ise geç filizlenir, ama yaprak dökümünde ötekilerden pek geri kalmaz; dut gibi. Toprağın ve yerin nemli olmasının da yaprakların kalmasına katkısı var gibi görünür; çünkü kuru ve genel olarak toprağı zayıf yerlerdeki ağaçlar daha önce yaprak döker, yaşlılar da gençlerden önce döker. Bazıları meyvesini olgunlaştırmadan önce yapraklarını döker; geç incirler ve yabani armutlar gibi.
Her dem yeşil olanlarda ise yaprakların dökülmesi ve kuruması kısım kısımdır; çünkü aynı yapraklar her zaman kalmaz, bir kısmı yeniden çıkarken bir kısmı kurur. Bu en çok yaz dönümü sıralarında olur. Bazılarında bunun Arktouros'un doğuşundan sonra ya da başka bir mevsimde olup olmadığı araştırılmalıdır. Yaprak dökümü konusunda durum böyledir.
Τὰ δὲ ὀψιβλαστεῖ μὲν οὐδὲν δὲ ὡς εἰπεῖν ὑστερεῖ τῶν ἄλλων, ὥσπερ ἡ συκάμινος. δοκεῖ δὲ καὶ ἡ χώρα συμβάλλεσθαι καὶ ὁ τόπος ὁ ἔνικμος πρὸς τὸ διαμένειν. τὰ γὰρ ἐν τοῖς ξηροῖς καὶ ὅλως λεπτογείοις πρότερα φυλλοβολεῖ καὶ τὰ πρεσβύτερα δὲ τῶν νέων. ἔνια δὲ καὶ πρὸ τοῦ πεπᾶναι τὸν καρπὸν ἀποβάλλει τὰ φύλλα, καθάπερ αἱ ὄψιαι συκαῖ καὶ ἀχράδες. Τῶν δ᾿ ἀειφύλλων ἡ ἀποβολὴ καὶ ἡ αὔανσις κατὰ μέρος· οὐ γὰρ δὴ ταὐτὰ αἰεὶ διαμένει, ἀλλὰ τὰ μὲν ἐπιβλαστάνει τὰ δ᾿ ἀφαυαίνεται. τοῦτο δὲ περὶ τροπὰς μάλιστα γίνεται θερινάς. εἰ δέ τινων καὶ μετ᾿ Ἀρκτοῦρον ἢ καὶ κατ᾿ ἄλλην ὥραν ἐπισκεπτέον. καὶ τὰ μὲν περὶ τὴν φυλλοβολίαν οὕτως ἔχει.
1.10.110. Bölüm
Öteki ağaçların hepsinde yapraklar birbirine benzer; ak kavakta, sarmaşıkta ve "krotōn" denen bitkide ise birbirine benzemez, biçimleri farklıdır. Ak kavağın genç yaprakları yuvarlaktır, yaşlıları ise köşelidir ve bütün yapraklar sonunda bu biçime geçer. Sarmaşıkta ise tersine, yapraklar gençken daha köşeli, yaşlanınca daha yuvarlaktır; çünkü bu da değişir. Zeytinde, ıhlamurda, karaağaçta ve ak kavakta görülen şey de kendine özgüdür: bunların yaz dönümünden sonra yapraklarının üst yüzünü ters çevirdiği sanılır; insanlar da gün dönümünün geldiğini bundan anlar.
Τὰ δὲ φύλλα τῶν μὲν ἄλλων δένδρων ὅμοια πάντων αὐτὰ ἑαυτοῖς, τῆς δὲ λεύκης καὶ τοῦ κιττοῦ καὶ τοῦ καλουμένου κρότωνος ἀνόμοια καὶ ἑτεροσχήμονα· τὰ μὲν γὰρ νέα περιφερῆ τὰ δὲ παλαιότερα γωνοειδῆ, καὶ εἰς τοῦτο ἡ μετάστασις πάντων. τοῦ δὲ κιττοῦ ἀνάπαλιν νέου μὲν ὄντος ἐγγωνιώτερα πρεσβυτέρου δὲ περιφερέστερα· μεταβάλλει γὰρ καὶ οὗτος. ἴδιον δὲ καὶ τὸ τῇ ἐλάᾳ καὶ τῇ φιλύρᾳ καὶ τῇ πτελέᾳ καὶ τῇ λεύκῃ συμβαῖνον· στρέφειν γὰρ δοκοῦσιν τὰ ὕπτια μετὰ τροπὰς θερινάς, καὶ τούτῳ γνωρίζουσιν ὅτι γεγένηνται τροπαί.
1.10.2Bütün yapraklar üst yüz ve alt yüz bakımından birbirinden ayrılır. Ötekilerin çoğunda üst yüz daha yeşil ve daha düzgündür; çünkü lifler ve damarlar, tıpkı eldeki gibi, alt yüzdedir. Zeytinde ise üst yüz daha beyaz, bazen de daha az düzgündür. Bütün yapraklarda ya da en azından çoğunda üst yüz açıkta durur ve güneşe görünür. Yaprakların çoğu da güneşe doğru döner; bu yüzden hangi yüzün dala daha yakın olduğunu söylemek kolay değildir. Çünkü yaprağın yukarı bakması daha çok alt yüzü dala yakın kılıyor gibi görünür; oysa tabiat üst yüzü dala yakın kılmayı daha az istemez; hele güneşten ötürü bir geri bükülme olduğunda. Bunu, mersininkiler gibi sık ve karşılıklı dizilen yapraklarda görmek mümkündür.
πάντα δὲ τὰ φύλλα διαφέρει κατὰ τὰ ὕπτια καὶ τὰ πρανῆ. καὶ τῶν μὲν ἄλλων τὰ ὕπτια ποιωδέστερα καὶ λειότερα· τὰς γὰρ ἶνας καὶ τὰς φλέβας ἐν τοῖς πρανέσιν ἔχουσιν, ὥσπερ ἡ χεὶρ . τῆς δ᾿ ἐλάας λευκότερα καὶ ἦττον λεῖα ἐνίοτε καὶ τὰ ὕπτια. πάντα δὴ ἢ τά γε πλεῖστα ἐκφανῆ ἔχει τὰ ὕπτια καὶ ταῦτα γίνεται τῷ ἡλίῳ φανερά. καὶ στρέφεται τὰ πολλὰ πρὸς τὸν ἥλιον· δι᾿ ὃ καὶ οὐ ῥᾴδιον εἰπεῖν ὁπότερον πρὸς τῷ κλῶνι μᾶλλόν ἐστιν· ἡ μὲν γὰρ ὑπτιότης μᾶλλον δοκεῖ ποιεῖν τὸ πρανές, ἡ δὲ φύσις οὐχ ἦττον βούλεται τὸ ὕπτιον, ἄλλως τε καὶ ἡ ἀνάκλασις διὰ τὸν ἥλιον· ἴδοι δ᾿ ἄν τις ὅσα πυκνὰ καὶ κατ᾿ ἄλληλα, καθάπερ τὰ τῶν μυρρίνων.
1.10.3Bazıları, alt yüz her zaman nemli ve tüylü olduğu için, üst yüzün besininin alt yüzden geçerek geldiğini düşünür; ama yanlış söylerler. Bu belki yaprağın kendi tabiatından bağımsız olarak, iki yüzün aynı ölçüde güneş almamasından ileri gelir; besin ise damarlar ya da lifler yoluyla iki yüze de eşit olarak gelir. Birinden ötekine geçmesi akla yatkın değildir; çünkü yaprakların içinden geçecek gözenekleri de derinlikleri de yoktur. Ama besinin hangi yollardan geldiği başka bir konudur.
Οἴονται δέ τινες καὶ τὴν τροφὴν τῷ ὑπτίῳ διὰ τοῦ πρανοῦς εἶναι, διὰ τὸ ἔνικμον ἀεὶ τοῦτο καὶ χνοῶδες εἶναι, οὐ καλῶς λέγοντες. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἴσως συμβαίνει χωρὶς τῆς ἰδίας φύσεως καὶ διὰ τὸ μὴ ὁμοίως ἡλιοῦσθαι, ἡ δὲ τροφὴ διὰ τῶν φλεβῶν ἢ ἰνῶν ὁμοίως ἀμφοτέροις· ἐκ θατέρου δ᾿ εἰς θάτερον οὐκ εὔλογον μὴ ἔχουσι πόρους μηδὲ βάθος δι᾿ οὗ· ἀλλὰ περὶ μὲν τροφῆς διὰ τίνων ἕτερος λόγος.
1.10.4Yapraklar daha birçok farkla da ayrılır. Kimi bitkiler geniş yapraklıdır, asma, incir ve çınar gibi; kimileri dar yapraklıdır, zeytin, nar ve mersin gibi; kimileri adeta diken yapraklıdır, çam, Halep çamı ve katran ardıcı gibi; kimileri de adeta etli yapraklıdır, yani yaprakları etlidir, servi, ılgın ve elma gibi; çalımsılardan kneōros ve stoibē, otsulardan da damkoruğu ve polion. [Bu sonuncusu giysilerdeki güvelere karşı da iyidir.] Pancarın, lahananın ve "sedef" denen bitkilerin yaprakları başka bir biçimde etlidir; çünkü bunlarda etlilik dolgunlukta değil genişliktedir. Çalılardan da ılgının yaprağı etlidir.
Διαφέρουσι δὲ καὶ τὰ φύλλα πλείοσι διαφοραῖς· τὰ μὲν γάρ ἐστι πλατύφυλλα, καθάπερ ἄμπελος συκῆ πλάτανος, τὰ δὲ στενόφυλλα, καθάπερ ἐλάα ῥόα μύρρινος· τὰ δ᾿ ὥσπερ ἀκανθόφυλλα, καθάπερ πεύκη πίτυς κέδρος· τὰ δ᾿ οἷον σαρκόφυλλα· τοῦτο δ᾿ ὅτι σαρκῶδες ἔχουσι τὸ φύλλον, οἷον κυπάριττος μυρίκη μηλέα, τῶν δὲ φρυγανικῶν κνέωρος στοιβὴ καὶ ποιωδῶν ἀείζωον πόλιον· [τοῦτο δὲ καὶ πρὸς τοὺς σῆτας τοὺς ἐν τοῖς ἱματίοις ἀγαθόν·] τὰ γὰρ αὖ τῶν τευτλίων ἢ ῥαφάνων ἄλλον τρόπον σαρκώδη καὶ τὰ τῶν πηγανίων καλουμένων· ἐν πλάτει γὰρ καὶ οὐκ ἐν στρογγυλότητι τὸ σαρκῶδες. καὶ τῶν θαμνωδῶν δὲ ἡ μυρίκη σαρκῶδες τὸ φύλλον ἔχει.
1.10.5Bazılarının yaprakları da kamış yaprağı gibidir, hurma, koix ve buna benzerleri gibi. Bunlar, küllî olarak söylemek gerekirse, köşeli yapraklıdır; kamış, topalak, kolotu ve öteki göl bitkileri de böyledir. Bütün bu yapraklar adeta iki parçadan birleşmiştir ve ortaları gemi omurgası gibidir; ötekilerde ortada büyük bir kanal bulunan yer burasıdır. Yapraklar biçimleriyle de ayrılır: kimisi yuvarlaktır, armudunkiler gibi; kimisi daha uzunsoludur, elmanınkiler gibi; kimisi sivri bir uçla biter ve kenarları dikenlidir, tırmanan sarmaşığınkiler gibi. Bunlar yarıksızdır; kimileri ise yarıklı ve adeta testere dişlidir, köknarın ve eğreltiotununkiler gibi. Asmanınkiler de bir bakıma yarıklıdır; incirinkiler için de karga ayağına benzer denebilir.
ἔνια δὲ καὶ καλαμόφυλλα, καθάπερ ὁ φοῖνιξ καὶ ὁ κόιξ καὶ ὅσα τοιαῦτα· ταῦτα δὲ ὡς καθ᾿ ὅλου εἰπεῖν γωνιόφυλλα· καὶ γὰρ ὁ κάλαμος καὶ ὁ κύπειρος καὶ ὁ βούτομος καὶ τἆλλα δὲ τῶν λιμνωδῶν τοιαῦτ· πάντα δὲ ὥσπερ ἐκ δυοῖν σύνθετα καὶ τὸ μέσον οἷον τρόπις, οὗ ἐν τοῖς ἄλλοις μέγας πόρος ὁ μέσος. διαφέρουσι δὲ καὶ τοῖς σχήμασι· τὰ μὲν γὰρ περιφερῆ, καθάπερ τὰ τῆς ἀπίου, τὰ δὲ προμηκέστερα, καθάπερ τὰ τῆς μηλέας· τὰ δὲ εἰς ὀξὺ προήκοντα καὶ παρακανθίζοντα, καθάπερ τὰ τοῦ μίλακος. καὶ ταῦτα μὲν ἄσχιστα· ⟨τὰ δὲ σχιστὰ⟩ καὶ οἷον πριονώδη, καθάπερ τὰ τῆς ἐλάτης καὶ τὰ τῆς πτερίδος· τρόπον δέ τινα σχιστὰ καὶ τὰ τῆς ἀμπέλου, καὶ τὰ τῆς συκῆς δὲ ὥσπερ ἂν εἴποι τις κορωνοποδώδη.
1.10.6Bazılarının yapraklarında çentikler vardır, karaağacın, Herakleia fındığının ve meşeninkiler gibi. Bazılarının yaprakları hem uçta hem yanlarda dikenlidir, pırnalın, meşenin, tırmanan sarmaşığın, böğürtlenin, karaçalının ve başkalarınınkiler gibi. Çamın, Halep çamının ve köknarın, ayrıca katran ardıcının ve kedris'in yaprağı da uçta dikenlidir. Ağaçlar arasında, bildiklerimizden hiçbirinde yaprağın tamamen dikene dönüştüğü görülmez; öteki çalılık bitkilerinde ise görülür, akorna, drypis, akanos ve hemen hemen bütün dikenli bitkiler cinsi gibi. Çünkü bunların hepsinde diken adeta yapraktır. Biri bunları yaprak saymazsa, bunların hiç yapraksız olduğu, bazılarının da dikeni olduğu hâlde hiç yaprağı bulunmadığı sonucu çıkar; kuşkonmaz gibi.
ἔνια δὲ καὶ ἐντομὰς ἔχοντα, καθάπερ τὰ τῆς πτελέας καὶ τὰ τῆς Ἡρακλεωτικῆς καὶ τὰ τῆς δρυός. τὰ δὲ καὶ παρακανθίζοντα καὶ ἐκ τοῦ ἄκρου καὶ ἐκ τῶν πλαγίων, οἷον τὰ τῆς πρίνου καὶ τὰ τῆς δρυὸς καὶ μίλακος καὶ βάτου καὶ παλιούρου καὶ τὰ τῶν ἄλλων. ἀκανθῶδες δὲ ἐκ τῶν ἄκρων καὶ τὸ τῆς πεύκης καὶ πίτυος καὶ ἐλάτης ἔτι δὲ κέδρου καὶ κεδρίδος. φυλλάκανθον δὲ ὅλως ἐν μὲν τοῖς δένδροις οὐκ ἔστιν οὐδὲν ὧν ἡμεῖς ἴσμεν, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις ὑλήμασίν ἐστιν, οἷον ἥ τε ἄκορνα καὶ ἡ δρυπὶς καὶ ὁ ἄκανος καὶ σχεδὸν ἅπαν τὸ τῶν ἀκανωδῶν γένος· ὥσπερ γὰρ φύλλον ἐστὶν ἡ ἄκανθα πᾶσιν· εἰ δὲ μὴ φύλλα τις ταῦτα θήσει, συμβαίνοι ἂν ὅλως ἄφυλλα εἶναι, ἐνίοις δὲ ἄκανθαν μὲν εἶναι φύλλον δὲ ὅλως οὐκ ἔχειν, καθάπερ ὁ ἀσφάραγος.
1.10.7Yine kimi yapraklar sapçıksızdır, adasoğanınınkiler ve soğancığınkiler gibi; kimilerinin sapçığı vardır. Bunların kimisinde sapçık uzundur, asma ve sarmaşıkta olduğu gibi; kimisinde kısadır ve adeta yaprağa kaynaşmıştır, zeytinde olduğu gibi; çınar ve asmadaki gibi yaprağı sarkıtan bir sap değildir. Yaprakların aynı yerlerden çıkmaması da bir farktır: çoğunda dallardan çıkarlar, kimisinde ana dallardan da, meşede gövdeden de; sebzelerin çoğunda ise doğrudan kökten çıkarlar, soğan, sarımsak ve hindiba gibi, ayrıca çirişotu, adasoğanı, soğancık, sisyrinkhion ve genel olarak soğanlı bitkilerde. Bunların yalnız ilk sürgünü değil, bütün sapı da yapraksızdır. Bazılarında ise sap oluştuğunda yaprakları da olur; marul, fesleğen, kereviz ve aynı şekilde tahıllar gibi. Bunların bazılarının sapı sonradan dikenlenir, marulunki ve tamamen dikene dönüşmüş yapraklı bütün bitkilerinki gibi; çalılarda bu daha da çok görülür, böğürtlen ve karaçalı gibi.
Πάλιν δ᾿ ὅτι τὰ μὲν ἄμισχα, καθάπερ τὰ τῆς σκίλλης καὶ τοῦ βολβοῦ, τὰ δ᾿ ἔχοντα μίσχον. καὶ τὰ μὲν μακρόν, οἷον ἡ ἄμπελος καὶ ὁ κιττός, τὰ δὲ βραχὺν καὶ οἷον ἐμπεφυκότα, καθάπερ ἐλάα καὶ οὐχ ὥσπερ ἐπὶ τῆς πλατάνου καὶ ἀμπέλου προσηρτημένον. διαφορὰ δὲ καὶ τὸ μὴ ἐκ τῶν αὐτῶν εἶναι τὴν πρόσφυσιν, ἀλλὰ τοῖς μὲν πλείστοις ἐκ τῶν κλάδων τοῖς δὲ καὶ ἐκ τῶν ἀκρεμόνων, τῆς δρυὸς δὲ καὶ ἐκ τοῦ στελέχους, τῶν δὲ λαχανωδῶν τοῖς πολλοῖς εὐθὺς ἐκ τῆς ῥίζης, οἷον κρομύου σκόρδου κιχορίου, ἔτι δὲ ἀσφοδέλου σκίλλης βολβοῦ σισυριγχίου καὶ ὅλως τῶν βολβωδῶν· καὶ τούτων δὲ οὐχ ἡ πρώτη μόνον ἔκφ υσις ἀλλὰ καὶ ὅλος ὁ καυλὸς ἄφυλλον. ἐνίων δ᾿ ὅταν γένηται, φύλλα εἰκός, οἷον θριδακίνης ὠκίμου σελίνου καὶ τῶν σιτηρῶν ὁμοίως. ἔχει δ᾿ ἔνια τούτων καὶ τὸν καυλὸν εἶτ᾿ ἀκανθίζοντα, ὡς ἡ θριδακίνη καὶ τὰ φυλλάκανθα πάντα καὶ τῶν θαμνωδῶν δὲ καὶ ἔτι μᾶλλον, οἷον βάτος παλίουρος.
