İçeriğe geç
Aristoteles

Aristoteles

Mekanik Problemler

Μηχανικὰ προβλήματα

847a_2Giriş

Tabiata uygun olarak meydana gelen şeylerden sebebi bilinmeyenlere, tabiata aykırı olanlardan ise insanların yararı için tekhnē ile yapılanlara hayret edilir. Çünkü tabiat birçok durumda bizim işimize yarayanın tersine işler: Tabiat hep aynı yolda ve yalın biçimde yürür, yararlı olan ise pek çok bakımdan değişir.

847a_2

ΘΑΥΜΑΖΕΤΑΙ τῶν μὲν κατὰ φύσιν συμβαινόντων, ὅσων ἀγνοεῖται τὸ αἴτιον, τῶν δὲ παρὰ φύσιν, ὅσα γίνεται διὰ τέχνην πρὸς τὸ συμφέρον τοῖς ἀνθρώποις. Ἐν πολλοῖς γὰρ ἢ φύσις ὑπεναντίον πρὸς τὸ χρήσιμον ἡμῖν ποιεῖ· ἡ μὲν γὰρ φύσις ἀεὶ τὸν αὐτὸν ἔχει τρόπον καὶ ἀπλῶς, τὸ δὲ χρήσιμον μεταβάλλει πολλαχῶς.

847a_3Bu yüzden tabiata aykırı bir şey yapmak gerektiğinde, iş güç olduğu için bizi çıkmaza (aporia) sokar ve tekhnēye ihtiyaç duyulur. Tekhnēnin bu tür çıkmazlarda yardıma koşan kısmına da bu yüzden mēkhanē, yani mekanik deriz. Şair Antiphōn'un dediği gibidir: "Tabiatça yenildiğimiz şeylere tekhnē ile üstün geliriz."

847a_3

Ὄταν οὖν δέῃ τι παρὰ φύσιν πράξαι, διὰ τὸ χαλεπὸν ἀπορίαν παρέχει καὶ δεῖται τέχνης. Διὸ καὶ καλοῦμεν τῆς τέχνης τὸ πρὸς τὰς τοιαύτας ἀπορίας βοηθοῦν μέρος μηχανήν. Καθάπερ γὰρ ἐποίησεν Ἀντιφῶν ὁ ποιητής, οὕτω καὶ ἔχει· τέχνῃ γὰρ κρατοῦμεν, ὧν φύσει νικώμεθα.

847a_4Küçüğün büyüğe üstün geldiği, az ağırlıktaki bir şeyin büyük yükleri hareket ettirdiği durumlar, kısacası mekanik dediğimiz problemlerin hemen hepsi böyledir. Bunlar tabiat problemleriyle ne büsbütün aynıdır ne de onlardan büsbütün ayrıdır; matematik teoremlerle tabiat teoremlerinin ortak alanına girer: "Nasıl" olduğu matematikle, "neyle ilgili" olduğu ise tabiat bilgisiyle açıklanır.

847a_4

Τοιαῦτα δέ ἐστιν ἐν οἶς τά τε ἐλάττονα κρατεῖ τῶν μειζόνων, καὶ τὰ ῥοπὴν ἔχοντα μικρὰν κινεῖ βάρη μεγάλα, καὶ πάντα σχεδὸν ὅσα τῶν προβλημάτων μηχανικὰ προσαγορεύομεν. Ἕστι δὲ ταῦτα τοῖς φυσικοῖς προβλήμασιν οὔτε ταὐτὰ πάμπαν οὔτε κεχωρισμένα λίαν, ἀλλὰ κοινὰ τῶν τε μαθηματικῶν θεωρημάτων καὶ τῶν φυσικῶν· τὸ μὲν γὰρ ὥς διὰ τῶν μαθηματικῶν δῆλον, τὸ δὲ περὶ ὃ διὰ τῶν φυσικῶν.

847a_5Bu türden güçlükler arasında kaldıraçla ilgili olanlar da vardır. Büyük bir yükün küçük bir kuvvetle, üstelik bir de fazladan ağırlıkla birlikte hareket ettirilmesi tuhaf görünür: İnsan kaldıraç olmadan kımıldatamadığı bir yükü, üstüne bir de kaldıracın ağırlığını eklediğinde daha kolay hareket ettirir.

847a_5

Περιέχεται δὲτῶν ἀπορουμένων

847b

ἐν τῷ γένει τούτῳ τὰ περὶ τὸν μοχλόν. Ἅτοπον γὰρ εἶναι δοκεῖ τὸ κινεῖσθαι μέγα βάρος ὑπὸ μικρᾶς ἰσχύος, καὶ ταῦτα μετὰ βάρους πλείονος· ὃ γὰρ ἄνευ μοχλοῦ κινεῖν οὐ δύναταί τις,τοῦτο ταὐτὸ βάρος, προσλαβών ἔτι τὸ τοῦ μοχλοῦ βάρος, κινεῖ θᾶττον.

847b_2Bütün bu tür şeylerin sebebinin ilkesi dairedir. Bunda akla aykırı bir şey yoktur: Daha şaşırtıcı bir şeyden şaşırtıcı bir şeyin çıkmasında tuhaflık yoktur, en şaşırtıcı şey ise zıtların bir arada bulunmasıdır. Daire de böyle şeylerden oluşur: Daha başta hem hareket eden hem de duran bir şeyden meydana gelir; bunların tabiatı ise birbirine zıttır.

847b_2

Πάντων δὲ τῶν τοιούτων ἔχει τῆς αἰτίας τὴν ἀρχὴν ὁ κύκλος. Καὶ τοῦτο εὐλόγως συμβέβηκεν· ἐκ μὲν γὰρ θαυμασιωτέρου συμβαίνειν τι θαυμαστὸν οὐδὲν ἄτοπον, θαυμασιώτατον δὲ τὸ τἀναντία γίνεσθαι μετ’ ἀλλήλων. Ὁ δὲ κύκλος συνέστηκεν ἐκ τοιούτων· εὐθύς γὰρ ἐκ κινουμένου τε γεγένηται καὶ μένοντος, ὦν φύσις ἐστὶν ὑπεναντία ἀλλήλοις.

847b_3Bu yüzden buna dikkatle bakan kişi dairede görülen zıtlıklara daha az şaşırır. Önce, daireyi çevreleyen ve hiç genişliği olmayan çizgide bir bakıma iki zıt birlikte görünür: içbükey ve dışbükey. Bunlar birbirinden, büyük ile küçüğün ayrıldığı gibi ayrılır; büyükle küçüğün ortası eşit, içbükeyle dışbükeyin ortası da doğrudur.

847b_3

Ὤστ’ ἐνταῦθα ἔστιν ἐπβλέψασιν ἦττον θαυμάζειν τὰς συμβαινούσας ὑπεναντιώσεις περὶ αὐτόν, Πρῶτον μὲν γὰρ τῇ περιεχούσῃ γραμμῇ τὸν κύκλον, πλάτος οὐθὲν ἐχούσῃ, τἀναντία πως προσεμφαίνεται, τὸ κοῖλον καὶ τὸ κυρτόν. Ταῦτα δὲ διέστηκεν ἀλλήλων ὃν τρόπον τὸ μέγα καὶ τὸ μικρόν· ἐκείνων τε γὰρ μέσον τὸ ἴσὸν καὶ τούτων τὸ εὐθύ.

847b_4Bu yüzden büyük ve küçük birbirine dönüşürken uçlardan birine varmadan önce zorunlu olarak eşit olur; çizgi de dışbükeyden içbükeye ya da içbükeyden yeniden dışbükeye ve eğriye dönerken doğru olur. Dairedeki tuhaflıklardan biri budur. İkincisi, dairenin aynı anda zıt hareketlerle hareket etmesidir: Aynı anda hem öne hem arkaya doğru hareket eder.

847b_4

Διὸ μεταβάλλοντα εἰς ἄλληλα τὰ μὲν ἀναγκαῖον ἴσα γενέσθαι πρότερον ἢ τῶν

848a

ἄκρων ὁποτερονοῦν, τὴν δὲ γραμμὴν εὐθεῖαν, ὅταν ἐκ κυρτῆς εἰςκοῖλον ἢ πάλιν ἐκ ταύτης γίνηται κυρτὴ καὶ περιφερής. Ἕν μὲν οὖν τοῦτο τῶν ἀτόπων ὑπάρχει περὶ τὸν κύκλον, δεύτερον δὲ ὅτι ἄμα κινεῖταιτὰς ἐναντίας κινήσεις· ἅμα γὰρ εἰς τὸν ἔμπροσθεν κινεῖται τόπονκαὶ τὸν ὄπισθεν.

848a_2Daireyi çizen çizgi de böyledir: Ucu hangi yerden başlarsa yine o yere döner; çünkü sürekli hareket ettiği için en son varılan nokta yine ilk nokta olur. Demek ki oradan başlayıp değiştiği de açıktır.

848a_2

Ἥ τε γράφουσα γραμμὴ τὸν κύκλον ὥσαύτως ἔχει· ἐξ οὗ γὰρ ἄρχεται τόπου τὸ πέρας αὑτῆς, ἐς τὸν αὐτὸν τοῦτον τόπον ἔρχεται πάλιν· συνεχῶς γὰρ κινουμένης αὐτῆς τὸ ἔσχατον πάλιν ἀπῆλθε πρῶτον, ὥστε καὶ φανερὸν ὅτι μετέβαλεν ἐντεῦθεν.

848a_3Bu yüzden, daha önce söylendiği gibi, dairenin bütün şaşırtıcı şeylerin ilkesi olmasında tuhaf bir yan yoktur. Terazide olanlar daireye, kaldıraçta olanlar teraziye, mekanik hareketlerle ilgili öteki hemen her şey de kaldıraca indirgenir.

848a_3

Διό, καθάπερ εἴρηται πρότερον, οὐδὲν ἄτοπον τὸ πάντων εἶναι τῶν θαυμάτων αὐτὸν ἀρχήν. Τὰ μὲν οὖν περὶ τὸν ζυγὸν γινόμενα εἰς τὸν κύκλον ἀνάγεται, τὰ δὲ περὶ τὸν μοχλὸν εἰς τὸν ζυγόν, τὰ δ’ ἄλλα πάντα σχεδὸν τὰ περὶ τὰς κινήσεις τὰς μηχανικὰς εἰς τὸν μοχλόν.

848a_4Ayrıca merkezden çıkan tek bir çizgi üzerindeki noktaların hiçbiri bir başkasıyla eşit hızda hareket etmez; duran uçtan uzak olan her zaman daha hızlı gider. Dairelerin hareketlerinde hayret uyandıran birçok şey bundan ileri gelir; bunlar ileride gelecek problemlerde açıklanacaktır.

848a_4

Ἔτι δὲ διὰ τὸ μιᾶς οὔσης τῆς ἐκ τοῦ κέντρου γραμμῆς μηθὲν ἕτερον ἑτέρῳ φέρεσθαι τῶν σημείων τῶν ἐν αὐτῇ ἰσοταχῶς, ἀλλ’ ἀεὶ τὸ τοῦ μένοντος πέρατος πορρώτερον ὂν θᾶττον, πολλὰ τῶν θαυμαζομένων συμβαίνει περὶ τὰς κινήσεις τῶν κύκλων· περὶ ὧν ἐν τοῖς ἑπομένοις προβλήμασιν ἔσται δῆλον.

848a_5Daire aynı anda zıt hareketlerle hareket ettiği, çapın uçlarından biri, A, öne doğru, öteki, B, arkaya doğru gittiği için, bazıları tek bir hareketle birbirine zıt yönde dönen birçok dairenin aynı anda hareket ettiği düzenekler kurar; tapınaklara adadıkları tunçtan ve demirden küçük çarklar gibi.

848a_5

Διὰ δὲ τὸ τὰς ἐναντίας κινήσεις ἄμα κινεῖσθαι τὸν κύκλον, καὶ τὸ μὲν ἕτερον τῆς διαμέτρου τῶν ἄκρων, ἐφ’ οὖ τὸ Α, εἰς τοὔμπροσθεν κινεῖσθαι, θάτερον δέ, ἐφ’ οὖ τὸ Β, εἰς τοὔπισθεν, κατασκευάζουσί τινες ὥστ’ ἀπὸ μιᾶς κινήσεως πολλοὺς ὑπεναντίους ἅμα κινεῖσθαι κύκλους, ὥσπερ οὓς ἀνατιθέασιν ἐν τοῖς ἱεροῖς ποιήσαντες τροχίσκους χαλκοῦςτε καὶ σιδηροῦς.

848a_6AB dairesine değen başka bir GD dairesi olsun. AB dairesinin çapı öne doğru hareket edince, GD dairesinin çapı da, aynı nokta etrafında döndüğü için, arkaya doğru hareket edecektir. Demek ki GD dairesi AB dairesine zıt yönde hareket edecek; o da aynı sebeple kendisinden sonra gelen EZ dairesini kendine zıt yönde hareket ettirecektir.

848a_6

Εἰ γὰρ εἴη τοῦ Α Β κύκλου ἁπτόμενος ἕτερος κύκλος ἐφ’ οὗ Γ Δ, τοῦ κύκλουτοῦ ἐφ’ οὗ Α Β κινουμένης τῆς διαμέτρου εἰς τοὔμπροσθεν, κινηθήσεται ἡ Γ Δ εἰς τοὔπισθεν τοῦ κύκλου τοῦ ἐφ’ οὗ Α, κινουμένης τῆς διαμέτρου περὶ τὸ αὐτό. Εἰς τοὐναντίον ἄρα κινηθήσεται ὁ ἐφ’ οὗ Γ Δ κύκλος τῷ ἐφ’οὗ τὸ Α Β καὶ πάλιν αὐτὸς τὸν ἐφεξῆς, ἐφ’οὖ Ε Ζ, εἰς τοὐναντίον αὑτῷ κινήσει διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν.

848a_7Daha çok daire olsa da, yalnız biri hareket ettirildiğinde hepsi böyle hareket eder. Ustalar dairenin bu tabiatından yararlanarak, hareketin ilkesini gizledikleri aletler yaparlar; öyle ki düzeneğin yalnız şaşırtıcı yanı görünsün, sebebi ise gizli kalsın.

848a_7

Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον κἂν πλείους ὦσι, τοῦτο ποιήσουσιν ἑνὸς μόνου κινηθέντος. Ταύτην οὖν λαβόντες ὑπάρχουσαν ἐν τῷ κύκλῳ τὴν φύσιν οἱ δημιουργοὶ κατασκνευάζουσιν ὅργανον κρύπτοντες τὴν ἀρχήν, ὅπως ᾖ τοῦ μηχανήματος φανερὸν μόνον τὸ θαυμαστόν, τὸ δ’ αἴτιον ἄδηλον.

848b1. Problem

İlk olarak terazide olup bitenler hakkında şu sorulur: Büyük teraziler küçüklerden niçin daha hassastır? Bunun ilkesi de şudur: Dairede merkezden daha uzaktaki çizgi, aynı kuvvetle hareket ettirildiğinde, merkeze yakın olan küçük çizgiden niçin daha hızlı gider? "Daha hızlı" iki anlamda söylenir: Bir şey eşit bir yolu daha kısa zamanda katederse de, eşit zamanda daha uzun bir yol katederse de ona daha hızlı deriz.

848b

Πρῶτον μὲν οὖν τὰ συμβαίνοντα περὶ τὸν ζυγὸν ἀπορεῖται, διὰ τίνα αἰτίαν ἀκριβέστερά ἐστι τὰ ζυγὰ τὰ μείζω τῶν ἐλαττόνων. Τούτου δὲ ἀρχή, διὰ τί ποτε ἐν τῷ κύκλῳ ἡ πλεῖον ἀφεστηκυῖα γραμμὴ τοῦ κέντρου τῆς ἐγγὺς τῇ αὐτῇ σχύϊ κινουμένης θᾶττον φέρεται τῆς ἐλάττονος; Τὸ γὰρ θᾶττον λέγεται διχῶς· ἄν τε γὰρ ἐν ἐλάττονι χρόνῳ ἴσὸν τόπον διεξέλθῃ, θᾶττον εἶναι λέγομεν, καὶ ἐὰν ἐν ἴσῳ πλείω.

848b_2Büyük çizgi eşit zamanda daha büyük bir daire çizer; çünkü dıştaki daire içtekinden büyüktür. Bunun sebebi, daireyi çizen çizginin iki hareketle birden hareket etmesidir. Hareket eden bir şey iki hareketle belli bir oran içinde hareket ederse, zorunlu olarak doğru bir çizgi üzerinde gider; bu doğru da, bu orana göre birleştirilen çizgilerin oluşturduğu şeklin köşegeni olur.

848b_2

Ἡδὲ μείζων ