Theophrastos · Bitkilerin Araştırılması
II. Kitap
2.1.11. Bölüm
Ağaçların ve genel olarak bitkilerin oluşu ya kendiliğinden olur ya da tohumdan, kökten, kök sürgününden, ana daldan, çubuktan, gövdenin kendisinden ya da odunun küçük parçalara kesilmesinden olur; çünkü bazı bitkiler bu yolla da yetişir. Bunlardan kendiliğinden oluş bir bakıma ilk oluştur; tohumdan ve kökten oluş ise en tabii oluşlar sayılabilir; çünkü bunlar da adeta kendiliğinden olur; bu yüzden yabani bitkilerde de vardır. Ötekiler ise tekhnēnin ya da prohairesisin işidir.
Αἱ γενέσεις τῶν δένδρων καὶ ὅλως τῶν φυτῶν ἢ αὐτόμαται ἢ ἀπὸ σπέρματος ἢ ἀπὸ ῥίζης ἢ ἀπὸ παρασπάδος ἢ ἀπὸ ἀκρεμόνος ἢ ἀπὸ κλωνὸς ἢ ἀπ᾿ αὐτοῦ τοῦ στελέχους εἰσίν, ἢ ἔτι τοῦ ξύλου κατακοπέντος εἰς μικρά· καὶ γὰρ οὕτως ἔνια φύεται. τούτων δὲ ἡ μὲν αὐτόματος πρώτη τις, αἱ δὲ ἀπὸ σπέρματος καὶ ῥίζης φυσικώταται δόξαιεν ἄν· ὥσπερ γὰρ αὐτόμαται καὶ αὐταί· δι᾿ ὃ καὶ τοῖς ἀγρίοις ὑπάρχουσιν· αἱ δὲ ἄλλαι τέχνης ἢ δὴ προαιρέσεως.
2.1.2Bütün bitkiler bu yollardan biriyle filizlenir; çoğu da birden çok yolla. Zeytin, çubuk dışında her yolla yetişir; çünkü toprağa çakıldığında yetişemez, incir dalının ve nar çubuğunun yetişmesi gibi. Yine de bazıları, toprağa çakılmış bir zeytin kazığının bir sarmaşıkla birlikte yaşadığını ve ağaç olduğunu söyler; ama böyle bir şey seyrektir; tabiatın çoğunlukla yaptığı ise öteki yollardır. İncir öteki bütün yollarla yetişir, ama kütükten ve odundan yetişmez. Elma ve armut ana dallardan da yetişir, ama seyrek olarak. Bununla birlikte ağaçların çoğu, hatta neredeyse hepsi, düzgün, genç ve iyi büyüyen dallar olursa bunlardan da yetişebilir gibi görünür. Ama öteki yollar bir bakıma daha tabiidir; bu ise ancak mümkün olan şey olarak alınmalıdır.
Ἅπαντα δὲ βλαστάνει κατά τινα τῶν τρόπων τούτων, τὰ δὲ πολλὰ κατὰ πλείους· ἐλάα μὲν γὰρ πάντως φύεται πλὴν ἀπὸ τοῦ κλωνός· οὐ γὰρ δύναται καταπηγνυμένη, καθάπερ ἡ συκῆ τῆς κράδης καὶ ἡ ῥόα τῆς ῥάβδου. καίτοι φασί γέ τινες ἤδη καὶ χάρακος παγείσης καὶ πρὸς τὸν κιττὸν συμβιῶσαι καὶ γενέσθαι δένδρον· ἀλλὰ σπάνιόν τι τὸ τοιοῦτον· θάτερα δὲ τὰ πολλὰ τῆς φύσεως. συκῆ δὲ τοὺς μὲν ἄλλους τρόπους φύεται πάντας, ἀπὸ δὲ τῶν πρέμνων καὶ τῶν ξύλων οὐ φύεται· μηλέα δὲ καὶ ἄπιος καὶ ἀπὸ τῶν ἀκρεμόνων σπανίως. οὐ μὴν ἀλλὰ τά γε πολλὰ ἢ πάνθ᾿ ὡς εἰπεῖν ἐνδέχεσθαι δοκεῖ καὶ ἀπὸ τούτων, ἐὰν λεῖοι καὶ νέοι καὶ εὐαυξεῖς ὦσιν. ἀλλὰ φυσικώτεραί πως ἐκεῖναι· τὸ δὲ ἐνδεχόμενον ὡς δυνατὸν ληπτέον.
2.1.3Genel olarak üst kısımlarından filizlenip üreyen bitkiler azdır; asmanın çubuklarından üremesi gibi. Çünkü asma "baş"tan değil çubuktan yetişir. Bunun gibi başka bir ağaç ya da çalımsı varsa o da öyledir; sedefotu, menekşe, sisymbrion, kekik ve heleniondan böyle olduğu sanılır. Bütün bitkilere en ortak olan oluş ise kök sürgününden ve tohumdan olandır; çünkü tohumu olan her bitki tohumdan da olur. Defnenin de, filizleri ayırıp diken olursa, kök sürgününden yetiştiği söylenir. Ama ayrılan sürgünün en çok altında bir kök parçası ya da kütük parçası bulunması gerekir. Bununla birlikte nar ve ilkbahar elması bu olmadan da filizlenir; badem de dikilince filizlenir.
Ὅλως γὰρ ὀλίγα τὰ ἀπὸ τῶν ἄνω μᾶλλον βλαστάνοντα καὶ γεννώμενα, καθάπερ ἄμπελος ἀπὸ τῶν κλημάτων· αὕτη γὰρ οὐκ ἀπὸ τῆς πρῴρας ἀλλ᾿ ἀπὸ τοῦ κλήματος φύεται, καὶ εἰ δή τι τοιοῦτον ἕτερον ἢ δένδρον ἢ φρυγανῶδες, ὥσπερ δοκεῖ τό τε πήγανον καὶ ἡ ἰωνία καὶ τὸ σισύμβριον καὶ ὁ ἕρπυλλος καὶ τὸ ἑλένιον. κοινοτάτη μὲν οὖν ἐστὶ πᾶσιν ἥ τε ἀπὸ τῆς παρασπάδος καὶ ἀπὸ σπέρματος. ἅπαντα γὰρ ὅσα ἔχει σπέρματα καὶ ἀπὸ σπέρματος γίνεται· ἀπὸ δὲ παρασπάδος καὶ τὴν δάφνην φασίν, ἐάν τις τὰ ἔρνη παρελὼν φυτεύσῃ. δεῖ δὲ ὑπόρριζον εἶναι μάλιστά γε τὸ παρασπώμενον ἢ ὑπόπρεμνου. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἄνευ τούτου θέλει βλαστάνειν καὶ ῥόα καὶ μηλέα ἐαρινή· βλαστάνει δὲ καὶ ἀμυγδαλῆ φυτευομένη.
2.1.4Denebilir ki en çok yolla filizlenen ağaç zeytindir: söylendiği gibi gövdeden, kesilen kütükten, kökten [odundan], çubuktan ve kazıktan yetişir. Ötekilerden de mersin; çünkü o da odun parçalarından ve kütüklerden yetişir. Ama mersinin de zeytinin de odunlarını bir karıştan kısa olmayacak biçimde kesmek ve kabuğunu soymamak gerekir.
Ağaçlar söylenen yollarla filizlenir ve oluşur. Aşılama ve göz aşısı ise bir tür karışma ya da başka türlü bir oluştur; bunlardan daha sonra söz etmek gerekir.
κατὰ πλείστους δὲ τρόπους ὡς εἰπεῖν ἡ ἐλάα βλαστάνει· καὶ γὰρ ἀπὸ τοῦ στελέχους καὶ ἀπὸ τοῦ πρέμνου κατακοπτομένου καὶ ἀπὸ τῆς ῥίζης [καὶ ἀπὸ τοῦ ξύλου] καὶ ἀπὸ ῥάβδου καὶ χάρακος ὥσπερ εἴρηται. τῶν δ᾿ ἄλλων ὁ μύρρινος· καὶ γὰρ οὗτος ἀπὸ τῶν ξύλων καὶ τῶν πρέμνων φύεται. δεῖ δὲ καὶ τούτου καὶ τῆς ἐλάας τὰ ξύλα διαιρεῖν μὴ ἐλάττω σπιθαμιαίων καὶ τὸν φλοιὸν μὴ περιαιρεῖν. Τὰ μὲν οὖν δένδρα βλαστάνει καὶ γίνεται κατὰ τοὺς εἰρημένους τρόπους· αἱ γὰρ ἐμφυτεῖαι καὶ οἱ ἐνοφθαλμισμοὶ καθάπερ μίξεις τινές εἰσιν ἢ κατ᾿ ἄλλον τρόπον γενέσεις, περὶ ὦν ὕστερον λεκτέον.
2.2.12. Bölüm
Çalımsıların ve otsuların çoğu tohumdan ya da kökten, bazıları da her ikisinden yetişir; söylendiği gibi bazıları sürgünlerinden de yetişir. Gül ve zambak, saplarının kesilmesiyle yetişir; ayrıkotu da öyle. Zambak ve gül sapın bütünü toprağa konulursa da yetişir. En kendine özgü olanı ise gözyaşından, yani akan sızıntıdan yetişmedir: zambağın, akan sızıntı kuruduğunda böyle yetiştiği sanılır. At kerevizi için de aynısı söylenir; çünkü o da bir sızıntı salar. Bir kamış türü de, biri iğ biçimli saplarını kesip yatay olarak toprağa koyar, gübre ve toprakla örterse yetişir. Başı kökte olan bitkiler de kendilerine özgü biçimde kökten yetişir.
Τῶν δὲ φρυγανωδῶν και ποιωδῶν τὰ μὲν πλεῖστα ἀπὸ σπέρματος ἢ ῥίζης τὰ δὲ και ἀμφοτέρως· ἔνια δὲ καὶ ἀπὸ τῶν βλαστῶν, ὥσπερ εἴρηται. ῥοδωνία δὲ καὶ κρινωνία κατακοπέντων τῶν καυλῶν, ὥσπερ καὶ ἡ ἄγρωστις. φύεται δὲ ἡ κρινωνία καὶ ἡ ῥοδωνία καὶ ὅλου τοῦ καυλοῦ τεθέντος. ἰδιωτάτη δὲ ἡ ἀπὸ δακρύου· καὶ γὰρ οὕτω δοκεῖ τὸ κρίνον φύεσθαι, ὅταν ξηρανθῇ τὸ ἀπορρυέν. φασὶ δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ ἱπποσελίνου· καὶ γὰρ τοῦτο ἀφίησι δάκρυον. φύεται δέ τις καὶ κάλαμος, ἐάν τις διατέμνων τὰς ἠλακάτας πλαγίας πιθῇ καὶ κατακρύψῃ κόπρῳ καὶ γῇ. ἰδίως δὲ ἀπὸ ῥίζης τῷ φύεσθαι καὶ τὰ κεφαλόρριζα.
2.2.2Bu kuvve bu kadar çok yolla işlediği için, daha önce söylendiği gibi ağaçların çoğu birden çok yolla yetişir. Ama bazıları yalnız tohumdan yetişir: köknar, çam, Halep çamı ve genel olarak bütün kozalaklılar; bir de hurma, meğer ki bazılarının dediği gibi Babil'de çubuklardan da yetiştirilsin. Servi başka yerlerde tohumdan yetişir, Girit'te ise gövdeden de yetişir; örneğin Tarra'daki dağ servisi. Orada budanan servi vardır: bu servi her biçimde kesilse, toprak hizasından da ortasından da daha yukarıdan da, kesik yerden sürgün verir. Bazı yerlerde köklerinden de sürgün verir, ama seyrek olarak.
Τοσαυταχῶς δὲ οὔσης τῆς δυνάμεως τὰ μὲν πολλὰ τῶν δένδρων, ὥσπερ ἐλέχθη πρότερον, ἐν πλείοσι τρόποις φύεται· ἔνια δὲ ἀπὸ σπέρματος φύεται μόνον, οἷον ἐλάτη πεύκη πίτυς ὅλως πᾶν τὸ κωνοφόρον· ἔτι δὲ καὶ φοῖνιξ, πλὴν εἰ ἄρα ἐν Βαβυλῶνι καὶ ἀπὸ τῶν ῥάβδων [ὥς] φασί τινες μολεύειν. κυπάριττος δὲ παρὰ μὲν τοῖς ἄλλοις ἀπὸ σπέρματος, ἐν Κρήτῃ δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ στελέχους, οἷον ἐπὶ τῆς ὀρείας ἐν Τάρρᾳ· παρὰ τούτοις γάρ ἐστιν ἡ κουριζομένη κυπάριττος· αὕτη δὲ ἀπὸ τῆς τομῆς βλαστάνει πάντα τρόπον τεμνομένη καὶ ἀπὸ γῆς καὶ ἀπὸ τοῦ μέσου καὶ ἀπὸ τοῦ ἀνωτέρω· βλαστάνει δὲ ἐνιαχοῦ καὶ ἀπὸ τῶν ῥιζῶν σπανίως δέ.
2.2.3Meşe konusunda ise görüşler ayrılır: kimisi meşenin yalnız tohumdan yetiştiğini, kimisi kökten de, ama güçlükle yetiştiğini, kimisi de kesilmiş gövdenin kendisinden yetiştiğini söyler. Yandan sürgün vermeyen bitkilerden hiçbiri kök sürgününden ve kökten yetişmez.
Περὶ δὲ δρυὸς ἀμφισβητοῦσιν· οἱ μὲν γὰρ ἀπὸ σπέρματός φασι μόνον, οἱ δὲ καὶ ἀπὸ ῥίζης γλίσχρως· οἱ δὲ καὶ ἀπ᾿ αὐτοῦ τοῦ στελέχους κοπέντος. ἀπὸ παρασπάδος δὲ καὶ ῥίζης οὐδὲν φύεται τῶν μὴ παραβλαστανόντων.
2.2.4Birden çok yolla oluşan bütün bitkilerde, kök sürgününden oluş, daha da çok yan filizden oluş, yan filiz kökten çıkıyorsa, en hızlı olanı ve en iyi büyüyenidir. Böyle ya da genel olarak fidanlardan dikilen bitkilerin hepsi meyvelerini ana bitkininkine benzetir gibi görünür. Bu yolla da filizlenebilen bitkilerin meyveden yetişenleri ise hemen hepsi daha kötü olur; bazıları büsbütün cinsinden çıkar: asma, elma, incir, nar ve armut gibi. İncirin çekirdeğinden hiçbir evcil cins çıkmaz; ya yabani incir ya da bir tür yabani incir ağacı çıkar, çoğu zaman rengi de farklı olur; çünkü siyah incirden beyazı, beyazdan da siyahı çıkar. Soylu asmadan soysuz bir asma çıkar, çoğu zaman da başka bir cins; kimi zaman da hiç evcil olmayan, yabani bir asma çıkar, bazen öyle ki meyvesini olgunlaştıramaz. Kimileri ise meyvesini büyütemez bile, yalnız çiçek açmaya kadar varır.
Ἁπάντων δὲ ὅσων πλείους αἱ γενέσεις, ἡ ἀπὸ παρασπάδος καὶ ἔτι μᾶλλον ἡ ἀπὸ παραφυάδος ταχίστη καὶ εὐαυξής, ἐὰν ἀπὸ ῥίζης ἡ παραφυὰς ᾖ. καὶ τὰ μὲν οὕτως ἢ ὅλως ἀπὸ φυτευτηρίων πεφυτευμένα πάντα δοκεῖ τοὺς καρποὺς ἐξομοιοῦν. ὅσα δ᾿ ἀπὸ τοῦ καρποῦ τῶν δυναμενων καὶ οὕτως βλαστάνειν, ἅπανθ᾿ ὡς εἰπεῖν χείρω, τὰ δὲ καὶ ὅλως ἐξίσταται τοῦ γένους, οἷον ἄμπελος μηλέα συκῆ ῥοιὰ ἄπιος· ἔκ τε γὰρ τῆς κεγχραμίδος οὐδὲν γίνεται γένος ὅλως ἥμερον, ἀλλ᾿ ἢ ἐρινεὸς ἢ ἀγρία συκῆ, διαφέρουσα πολλάκις καὶ τῇ χροίᾳ· καὶ γὰρ ἐκ μελαίνης λευκὴ καὶ ἐκ λευκῆς μέλαινα γίνεται· ἔκ τε τῆς ἀμπέλου τῆς γενναίας ἀγεννής· καὶ πολλάκις ἕτερον γένο· ὁτὲ δὲ ὅλως οὐδὲν ἥμερον ἀλλ᾿ ἄγριον ἐνίοτε καὶ τοιοῦτον ὥστε μὴ ἐκπέττειν τὸν καρπόν· αἱ δ᾿ ὥστε μηδὲ ἁδρύνειν ἀλλὰ μέχρι τοῦ ἀνθῆσαι μόνον ἀφικνεῖσθαι.
2.2.5Zeytinin çekirdeklerinden yabani zeytin çıkar; narın tatlı tanelerinden soysuz narlar, çekirdeksiz tanelerinden de sert, çoğu zaman da ekşi narlar çıkar. Armutlarda ve elmalarda da durum aynıdır: armuttan değersiz yabani armut, elmadan da cinsçe daha kötü bir elma çıkar; tatlıdan ekşi, "serçe elması"ndan da ayva çıkar. Badem de hem özsuyu bakımından hem de yumuşak kabuklusundan sert kabuklu çıktığı için daha kötü olur; bu yüzden büyüdükten sonra aşılanmasını, aşılanmazsa fidanın birçok kez yer değiştirilerek dikilmesini öğütlerler.
Φύονται δὲ καὶ ἐκ τῶν τῆς ἐλάας πυρήνων ἀγριέλαιος, καὶ ἐκ τῶν τῆς ῥόας κόκκων τῶν γλυκέων ἀγεννεῖς, καὶ ἐκ τῶν ἀπυρήνων σκληραί, πολλάκις δὲ καὶ ὀξεῖαι. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐκ τῶν ἀπίων καὶ ἐκ τῶν μηλέων· ἐκ μὲν γὰρ τῶν ἀπίων μοχθηρὰ ἡ ἀχράς, ἐκ δὲ τῶν μηλέων χείρων τε τῷ γένει καὶ ἐκ γλυκείας ὀξεῖα, καὶ ἐκ στρουθίου Κυδώνιος. χείρων δὲ καὶ ἡ ἀμυγδαλῆ καὶ τῷ χυλῷ καὶ τῷ σκληρὰ ἐκ μαλακῆς· δι᾿ ὃ καὶ αὐξηθεῖσαν ἐγκεντρίζειν κελεύουσιν, εἰ δὲ μὴ τὸ μόσχευμα μεταφυτεύειν πολλάκις.
2.2.6Meşe de daha kötü olur; nitekim Pyrrha'daki meşeden birçokları fidan yetiştirmiş, ama ona benzer bir ağaç elde edememiştir. Defne ve mersinin ise kimi zaman ana ağaçtan pek ayrılmadığı, ama çoğunlukla değiştiği, rengini bile koruyamadığı, kırmızı meyveli ağaçtan siyah meyveli ağaç çıktığı söylenir; Antandros'taki mersinde olduğu gibi. Servide de çoğu zaman dişiden erkek çıkar. Tohumdan yetişenler arasında, denebilir ki, ana ağaca en tam biçimde benzer kalan hurmadır; kozalaklı çam ve tırtıl barındıran Halep çamı da öyledir. Evcilleştirilmiş bitkilerde durum böyledir. Yabanilerde ise, daha güçlü olduklarından, ana ağaca benzer kalanların orantılı olarak daha çok olduğu açıktır. Çünkü tersi tuhaf olurdu: hele onlarda da, genel olarak da yalnız tohumdan yetişen bitkilerde de yavrular daha kötü olsaydı; meğer ki bakımla değiştirilebilsinler.
Χείρων δὲ καὶ ἡ δρῦς· ἀπὸ γοῦν τῆς ἐν Πύρρᾳ πολλοὶ φυτεύσαντες οὐκ ἐδύνανθ᾿ ὁμοίαν ποιεῖν. δάφνην δὲ καὶ μυρρίνην διαφέρειν ποτέ φασιν, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ δ᾿ ἐξίστασθαι καὶ οὐδὲ τὸ χρῶμα διασώζειν, ἀλλ᾿ ἐξ ἐρυθροῦ καρποῦ γίνεσθαι μέλαιναν, ὥσπερ καὶ τὴν ἐν Ἀντάνδρῳ· πολλάκις δὲ καὶ τὴν κυπάριττον ἐκ θηλείας ἄρρενα. μάλιστα δὲ τούτων ὁ φοῖνιξ δοκεῖ διαμένειν ὥσπερ εἰπεῖν τελείως τῶν ἀπὸ σπέρματος, καὶ πεύκη ἡ κωνοφόρος καὶ πίτυς ἡ φθειροποιός. ταῦτα μὲν οὖν ἐν τοῖς ἡμερωμένοις. ἐν δὲ τοῖς ἀγριοις δῆλον ὅτι πλειω κατὰ λόγον ὡς ἰσχυροτέροις· ἐπεὶ θάτερόν γε καὶ ἄτοπον, εἰ δὴ χείρω καὶ ἐν ἐκείνοις καὶ ὅλως ἐν τοῖς ἀπὸ σπέρματος μόνον· εἰ μή τι τῇ θεραπείᾳ δύνανται μεταβάλλειν.
2.2.7Yerler de birbirinden, hava da havadan farklıdır. Bazı yerlerde toprak ana bitkiye benzer bitkiler yetiştirir gibi görünür; Philippoi'de olduğu gibi. Tersine, yabani tohumdan evcil bitki ya da kısacası daha kötüden daha iyi bitki çıkacak biçimdeki değişme az bitkide ve az yerde görülür. Bunun yalnız narda, Mısır'da ve Kilikya'da olduğunu duyduk: Mısır'da ekşi nar, ister tohumundan ekilsin ister fidan olarak dikilsin, tatlı ya da şarap gibi olur; Kilikya'da Soloi yakınlarında, Dareios'a karşı savaşın yapıldığı Pinaros ırmağının çevresinde ise bütün narlar çekirdeksiz olur.
Διαφέρουσι δὲ καὶ τόποι τόπων καὶ ἀὴρ ἀέρος· ἐνιαχοῦ γὰρ ἐκφέρειν ἡ χώρα δοκεῖ τὰ ὅμοια, καθάπερ καὶ ἐν Φιλίπποις· ἀνάπαλιν ὀλίγα καὶ ὀλιγαχοῦ λαμβάνειν μεταβολήν, ὥστε ἐκ σπέρματος ἀγρίου ποιεῖν ἥμερον ἢ ἐκ χείρονος ἀπλῶς βέλτιον· τοῦτο γὰρ ἐπὶ τῆς ῥόας μόνον ἀκηκόαμεν ἐν Αἰγύπτῳ καὶ ἐν Κιλικίᾳ συμβαίνειν· ἐν Αἰγύπτῳ μὲν γὰρ τὴν ὀξεῖαν καὶ σπαρεῖσαν καὶ φυτευθεῖσαν γλυκεῖαν γίνεσθαί πως ἢ οἰνώδη· περὶ δὲ Σόλους τῆς Κιλικίας περὶ ποταμὸν τὸν Πίναρον, οὗ ἡ μάχη πρὸς Δαρεῖον ἐγένετο, πᾶσαι γίνονται ἀπύρηνοι.
2.2.8Bizim buradaki hurmayı biri Babil'e dikse, hem meyve vermesi hem de oradakilere benzemesi akla yatkındır. Başka bir ağacın da yerine uygun bir meyvesi varsa durum aynıdır; çünkü yer, emekten ve bakımdan daha güçlüdür. Bunun kanıtı, oradaki bitkilerin başka yere taşındıklarında kimisinin meyvesiz, kimisinin de hiç filizlenmez olmasıdır.
Εὔλογον δὲ καὶ εἴ τις τὸν παρ᾿ ἡμῶν φοίνικα φυτεύοι ἐν Βαβυλῶνι, κάρπιμόν τε γίνεσθαι καὶ ἐξομοιοῦσθαι τοῖς ἐκεῖ. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ εἴ τις ἑτέρα προσάλληλον ἔχει καρπὸν τόπῳ· κρείττων γὰρ οὗτος τῆς ἐργασίας καὶ τῆς θεραπείας. σημεῖον δ᾿ ὅτι μεταφερόμενα τἀκεῖθεν ἄκαρπα τὰ δὲ καὶ ὅλως ἀβλαστῆ γίνεται.
2.2.9Bitkiler besinle ve öteki bakımla da değişir; yabani bitkinin evcilleşmesi, evcillerin bazılarının da yabanileşmesi bu yüzdendir, nar ve badem gibi. Bazıları arpadan buğday, buğdaydan arpa, hatta aynı kökten ikisinin birden bittiğini de söyler; ama bunları daha çok masal gibi kabul etmek gerekir. Her neyse, bu yolla değişen bitkiler kendiliğinden değişir; ya da Mısır'daki ve Kilikya'daki narlar için söylediğimiz gibi toprağın değişmesiyle; tek bir bakım yüzünden değil.
Μεταβάλλει δὲ καὶ τῇ τροφῇ καὶ διὰ τὴν ἄλλην ἐπιμέλειαν, οἷς καὶ τὸ ἄγριον ἐξημεροῦται καὶ αὐτῶν δὲ τῶν ἡμερων ἔνια ἀπαγριοῦται, οἷοιν ῥόα καὶ ἀμυγδαλῆ. ἤδη δέ τινες καὶ ἐκ κριθῶν ἀναφ ῦναί φασι πυροὺς καὶ ἐκ πυρῶν κριθὰς καὶ ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ πυθμένος ἄμφω. ταῦτα μὲν οὖν ὡς μυθωδέστερα δεῖ δέχεσθαι. μεταβάλλει δ᾿ οὖν τὰ μεταβάλλοντα τὸν τρόπον τοῦτον αὐτομάτως· ἐξαλλαγῇ δὲ χώρας, ὥσπερ ἐν Αἰγύπτῳ καὶ Κιλικίᾳ περὶ τῶν ῥοῶν εἴπομεν, οὐδὲ διὰ μίαν θεραπείαν.
2.2.10Meyveli bitkilerin meyvesiz kaldığı yerlerde de durum aynıdır; Mısır'dan getirilen persion, Hellas'taki hurma ve biri Girit'te bulunduğu söylenen kara kavağı getirirse o da öyle. Bazıları üvezin de çok sıcak bir yere götürülürse meyvesiz kaldığını söyler; çünkü tabiatça soğuk bir ağaçtır. Bu iki durumun da karşıtlıklar yüzünden olması akla yatkındır; nitekim bazı bitkiler yer değiştirince hiç yetişmek istemez. Topraklara göre olan değişmeler bunlardır.
Ὡσαύτως δὲ καὶ ὅπου τὰ κάρπιμα ἄκαρπα γίνεται, καθάπερ τὸ πέρσιον τὸ ἐξ Αἰγύπτου καὶ ὁ φοῖνιξ ἐν τῇ Ἑλλάδι καὶ εἰ δή τις κομίσειε τὴν ἐν Κρήτῃ λεγομένην αἴγειρον. ἔνιοι δέ φασι καὶ τὴν ὄην ἐὰν εἰς ἀλεεινὸν ἔλθῃ σφόδρα τόπον ἄκαρπον γίνεσθαι· φύσει γὰρ ψυχρόν. εὔλογον δὲ ἀμφότερα συμβαίνειν κατὰ τὰς ἐναντιώσεις, εἴπερ μηδ᾿ ὅλως ἔνια φύεσθαι θέλει μεταβάλλοντα τοὺς τόπους. καὶ κατὰ μὲν τὰς χώρας αἱ τοιαῦται μεταβολαί.
2.2.11Dikime göre olan değişmeler ise, söylendiği gibi, tohumdan yetiştirilen bitkilerde görülür; çünkü bunlarda da her türlü sapma olur. Bakımla değişenler nar ve bademdir: nar, domuz gübresi ve bol akarsu alırsa; badem ise biri ona bir kazık çakar, uzun süre akan sızıntıyı alır ve öteki bakımları da yaparsa değişir.
Κατὰ δὲ τὴν φυτείαν τὰ ἀπὸ τῶν σπερμάτων φυτευόμενα, καθάπερ ἐλέχθη· παντοῖαι γὰρ αἱ ἐξαλλαγαὶ καὶ τούτων. τῇ θεραπείᾳ δὲ μεταβάλλει ῥόα καὶ ἀμυγδαλῆ· ῥόα μὲν κόπρον ὑείαν λαβοῦσα καὶ ὕδατος πλῆθος ῥυτοῦ· ἀμυγδαλῆ δὲ ὅταν πάτταλόν τις ἐνθῇ, καὶ τὸ δάκρυον ἀφαιρῇ τὸ ἐπιρρέον πλείω χρόνον καὶ τὴν ἄλλην ἀποδιδῷ θεραπείαν.
2.2.12Yabanilerden evcilleşenlerle evcillerden yabanileşenlerde de durumun aynı olduğu açıktır: kimisi bakımla, kimisi bakımsızlıkla değişir. Meğer ki biri bunun bir değişme olmadığını, yalnızca daha iyiye ya da daha kötüye doğru bir ilerleme olduğunu söylesin; çünkü yabani zeytini zeytin, yabani armudu armut, yabani inciri incir yapmak mümkün değildir. Yabani zeytin için söylenen şey, yani yeşil dallarının tamamen budanıp başka yere dikilirse iri zeytin verdiği, büyük olmayan bir değişikliktir. Bunları hangi biçimde anlamamız gerektiğinin bir önemi yoktur.
ὡσαύτως δὲ δῆλον ὅτι καὶ ὅσα ἐξημεροῦται τῶν ἀγρίων ἢ ἀπαγριοῦται τῶν ἡμέρων· τὰ μὲν γὰρ θεραπείᾳ τὰ δ᾿ ἀθεραπευσίᾳ μεταβάλλει· πλὴν εἴ τις λέγοι μηδὲ μεταβολὴν ἀλλ᾿ ἐπίδοσιν εἰς τὸ βέλτιον εἶναι καὶ χεῖρον· οὐ γὰρ οἷόν τε τὸν κότινον ποιεῖν ἐλάαν οὐδὲ τὴν ἀχράδα ποιεῖν ἄπιον οὐδὲ τὸν ἐρινεὸν συκῆν. ὃ γὰρ ἐπὶ τοῦ κοτινου φασὶ συμβαίνειν, ὥστ᾿ ἐὰν περικοπεὶς τὴν θαλιαν ὅλως μεταφυτευθῇ φέρειν φαυλίας, μετακίνησίς τις γίνεται οὐ μεγάλη. ταῦτα μὲν οὖν ὁποτέρως δεῖ λαβεῖν οὐθὲν ἂν διαφέροι.
2.3.13. Bölüm
Her neyse, bu tür bitkilerde kendiliğinden bir değişme olduğu söylenir; kimi zaman meyvelerde, kimi zaman da ağaçların kendisinde. Kâhinler bunları alamet sayar: ekşi narın tatlı, tatlı narın ekşi meyve vermesi gibi; yine ağaçların kendilerinin de büsbütün değişip ekşiden tatlı, tatlıdan ekşi olması gibi. Tatlıya dönmek daha kötü bir alamettir. Yabani incirden incir, incirden yabani incir olması da öyledir; incirden yabani incire dönmek daha kötüdür. Zeytinden yabani zeytin, yabani zeytinden zeytin de olur; ama bu en az görülendir. Yine beyaz incirden siyah, siyahtan beyaz incir olur. Asmada da durum aynıdır.
Φασὶ δ᾿ οὖν αὐτομάτην τινὰ γίνεσθαι τῶν τοιούτων μεταβολήν, ὁτὲ μὲν τῶν καρπῶν ὁτὲ δὲ καὶ ὅλως αὐτῶν τῶν δένδρων, ἂ καὶ σημεῖα νομίζουσιν οἱ μάντεις· οἷον ῥόαν ὀξεῖαν γλυκεῖαν ἐξενεγκεῖν καὶ γλυκεῖαν ὀξεῖαν· καὶ πάλιν ἁπλῶς αὐτὰ τὰ δένδρα μεταβάλλειν, ὥστε ἐξ ὀξείας γλυκεῖαν γίνεσθαι καὶ ἐκ γλυκείας ὀξεῖαν· χεῖρον δὲ τὸ εἰς γλυκεῖαν μεταβάλλειν. καὶ ἐξ ἐρινεοῦ συκῆν καὶ ἐκ συκῆς ἐρινεόν· χεῖρον δὲ τὸ ἐκ συκῆς. καὶ ἐξ ἐλάας κότινον καὶ ἐκ κοτίνου ἐλάαν· ἥκιστα δὲ τοῦτο. πάλιν δὲ συκῆν ἐκ λευκῆς μέλαιναν καὶ ἐκ μελαίνης λευκήν. ὁμοίως δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ ἀμπέλου.
2.3.2Bunları harika ve tabiata aykırı şeyler sayarlar. Bu tür şeylerden alışılmış olanlara ise hiç şaşırmazlar; "kapneios" denen asmanın siyah salkımdan beyaz, beyazdan siyah üzüm vermesi gibi. Kâhinler de bu tür şeyler üzerine yorum yapmaz; tıpkı, Mısır'daki nar için söylendiği gibi, toprağın tabiatça değişmeye yol açtığı yerlerdeki olaylar üzerine de yorum yapmadıkları gibi. Burada şaşırtıcı olan, bu değişmenin yalnız bir ya da iki ağaçta ve bütün zaman boyunca seyrek olarak görülmesidir. Bununla birlikte, eğer oluyorsa, bu sapmanın ağaçların bütününden çok meyvelerde görülmesi daha olasıdır.
Καὶ ταῦτα μὲν ὡς τέρατα καὶ παρὰ φύσιν ὑπολαμβάνουσιν· ὅσα δὲ συνήθη τῶν τοιούτων οὐδὲ θαυμάζουσιν ὅλως· οἷον τὸ τὴν κάπνειον ἄμπελον καλουμένην καὶ ἐκ μέλανος βότρυος λευκὸν καὶ ἐκ λευκοῦ μέλανα φέρειν· οὐδὲ γὰρ οἱ μάντεις τὰ τοιαῦτα κρίνουσιν· ἐπεὶ οὐδὲ ἐκεῖνα, παρ᾿ οἷς πέφυκεν ἡ χώρα μεταβάλλειν, ὥσπερ ἐλέχθη περὶ τῆς ῥόας ἐν Αἰγύπτῳ· ἀλλὰ τὸ ἐνταῦθα θαυμαστόν, διὰ τὸ μίαν μόνον ἢ δύο, καὶ ταύτας ἐν τῷ παντὶ χρόνῳ σπανίας. οὐ μὴν ἀλλ᾿ εἴπερ συμβαίνει, μᾶλλον ἐν τοῖς καρποῖς γίνεσθαι τὴν παραλλαγὴν ἢ ἐν ὅλοις τοῖς δένδροις.
2.3.3Çünkü meyvelerde şöyle bir düzensizlik de olur: bir zamanlar bir incir, incirlerini yaprakların arka yüzünden çıkarmıştır; nar ve asma gövdelerinden meyve vermiş, bir asma da yapraksız meyve getirmiştir. Bir zeytin yapraklarını dökmüş ama meyvesini vermiştir; bunun Peisistratos'un oğlu Thettalos'un başına geldiği söylenir. Akla aykırı gibi görünen ama öyle olmayan bazı şeyler de kışlar yüzünden ve başka sebeplerden olur. Örneğin bir zaman donla tamamen kavrulmuş bir zeytin, hem ağacın kendisi hem de yeşil dalları, baştan sona yeniden sürgün vermiştir. Boiotia'da da çekirgeler filizleri yiyip bitirdikten sonra zeytinler yeniden sürgün vermiş; yenen kısımlar ise adeta dökülmüştür. Bu tür şeyler belki en az tuhaf olanlardır, çünkü sebepleri açıktır; asıl tuhaf olan, meyvelerin kendi yerlerinden çıkmaması ya da bitkiye özgü olmayan meyveler verilmesidir; hele de, söylendiği gibi, bütün tabiatta bir değişme olursa. Ağaçlardaki değişmeler işte böyle şeylerdir.
Ἐπεὶ καὶ τοιαύτη τις ἀταξία γίνεται περὶ τοὺς καρπούς· οἷον ἤδη ποτὲ συκῆ τὰ σῦκα ἔφυσεν ἐκ τοῦ ὄπισθεν τῶν θρίων· καὶ ῥόα δὲ καὶ ἄμπελος ἐκ τῶν στελεχῶν, καὶ ἄμπελος ἄνευ φύλλων καρπὸν ἤνεγκεν. ἐλάα δὲ τὰ μὲν φύλλα ἀπέβαλε τὸν δὲ καρπὸν ἐξήνεγκεν· ὃ καὶ Θετταλῷ τῷ Πεισιστράτου γενέσθαι λέγεται. συμβαίνει δὲ καὶ διὰ χειμῶνας τοῦτο καὶ δι᾿ ἄλλας αἰτίας ἔνια τῶν δοκούντων εἶναι παρὰ λόγον οὐκ ὄντων δέ· οἷον ἐλάα ποτ᾿ ἀποκαυθεῖσα τελέως ἀνεβλάστησεν ὅλη, καὶ αὐτὴ καὶ ἡ θαλία. ἐν δὲ τῇ Βοιωτίᾳ καταβρωθέντων τῶν ἐρνῶν ὑπ᾿ ἀττελέβων πάλιν ἀνεβλάστησε· τὰ δ᾿ οἷον ἀπέπεσεν. ἥκιστα δ᾿ ἴσως τὰ τοιαῦτα ἄτοπα διὰ το φανερὰς ἔχειν τὰς αἰτίας, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ μὴ ἐκ τῶν οἰκείων τόπων φέρειν τοὺς καρποὺς ἢ μὴ οἰκείους· καὶ μάλιστα δ᾿ εἰ τῆς ὅλης φύσεως γίνεται μεταβολή, καθάπερ ἐλέχθη. περὶ μὲν οὖν τὰ δένδρα τοιαῦται τινές εἰσι μεταβολαί.
2.4.14. Bölüm
Öteki bitkilerden sisymbrionun, bakımla tutulmazsa naneye dönüştüğü sanılır; bu yüzden onu sık sık başka yere dikerler. Buğdayın da deliceye dönüştüğü sanılır. Bu değişmeler, eğer oluyorsa, ağaçlardakiler gibi kendiliğinden olur. Bir yıllık bitkilerde ise hazırlıkla olur; örneğin siyez ve kaplıca, dövülüp kabuklarından ayrıldıktan sonra ekilirse buğdaya dönüşür; bu da hemen değil, üçüncü yılda olur. Bu, tohumların topraklara göre değişmesine hemen hemen benzer; çünkü tohumlar da her toprağa göre değişir ve siyez de hemen hemen aynı sürede değişir. Yabani buğday ve arpa da bakılıp evcilleştirilince aynı sürede değişir.
Τῶν δὲ ἄλλων τό τε σισύμβριον εἰς μίνθαν δοκεῖ μεταβάλλειν, ἐὰν μὴ κατεχηται τῇ θεραπείᾳ, δι᾿ ὃ καὶ μεταφυτεύουσι πολλάκις, καὶ ὁ πυρὸς εἰς αἶραν. ταῦτα μὲν οὖν ἐν τοῖς δένδροις αὐτομάτως, εἴπερ γίνεται. τὰ δ᾿ ἐν τοῖς ἐπετείοις διὰ παρασκευῆς· οἷον ἡ τίφη καὶ ἡ ζειὰ μεταβάλλουσιν εἰς πυρὸν ἐὰν πτισθεῖσαι σπείρωνται. καὶ τοῦτ᾿ οὐκ εὐθὺς ἀλλὰ τῷ τρίτῳ ἔτει. σχεδὸν δὲ παραπλήσιον τοῦτό γε τῷ τὰ σπέρματα κατὰ τὰς χώρας μεταβάλλειν· μεταβάλλει γὰρ καὶ ταῦτα καθ᾿ ἑκάστην χώραν καὶ σχεδὸν ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ καὶ ἡ τίφη. μεταβάλλουσι δὲ καὶ οἱ ἄγριοι πυροὶ καὶ αἱ κριθαὶ θεραπευόμεναι καὶ ἐξημερούμεναι κατὰ τὸν ἴσον χρόνον.
2.4.2Bunlar toprağın değişmesi ve bakımla oluyor gibi görünür; bazıları ikisiyle birden, bazıları yalnız bakımla. Örneğin baklagillerin pişmez olmasını önlemek için onları bir gece natronlu suda ıslatıp ertesi gün kuru toprağa ekmeyi öğütlerler; mercimeklerin iri olması için onları sığır tezeğine ekerler; nohutların büyük olması için de kabuklarıyla birlikte ıslatıp ekmeyi öğütlerler. Ekim mevsimine göre de hafiflik ve zararsızlık bakımından değişirler: örneğin biri burçakları ilkbaharda ekerse hiç zarar vermeyen burçaklar olur, sonbaharda ekilenler gibi ağır olmazlar.
Καὶ ταῦτα μὲν ἔοικε χώρας τε μεταβολῇ και θεραπείᾳ γίνεσθαι· καὶ ἔνια ἀμφοτέροις, τὰ δὲ τῇ θεραπείᾳ μόνον· οἷον πρὸς τὸ τὰ ὄσπρια μὴ γίνεσθαι ἀτεράμονα βρέξαντα κελεύουσιν ἐν νίτρῳ νύκτα τῇ ὑστεραίᾳ σπείρειν ἐν ξηρᾷ· φακοὺς ὥστε ἁδροὺς γίνεσθαι φυτεύουσιν ἐν βολίτῳ· τοὺς ἐρεβίνθους δέ, ὥστε μεγάλους, αὐτοῖς τοῖς κελύφεσι βρέξαντα σπείρειν. μεταβάλλουσι δὲ καὶ κατὰ τὰς ὥρας τοῦ σπόρου πρὸς κουφότητα καὶ ἀλυπίαν· οἷον ἐάν τις τοὺς ὀρόβους ἐαρινοὺς σπείρῃ τρισάλυποι γίνονται, καὶ οὐχ ὡς οἱ μετοπωρινοὶ βαρεῖς.
2.4.3Sebzelerde de bakım yüzünden değişme olur: örneğin kerevizin, ekildikten sonra çiğnenir ve üzerinden silindir geçirilirse kıvırcık çıktığı söylenir. Sebzeler de, öteki bitkiler gibi, toprak değiştirince değişir. Bu tür şeyler hepsine ortaktır. Bir ağacın, hayvanlarda olduğu gibi, bir sakatlanma ya da bir parçasının koparılmasıyla kısır kalıp kalmadığı ise incelenmelidir. Her neyse, budama yoluyla, zarar görmüş bir şey gibi daha çok ya da daha az meyve verdiği açıkça görülmüş bir ağaç yoktur; ya bütünüyle ölür ya da yaşamaya devam edip meyve verir. Yaşlılık ise hepsine ortak bir yok oluştur.
Γίνεται δὲ καὶ ἐν τοῖς λαχάνοις μεταβολὴ διὰ τὴν θεραπείαν· οἷον τὸ σέλινον, ἐὰν σπαρὲν καταπατηθῇ καὶ κυλινδρωθῇ, ἀναφ ύεσθαί φασιν οὖλον. μετσβάλλει δὲ καὶ τὴν χώραν ἐξαλλάττοντα, καθάπερ καὶ τἆλλα. καὶ τὰ μὲν τοιαῦτα κοινὰ πάντων ἐστίν. εἰ δὲ κατά τινα πήρωσιν ἢ ἀφαίρεσιν μέρους δένδρον ἄγονον γίνεται, καθάπερ τὰ ζῶα, τοῦτο σκεπτέον· οὐδὲν γοῦν φανερὸν κατά γε τὴν διαίρεσιν εἰς τὸ πλείω καὶ ἐλάττω φέρειν ὥσπερ κακούμενον, ἀλλ᾿ ἢ ἀπόλλυται τὸ ὅλον ἢ διαμένον καρποφορεῖ. τὸ δὲ γῆρας κοινή τις φθορὰ πᾶσιν.
2.4.4Bu tür değişmelerin hayvanlarda tabii ve daha çok olması belki daha tuhaf görünebilir. Çünkü bazı hayvanların mevsimlere göre değiştiği sanılır, atmaca, çavuşkuşu ve buna benzer başka kuşlar gibi; yerlerin başkalaşmasına göre de değişirler, su yılanının bataklıklar kuruyunca engereğe dönüşmesi gibi. Bazıları da en açık biçimde oluş sırasında değişir ve birçok hayvan biçiminden geçer: tırtıldan krizalit, ondan da kelebek olur; bu başka birçok hayvanda da vardır. Bunda belki tuhaf bir şey yoktur, aradığımız şeye de benzemez. Ama ağaçlarda ve genel olarak bütün bitki örtüsünde, daha önce de söylendiği gibi, gökten gelen buna benzer bir değişme olduğunda kendiliğinden başka biçimde sürgün verme görülür. Oluşlar ve değişmeler konusundaki şeyleri bunlardan anlamak gerekir.
Ἄ τοπον δ᾿ ἂν δόξειε μᾶλλον εἰ ἐν τοῖς ζώοις αἱ τοιαῦται μεταβολαὶ φυσικαὶ καὶ πλείους· καὶ γὰρ κατὰ τὰς ὥρας ἔνια δοκεῖ μεταβάλλειν, ὥσπερ ὁ ἱέραξ καὶ ἔποψ καὶ ἄλλα τῶν ὁμοίων ὀρνέων. καὶ κατὰ τὰς τῶν τόπων ἀλλοιώσεις, ὥσπερ ὁ ὕδρος εἰς ἔχιν ξηραινομένων τῶν λιβάδων. . φανερώτατα δὲ καὶ κατὰ τὰς γενέσεις ἔνια, καὶ μεταβάλλει διὰ πλειόνων ζωων· οἷον ἐκ κάμπης γίνεται χρυσαλλὶς εἶτ᾿ ἐκ ταύτης ψυχή· καὶ ἐπ᾿ ἄλλων δ᾿ ἐστὶ τοῦτο πλειόνων, οὐδὲν ἴσως ἄτοπον, οὐδ᾿ ὅμοιον τὸ ζητούμενον. ἀλλ᾿ ἐκεῖνο συμβαίνει περὶ τὰ δένδρα καὶ ὅλως πᾶσαν τὴν ὕλην, ὥσπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον, ὥστε αὐτομάτην μεταβλαστάνειν μεταβολῆς τινος γινομένης ἐκ τῶν οὐρανίων τοιαύτης. τὰ μὲν οὖν περὶ τὰς γενέσεις καὶ μεταβολὰς ἐκ τούτων θεωρητέον.
2.5.15. Bölüm
Toprak işleri ve bakımlar büyük katkı yaptığından, onlardan da önce dikimler büyük farklar doğurduğundan, bunlar hakkında da konuşmak gerekir.
Önce dikimler hakkında. Hangi mevsimlerde yapılması gerektiği daha önce söylendi. Fidanların olabildiğince güzel olanlarının seçilmesini, dikeceğin toprağa benzer ya da ondan daha kötü bir topraktan alınmasını öğütlerler; çukurların da olabildiğince önceden kazılmasını, kökleri daha yüzeysel olan bitkiler için bile hep daha derin kazılmasını.
Ἐπεὶ δὲ καὶ αἱ ἐργασίαι καὶ αἱ θεραπεῖαι μεγάλα συμβάλλονται, καὶ ἔτι πρότερον αἱ φυτεῖαι καὶ ποιοῦσι μεγάλας διαφοράς, λεκτέον καὶ περὶ τούτων. Καὶ πρῶτον περὶ τῶν φυτειῶν. αἱ μὲν οὖν ὧραι πρότερον εἴρηνται καθ᾿ ἃς δεῖ. τὰ δὲ φυτὰ λαμβάνειν κελεύουσιν ὡς κάλλιστα καὶ ἐξ ὁμοίας γῆς εἰς ἣν μέλλεις φυτεύειν, ἢ χειρονος· τοὺς δὲ γυροὺς προορύττειν ὡς πλείστου χρόνου καὶ βαθυτέρους αἰεὶ καὶ τοῖς ἐπιπολαιορριζοτέροις.
2.5.2Bazıları hiçbir kökün bir buçuk ayaktan daha aşağı inmediğini söyler; bu yüzden daha derine dikenleri kınarlar. Ama birçok bitki için doğru söylemiyor gibi görünürler: tabiatça derin köklü bir bitki derin bir toprak yığınına ya da böyle bir toprağa ya da yere rastlarsa kökünü çok daha uzağa salar. Biri, kaldıraçla söküp başka yere diktiği bir çamın sekiz arşından uzun bir kökü olduğunu söylemiştir; üstelik kök bütünüyle çıkarılmamış, kopmuştu.
Λέγουσι δέ τινες ὡς οὐδεμία κατωτέρω διικνεῖται τριῶν ἡμιποδίων· δι᾿ ὃ καὶ ἐπιτιμῶσι τοῖς ἐν μείζονι βάθει φυτεύουσιν· οὐκ ἐοίκασι δὲ ὀρθῶς λέγειν ἐπὶ πολλῶν· ἀλλ᾿ ἐὰν ἡ χώματος ἐπιλάβηται βαθέος ἢ καὶ χώρας τοιαύτης ἢ καὶ τόπου, πολλῷ μακροτέραν ὠθεῖ τὸ τῇ φύσει βαθύρριζον. πεύκην δέ τις ἔφη μεταφυτεύων μεμοχλευμένην μείζω τὴν ῥίζαν ἔχειν ὀκτάπηχυν καίπερ οὐχ ὅλης ἐξαιρεθείσης ἀλλ᾿ ἀπορραγεισης.
2.5.3Fidanlar mümkünse altında kök parçası olan fidanlar olmalıdır; değilse asma dışında yukarıdan değil aşağıdaki kısımlardan alınmalıdır. Kökü olanlar dik olarak yerleştirilmeli; kökü olmayanlarda ise fidanın altına bir karış ya da biraz daha fazla bir parça uzatılmalıdır. Bazıları köklü fidanlarda da böyle yapılmasını, fidanın da ağaçtayken bulunduğu konumda, kuzeye, doğuya ve güneye bakan yüzleri aynı yöne gelecek biçimde konulmasını öğütler. Mümkün olan bitkilerde daldırmayla önceden köklendirme de yapılmalıdır: kimisinde ağacın üstündeyken, zeytin, armut, elma ve incirde olduğu gibi; kimisinde ise ağaçtan ayırarak, asmada olduğu gibi; çünkü asmayı ağacın üstündeyken daldırmayla köklendirmek mümkün değildir.
Τὰ δὲ φυτευτήρια ἐὰν μὲν ἐνδέχηται ὑπόρριζα, εἰ δὲ μή, δεῖ μᾶλλον ἀπὸ τῶν κάτω ἢ τῶν ἄνω λαμβάνειν, πλὴν ἀμπέλου· καὶ τὰ μὲν ἔχοντα ῥίζας ὀρθὰ ἐμβάλλειν, τὰ δὲ μὴ ἔχοντα ὑποβάλλειν τοῦ φυτευτηρίου ὅσον σπιθαμὴν ἢ μικρῷ πλεῖον. ἔνιοι δὲ κελεύουσι καὶ τῶν ὑπορρίζων ὑποβαλλειν, τιθέναι δὲ καὶ τὴν θέσιν ὁμοίως ἥνπερ εἶχεν ἐπὶ τῶν δένδρων τὰ πρόσβορρα καὶ τὰ πρὸς ἕω καὶ τὰ πρὸς μεσημβρίαν. ὅσα δὲ ἐνδέχεται τῶν φυτῶν καὶ προμοσχεύειν· τὰ μὲν ἐπ᾿ αὐτῶν τῶν δένδρων, οἷον ἐλάας ἀπίου μηλέας συκῆς· τὰ δ᾿ ἀφαιροῦντας, οἷον ἀμπέλου· ταύτην γὰρ οὐχ οἷόν τε ἐπ᾿ αὐτῆς μοσχεύειν.
2.5.4Fidanlar altında kök ya da kütük parçası olarak alınmıyorsa, zeytinde yapıldığı gibi, odunu alttan yarıp içine bir taş koyarak dikmek gerekir; zeytinde de incirde de ötekilerde de aynı şekilde. İncir şöyle de dikilir: kalın bir incir dalının ucu sivriltilir ve toprak üstünde küçük bir kısmı kalana dek tokmakla çakılır, sonra üstüne kum dökülerek örtülür. Bu fidanların gençken daha da güzel olduğunu söylerler.
Ἑὰν δὲ μὴ ὑπόρριζα τὰ φυτὰ μηδὲ ὑπόπρεμνα λαμβάνειν, καθάπερ τῆς ἐλάας, σχίσαντά τε τὸ ξύλον κάτωθεν καὶ λίθον ἐμβαλόντα φυτεύειν· ὁμοίως δὲ καὶ τῆς ἐλάας καὶ συκῆς καὶ τῶν ἄλλων. φυτεύεται δὲ ἡ συκῆ καὶ ἐάν τις κράδην παχεῖαν ἀποξύνας σφύρᾳ παίῃ. ἄχρι οὗ ἂν ἀπολίπῃ μικρὸν ὑπὲρ τῆς γῆς, εἶτ᾿ αὐτῆς ἄμμον βαλὼν ἄνωθεν ἐπιχώσῃ· καὶ γίνεσθαι δή φασι καὶ καλλίω ταῦτα τὰ φυτά, μέχρι οὗ ἂν ᾖ νέα.
2.5.5Asmalarda da kazık yoluyla yapılan dikim buna benzer; çünkü kazık, çubuğun zayıflığı yüzünden ona önceden yol açar. Narı ve başka ağaçları da böyle dikerler. İncir, bir adasoğanının içine dikilirse daha çabuk gelişir ve kurtlar tarafından daha az yenir. Genel olarak adasoğanının içine dikilen her şey kolay sürgün verir ve daha çabuk büyür. Gövdeden alınıp parçalara kesilerek dikilen bitkiler ise kesik yeri aşağıya çevrilerek dikilmelidir; söylendiği gibi bir karıştan kısa olmayacak biçimde kesilmeli ve kabukları üzerinde bırakılmalıdır. Böyle parçalardan filizler çıkar; bunlar sürgün verdikçe dibine sürekli toprak yığılmalıdır, ta ki filiz tam gelişene dek. Bu yöntem zeytine ve mersine özgüdür; ötekiler ise bütün bitkilere daha ortaktır.
Παραπλησία καὶ τῶν ἀμπέλων, ὅταν ἀπὸ τοῦ παττάλου· προοδοποιεῖ γὰρ ὁ πάτταλος ἐκείνῳ τῷ κλήματι διὰ τὴν ἀσθένειαν· φυτεύουσιν οὕτω καὶ ῥόαν καὶ ἄλλα τῶν δένδρων. ἡ συκῆ δέ, ἐὰν ἐν σκίλλῃ φυτευθῇ, θᾶττον παραγίνεται καὶ ἧττον ὑπὸ σκωλήκων κατεσθίεται. ὅλως δὲ πᾶν ἐν σκίλλῃ φυτευόμενον εὐβλαστὲς καὶ θᾶττον αὐξάνεται. ὅσα δὲ ἐκ τοῦ στελέχους καὶ διακοπτόμενα φυτεύεται, κάτω τρέποντα τὴν τομὴν δεῖ φυτεύειν, διακόπτειν δὲ μὴ ἐλάττω σπιθαμιαίων, ὥσπερ ἐλέχθη, καὶ τὸν φλοιὸν προσεῖναι· φύεται δ᾿ ἐκ τῶν τοιούτων ἔρνη· βλαστανόντων δ᾿ ἀεὶ προσχωννύειν, ἄχρι οὗ ἂν γένηται ἄρτιον· αὕτη μὲν οὖν τῆς ἐλάας ἰδία καὶ τοῦ μυρρίνου, αἱ δ᾿ ἄλλαι κοινότεραι πᾶσιν.
2.5.6Kök salmada da, hangi biçimde olursa olsun dikime dayanmada da en iyi ağaç incirdir. Nar, mersin ve defneyi sık, birbirinden dokuz ayaktan fazla uzak olmayacak biçimde dikmeyi öğütlerler; elmaları biraz daha aralıklı, armutları ve yabani armutları daha da aralıklı, bademleri ve incirleri çok daha aralıklı dikmeyi; zeytini de aynı şekilde. Aralıklar yere göre de ayarlanmalıdır: dağlık yerlerde ovalardakinden daha dar olmalıdır.
Ἄριστον δὲ καὶ ῥιζώσασθαι καὶ φυτείας μάλιστα τῆς τυχούσης ἡ συκῆ. φυτεύειν δὲ ῥόας μὲν καὶ μυρρίνους καὶ δάφνας πυκνὰς κελεύουσι, μὴ πλέον διεστώσας ἢ ἐννέα πόδας, μηλέας δὲ μικρῷ μακρότερον, ἀπίους δὲ καὶ ὄγχνας ἔτι μᾶλλον, ἀμυγδαλᾶς δὲ καὶ συκᾶς πολλῷ πλέον, ὡσαύτως δὲ καὶ τὴν ἐλάαν. ποιεῖσθαι δὲ καὶ πρὸς τὸν τόπον τὰς ἀποστάσεις· ἐν γὰρ τοῖς ὀρεινοῖς ἐλάττους ἢ ἐν τοῖς πεδεινοῖς.
2.5.7Denebilir ki en önemlisi, her bitkiye uygun toprağı vermektir; çünkü bitki en çok o zaman gelişir. Kısacası zeytine, incire ve asmaya en uygun toprağın ova toprağı, sert kabuklu meyve ağaçlarına da dağ eteklerinin uygun olduğu söylenir. Aynı cinsten olanların da kendilerine uygun toprakları bilinmelidir. Denebilir ki en büyük farklılık asmalarda görülür; çünkü bazıları, toprağın kaç türü varsa asmanın da o kadar türü olduğunu söyler. Tabiatlarına uygun dikilirlerse iyi olurlar, tabiatlarına aykırı dikilirlerse meyvesiz kalırlar. Bunlar bütün bitkilere ortak şeylerdir.
Μέγιστον δὲ ὡς εἰπεῖν τὸ τὴν πρόσφορον ἑκάστῳ χώραν ἀποδιδόναι· τότε γὰρ εὐθενεῖ μάλιστα. ὡς δ᾿ ἀπλῶς εἰπεῖν ἐλάᾳ μὲν καὶ συκῇ καὶ ἀμπέλῳ τὴν πεδειν ήν φασιν οἰκειοτάτην εἶναι, τοῖς δὲ ἀκροδρύοις τὰς ὑπωρείας. χρὴ δὲ καὶ ἐν ωὐτοῖς τοῖς ὁμογενέσι μὴ ἀγνοεῖν τὰς οἰκείας. ἐν πλείστῃ δὲ ὡς εἰπεῖν διαφορᾷ τὰ τῶν ἀμπέλων ἐστίν· ὅσα γάρ ἐστι γῆς εἴδη, τοσαῦτά τινές φασι καὶ ἀμπέλων εἶναι. φυτευόμενα μὲν οὖν κατὰ φύσιν ἀγαθὰ γίνεσθαι παρὰ φύσιν δὲ ἄκαρπα. ταῦτα μὲν οὖν ὥσπερ κοινὰ πάντων.
2.6.16. Bölüm
Hurmaların dikimi de, sonraki bakımı da öteki ağaçlarınkinden farklı ve kendine özgüdür. Birkaç çekirdeği aynı yere koyarak dikerler: ikisini alta, ikisini üste yerleştirip bağlarlar, hepsini de yüzükoyun koyarlar. Çünkü bazılarının söylediği gibi sürgün çekirdeğin yukarı bakan, oyuk yüzünden değil, üst kısmından çıkar. Bu yüzden üstte konanları birbirine bağlarken sürgünün çıkacağı başlangıç noktalarını örtmemek gerekir; bunlar tecrübeli kişilerce görülebilir. Aynı yere birden çok çekirdek koymalarının sebebi, tek çekirdekten yapılan dikimin zayıf olmasıdır. Bu çekirdeklerin kökleri birbirine dolanır, ilk sürgünler de hemen birbirine sarılır; böylece tek bir gövde oluşur.
Τῶν δὲ φοινίκων ἴδιος ἡ φυτεία παρὰ αἆλλα καὶ ἡ μετὰ ταῦτα θεραπεία. φυτεύουσι γὰρ πλείους εἰς ταὐτὸ τιθέντες δύο κάτω καὶ δύο ἄνωθεν ἐπιδοῦντες, πρανεῖς δὲ πάντας. τὴν γὰρ ἔκφυσιν οὐκ ἐκ τῶν ὑπτίων καὶ κοίλων ποιεῖται, καθάπερ τινές φασιν, ἀλλ᾿ ἐκ τῶν ἄνω, δι᾿ ὃ καὶ ἐν τῇ ἐπιζεύξει τῶν ἐπιτιθεμένων οὐ δεῖ περικαλύπτειν τὰς ἀρχὰς ὅθεν ἡ ἔκφυσις· φανεραὶ δ᾿ εἰσι τοῖς ἐμπείροις. διὰ τοῦτο δ᾿ εἰς τὸ αὐτὸ πλείους τιθέασιν ὅτι ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἀσθενὴς ἡ φυτεία. τούτων δὲ αἵ τε ῥίζαι πρὸς ἀλλήλας συμπλέκονται καὶ εὐθὺς αἱ πρῶται βλαστήσεις, ὥστε ἓν γίνεσθαι τὸ στέλεχος.
2.6.2Meyveden yapılan dikim aşağı yukarı böyledir. Ağacın kendisinden yapılan dikim ise "beyin"in bulunduğu üst kısmı kesip alarak yapılır; bu kısımdan iki arşın kadar keserler, yarıp nemli tarafını alta gelecek biçimde toprağa koyarlar. Hurma tuzlu toprağı sever; bu yüzden toprağın böyle olmadığı yerlerde çiftçiler çevresine tuz serper. Bunu köklerin hemen çevresine değil, biraz uzağa, yarım hekteus kadar serpmek gerekir. Hurmanın böyle bir toprak aradığına şunu da kanıt sayarlar: hurmanın bol olduğu her yerde topraklar tuzludur. Söylediklerine göre Babil'de, hurmaların yetiştiği yerlerde, Libya'da, Mısır'da ve Fenike'de durum böyledir; hurmaların en çok bulunduğu Koile Suriye'de ise saklanabilecek hurmalar yalnız üç tuzlu yerde yetişir; öteki yerlerdekiler dayanmaz, çürür; tazeyken lezzetli olurlar ve öyle tüketilirler.
Ἡ μὲν οὖν ἀπὸ τῶν καρπῶν φυτεία τοιαύτη τις· ἡ δ᾿ ἀφ᾿ αὑτοῦ, ὅταν ἀφέλωσι τὸ ἄνω ἐν ᾧπερ ὁ ἐγκέφαλος· ἀφαιροῦσι δὲ ὅσον δίπηχυ· σχίσαντες δὲ τοῦτο κάτω τιθέασι τὸ ὑγρόν· φιλεῖ δὲ χώραν ἁλμώδη· δι᾿ ὃ καὶ ὅπου μὴ τοιαύτη τυγχάνει περιπάττουσιν ἄλας οἱ γεωργοί· τοῦτο δὲ δεῖ ποιεῖν μὴ περὶ αὐτὰς τὰς ῥίζας ἀλλ᾿ ἄποθεν ἀποστήσαντα περιπάττειν ὅσον ἡμίεκτον· ὅτι δὲ τοιαύτην ζητεῖ χώραν κἀκεῖνο ποιοῦνται σημεῖον· πανταχοῦ γὰρ ὅπου πλῆθος φοινίκων ἁλμώδεις αἱ χῶραι· καὶ γὰρ ἐν Βαβυλῶνί φασιν, ὅπου οί φοίνικες πεφύκασι, καὶ ἐν Λιβύῃ δὲ καὶ ἐν Αἰγύπτῳ καὶ Φοινίκῃ καὶ τῆς Συρίας δὲ τῆς κοίλης, ἐν ᾗ γ᾿ οἱ πλεῖστοι τυγχάνουσιν, ἐν τρισὶ μόνοις τόποις ἁλμώδεσιν εἶναι τοὺς δυναμένους θησαυρίζεσθαι· τοὺς δ᾿ ἐν τοῖς ἄλλοις οὐ διαμένειν ἀλλὰ σήπεσθαι, χλωροὺς δ᾿ ἡδεῖς εἶναι καὶ καταναλίσκειν οὕτω.
2.6.3Bu ağaç bol sulamayı da çok sever. Gübre konusunda ise görüşler ayrılır: kimisi hurmanın gübreden hoşlanmadığını, ona en aykırı şeyin gübre olduğunu söyler; kimisi de gübre kullandıklarını ve bunun ağacı çok geliştirdiğini, ama Rodos'takiler gibi gübrenin üstüne bol su vermek gerektiğini söyler. Bu incelenmelidir; çünkü belki kimisi şöyle, kimisi böyle bakım yapar ve gübre suyla birlikte yararlı, susuz ise zararlıdır. Fidan bir yaşına gelince başka yere dikerler ve yanına tuz da koyarlar; iki yaşına gelince yine öyle yaparlar; çünkü hurma yer değiştirmekten çok hoşlanır.
Φιλεῖ δὲ καὶ ὑδρείαν σφόδρα τὸ δένδρον· περὶ δὲ κόπρου διαμφισβητοῦσιν· οἱ μὲν γὰρ οὔ φασι χαίρειν ἀλλ᾿ ἐναντιώτατον εἶναι, οἱ δὲ καὶ χρῆσθαι καὶ ἐπίδοσιν πολλὴν ποιεῖν. δεῖν δ᾿ ὑδρεύειν εὗ μάλα κατὰ τῆς κόπρου, καθάπερ οἱ ἐν Ῥόδῳ. τοῦτο μὲν οὖν ἐπισκεπτέον· ἴσως γὰρ οἱ μὲν οὕτως οἱ δ᾿ ἐκείνως θεραπεύουσιν, καὶ μετὰ μὲν τοῦ ὕδατος ὠφέλιμον ἡ κόπρος ἄνευ δὲ τούτου βλαβερά. ὅταν δὲ ἐνιαύσιος γένηται, μεταφυτεύουσι καὶ τῶν ἀλῶν συμπαραβάλλουσι, καὶ πάλιν ὅταν διετής· χαίρει γὰρ σφόδρα τῇ μεταφυτείᾳ.
2.6.4Başka yerlerdekiler fidanı ilkbaharda başka yere diker; Babil'dekiler ise Köpek Yıldızı'nın doğuşu sıralarında; zaten çoğu dikimi de o zaman yaparlar, çünkü fidanın o zaman daha çabuk tuttuğunu ve büyüdüğünü düşünürler. Fidan gençken ona dokunmazlar, yalnız tepesindeki yaprakları bağlarlar, dik büyüsün ve yaprak dalları sarkmasın diye. Sonra, ağaç iyice gelişip kalınlaşınca, çevresini budarlar; yaprak dallarından bir karış kadar bırakırlar. Ağaç gençken çekirdeksiz meyve verir, sonra çekirdekli meyve verir.
Μεταφυτεύουσι δὲ οἱ μὲν ἄλλοι τοῦ ἦρος· οἱ δὲ ἐν Βαβυλῶνι περὶ τὸ ἄστρον, ὅτε καὶ ὅλως οἵ γε πολλοὶ φυτεύουσιν, ὡς καὶ παραγινομένου καὶ αὐξανομένου θᾶττον. νέου μὲν ὄντος οὐχ ἅπτονται, πλὴν ἀναδοῦσι τὴν κόμην, ὅπως ὀρθοφυῆ τ᾿ ᾖ καὶ αἱ ῥάβδοι μὴ ἀπαρτῶνται. μετὰ δὲ ταῦτα περιτέμνουσιν, ὁπόταν ἁδρὸς ἤδη γένηται καὶ πάχος ἔχῃ. ἀπολείπουσι δὲ ὅσον σπιθαμὴν τῶν ῥάβδων. φέρει δὲ ἕως μὲν ἂν ᾖ νέος ἀπύρηνον τὸν καρπόν, μετὰ δὲ τοῦτο πυρηνώδη.
2.6.5Bazıları da Suriye'dekilerin ağaca hiçbir işlem uygulamadığını, yalnız temizleyip suladıklarını söyler; ağacın yağmur suyundan çok kaynak suyu istediğini, hurmalıkların bulunduğu vadide de böyle suyun bol olduğunu anlatırlar. Suriyelilerin dediğine göre bu vadi Arabistan'dan geçerek Kızıldeniz'e kadar uzanır ve birçok kişi oraya kadar gittiğini söyler; hurmalar da bu vadinin en çukur yerinde yetişir. Bu iki anlatım da doğru olabilir; çünkü ağaçların kendisi gibi işlemlerin de topraklara göre farklı olması tuhaf değildir.
Ἄλλοι δέ τινες λέγουσιν ὡς οἵ γε κατὰ Συρίαν οὐδεμίαν προσάγουσιν ἐργασίαν ἀλλ᾿ ἢ διακαθαίρουσι καὶ ἐπιβρέχουσιν, ἐπιζητεῖν δὲ μᾶλλον τὸ ναματιαῖον ὕδωρ ἡ τὸ ἐκ τοῦ Διός· εἶναι δὲ πολὺ τοιοῦτον ἐν τῷ αὐλῶνι ἐν ᾧ καὶ τὰ φοινικόφυτα τυγχάνει, τὸν αὐλῶνα δὲ τοῦτον λέγειν τοὺς Σύρους ὅτι διατείνει διὰ τῆς Ἀραβίας μέχρι τῆς ἐρυθρᾶς θαλάσσης καὶ πολλοὺς φάσκειν ἐληλυθέναι· τούτου δὲ ἐν τῷ κοιλοτάτῳ πεφυκέναι τοὺς φοίνικας. ταῦτα μὲν οὖν τάχ᾿ ἀμφοτέρως ἂν εἴη· κατὰ γὰρ τὰς χώρας, ὥσπερ καὶ αὐτὰ τὰ δένδρα, διαφέρειν καὶ τὰς ἐργασίας οὐκ ἄτοπον.
2.6.6Hurmanın birçok cinsi vardır. Önce, en büyük ayrım olarak, meyvelisi ve meyvesizi vardır; Babil yöresindekiler meyvesiz olanlardan sedirler ve öteki eşyaları yaparlar. Sonra meyvelilerin kimisi erkek, kimisi dişidir. Birbirlerinden şu bakımdan ayrılırlar: erkek önce spathē'nin üstünde çiçek verir, dişi ise hemen küçük bir meyve verir. Meyvelerin kendisinde de birçok fark vardır: kimisi çekirdeksiz, kimisi yumuşak çekirdeklidir; renk bakımından kimisi beyaz, kimisi siyah, kimisi sarıdır. Genel olarak hurmanın renklerinin de, kısacası cinslerinin de incirinkilerden az olmadığı söylenir. Büyüklük ve biçim bakımından da farklıdırlar: bazıları elma gibi küremsidir ve öyle büyüktür ki dördü bir arşın eder, [...]; bazıları ise nohut kadar küçüktür. Özsuları bakımından da çok farklıdırlar.
Γένη δὲ τῶν φοινίκων ἐστὶ πλείω· πρῶτον μὲν καὶ ὥσπερ ἐν μεγίστῃ διαφορᾷ τὸ μὲν κάρπιμον τὸ δὲ ἄκαρπον, ἐξ ὦν οἱ περὶ Βαβυλῶνα τάς τε κλίνας καὶ τἆλλα σκεύη ποιοῦνται. ἔπειτα τῶιν καρπίμων οἱ μὲν ἄρρενες αἱ δὲ θήλειαι· διαφέρουσι δὲ ἀλλήλων, καθ᾿ ἃ ὁ μὲν ἄρρην ἄνθος πρῶτον φέρει ἐπὶ τῆς σπάθης, ἡ δὲ θήλεια καρπὸν εὐθὺ μικρόν. αὐτῶν δὲ τῶν καρπῶν διαφοραὶ πλείους· οἱ μὲν γὰρ ἀπύρηνοι οἱ δὲ μαλακοπύρηνοι· τὰς χροιὰς οἱ μὲν λευκοὶ οἱ δὲ μέλανες οἱ δὲ ξανθοί· τὸ δ᾿ ὅλον οὐκ ἐλάττω χρώματά φασιν εἶναι τῶν συκῶν οὐδ᾿ ἀπλῶς τὰ γένη· διαφέρειν δὲ καὶ κατὰ τὰ μεγέθη καὶ κατὰ τὰ σχήματα· καὶ γὰρ σφαιροειδεῖς ἐνίους ὡσανεὶ μῆλα καὶ τὰ μεγέθη τηλικούτους ὡς τέτταρας εἰς τὸν πῆχυν εἶναι, [ἔπτα καὶ εὐπόδους]· ἄλλους δὲ μικροὺς ἡλίκους ἐρεβίνθους. καὶ τοῖς χυλοῖς δὲ πολὺ διαφέροντας.
2.6.7Hem beyazların hem siyahların arasında, her iki renkte de büyüklük ve iyilik bakımından en üstün olanı "kraliyet" denen cinstir. Bunların seyrek olduğu söylenir; hemen hemen yalnız Babil yöresinde, yaşlı Bagoas'ın bahçesinde bulunur. Kıbrıs'ta meyvesini olgunlaştırmayan kendine özgü bir hurma cinsi vardır; meyvesi ham hâlinde çok lezzetli ve tatlıdır, tatlılığı da kendine özgüdür. Bazı hurmalar yalnız meyveleriyle değil, ağacın kendisiyle de, boy ve öteki biçim bakımından da farklıdır: büyük ve uzun değil, kısadırlar; ayrıca ötekilerden daha çok meyve verirler ve daha üç yaşında meyve vermeye başlarlar. Bunlardan da Kıbrıs yöresinde çok vardır. Suriye ve Mısır yöresinde de, daha insan boyundayken dört beş yaşında meyve veren hurmalar vardır.
Κράτιστον δὲ καὶ τῶν λευκῶν καὶ τῶν μελάνων τὸ βασιλικὸν καλούμενον γένος ἐν ἑκατέρῳ καὶ μεγέθει καὶ ἀρετῇ· σπάνια δ᾿ εἶναι ταῦτα λέγουσι· σχεδὸν γὰρ ἐν μόνῳ τῷ Βαγῴου κήπῳ τοῦ παλαιοῦ περὶ Βαβυλῶνα. ἐν Κύπρῳ δὲ ἴδιόν τι γένος φοινίκων ἐστὶν ὃ οὐ πεπαίνει τὸν καρπόν, ἀλλ᾿ ὠμὸς ὢν ἡδὺς σφόδρα καὶ γλυκύς ἐστι· τὴν δὲ γλυκύτητα ἰδίαν ἔχει. ἔνιοι δ᾿ οὐ μόνον διαφέρουσι τοῖς καρποῖς ἀλλὰ καὶ αὐτῷ τῷ δένδρῳ κατά τε τὸ μῆκος καὶ τὴν ἄλλην μορφήν· οὐ γὰρ μεγάλοι καὶ μακροὶ ἀλλὰ βραχεῖς, ἔτι δὲ καρπιμώτεροι τῶν ἄλλων καὶ καρποφοροῦντες εὐθὺς τριετεῖς· πολλοὶ δὲ καὶ οὗτοι περὶ Κύπρον. εἰσὶ δὲ καὶ περὶ Συρίαν καὶ περὶ Αἴγυπτον φοίνικες οἳ φέρουσι τετραετεῖς καὶ πενταετεῖς ἀνδρομήκεις ὄντες.
2.6.8Kıbrıs'ta bir cins daha vardır; bunun yaprağı daha geniş, meyvesi çok daha büyük ve kendine özgü biçimdedir: büyüklüğü bir nar kadardır, biçimi uzunsoludur. Ötekiler gibi sulu değil, narlara benzer; bu yüzden insanlar onu yutmaz, çiğneyip tükürür. Söylendiği gibi hurmanın birçok cinsi vardır. Suriye'dekilerden yalnız vadidekilerin saklanabildiği, Mısır'dakilerin, Kıbrıs'takilerin ve başka yerlerdekilerin ise taze olarak tüketildiği söylenir.
Ἕτερον δ᾿ ἔτι γένος ἐν Κύπρῳ, ὃ καὶ τὸ φύλλον πλατύτερον ἔχει καὶ τὸν καρπὸν μείζω πολλῷ καὶ ἰδιόμορφον· μεγέθει μὲν ἡλίκος ῥόα τῷ σχήματι δὲ προμήκης, οὐκ εὔχυλος δὲ ὥσπερ ἄλλοι ἀλλ᾿ ὅμοιος ταῖς ῥόαις, ὥστε μὴ καταδέχεσθαι ἀλλὰ διαμασησαμένους ἐκβάλλειν. γένη μὲν οὖν, ὧσπερ εἴρηται, πολλά. θησαυρίζεσθαι δὲ μόνους δύνασθαι φασι τῶν ἐν Συρίᾳ τοὺς ἐν τῷ αὐλῶνι, τοὺς δ᾿ ἐν Αἰγύπτῳ καὶ Κύπρῳ καὶ παρὰ τοῖς ἄλλοις χλωροὺς ἀναλίσκεσθαι.
2.6.9Kısacası hurma tek gövdeli ve tek dallıdır. Ama Mısır'da olduğu gibi çatallı gibi iki dallı hurmalar da olur; gövdenin çatallandığı yere kadar olan yüksekliği beş arşın kadardır, iki dal da birbirine aşağı yukarı eşittir. Girit'teki iki dallı hurmaların daha çok olduğu, bazılarının da üç dallı olduğu söylenir; Lapaia'da da beş başlı bir hurma bulunduğu anlatılır. Her neyse, daha besleyici topraklarda bu tür hurmaların daha çok olması, genel olarak türlerin ve farkların da daha çok olması akla aykırı değildir.
Ἔστι δὲ ὁ φοῖνιξ ὡς μὲν ἁπλῶς εἰπεῖν μονοστέλεχες καὶ μονοφυές· οὐ μὴν ἀλλὰ γίνονταί τινες καὶ διφυεῖς, ὥσπερ ἐν Αἰγύπτῳ, καθάπερ δικρόαν ἔχοντες· τὸ δ᾿ ἀνάστημα τοῦ στελέχους ἀφ᾿ οὗ ἡ σχίσις καὶ πεντάπηχυ· πρὸς ἄλληλα δέ πως ἰσάζοντα. φασὶ δὲ καὶ τοὺς ἐν Κρήτῃ πλείους εἶναι τοὺς διφυεῖς, ἐνίους δὲ καὶ τριφυεῖς· ἐν δὲ τῇ Λαπαίᾳ τινὰ καὶ πεντακέφαλον· οὐκ ἄλογον γοῦν ἐν ταῖς εὐτροφωτέραις χώραις πλείω γίνεσθαι τὰ τοιαῦτα καὶ τὸ ὅλον δὲ τὰ εἴδη πλείω καὶ τὰς διαφοράς.
2.6.10Bir de, söylendiğine göre en çok Etiyopya yöresinde yetişen ve "koix" denen bir cins vardır. Bunlar çalı gibidir; tek bir gövdeleri değil birden çok gövdeleri vardır, bu gövdeler bazen bir yere kadar birbirine bitişiktir. Yaprak dalları uzun değil, bir arşın kadardır, ama düzgündür; yaprak tepesi de uçlarındadır. Yaprakları geniştir ve adeta çok ince iki parçadan oluşmuştur. Görünüşleri de güzeldir. Meyveleri biçim, büyüklük ve özsu bakımından farklıdır: daha yuvarlak, daha büyük ve ağza daha hoş gelir, ama daha az tatlıdır. Meyvelerini üç yılda olgunlaştırırlar, öyle ki yeni meyve geçen yılınkine yetiştiği için ağaçta her zaman meyve bulunur. Bunlardan ekmek de yaparlar. Bunlar hakkında araştırma yapmak gerekir.
Ἄλλο δέ τι γένος ἐστὶν ὅ φασι γίνεσθαι πλεῖστον περὶ τὴν Αἰθιοπίαν, ὃ καλοῦσι κόικας· οὗτοι δὲ θαμνώδεις, οὐχὶ ἓν τὸ στέλεχος ἔχοντες ἀλλὰ πλείω καὶ ἐνίοτε συνηρτημένα μέχρι τινὸς εἰς ἕν, τὰς δὲ ῥάβδους οὐ μακρὰς μὲν ἀλλ᾿ ὅσον πηχυαίας, ἀλλὰ λείας, ἐπὶ δὲ τῶν ἄκρων τὴν κόμην. ἔχουσι δὲ καὶ τὸ φύλλον πλατὺ καὶ ὥσπερ ἐκ δυοῖν συγκείμενον ἐλαχίστοιν. καλοὶ δὲ καὶ τῇ ὄψει φαίνονται· τὸν δὲ καρπὸν καὶ τῷ σχήματι καὶ τῷ μεγέθει καὶ τῷ χυλῷ διάφορον ἔχουσι· στρογγυλώτερον γὰρ καὶ μείζω καὶ εὐστομώτερον ἧττον δὲ γλυκύν. πεπαίνουσι δὲ ἐν τρισὶν ἔτεσιν ὥστ᾿ ἀεὶ καρπὸν ἔχειν, ἐπικαταλαμβάνοντος τοῦ νέου τὸν ἔνον· ποιοῦσι δὲ καὶ ἄρτους ἐξ αὐτῶν· περὶ μὲν οὖν τούτων ἐπισκεπτέον.
2.6.11"Yere yatık" denen hurmalar ise, adı aynı olsa da, başka bir cinstir. Çünkü bunlar "beyin"leri çıkarılsa da yaşar, kesilseler de köklerinden yan sürgün verir. Meyveleri ve yaprakları bakımından da farklıdırlar: yaprakları geniş ve yumuşaktır; bu yüzden ondan sepet ve hasır örerler. Bunlardan Girit'te çok yetişir, Sicilya'da daha da çok. Ama bunlar konunun gerektirdiğinden fazla anlatıldı.
Οἱ δὲ χαμαιρριφεῖς καλούμενοι τῶν φοινίκων ἕτερόν τι γένος ἐσ τὶν ὥσπερ ὁμώνυμον· καὶ γὰρ ἐξαιρεθέντος τοῦ ἐγκεφάλου ζῶσι καὶ κοπέντες ἀπὸ τῶν ῥιζῶν παραβλαστάνουσι. διαφέρουσι δὲ καὶ τῷ καρπῷ καὶ τοῖς φύλλοις· πλατὺ γὰρ καὶ μαλακὸν ἔχουσι τὸ φύλλον, δι᾿ καὶ πλέκουσιν ἐξ αὐτοῦ τάς τε σπυρίδας καὶ τοὺς φορμούς· πολλοὶ δὲ καὶ ἐν τῇ Κρήτῃ γίνονται καὶ ἔτι μᾶλλον ἐν Σικελίᾳ. ταῦτα μὲν οὖν ἐπὶ πλεῖον εἴρηται τῆς ὑποθέσεως.
2.6.12Öteki bitkilerin dikiminde ise fidanları kimi zaman ters konarak dikerler, asma çubuklarında olduğu gibi. Kimisi bunun hiçbir fark yaratmadığını, en az da asmalarda fark yarattığını söyler. Kimisi de narın böyle dikilince daha sık yapraklı olduğunu ve meyvesini daha iyi gölgelediğini, ayrıca çiçek kaplarını da daha az döktüğünü söyler. Bunun incirde de olduğunu söylerler: ters dikilen incir meyvesini dökmez, üstelik tırmanmaya daha elverişli olur; incir, büyümeye başlar başlamaz biri ucunu koparsa da meyvesini dökmez.
Dikimlerin ve oluşların ne şekilde olduğu, hemen hemen ana hatlarıyla söylenmiş oldu.
Ἐν δὲ ταῖς τῶν ἄλλων φυτείαις ἀνάπαλιν τίθενται τὰ φυτευτήρια, καθάπερ τῶν κλημάτων. οἱ μὲν οὖν οὐθὲν διαφέρειν φασὶν ἥκιστα δὲ ἐπὶ τῶν ἀμπέλων· ἔνιοι δὲ ῥόαν δασύνεσθαι καὶ σκιάζειν μᾶλλον τὸν καρπόν· ἔτι δὲ ἦττον ἀποβάλλειν τοὺς κυτίνους. συμβαίνειν δὲ τοῦτό φασι καὶ ἐπὶ τῆς συκῆς· οὐ γὰρ ἀποβάλλειν ἀνάπαλιν φυτευθεῖσαν, ἔτι δ᾿ εὐβατωτέραν γίνεσθαι· οὐκ ἀποβάλλειν δὲ οὐδ᾿ ἐάν τις ἀποκλάσῃ φυομένης εὐθὺς τὸ ἄκρον. Αἱ μὲν οὖν φυτεῖαι καὶ γενέσεις ὃν τρόπον ἔχουσι σχεδὸν ὡς τύπῳ περιλαβεῖν εἴρηνται.
2.7.17. Bölüm
Toprak işlerinin ve bakımın kimisi ortak, kimisi her bitkiye özgüdür. Ortak olanlar çapalama, sulama ve gübreleme, ayrıca budayıp temizleme ve kuru kısımların ayıklanmasıdır. Bunlar daha çok ya da daha az olmakla ayrılır. Kimi bitkiler suyu ve gübreyi sever, kimileri aynı ölçüde sevmez; servi gibi: servi ne gübreyi ne suyu sever, hatta gençken bol sulanırsa öldüğü söylenir. Nar ve asma ise suyu sever. İncir sulanınca daha iyi sürgün verir, ama meyvesi daha kötü olur; yalnız Lakonya inciri bunun dışındadır, çünkü o suyu sever.
Περὶ δὲ τῆς ἐργασίας καὶ τῆς θεραπείας τὰ μέν ἐστι κοινὰ τὰ δὲ ἴδια καθ᾿ ἕκαστον. κοινὰ μὲν ἥ τε σκαπάνη καὶ ἡ ὑδρεία καὶ ἡ κόπρωσις, ἔτι δὲ ἡ διακάθαρσις καὶ ἀφαίρεσις τῶν αὔων. διαφέρουσι δὲ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον. τὰ μὲν φίλυδρα καὶ φιλόκοπρα τὰ δ᾿ οὐχ ὁμοίως, οἶον ἡ κυπάριττος, ἥπερ οὐ φιλόκοπρον οὐδὲ φίλυδρον, ἀλλὰ καὶ ἀπόλλυσθαί φασιν ἐάν γε νέαν οὖσαν ἐφυδρεύωσι πολλῷ. ῥόα δὲ καὶ ἄμπελος φίλυδρα. συκῆ δὲ εὐβλαστοτέρα μὲν ὑδρευομένη τὸν δὲ καρπὸν ἴσχει χείρω πλὴν τῆς Λακωνικῆς· αὕτη δὲ φίλυδρος.
2.7.2Bütün ağaçlar budanıp temizlenmek ister; çünkü kuru kısımlar, büyümeyi de beslenmeyi de engelleyen yabancı şeylermiş gibi ayıklanınca daha iyi olurlar. Bu yüzden [...] ağaç yaşlandığında onu büsbütün keserler; çünkü ağacın sürgünü yeniden gençleşir. Androtion, en çok budanıp temizlenmeye ihtiyacı olanların mersin ve zeytin olduğunu söyler; çünkü ne kadar az dal bırakırsan o kadar iyi sürgün verir ve o kadar çok meyve getirir. Asma dışında, elbette; çünkü asma için budama hem sürgün hem de bol meyve için daha da zorunludur. Kısacası bu bakımı da ötekini de her bitkinin kendi tabiatına göre yapmak gerekir.
Διακαθαίρεσθαι δὲ πάντα ζητῖ· βελτίω γὰρ τῶν αὔων ἀφαιρουμένων ὥσπερ ἀλλοτρίων, ἃ και τὰς αὐξήσεις καὶ τὰς τροφὰς ἐμποδίζει. δι᾿ ὃ καὶ […] ὅταν ᾖ γεράνδρυον ὅλως κόπτουσιν· ἡ γὰρ βλάστησις νέα γίνεται τοῦ δένδρου. πλείστης δὲ διακαθάρσεώς φησιν Ἀνδροτίων δεῖσθαι μύρρινον καὶ ἐλάαν· ὅσῳ γὰρ ἂν ἐλάττω καταλίπῃς, ἄμεινον βλαστήσει καὶ τὸν καρπὸν οἴσει πλείω· πλὴιν ἀμπέλου δῆλον ὅτι· ταύτῃ γὰρ ἀναγκαιότερον καὶ πρὸς βλάστησιν καὶ πρὸς εὐκαρπίαν. ἁπλῶς δὲ καὶ ταύτην καὶ τὴν ἄλλην θεραπείαν πρὸς τὴν ἰδίαν φύσιν ἑκάστῳ ποιητέον.
2.7.3Androtion, zeytinin, mersinin ve narın, budanıp temizlenmeye olduğu gibi en keskin gübreye ve en bol sulamaya da ihtiyacı olduğunu söyler; çünkü bunların özü de, toprak altında bir hastalığı da yoktur. Ama ağaç yaşlanınca ana dalları kesmek, sonra gövdeye baştan dikilmiş bir fidan gibi bakmak gerektiğini söyler; mersin ve zeytinin böylece daha uzun ömürlü ve en güçlü olacağını söylerler. Bunların hepsi değilse bile, en azından öz konusu incelenebilir.
Δεῖσθαι δέ φησιν Ἀνδροτίων καὶ κόπρου δριμυτάτης καὶ πλείστης ὑδρείας, ὥσπερ καὶ τῆς διακαθάρσεως, ἐλάαν καὶ μύρρινον καὶ ῥόαν· οὐ γὰρ ἔχειν μήτραν οὐδὲ νόσημα κατὰ γῆς οὐδέν· ἀλλ᾿ ἐπειδὰν παλαιὸν ᾖ τὸ δένδρον, ἀποτέμνειν δεῖν τοὺς ἀκρεμόνας ἔπειτα τὸ στέλεχος θεραπεύειν ὡσπερὰν ἐξ ἀρχῆς φυτευθέν· οὕτω δε φασι πολυχρονιώτερα καὶ ἰσχυρότατα μύρρινον εἶναι καὶ ἐλάαν. ταῦτα μὲν οὖν ἐπισκέψαιτ ἄν τις, εἰ καὶ μὴ πάντα ἀλλὰ περί γε τῆς μήτρας.
2.7.4Gübre ise ne bütün bitkilere aynı ölçüde uygundur ne de aynı gübre hepsine uygundur: kimisi keskin gübre ister, kimisi daha az keskin, kimisi de büsbütün hafif gübre. En keskin gübre insanınkidir. Nitekim Khartodras da en iyi gübrenin bu olduğunu, ikincinin domuz gübresi, üçüncünün keçi, dördüncünün koyun, beşincinin sığır, altıncının da yük hayvanlarının gübresi olduğunu söyler. Süprüntü gübresi ise türlü türlüdür ve etkisi de farklıdır: kimisi bundan daha zayıf, kimisi daha güçlüdür.
Ἡ δὲ κόπρος οὕτε πᾶσιν ὁμοίως οὖθ᾿ ἡ αὐτὴ πᾶσιν ἁρμόττει· τὰ μὲν γὰρ δριμείας δεῖται τὰ δ᾿ ἦττον τὰ δὲ παντελῶς κούφης. δριμυτάτη δὲ ἡ τοῦ ἀνθρώπου· καθάπερ καὶ Χαρτόδρας ἀρίστην μὲν ταύτην εἶναί φησι, δευτέραν δὲ τὴν ὑείαν, τρίτην δὲ αἰγός, τετάρτην δὲ προβάτου, πέμπτην δὲ βοός, ἕκτην δὲ τὴν λοφούρων. ἡ δὲ συρματῖτις ἄλλη καὶ ἄλλως· ἡ μὲν γὰρ ἀσθενεστέρα ταύτης ἡ δὲ κρείττων.
2.7.5Çapalamanın bütün bitkilere, küçük bitkilere de çapayla toprağı kabartmanın yararlı olduğunu düşünürler; çünkü bitkiler böylece daha iyi beslenir. Tozun da bazı bitkileri beslediği ve geliştirdiği sanılır, örneğin üzüm salkımını; bu yüzden sık sık asmanın dibini tozlarlar. Bazıları gerektiği yerde incirlerin de dibini çapalar. Megara'da da hıyarları ve kabakları, meltemler esmeye başlayınca, çapalayıp tozlarlar ve onları sulamadan böylece daha tatlı ve daha yumuşak kılarlar. Bu konuda görüş birliği vardır. Asma konusunda ise bazıları, üzüm salkımı renk dönerken dibinin tozlanmaması, hatta asmaya hiç dokunulmaması gerektiğini, dokunulacaksa da üzüm iyice karardıktan sonra dokunulması gerektiğini söyler. Bazıları ise o zaman bile hiç dokunulmamasını, yalnız otların yolunmasını söyler. Bu konularda görüşler ayrılır.
Τὴν δὲ σκαπάνην πᾶσιν οἴονται συμφέρειν, ὥσπερ καὶ τὴν ὄσκαλσιν τοῖς ἐλάττοσιν· εὐτραφέστερα γὰρ γίνεσθαι. τρέφειν δὲ δοκεῖ καὶ ὁ κονιορτὸς ἔνια καὶ θάλλειν ποιεῖν, οἶον τὸν βότρυν, δι᾿ ὃ καὶ ὑποκονίουσι πολλάκις· οἱ δὲ καὶ τὰς συκᾶς ὑποσκάπτουσιν ἔνθα τούτου δεῖ. Μεγαροῖ δὲ καὶ τοὺς σικύους καὶ τὰς κολοκύντας, ὅταν οἱ ἐτησίαι πνεύσωσι, σκάλλοντες κονιορτοῦσι καὶ οὕτω γλυκυτέρους καὶ ἁπαλωτέρους ποιοῦσιν οὐχ ὑδρεύοντες. τοῦτο μὲν οὖν ὁμολογούμενον. τὴν δ᾿ ἄμπελον οὕ φασί τινες δεῖν [ἢ] ὑποκονίειν οὐδ᾿ ὅλως ἅπτεσθαι περκάζοντος τοῦ βότρυος, ἀλλ᾿ εἴπερ ὅταν ἀπομελανθῇ. οἱ δὲ τὸ ὅλον μηδὲ τότε πλὴν ὅσον ὑποτῖλαι τὴν βοτάνην· ὑπὲρ μὲν οὖν τούτων ἀμφισβητοῦσιν.
2.7.6Bir ağaç meyve vermez de sürgüne yönelirse, gövdesinin toprak hizasındaki kısmını yarıp yarık açık kalsın diye içine bir taş koyarlar; o zaman meyve verdiğini söylerler. Biri köklerinden bazılarını kesip budarsa da aynı şey olur; bu yüzden asmalar yalnız yaprak verip azdığında yüzeydeki köklerini keserler. İncirlerde ise budamanın yanı sıra çevrelerine kül de serperler, gövdelerini çizerler; bunun daha çok meyve verdirdiğini söylerler. Bademe de demir bir kazık çakarlar, delik açılınca onun yerine meşe bir kazık geçirir ve toprakla örterler. Bazıları buna, ağaç azgınlık ediyormuş gibi, "cezalandırmak" der.
Ἐὰν δέ τι μὴ φέρῃ καρπὸν ἀλλ᾿ εἰς βλάστησιν τρέπηται, σχίζουσι τοῦ στελέχους τὸ κατὰ γῆν καὶ λίθον ἐντιθέασιν ὅπως ἂν ῥαγῇ, καί φασι φέρειν. ὁμοίως δὲ καὶ ἐάν τις τῶν ῥιζῶν τινας περιτέμῃ, δι᾿ ὃ καὶ τῶν ἀμπέλων ὅταν τραγῶσι τοῦτο ποιοῦσι τὰς ἐπιπολῆς. τῶν δὲ συκῶν πρὸς τῷ περιτέμνειν καὶ τέφραν περιπάττουσι καὶ κατασχάζουσι τὰ στελέχη καί φασι φέρειν μᾶλλον. ἀμυγδαλῇ δὲ καὶ πάτταλον ἐγκόψαντες σιδηροῦν ὅταν τετράνωσιν ἄλλον ἀντεμβάλλουσι δρύῖνον καὶ τῇ γῇ κρύπτουσιν· ὃ καὶ καλοῦσί τινες κολάζειν ὡς ὑβρίζον τὸ δένδρον.
2.7.7Bazıları aynı şeyi armutta ve başka ağaçlarda da yapar. Arkadya'da üveze yapılan bu işleme "düzeltmek" derler; çünkü bu ağaç orada çoktur. Ağaçlara bu işlem yapılınca, meyve vermeyenlerin meyve verdiğini, meyvesini olgunlaştıramayanların da iyice olgunlaştırdığını söylerler. Bademin de acıdan tatlıya döndüğünü söylerler: biri gövdenin çevresini kazar, bir avuç genişliği kadar bir delik açar ve her yandan sızan gözyaşının aynı yere akmasına izin verirse. Bu, hem meyve vermeye hem de bol ve güzel meyve vermeye yarar.
Ταὐτὸν δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῆς ἀπίου καὶ ἐπ᾿ ἄλλων τινὲς ποιοῦσιν. ἐν Ἀρκαδίᾳ δὲ καὶ εὐθύνειν καλοῦσι τὴν ὄαν· πολὺ γὰρ τὸ δένδρον τοῦτο παρ᾿ αὐτοῖς ἐστι. καί φασιν, ὅταν πάθῃ τοῦτο, τὰς μὲν μὴ φερούσας φέρειν τὰς δὲ μὴ πεττούσας ἐκπέττειν καλῶς. ἀμυγδαλῆν δὲ καὶ ἐκ πικρᾶς γίγνεσθαι γλυκεῖαν, ἐάν τις περιορύξας τὸ στέλεκχος καὶ τιτράνας ὅσον τε παλαιστιαῖον τὸ πανταχόθεν ἀπορρέον δάκρυον ἐπὶ ταὐτὸ ἐᾷ καταρρεῖν. τοῦτο μὲν οὖν ἂν εἴη πρός τε τὸ φέρειν ἄμα καὶ πρὸς τὸ εὐκαρπεῖν.
2.8.18. Bölüm
Badem, elma, nar, armut ve hepsinden çok da incir ve hurma meyvelerini olgunlaştırmadan dökerler; insanlar da buna karşı çareler arar. Yabani incir aşılaması da buradan doğmuştur: ağaçlara asılan yabani incirlerden incir yaban arıları çıkar, incirlerin tepelerini yiyerek onları besler. Topraklar da meyve dökümü bakımından farklıdır: İtalya yöresinde incirlerin meyve dökmediği, bu yüzden orada yabani incir aşılaması da yapılmadığı söylenir; kuzeye bakan ve toprağı zayıf yerlerde de, örneğin Megara topraklarındaki Phalykos'ta ve Korinthos topraklarının bazı yerlerinde de dökmez. Rüzgârların durumu da aynı şekilde etkilidir: incirler güney rüzgârlarından çok kuzey rüzgârlarında meyve döker, hele bu rüzgârlar daha soğuk ve daha sık eserse. Ağaçların kendi tabiatı da etkilidir: erkenciler meyve döker, geççiler ise dökmez; Lakonya inciri ve ötekiler gibi. Bu yüzden bunlara yabani incir aşılaması yapmazlar. Bu konudaki farklar yerlerde, cinslerde ve havanın durumundadır.
Ἀποβάλλει δὲ πρὸ τοῦ πέψαι τὸν καρπὸν ἀμυγδαλῆ μηλέα ῥόα ἄπιος καὶ μάλιστα δὴ πάντων συκῆ καὶ φοῖνιξ, πρὸς ἃ καὶ τὰς βοηθείας ζητοῦσι· ὅθεν καὶ ὁ ἐρινασμός· ἐκ γὰρ τῶν ἐκεῖ κρεμαννυμένων ἐρινῶν ψῆνες ἐκδυόμενοι κατεσθίουσι καὶ πιαίνουσι τὰς κορυφάς. διαφέρουσι δὲ καὶ αἱ χῶραι πρὸς τὰς ἀποβολάς· περὶ γὰρ Ἰταλίαν οὔ φασιν ἀποβάλλειν, δι᾿ οὐδ᾿ ἐρινάζουσιν· οὐδ᾿ ἐν τοῖς καταβορείοις καὶ λεπτογείοις, οἷον ἐπὶ Φαλύκῳ τῆς Μεγαρίδος· οὐδὲ τῆς Κορινθίας ἔν τισι τόποις. ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ τῶν πνευμάτων κατάστασις· βορείοις γὰρ μᾶλλον ἡ νοτίοις ἀποβάλλουσι, κἂν ψυχρότερα καὶ πλείω γένηται μᾶλλον· ἔτι δ᾿ αὐτῶν τῶν δένδρων ἡ φύσις᾿ τὰ πρώϊα γὰρ ἀποβάλλει, τὰ δ᾿ ὄψια οὐκ ἐκβάλλει, καθάπερ ἡ Λακωνικὴ καὶ αἱ ἄλλαι. δι᾿ ὃ καὶ οὐκ ἐρινάζουσι ταύτας. ταῦτα μὲν οὖν ἔν τε τοῖς τόποις καὶ τοῖς γένεσι καὶ τῇ καταστάσει τοῦ ἀέρος ἔχει τὰς διαφοράς.
2.8.2İncir yaban arıları, söylendiği gibi, yabani incirden çıkar; incir çekirdeklerinden oluşurlar. Bunun kanıtı olarak, arılar çıktıktan sonra yabani incirin içinde çekirdek kalmadığını söylerler. Arıların çoğu, çıkarken bir bacağını ya da bir kanadını içeride bırakır. Bu arıların bir başka cinsi daha vardır; buna "kentrinēs" derler. Bunlar erkek arılar gibi tembeldir; içeri giren öteki arıları öldürürler, kendileri de içeride ölürler. Yabani incirlerden en çok kayalık yerlerdeki siyahlarını beğenirler; çünkü bunlarda çok çekirdek bulunur.
Οἱ δὲ ψῆνες ἐκδύονται μὲν ἐκ τοῦ ἐρινεοῦ, καθάπερ εἴρηται· γίνονται δ᾿ ἐκ τῶν κεγχραμίδων. σημεῖον δὲ λέγουσιν, ὅτι ἐπειδὰν ἐκδύωσιν οὐκ ἔνεισι κεγχραμίδες. ἐκδύονται δὲ οἱ πολλοὶ ἐγκαταλιπόντες ἡ πόδα ἡ πτερόν. γένος δέ τι καὶ ἕτερὸν ἐστι τῶν ψηνῶν, ὃ καλοῦσι κεντρίνας· οὗτοι δ᾿ ἀργοὶ καθάπερ κηφῆνες· καὶ τοὺς εἰσδυομένους τῶν ἑτέρων κτείνουσιν αὐτοὶ δὲ ἐναποθνήσκουσιν. ἐπαινοῦσι δὲ μάλιστα τῶν ἐρινῶν τὰ μέλανα τὰ ἐκ τῶν πετρωδῶν χωρίων· πολλὰς γὰρ ἔχει ταῦτα κεγχραμίδας.
2.8.3Yabani incirle aşılanmış incir kırmızı, alacalı ve sağlam olmasından tanınır; aşılanmamış incir ise beyaz ve cılızdır. Yabani incirleri, ihtiyacı olan ağaçlara yağmur yağdıktan sonra asarlar. Tozun en çok olduğu yerde yabani incirler de en çok ve en güçlü olur. Polionun da, bol meyvesi olduğunda, karaağacın kesecikleri gibi yabani incir işi gördüğü söylenir; çünkü bunların içinde de birtakım küçük hayvanlar oluşur. İncirlerde knips böcekleri oluşursa incir arılarını yerler. Buna çare olarak yengeçleri ağaçlara çivilemeyi önerirler; çünkü knipsler yengeçlere yönelirmiş. İncirlere yapılan yardımlar işte bunlardır.
γιγνώσκεται δὲ τὸ ἐρινασμένον τῷ ἐρυθρὸν εἶναι καὶ ποικίλον καὶ ἰσχυρόν· τὸ δ᾿ ἀνερίναστον λευκὸν καὶ ἀσθενές· προστιθέασι δὲ τοῖς δεομένοις ὅταν ὕσῃ. ὅπου δὲ πλεῖστος κονιορτός, ἐνταῦθα πλεῖστα καὶ ἰσχυρότατα τὰ ἐρινὰ γίνεται. φασὶ δὲ ἐρινάζειν καὶ τὸ πόλιον, ὁπόταν αὐτῷ καρπὸς ᾖ πολύς, καὶ τοὺς τῆς πτελέας κωρύκους· ἐγγίνεται γὰρ καὶ ἐν τούτοις θηρίδι᾿ ἄττα. κνῖπες ὅταν ἐν ταῖς συκαῖς γίνωνται κατεσθίουσι τοὺς ψῆνας. ἄκος δὲ τούτου φασὶν εἶναι τοὺς καρκίνους προσπερονᾷν· πρὸς γὰρ τούτους τρέπεσθαι τοὺς κνίπας. ἀλλὰ γὰρ δὴ ταῖς μὲν συκαῖς αὗται βοήθειαι.
2.8.4Hurmalara ise yardım erkeklerden dişilere yapılır; çünkü meyvenin ağaçta kalmasını ve olgunlaşmasını sağlayan erkeklerdir. Bazıları buna, benzerlikten ötürü, "olynthazein" der. Bu şöyle yapılır: erkek ağaç çiçek açınca, üstünde çiçek bulunan spathē'yi olduğu gibi hemen keserler ve tüyünü, çiçeğini ve tozunu dişinin meyvesinin üzerine silkelerler; dişi bu işlemi görürse meyvesini tutar ve dökmez. Her iki durumda da yardımın erkekten dişiye geldiği görülür; çünkü meyve verene "dişi" derler. Ama hurmadaki adeta bir çiftleşmedir, incirdeki ise başka türlü bir yardımdır.
Τοῖς δὲ φοίνιξιν αἱ ἀπὸ τῶν ἀρρένων πρὸς τοὺς. θήλεις· οὗτοι γάρ εἰσιν οἱ ἐπιμένειν ποιοῦντες καὶ ἐκπέττειν, ὃ καλοῦσί τινες ἐκ τῆς ὁμοιότητος ὀλυνθάζειν. γίνεται δὲ τόνδε τὸν τρόπον. ὅταν ἀνθῇ τὸ ἄρρεν, ἀποτέμνουσι τὴν σπάθην ἐφ᾿ ἧς τὸ ἄνθος εὐθὺς ὧσπερ ἔχει, τόν τε χνοῦν καὶ τὸ ἄνθος καὶ τὸν κονιορτὸν κατασείουσι κατὰ τοῦ καρποῦ τῆς θηλείας· κἂν τοῦτο πάθῃ, διατηρεῖ καὶ οὐκ ἀποβάλλει. φαίνεται δ᾿ ἀμφοῖν ἀπὸ τοῦ ἄρρενος τοῖς θήλεσι βοήθεια γίνεσθαι· θῆλυ γὰρ καλοῦσι τὸ καρποφόρον· ἀλλ᾿ ἡ μὲν οἶον μῖξις· ἡ δὲ κατ᾿ ἄλλον τρόπον.