1.10.8Ağaçlarda ve öteki bitkilerde aynı ölçüde görülen ortak bir fark da kimilerinin çok yapraklı, kimilerinin az yapraklı olmasıdır. Genellikle geniş yapraklılar düzenli yapraklıdır, mersin gibi; kimilerinde ise yapraklar düzensiz ve rastgeledir, ötekilerin hemen hemen çoğunda olduğu gibi. Sebzelerden soğanda ve yeşil soğanda görülen içi boş yaprak ise kendine özgüdür.
Kısacası yaprakların farkları büyüklük, sayı, biçim, genişlik, darlık, içi boşluk, pürüzlülük ya da düzgünlük ve kenarlarının dikenli olup olmamasıdır. Bir de bağlandıkları yer ve bağlanma biçimi: bağlandıkları yer bakımından kökten mi, daldan mı, saptan mı, ana daldan mı çıktıkları; bağlanma biçimi bakımından sapçıkla mı yoksa doğrudan mı bağlandıkları ve aynı noktadan birden çok yaprak çıkıp çıkmadığı. Bazı yapraklar meyve de taşır, meyveyi aralarına alarak; İskenderiye defnesi gibi, ki meyvesi yaprağın üstündedir.
Yaprakların farklarının hepsi genel olarak söylenmiş oldu; bunlar hemen hemen bu kadardır.
(Yaprakların kimisi lif, kabuk ve etten oluşur, incirin ve asmanınkiler gibi; kimisi adeta yalnız liften, kamışın ve buğdayınkiler gibi.
Κοινὴ δὲ διαφορὰ πάντων ὁμοίως δένδρων καὶ τῶν ἄλλων ὅτι τὰ μὲν πολύφυλλα τὰ δ᾿ ὀλιγόφυλλα. ὡς δ᾿ ἐπὶ τὸ πᾶν τὰ πλατύφυλλα ταξίφυλλα, καθάπερ μύρρινος, τὰ δ᾿ ἄτακτα καὶ ὡς ἔτυχε, καθάπερ σχεδὸν τὰ πλεῖστα τῶν ἄλλων [ἦν]. ἴδιον δὲ ἐπὶ τῶν λαχανωδῶν, οἷον κρομύου γητείου, τὸ κοιλόφυλλον. Ἁπλῶς δ᾿ αἱ διαφοραὶ τῶν φύλλων ἢ μεγέθει ἢ πλήθει ἡ σχήματι ἢ πλατύτητι ἢ στενότητι ἢ κοιλότητι ἢ τραχύτητι ἢ λειότητι καὶ τῷ παρακανθίζειν ἢ μή. ἔτι δὲ κατὰ τὴν πρόσφυσιν ὅθεν ἢ δι᾿ οὗ· τὸ μὲν ὅθεν, ἀπὸ ῥίζης ἢ κλάδου ἢ καυλοῦ ἢ ἀκρεμόνος· τὸ δὲ δι᾿ οὗ, ἢ διὰ μίσχου ἢ δι᾿ αὐτοῦ καὶ εἰ δὴ πολλὰ ἐκ τοῦ αὐτοῦ. καὶ ἔνια καρποφόρα, μεταξὺ περιειληφότα τὸν καρπόν, ὥσπερ ἡ Ἀλεξανδρεία δάφνη ἐπιφυλλόκαρπος. Αἱ μὲν οὖν διαφοραὶ τῶν φύλλων κοινοτέρως πᾶσαι εἴρηνται καὶ σχεδόν εἰσιν ἐν τούτοις. (Σύγκειται δὲ τὰ μὲν ἐξ ἰνὸς καὶ φλοιοῦ καὶ σαρκός, οἷον τὰ τῆς συκῆς καὶ τῆς ἀμπέλου, τὰ δὲ ὥσπερ ἐξ ἰνὸς μόνον, οἷον τοῦ καλάμου καὶ σίτου.
1.10.9Nem ise hepsine ortaktır; çünkü hem bunlarda hem öteki bir yıllık parçalarda [sapçık, çiçek, meyve ve başka ne varsa] bulunur, bir yıllık olmayanlarda ise daha da çok bulunur; zira hiçbir şey onsuz değildir. Sapçıkların da kimisinin yalnız liften oluştuğu sanılır, buğdayın ve kamışınkiler gibi; kimisi ise sapların oluştuğu şeylerden oluşur.
τὸ δὲ ὑγρὸν ἀπάντων κοινόν· ἅπασι γὰρ ἐνυπάρχει καὶ τούτοις καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς ἐπετείοις [μίσχος ἄνθος καρπὸς εἴ τι ἄλλο] μᾶλλον δὲ καὶ τοῖς μὴ ἐπετείοις· οὐδὲν γὰρ ἄνευ τούτου. δοκεῖ δὲ καὶ τῶν μίσχων τὰ μὲν ἐξ ἰνῶν μόνον συγκεῖσθαι, καθάπερ τὰ τοῦ σίτου καὶ τοῦ καλάμου, τὰ δ᾿ ἐκ τῶν αὐτῶν, ὥσπερ οἱ καυλοί.
1.10.10Çiçeklerin kimisi kabuk, damar ve etten oluşur, kimisi ⟦?⟧yalnız etten⟦?⟧, yılanyastığının ortasındakiler gibi.
Meyvelerde de durum aynıdır: kimisi et ve liften, kimisi yalnız etten, kimisi de deriden de oluşur; nem bunlarda da bulunur. Erik ve hıyarın meyvesi et ve liften, dutun ve narınki lif ve deriden oluşur. Başkaları başka biçimlerde bölümlenmiştir. Ama hemen hemen hepsinin dışı kabuk, içi ettir; bazılarında bir de çekirdek vardır.)
Τῶν δ᾿ ἀνθῶν τὰ μὲν ἐκ φλοιοῦ καὶ φλεβὸς καὶ σαρκός, ??τὰ δ᾿ ἐκ σαρκὸς?? μόνον, οἷον τὰ ἐν μέσῳ τῶν ἄρων. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν καρπῶν· οἱ μὲν γὰρ ἐκ σαρκὸς καὶ ἰνός, οἱ δὲ ἐκ σαρκὸς μόνον, οἱ δὲ καὶ ἐκ δέρματος σύγκεινται· τὸ δὲ ὑγρὸν ἀκολουθεῖ καὶ τούτοις. ἐκ σαρκὸς μὲν καὶ ἰνὸς ὁ τῶν κοκκυμήλων καὶ σικύων, ἐξ ἰνὸς δὲ καὶ δέρματος ὁ τῶν συκαμίνων καὶ τῆς ῥόας. ἄλλοι δὲ κατ᾿ ἄλλον τρόπον μεμερισμένοι. πάντων δὲ ὡς εἰπεῖν τὸ μὲν ἔξω φλοιὸς τὸ δ᾿ ἐντὸς σὰρξ τῶν δὲ καὶ πυρήν.)
1.11.111. Bölüm
Bütün bitkilerde en son gelen şey tohumdur. Tohum kendi içinde doğuştan bir nem ve sıcaklık taşır; bunlar eksik olursa, tıpkı yumurtalar gibi, kısır olur. Kimi bitkilerde tohum saran kısmın hemen altındadır, hurmada, cevizde ve bademde olduğu gibi; ama bunların, hurmadaki gibi, birden çok saran kısmı vardır. Kimilerinde arada et ve çekirdek bulunur, zeytinde, erikte ve başkalarında olduğu gibi. Bazılarının tohumu kapsül içinde, bazılarınınki zar içinde, bazılarınınki bir kabın içindedir; bazılarınınki de tamamen çıplaktır.
Ἔσχατον δ᾿ ἐν ἅπασι τὸ σπέρμα. τοῦτο δὲ ἔχον ἐν ἑαυτῷ σύμφυτον ὑγρὸν καὶ θερμόν, ὧν ἐκλιπόντων ἄγονα, καθάπερ τὰ ὠά. καὶ τῶν μὲν εὐθὺ τὸ σπέρμα μετὰ τὸ περιέχον, οἷον φοίνικος καρύου ἀμυγδάλης, πλείω δὲ τούτων τὰ ἐμπεριέχοντα, ὡς τὰ τοῦ φοίνικος. τῶν δὲ μεταξὺ σὰρξ καὶ πυρήν, ὥσπερ ἐλάας καὶ κοκκυμηλέας καὶ ἑτέρων. ἔνια δὲ καὶ ἐν λοβῷ, τὰ δ᾿ ἐν ὑμένι, τὰ δ᾿ ἐν ἀγγείῳ, τὰ δὲ καὶ γυμνόσπερμα τελείως.
1.11.2Kapsül içinde tohum taşıyanlar yalnız bir yıllık bitkiler değildir, baklagiller ve yabani bitkilerden daha birçoğu gibi; bazı ağaçlar da öyledir: keçiboynuzu (bazıları ona "Mısır inciri" der), erguvan ve Lipara yöresindeki koloitia. Bir yıllık bitkilerin bazılarının tohumu zar içindedir, buğday ve darı gibi. Tohumları kap içinde olanlar ve çıplak olanlar da aynı şekilde vardır. Kap içinde olanlar haşhaş ve haşhaşa benzeyenlerdir; susam ise daha kendine özgü bir biçimde böyledir. Çıplak tohumlular arasında birçok sebze vardır: dereotu, kişniş, anason, kimyon, rezene ve daha birçoğu.
Ἐν λοβῷ μὲν οὐ μόνον τὰ ἐπέτεια, καθάπερ τὰ χεδροπὰ καὶ ἕτερα πλείω τῶν ἀγρίων, ἀλλὰ καὶ τῶν δένδρων ἔνια, καθάπερ ἥ τε κερωνία, ἥν τινες καλοῦσι συκῆν Αἰγυπτίαν, καὶ ἡ κερκὶς καὶ ἡ κολοιτία περὶ Λιπάραν· ἐν ὑμένι δ᾿ ἔνια τῶν ἐπετείων, ὥσπερ ὁ πυρὸς καὶ ὁ κέγχρος· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐναγγειοσπέρματα καὶ γυμνοσπέρματα. ἐναγγειοσπέρματα μὲν οἷον ἥ τε μήκων καὶ ὅσα μηκωνικά· τὸ γὰρ σήσαμον ἰδιωτέρως· γυμνοσπέρματα δὲ τῶν τε λαχάνων πολλά, καθάπερ ἄνηθον κορίαννον ἄννησον κύμινον μάραθον καὶ ἕτερα πλείω.
1.11.3Ağaçlardan ise hiçbirinin tohumu çıplak değildir; ya etle ya da kabuklarla sarılıdır: kimisi palamudunki ve "Euboia cevizi"ninki gibi deri gibi, kimisi badem ve cevizinki gibi odunsu kabuklarla. Hiçbirinin tohumu kap içinde de değildir; meğer ki biri kozalağı, meyvelerden ayrıldığı için, kap saysın.
Tohumların kendisi de kimi bitkilerde doğrudan etlidir, cevizimsi ve palamut gibi meyvelerde olduğu gibi; kimilerinde etli kısım çekirdeği sarar, zeytinde, defne meyvesinde ve başkalarında olduğu gibi. Kimilerinin tohumu ise yalnız çekirdekten ibarettir ya da en azından çekirdeğe benzer ve adeta kurudur; aspirde, incir çekirdeği gibi tohum taşıyanlarda ve birçok sebzede olduğu gibi. En açık örnek hurmanın tohumudur; bunun hiçbir boşluğu yoktur, tamamen kurudur. Bununla birlikte, söylediğimiz gibi, onda da bir tür nem ve sıcaklık bulunduğu açıktır.
τῶν δὲ δένδρων οὐδὲν γυμνόσπερμον ἀλλ᾿ ἢ σαρξὶ περιεχόμενον ἢ κελύφεσιν, τὰ μὲν δερματικοῖς, ὥσπερ ἡ βάλανος καὶ τὸ Εὐβοϊκόν, τὰ δὲ ξυλώδεσιν, ὥσπερ ἡ ἀμυγδάλη καὶ τὸ κάρυον. οὐδὲν δὲ ἐναγγειόσπερμον, εἰ μή τις τὸν κῶνον ἀγγεῖον θήσει διὰ τὸ χωρίζεσθαι τῶν καρπῶν. Αὐτὰ δὲ τὰ σπέρματα τῶν μὲν εὐθὺ σαρκώδη, καθάπερ ὅσα καρυηρὰ καὶ βαλανηρά· τῶν δὲ ἐν πυρῆνι τὸ σαρκῶδες ἔχεται, καθάπερ ἐλάας καὶ δαφνίδος καὶ ἄλλων. τῶν δ᾿ ἐμπύρηνα μόνον ἢ πυρηνώδη γε καὶ ὥσπερ ξηρά, καθάπερ τὰ κνηκώδη καὶ κεγχραμιδώδη καὶ πολλὰ τῶν λαχανηρῶν. ἐμφανέστατα δὲ τὰ τοῦ φοίνικος· οὐδὲ γὰρ κοιλότητα ἔχει τοῦτο οὐδεμίαν ἀλλ᾿ ὅλον ξηρόν· οὐ μὴν ἀλλ᾿ ὑγρότης δή τις καὶ θερμότης ὑπάρχει δῆλον ὅτι καὶ τούτῳ, καθάπερ εἴπομεν.
1.11.4Tohumlar, kiminin birbiriyle bir arada toplu durması, kiminin ise ayrı ayrı ve sıra hâlinde durmasıyla da ayrılır; kabağın ve hıyarınkiler, ağaçlardan da Pers elmasınınki gibi. Toplu duranların kimisi tek bir şeyle sarılıdır, narın, armudun, elmanın, asmanın ve incirin tohumları gibi; kimisi bir aradadır ama tek bir şeyle sarılı değildir, bir yıllık bitkilerden başak taşıyanlarınki gibi; meğer ki biri başağı saran şey saysın. Öyle sayılırsa üzüm salkımı, öteki salkımlı bitkiler ve bol besin ve toprağın iyiliği sayesinde meyvelerini toplu veren bitkiler de böyle olur; Suriye'de ve başka yerlerde zeytinlerin böyle olduğu söylenir.
Διαφέρουσι δὲ καὶ τῷ τὰ μὲν ἀθρόα μετ᾿ ἀλλήλων εἶναι, τὰ δὲ διεστῶτα καὶ στοιχηδόν, ὥσπερ τὰ τῆς κολοκύντης καὶ σικύας καὶ τῶν δένδρων, ὡς Περσικῆς μηλέας. καὶ τῶν ἀθρόων τὰ μὲν ἑνί τινι περιέχεσθαι, καθάπερ τὰ τῆς ῥόας καὶ τῆς ἀπίου καὶ μηλέας καὶ τῆς ἀμπέλου καὶ συκῆς· τὰ δὲ μετ᾿ ἀλλήλων μὲν εἶναι, μὴ περιέχεσθαι δὲ ὑφ᾿ ἑνός, ὥσπερ τὰ σταχυηρὰ τῶν ἐπετείων, εἰ μή τις θείη τὸν στάχυν ὡς περιέχον· οὕτω δ᾿ ἔσται καὶ ὁ βότρυς καὶ τἆλλα τὰ βοτρυώδη καὶ ὅσα δὴ φέρει δι᾿ εὐβοσίαν καὶ χώρας ἀρετὴν ἀθρόους τοὺς καρπούς, ὥσπερ ἐν Συρίᾳ φασὶ καὶ ἄλλοθι τὰς ἐλάας.
1.11.5Şu da bir fark gibi görünür: kimilerinin meyveleri tek bir sapçıktan ve tek bir bağlantı noktasından toplu olarak çıkar; salkımlılarda ve başaklılarda, ortak bir şeyle sarılı olmadan böyle çıktıkları söylenmişti. Kimilerinde ise böyle olmaz. Gerçi tohumlar ya da onları saranlar tek tek ele alınınca her birinin kendine ait bir bağlantı başlangıcı vardır; üzüm tanesi ve nar tanesi, yine buğday ve arpa gibi. Elmanın ve armudun tohumlarında ise bu en az görülür gibidir; çünkü birbirine değerler ve deri gibi bir zarla adeta sarılmışlardır, meyve kabuğu da bu zarın çevresindedir. Ama yine de bunların da her birinin kendi başlangıcı ve tabiatı vardır. Bu, narın tanelerinde ayrı durdukları için en açık biçimde görülür; çünkü çekirdek her birine bağlıdır, incirdeki gibi nemden ötürü belirsiz değildir.
Ἀλλὰ καὶ αὕτη δοκεῖ τις εἶναι διαφορὰ τὸ τὰ μὲν ἀφ᾿ ἑνὸς μίσχου καὶ μιᾶς προσφύσεως ἀθρόα γίνεσθαι, καθάπερ ἐπί τε τῶν βοτρυηρῶν καὶ σταχυηρῶν εἴρηται μὴ περιεχόμενα κοινῷ τινι γίνεσθαι· τὰ δὲ μὴ γίνεσθαι. ἐπεὶ καθ᾿ ἔκαστόν γε λαμβάνοντι τῶν σπερμάτων ἢ τῶν περιεχόντων ἰδίαν ἀρχὴν ἔχει τῆς προσφύσεως, οἷον ἥ τε ῥὰξ καὶ ἡ ῥόα καὶ πάλιν ὁ πυρὸς καὶ ἡ κριθή. ἥκιστα δ᾿ ἂν δόξειεν τὰ τῶν μήλων καὶ τὰ τῶν ἀπίων, ὅτι συμψαύει τε καὶ περιείληπται καθάπερ ὑμένι τινὶ δερματικῷ περὶ ὃν τὸ περικάρπιον· ἀλλ᾿ ὅμως καὶ τούτων ἕκαστον ἰδίαν ἀρχὴν ἔχει καὶ φύσιν· φανερώτατα δὲ τῷ κεχωρισθαι τὰ τῆς ῥόας· ὁ γὰρ πυρὴν ἑκαστῳ προσπέφυκεν, οὐχ ὥσπερ τῶν συκῶν ἄδηλα διὰ τὴν ὑγρότητα.
1.11.6Nitekim ikisi de etli bir şeyle ve bu etliyi öteki parçalarla birlikte saran şeyle sarılı olsa da bu bakımdan aralarında bir fark vardır: narda bu etli ve nemli kısım her çekirdeği ayrı ayrı sarar; incirin tohumlarının ise hepsinin adeta ortak bir eti vardır; üzüm çekirdeğinde ve aynı biçimde olanlarda da durum budur. Ama bu tür farklardan belki daha çoğu bulunabilir; bunların en asıl olanlarını ve tabiata en çok ilişkin olanlarını bilmemek olmaz.
καὶ γὰρ τούτῳ ἔχουσι διαφορὰν καίπερ ἀμφότερα περιεχόμενα σαρκώδει τινὶ καὶ τῷ τοῦτο περιειληφότι μετὰ τῶν ἄλλων· τὰ μὲν γὰρ περὶ ἕκαστον ἔχει πυρῆνα τὸ σαρκῶδες τοῦτο τὸ ὑγρόν, αἱ δὲ κεγχραμίδες ὥσπερ κοινόν τι πᾶσαι, καθάπερ καὶ τὸ γίγαρτον καὶ ὅσα τὸν αὐτὸν ἔχει τρόπον. ἀλλὰ τὰς μὲν τοιαύτας διαφορὰς τάχ᾿ ἄν τις λάβοι πλείους· ὧν δεῖ τὰς κυριωτάτας καὶ μάλιστα τῆς φύσεως μὴ ἀγνοεῖν.
1.12.112. Bölüm
Özsulara, biçimlere ve bütün görünüşlere göre olan farklar ise hemen herkese açıktır, söze gerek bırakmaz. Yalnız şu kadarını söyleyelim: hiçbir meyve kabuğunun biçimi düz çizgili değildir, köşesi de yoktur. Özsuların kimisi şarap gibidir, asmanın, dutun ve mersininki gibi; kimisi yağlıdır, zeytinin, defnenin, cevizin, bademin, çamın, Halep çamının ve köknarınki gibi; kimisi bal gibidir, incirin, hurmanın ve kestaneninki gibi; kimisi yakıcıdır, keklikotunun, sater otunun, tere ve hardalınki gibi; kimisi acıdır, pelinin ve kantaronunki gibi. Özsular güzel kokularıyla da ayrılır, anasonunki ve kedris'inki gibi. Bazılarınınki sulu sayılabilir, eriğinki gibi; bazılarınınki ekşidir, narın ve bazı elmalarınki gibi. Ama bütün bunların arasında şarap gibi olanları da bu cinse koymak gerekir; öteki özsular ise başka türlere girer. Bunların hepsini, Özsular Üzerine adlı eserde daha ayrıntılı anlatmak gerekir: türlerinin kaç tane olduğunu sayarak, birbirlerine göre farklarını, her birinin tabiatını ve kuvvesini göstererek.
Αἱ δὲ κατὰ τοὺς χυλοὺς καὶ τὰ σχήματα καὶ τὰς ὅλας μορφὰς σχεδὸν φανεραὶ πᾶσιν, ὥστε μὴ δεῖσθαι λόγου· πλὴν τοσοῦτόν γ᾿ ὅτι σχῆμα οὐδὲν περικάρπιον εὐθύγραμμον οὐδὲ γωνίας ἔχει. τῶν δὲ χυλῶν οἱ μέν εἰσιν οἰνώδεις, ὥσπερ ἀμπέλου συκαμίνου μύρτου· οἱ δ᾿ ἐλαώδεις, ὥσπερ ἐλάας δάφνης καρύας ἀμυγδαλῆς πεύκης πίτυος ἐλάτης· οἱ δὲ μελιτώδεις, οἷον σύκου φοίνικος διοσβαλάνου· οἱ δὲ δριμεῖς, οἷον ὀριγάνου θύμβρας καρδάμου νάπυος· οἱ δὲ πικροί, ὥσπερ ἀψινθίου κενταυρίου. διαφέρουσι δὲ καὶ ταῖς εὐωδίαις, οἷον ἀννήσου κεδρίδος· ἐνίων δὲ ὑδαρεῖς ἂν δόξαιεν, οἷον οἱ τῶν κοκκυμηλέων· οἱ δὲ ὀξεῖς, ὥσπερ ῥοῶν καὶ ἐνίων μήλων. ἁπάντων δὲ οἰνώδεις καὶ τοὺς ἐν τούτῳ τῷ γένει θετέον· ἄλλοι δὲ ἐν ἄλλοις εἴδεσιν· ὑπὲρ ὧν ἁπάντων ἀκριβέστερον ἐν τοῖς περὶ χυλῶν ῥητέον, αὐτάς τε τὰς ἰδέας διαριθμουμένους ὁπόσαι καὶ τὰς πρὸς ἀλλήλους διαφορὰς καὶ τίς ἡ ἑκάστου φύσις καὶ δύναμις.
1.12.2Söylendiği gibi, ağaçların kendi nemi de farklı türlerdendir. Kimisi süt gibidir, incirinki ve haşhaşınki gibi; kimisi zift gibidir, köknarın, çamın ve kozalaklılarınki gibi; kimisi sulu, asmanın, armudun ve elmanın, sebzelerden de hıyarın, kabağın ve marulunki gibi; kimisi bir tür yakıcılık taşır, kekiğin ve sater otununki gibi; kimisi de güzel kokuludur, kerevizin, dereotunun, rezenenin ve benzerlerininki gibi. Kısacası hepsi her ağacın, küllî olarak söylersek her bitkinin, kendi tabiatına göredir. Çünkü her bitkinin kendine özgü bir karışımı ve bileşimi vardır; bunun, bitkinin taşıdığı meyvelere uygun düştüğü açıktır. Meyvelerin çoğunda bitkinin özsuyuyla tam ve açık olmayan bir benzerlik görülür; ama bu benzerlik meyve kabuklarındadır. Bu yüzden özsuyun tabiatı meyvede daha çok işlenir ve katıksız, saf bir olgunlaşmaya erişir. Birini adeta madde, ötekini eidos ve biçim saymak gerekir.
Ἔχει δὲ καὶ ἡ τῶν δένδρων αὐτῶν ὑγρότης. ὥσπερ ἐλέχθη, διάφορα εἴδη· ἡ μὲν γάρ ἐστιν ὀπώδης, ὥσπερ ἡ τῆς συκῆς καὶ τῆς μήκωνος· ἡ δὲ πιττώδης, οἷον ἐλάτης πεύκης τῶν κωνοφόρων· ἄλλη δ᾿ ὑδαρής, οἷον ἀμπέλου ἀπίου μηλέας, καὶ τῶν λαχανωδῶν δέ, οἷον σικύου κολοκύντης θριδακίνης· αἱ δὲ [ἤδη] δριμύτητά τινα ἔχουσι, καθάπερ ἡ τοῦ θύμου καὶ θύμβρας· αἱ δὲ καὶ εὐωδίαν, ὥσπερ αἱ τοῦ σελίνου ἀνήθου μαράθου καὶ τῶν τοιούτων. ὡς δ᾿ ἁπλῶς εἰπεῖν ἅπασαι κατὰ τὴν ἰδίαν φύσιν ἑκάστου δένδρου καὶ ὡς καθ᾿ ὅλου εἰπεῖν φυτοῦ· πᾶν γὰρ ἔχει κρᾶσίν τινα καὶ μίξιν ἰδίαν, ἥπερ οἰκεία δῆλον ὅτι τυγχάνει τοῖς ὑποκειμένοις καρποῖς· ὧν τοῖς πλείστοις συνεμφαίνεταί τις ὁμοιότης οὐκ ἀκριβὴς οὐδὲ σαφής· ἀλλ᾿ ἐν τοῖς περικαρπίοις· διὸ μᾶλλον κατεργασίαν λαμβάνει καὶ πέψιν καθαρὰν καὶ εἰλικρινῆ ἡ τοῦ χυλοῦ φύσις· δεῖ γὰρ ὥσπερ τὸ μὲν ὕλην ὑπολαβεῖν τὸ δὲ εἶδος καὶ μορφήν.
1.12.3Tohumların kendisi ve onları saran zarlar da özsu bakımından farklılık gösterir. Kısacası ağaçların ve bitkilerin bütün parçaları, kök, sap, ana dal, yaprak, meyve, bitkinin bütün tabiatıyla bir yakınlık taşır; koku ve özsu bakımından birbirinden ayrılsa da. Öyle ki aynı bitkinin parçalarından kimisi hoş ve güzel kokulu, kimisi de büsbütün kokusuz ve özsuyu yoktur.
Ἔχει δὲ αὐτὰ τὰ σπέρματα καὶ οἱ χιτῶνες οἱ περὶ αὐτὰ διαφορὰν τῶν χυλῶν. ὡς δ᾿ ἀπλῶς εἰπεῖν ἅπαντα τὰ μόρια τῶν δένδρων καὶ φυτῶν, οἷον ῥίζα καυλὸς ἀκρεμὼν φύλλον καρπός, ἔχει τινὰ οἰκειότητα πρὸς τὴν ὅλην φύσιν, εἰ καὶ παραλλάττει κατά τε τὰς ὀσμὰς καὶ τοὺς χυλούς, ὡς τὰ μὲν εὔοσμα καὶ εὐώδη τὰ δ᾿ ἄοσμα καὶ ἄχυλα παντελῶς εἶναι τῶν τοῦ αὐτοῦ μορίων.
1.12.4Çünkü bazı bitkilerin çiçekleri yapraklarından daha güzel kokar; bazılarında ise tersine yapraklar ve dallar daha çok kokar, çelenk bitkilerinde olduğu gibi; bazılarında meyveler kokar; bazılarında hiçbiri kokmaz; bazılarında kökler, bazılarında da başka bir parça kokar. Özsular bakımından da durum aynıdır: yapraklarda da meyve kabuklarında da kimisi yenir, kimisi yenmez. En kendine özgüsü ıhlamurda görülür: yaprakları tatlıdır ve birçok hayvan yer, meyvesini ise hiçbir hayvan yemez. Tersi ise, yani yaprakların yenmeyip meyvelerin yalnız bizim tarafımızdan değil öteki hayvanlar tarafından da yenmesi, hiç şaşırtıcı değildir. Bu ve buna benzer öteki konuların sebeplerini ise daha sonra incelemeye çalışmalıyız.
Ἐνίων γὰρ εὔοσμα τὰ ἄνθη μᾶλλον ἢ τὰ φύλλα, τῶν δὲ ἀνάπαλιν τὰ φύλλα μᾶλλον καὶ οἱ κλῶνες, ὥσπερ τῶν στεφανωματικῶν· τῶν δὲ οἱ καρποί· τῶν δ᾿ οὐδέτερον· ἐνίων δ᾿ αἱ ῥίζαι· τῶν δέ τι μέρος. ὁμοίως δὲ καὶ κατὰ τοὺς χυλούς· τὰ μὲν γὰρ βρωτὰ τὰ δ᾿ ἄβρωτα τυγχάνει καὶ ἐν φύλλοις καὶ περικαρπίοις. ἰδιώτατον δὲ τὸ ἐπὶ τῆς φιλύρας· ταύτης γὰρ τὰ μὲν φύλλα γλυκέα καὶ πολλὰ τῶν ζώων ἐσθίει, ὁ δὲ καρπὸς οὐδενὶ βρωτός· ἐπεὶ τό γε ἀνάπαλιν οὐδὲν θαυμαστόν, ὥστε τὰ μὲν φύλλα μὴ ἐσθίεσθαι τοὺς δὲ καρποὺς οὐ μόνον ὑφ᾿ ἡμῶν ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῶν ἄλλων ζώων. ἀλλὰ καὶ περὶ τούτου καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων ὕστερον πειρατέον θεωρεῖν τὰς αἰτίας.
1.13.113. Bölüm
Şimdilik şu kadarı açık olsun: bütün parçalarda birçok yönden çok sayıda fark vardır. Nitekim çiçeklerin de kimisi tüy gibidir, asmanın, dutun ve sarmaşığın çiçeği gibi; kimisi yapraklıdır, bademin, elmanın, armudun ve eriğin çiçekleri gibi. Bunların kimisi büyüktür; zeytininki ise yapraklı olduğu hâlde küçüktür. Bir yıllık bitkilerde ve otsularda da aynı şekilde kimisi yapraklı, kimisi tüy gibidir. Hepsinin çiçeklerinden kimisi iki renkli, kimisi tek renklidir. Ağaçların çiçekleri ise çoğunlukla tek renkli ve beyazdır; hemen hemen yalnız narın çiçeği kırmızı, bazı bademlerinki de kırmızımsıdır. Evcil ağaçlardan başka hiçbirinin çiçeği gösterişli ya da iki renkli değildir; ancak bazı yabanilerde öyledir, köknarda olduğu gibi, çünkü onun çiçeği safran rengidir; dış denizde bulunduğu söylenen ve gül renginde çiçekleri olan ağaçlar da öyledir.
Νῦν δὲ τοσοῦτον ἔστω δῆλον, ὅτι κατὰ πάντα τὰ μέρη πλείους εἰσὶ διαφοραὶ πολλαχῶς· ὀπεὶ καὶ τῶν ἀνθῶν τὰ μέν ἐστι χνοώδη, καθάπερ τὸ τῆς ἀμπέλου και συκαμινου καὶ τοῦ κιττοῦ· τὰ δὲ φυλλώδη, καθάπερ ἀμυγδαλῆς μηλέας ἀπίου κοκκυμηλέας. καὶ τὰ μὲν μέγεθος ἔχει. τὸ δὲ τῆς ἐλάας φυλλῶδες ὂν ἀμέγεθες. ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς ἐπετείοις καὶ ποιώδεσι τὰ μὲν φυλλώδη τὰ δὲ χνοώδη. πάντων δὲ τὰ μὲν δίχροα τὰ δὲ μονόχροα. τὰ μὲν τῶν δένδρων τά γε πολλὰ μονόχροα καὶ λευκανθῆ· μόνον γὰρ ὡς εἰπεῖν τὸ τῆς ῥόας φοινικοῦν καὶ ἀμυγδαλῶν τινων ὑπέρυθρον· ἄλλου δὲ οὐδενὸς τῶν ἡμέρων οὔτε ἀνθῶδες οὔτε δίχρουν, ἀλλ᾿ εἴ τινος τῶν ἀγρίων, οἷον τὸ τῆς ἐλάτης· κρόκινον γὰρ τὸ ταύτης ἄνθος· καὶ ὅσα δή φασιν ἐν τῇ ἔξω θαλάττῃ ῥόδων ἔχειν τὴν χρόαν.
1.13.2Bir yıllık bitkilerin ise hemen hemen çoğunun çiçekleri böyledir, yani iki renkli ve çift çiçeklidir. Çift çiçekli derken, çiçeğin ortasında başka bir çiçek bulunmasını kastediyorum; gül, zambak ve kara menekşede olduğu gibi. Bazı çiçekler de tek yapraklı olarak gelişir ve birden çok yaprağın yalnız çizgisini taşır, iasiōnē'ninki gibi; çünkü bunun çiçeğinde yapraklar birbirinden ayrılmamıştır. Leirion'un çiçeğinin alt kısmı da ayrılmamıştır; yalnız uçlardan köşeli çıkıntılar çıkar. Zeytinin çiçeği de hemen hemen böyledir.
Ἐν δὲ τοῖς ἐπετείοις σχεδὸν τά γε πλείω τοιαῦτα καὶ δίχροα καὶ διανθῆ. λέγω δὲ διανθὲς ὅτι ἕτερον ἄνθος ἐν τῷ ἄνθει ἔχει κατὰ μέσον. ὥσπερ τὸ ῥόδον καὶ τὸ κρίνον καὶ τὸ ἴον τὸ μέλαν. ἔνια δὲ καὶ μονόφυλλα φύεται διαγραφὴν ἔχοντα μόνον τῶν πλειόνων, ὥσπερ τὸ τῆς ἰασιώνης· οὐ γὰρ κεχώρισται ταύτης ἐν τῷ ἄνθει τὸ φύλλον ἕκαστον· οὐδὲ δὴ τοῦ λειρίου τὸ κάτω μέρος, ἀλλὰ ἐκ τῶν ἄκρων ἀποφύσεις γωνιώδεις. σχεδὸν δὲ καὶ τὸ τῆς ἐλάας τοιοῦτόν ἐστιν.
1.13.3Çiçekler çıktıkları yer ve konumları bakımından da ayrılır. Kimi bitkilerde çiçek meyvenin hemen çevresindedir, asmada ve zeytinde olduğu gibi. Zeytinin çiçekleri dökülürken delinmiş görünür; insanlar da çiçeklenmenin iyi geçip geçmediğini bundan anlar. Çünkü çiçekler kavrulursa ya da ıslanırsa meyveyle birlikte dökülür ve delinmiş olmaz. Hemen hemen çoğu çiçek de meyve kabuğunu ortasında taşır; belki de meyve kabuğunun üstünde durur, nar, elma, armut, erik ve mersinde olduğu gibi; çalımsılardan da gülde ve çelenk bitkilerinin çoğunda. Çünkü bunlar tohumlarını aşağıda, çiçeğin altında taşır; bu, gülde iriliğinden ötürü en açık biçimde görülür. Bazılarında ise çiçek tohumların üstündedir, akanos, aspir ve bütün dikenli bitkilerde olduğu gibi; çünkü bunlarda her tohumun ayrı bir çiçeği vardır. Otsulardan bazıları da böyledir, papatya gibi; sebzelerden de hıyar, kabak ve sikya; çünkü bunların hepsinde çiçekler meyvelerin üstündedir ve meyveler büyürken de uzun süre üstlerinde kalır.
Διαφέρει δὲ καὶ κατὰ τὴν ἔκφυσιν καὶ θέσιν· τὰ μὲν γὰρ ἔχει περὶ αὐτὸν τὸν καρπόν, οἷον ἄμπελος ἐλάα· ἧς καὶ ἀποπίπτοντα διατετρημενα φαίνεται, καὶ τοῦτο σημεῖον λαμβάνουσιν εἰ καλῶς ἀπήνθηκεν· ἐὰν γὰρ συγκαυθῇ ἢ βρεχθῇ, συναποβάλλει τὸν καρπὸν καὶ οὐ τετρημένον γίγνεται· σχεδὸν δὲ καὶ τὰ πολλὰ τῶν ⟨ἀνθῶν⟩ ἐν μέσῳ τὸ περικάρπιον ἔχει, τάχα δὲ καὶ ἐπ᾿ αὐτοῦ τοῦ περικαρπίου, καθάπερ ῥόα μελέα ἄπιος κοκκυμηλεα μύρρινος, καὶ τῶν γε φρυγανικῶν ῥοδωνία καὶ τὰ πολλὰ τῶν στεφανωτικῶν· κάτω γὰρ ὑπὸ τὸ ἄνθος ἔχει τὰ σπέρματα· φανερώτατον δὲ ἐπὶ τοῦ ῥόδου διὰ τὸν ὄγκον. ἔνια δὲ καὶ ἐπ᾿ αὐτῶν τῶν σπερμάτων, ὥσπερ ὁ ἄκανος καὶ ὁ κνῆκος καὶ πάντα τὰ ἀκανώδη· καθ᾿ ἕκαστον γὰρ ἔχει τὸ ἄνθος. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ποιωδῶν ἔνια, καθάπερ τὸ ἄνθεμον· ἐν δὲ τοῖς λαχανηροῖς ὅ τε σίκυος καὶ ἡ κολοκύντη καὶ ἡ σικύα· πάντα γὰρ ἐπὶ τῶν καρπῶν ἔχει καὶ προσαυξανομένων ἐπιμένει τὰ ἄνθη πολὺν χρόνον.
1.13.4Bazılarında ise durum daha kendine özgüdür, sarmaşıkta ve dutta olduğu gibi: bunlarda çiçek meyve kabuklarının bütününün içindedir; ama ne uçlarda ne de tek tek her meyveyi saran kısımlarda, tersine aradaki kısımlardadır. Meğer ki bu çiçekler tüy gibi oldukları için görünmüyor olsun.
Bazı çiçekler de kısırdır; hıyarda çubuğun uçlarında çıkanlar gibi. Bu yüzden onları koparırlar; çünkü hıyarın gelişmesini engellerler. Med elmasının da ortasından adeta bir iğ gibi bir şey çıkan çiçeklerinin verimli, böyle bir şeyi olmayanların ise kısır olduğu söylenir. Çiçek veren başka bitkilerde de, ayrı ya da ayrı olmayan kısır bir çiçek çıkması gibi bir durumun olup olmadığı incelenmelidir. Çünkü asmanın ve narın bazı cinsleri meyvesini tamamlayamaz, oluşumları çiçeğe kadar varır.
Ἄλλα δὲ ἰδιωτέρως, οἷον ὁ κιττὸς καὶ ἡ συκάμινος· ἐν αὐτοῖς μὲν γὰρ ἔχει τοῖς ὅλοις περικαρπίοις, οὐ μὴν οὕτε ἐπ᾿ ἄκροις οὕτ᾿ ἐπὶ περιειληφόσι καθ᾿ ἕκαστον, ἀλλ᾿ ἐν τοῖς ἀνὰ μέσον· εἰ μὴ ἄρα οὐ σύνδηλα διὰ τὸ χνοῶδες. Ἔστι δὲ καὶ ἄγονα τῶν ἀνθῶν ἔνια, καθάπερ ἐπὶ τῶν σικύων ἃ ἐκ τῶν ἄκρων φύεται τοῦ κλήματος, δι᾿ ὃ καὶ ἀφαιροῦσιν αὐτά· κωλύει γὰρ τὴν τοῦ σικύου βλάστησιν. φασὶ δὲ καὶ τῆς μηλέας τῆς Μηδικῆς ὅσα μὲν ἔχει τῶν ἀνθῶν ὥσπερ ἠλακάτην τινὰ πεφυκυῖαν ἐκ μέσου ταῦτ᾿ εἶναι γόνιμα, ὅσα δὲ μὴ ἔχει ταῦτ᾿ ἄγονα. εἰ δὲ καὶ ἐπ᾿ ἄλλου τινὸς ταῦτα συμβαίνει τῶν ἀνθοφόρων ὥστε ἄγονον ἄνθος φύειν εἴτε κεχωρισμένον εἴτε μή, σκεπτέον. ἐπεὶ γένη γε ἔνια καὶ ἀμπέλου καὶ ῥόας ἀδυνατεῖ τελεοκαρπεῖν, ἀλλὰ μέχρι τοῦ ἄνθους ἡ γένεσις.
1.13.5(Narın çiçeği de bol ve sıktır, bütün hacmi de güllerinki gibi geniştir; ama alt kısmı başka türlüdür: kytinos, adeta ters çevrilmiş, iki kulplu küçük bir kaba benzer ve ağız kısmında girintili kenarları vardır.)
Bazıları da aynı cinsten bitkilerin kimisinin çiçek açtığını, kimisinin açmadığını söyler; erkek hurma çiçek açar, dişi hurma ise çiçek açmaz, doğrudan meyvesini gösterir.
Cinsçe aynı olan bitkilerde de böyle bir fark vardır; genel olarak meyvesini tamamlayamayanların hepsinde olduğu gibi. Çiçeğin tabiatının birçok farkı olduğu, daha önce söylenenlerden açıktır.
(Γίνεται δὲ καὶ τό γε τῆς ῥόας ἄνθος πολὺ καὶ πυκνὸν καὶ ὅλως ὁ ὄγκος πλατὺς ὥσπερ ὁ τῶν ῥόδων· κάτωθεν δ᾿ ἑτεροῖος· οἷος δίωτος μικρὸς ὥσπερ ἐκτετραμμένος ὁ κύτινος ἔχων τὰ χείλη μυχώδη.) Φασὶ δέ τινες καὶ τῶν ὁμογενῶν τὰ μὲν ἀνθεῖν τὰ δ᾿ οὔ, καθάπερ τῶν φοινίκων τὸν μὲν ἄρρενα ἀνθεῖν τὸν δὲ θῆλυν οὐκ ἀνθεῖν ἀλλ᾿ εὐθὺ προφαίνειν τὸν καρπόν. Τὰ μὲν οὖν τῷ γένει ταὐτὰ τοιαύτην τὴν διαφορὰν ἔχει, καθάπερ ὅλως ὅσα μὴ δύναται τελεοκαρπεῖν. ἡ δὲ τοῦ ἄνθους φύσις ὅτι πλείους ἔχει διαφορὰς φανερὸν ἐκ τῶν προειρημένων.
1.14.114. Bölüm
Ağaçlar meyve verme bakımından şu tür farklarla da ayrılır: kimisi yeni sürgünlerinden, kimisi geçen yılın sürgünlerinden, kimisi de ikisinden meyve verir. Yeni sürgünlerinden incir ve asma; geçen yılın sürgünlerinden zeytin, nar, elma, badem, armut, mersin ve hemen hemen bu türden bütün ağaçlar. Bunlar yeni sürgünlerinden gebe kalıp çiçek açacak olurlarsa (bu da bazılarında olur; mersinde olduğu gibi, özellikle de Arktouros'un doğuşundan sonraki sürgünlenme sırasında), meyveyi tamamlayamaz, yarı gelişmiş hâlde bozulur. Hem geçen yılın hem yeni sürgünlerinden meyve verenler ise yılda iki kez meyve veren bazı elmalar ya da başka meyveli ağaçlardır; bir de olgunlaşan ve yeni sürgünlerinden incir veren olynthos.
Διαφέρει δὲ τὰ δένδρα καὶ τοῖς τοιούτοις κατὰ τὴν καρποτοκίαν· τὰ μὲν γὰρ ἐκ τῶν νέων βλαστῶν φέρει τὰ δ᾿ ἐκ τῶν ἔνων τὰ δ᾿ ἐξ ἀμφοτέρων. ἐκ μὲν τῶν νέων συκῆ ἄμπελος· ἐκ δὲ τῶν ἔνων ἐλάα ῥόα μηλέα ἀμυγδαλῆ ἄπιος μύρρινος καὶ σχεδὸν τὰ τοιαῦτα πάντα· ἐκ δὲ τῶν νέων ἐὰν ἄρα τι συμβῇ κυῆσαι καὶ ἀνθῆσαι (γίνεται γὰρ καὶ ταῦτ᾿ ἐνίοις, ὥσπερ καὶ τῷ μυρρίνῳ καὶ μάλισθ᾿ ὡς εἰπεῖν περὶ τὰς βλαστήσεις τὰς μετ᾿ Ἀρκτοῦρον) οὐ δύναται τελεοῦν ἀλλ᾿ ἡμιγενῆ φθείρεται· ἐξ ἀμφοτέρων δὲ καὶ τῶν ἔνων καὶ τῶν νέων εἴ τινες ἄρα μηλέαι τῶν διφόρων ἢ εἴ τι ἄλλο κάρπιμον· ἔτι δὲ ὁ ὄλυνθος ἐκπέττων καὶ σῦκα φέρων ἐκ τῶν νέων.
1.14.2En kendine özgü olanı meyvenin gövdeden çıkmasıdır; Mısır'daki dut ağacında olduğu gibi: bu ağacın meyvesini gövdeden verdiği söylenir. Bazıları da hem böyle hem ana dallardan verir, keçiboynuzu gibi; çünkü bu da ana dallardan da meyve verir, ama çok değil. "Mısır inciri" denen meyveyi veren ağaca keçiboynuzu derler. Ağaçların ve genel olarak bitkilerin kimisi meyvesini uçlarında, kimisi yanlarında, kimisi de her iki yerde verir. Uçta meyve verenler ağaçlardan çok öteki bitkiler arasındadır: tahıllardan başaklılar, çalılardan funda, keçisakalı, hayıt ve başka birkaçı, sebzelerden de başı kökte olanlar. Ağaçlardan ve sebzelerden bazıları her iki yerden meyve verir, horoz ibiği, kara pazı ve lahana gibi. Nitekim zeytin de bir bakıma bunu yapar; ucunda meyve verdiğinde bunun bolluğun işareti olduğunu söylerler. Hurma da bir bakıma uçta meyve verir; yalnız yapraklarını da sürgünlerini de uçta çıkarır; çünkü bütün hayat kuvveti üst kısmındadır. Parçalara göre olan farkları bunlardan anlamaya çalışmalıyız.
Ἰδιωτάτη δὲ ἡ ἐκ τοῦ στελέχους ἔκφυσις. ὥσπερ τῆς ἐν Αἰγύπτῳ συκαμίνου· ταύτην γάρ φασι φέρειν ἐκ τοῦ στελέχους· οἱ δὲ ταύτῃ τε καὶ ἐκ τῶν ἀκρεμόνων, ὥσπερ τὴν κερωνίαν· αὕτη γὰρ καὶ ἐκ τούτων φέρει πλὴν οὐ πολύν· καλοῦσι δὲ κερωνίαν ἀφ᾿ ἧς τὰ σῦκα τὰ Αἰγύπτια καλούμενα. ἔστι δὲ καὶ τὰ μὲν ἀκρόκαρπα τῶν δένδρων και ὅλως τῶν φυτῶν τὰ δὲ πλαγιόκαρπα τὰ δ᾿ ἀμφοτερως. πλείω δ᾿ ἀκρόκαρπα τῶν ἄλλων ἢ τῶν δένδρων, οἷον τῶν τε σιτηρῶν τὰ σταχυώδη καὶ τῶν θαμνωδῶν ἐρείκη καὶ σπειραία καὶ ἄγνος καὶ ἄλλ᾿ ἄττα καὶ τῶν λαχανωδῶν τὰ κεφαλόρριζα. ἐξ ἀμφοτέρων δὲ καὶ τῶν δένδρων ἔνια καὶ τῶν λαχανωδῶν, οἷον βλίτον ἀδράφαξυς ῥάφανος· ἐπεὶ καὶ ἐλάα ποιεῖ πως τοῦτο, καί φασιν ὅταν ἄκρον ἐνέγκῃ σημεῖον εὐφορίας εἶναι. ἀκρόκαρπος δέ πως καὶ ὁ φοῖνιξ· πλὴν τοῦτό γε καὶ ἀκρόφυλλον καὶ ἀκρόβλαστον· ὅλως γὰρ ἐν τῷ ἄνω πᾶν τὸ ζωτικόν. τὰς μὲν οὖν κατὰ ⟨τὰ⟩ μέρη διαφορὰς πειρατέον ἐκ τούτων θεωρεῖν.
1.14.3Şu tür farklar ise bitkinin bütün ousiasına aittir: kimi bitkilerin evcil, kimilerinin yabani olduğu açıktır; kimisi meyveli, kimisi meyvesizdir; söylendiği gibi kimisi her dem yeşil, kimisi yaprak dökendir, kimisi de hiç yapraksızdır; kimisi çiçek açar, kimisi açmaz; kimisi erken sürgün ve erken meyve verir, kimisi geç sürgün ve geç meyve verir; buna benzer öteki farklar da öyle. Bu tür farklar bir bakıma parçalarda bulunur ya da parçalar olmadan bulunmaz. Ama en kendine özgü ve bir bakıma en büyük ayrım, hayvanlarda da olan ayrımdır: kimisi suda, kimisi karada yaşar. Çünkü bitkilerde de ıslak bir ortamın dışında yetişemeyen bir cins vardır; kimileri ise orada yetişir, ama aynı biçimde değil, daha kötü yetişir.
Αἱ δὲ τοιαῦται τῆς ὅλης οὐσίας φαίνονται· δῆλον ὅτι τὰ μὲν ἥμερα τὰ δ᾿ ἄγρια· καὶ τὰ μὲν κάρπιμα τὰ δ᾿ ἄκαρπα· καὶ ἀείφυλλα καὶ φυλλοβολα, καθάπερ ἐλέχθη, τὰ δ᾿ ὅλως ἄφυλλα· καὶ τὰ μὲν ἀνθητικὰ τὰ δ᾿ ἀνανθῆ· καὶ πρωιβλαστῆ δὲ καὶ πρωΐκαρπα τὰ δὲ ὀψιβλαστῆ καὶ ὀψίκαρπα· ὡσαύτως δὲ καὶ ὅσα παραπλήσια τούτοις. και πως τά γε τοιαῦτα ἐν τοῖς μέρεσιν ἢ οὐκ ἄνευ τῶν μερῶν ἐστιν. ἀλλ᾿ ἐκείνη ἰδιωτάτη καὶ τροπόν τινα μεγίστη διάστασις, ἥπερ καὶ ἐπὶ τῶν ζώων, ὅτι τὰ μὲν ἔνυδρα τὰ δὲ χερσαῖα· καὶ γὰρ τῶν φυτῶν ἔστι τι τοιοῦτον γένος ὃ οὐ δύναται φύεσθαι ⟨μὴ⟩ ἐν ὑγρῷ· τὰ δὲ φύεται μέν, οὐχ ὅμοια δὲ ἀλλὰ χείρω.
1.14.4Kısacası bütün ağaçların ve bitkilerin her cinsinde birden çok tür bulunur; çünkü hemen hemen hiçbiri tek türlü değildir. Ama evcil ve yabani diye adlandırılanlar arasındaki fark en açık ve en büyük farktır: incir ile yabani incir, zeytin ile yabani zeytin, armut ile yabani armut gibi. Bu ikisinin her birinin kendi içindeki farkları ise meyvelerde, yapraklarda, öteki biçimlerde ve parçalarda görülür. Ama yabanilerin çoğunun adı yoktur ve onları tanıyan azdır; evcillerin ise çoğunun adı vardır ve onlara ilişkin bilgi daha yaygındır. Asma, incir, nar, elma, armut, defne, mersin ve ötekilerden söz ediyorum; çünkü bunların kullanımı yaygın olduğu için insanlar farklarını da birlikte gözlemler.
πάντων δὲ τῶν δένδρων ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν καὶ τῶν φυτῶν εἴδη πλείω τυγχάνει καθ᾿ ἕκαστον γένος· σχεδὸν γὰρ οὐδέν ἐστιν ἀπλοῦν· ἀλλ᾿ ὅσα μὲν ἥμερα καὶ ἄγρια λέγεται ταύτην ἐμφανεστάτην καὶ μεγίστην ἔχει διαφοράν, οἷον συκῆ ἐρινεός, ἐλάα κότινος, ἄπιος ἀχράς· ὅσα δ᾿ ἐν ἑκατέρῳ τούτων τοῖς καρποῖς τε καὶ φύλλοις καὶ ταῖς ἄλλαις μορφαῖς τε καὶ τοῖς μορίοις. ἀλλὰ τῶν μὲν ἀγριων ἀνώνυμα τὰ πλεῖστα καὶ ἔμπειροι ὀλίγοι· τῶν δὲ ἡμέρων καὶ ὠνομασμένα τὰ πλείω καὶ ἡ αἴσθησις κοινοτέρα· λέγω δ᾿ οἷον ἀμπέλου συκῆς ῥόας μηλέας ἀπίου δάφνης μυρρίνης τῶν ἄλλων· ἡ γὰρ χρῆσις οὖσα κοινὴ συνθεωρεῖν ποιεῖ τὰς διαφοράς.
1.14.5İki grupta da kendine özgü olan bir şey daha vardır: yabanileri yalnız ya da en çok erkek ve dişi diye ayırırlar, evcilleri ise daha çok türe ayırırlar. Kimilerinin türlerini kavramak ve saymak daha kolaydır, kimilerininkini ise çeşitlerin çokluğundan ötürü daha zordur.
Parçaların ve bitkinin öteki yönlerinin farklarını bunlardan anlamaya çalışmalıyız. Bundan sonra oluşlar hakkında konuşmak gerekir; çünkü bu konu söylenenlerin adeta ardından gelir.
Ἴδιον δὲ καὶ τοῦτ᾿ ἐφ᾿ ἑκατέρων· τὰ μὲν γὰρ ἄγρια τῷ ἄρρενι καὶ τῷ θήλει ἢ μόνοις ἢ μάλιστα διαιροῦσι, τὰ δὲ ἥμερα πλείοσιν ἰδέαις. ἔστι δὲ τῶν μὲν ῥᾷον λαβεῖν καὶ διαριθμῆσαι τὰ εἴδη, τῶν δὲ χαλεπώτερον διὰ τὴν πολυχοίαν. Ἀλλὰ δὴ τὰς μὲν τῶν μορίων διαφορὰς καὶ τῶν ἄλλων οὐσιῶν ἐκ τούτων πειρατέον θεωρεῖν. περὶ δὲ τῶν γενέσεων μετὰ ταῦτα λεκτέον· τοῦτο γὰρ ὥσπερ ἐφεξῆς τοῖς εἰρημένοις ἐστίν.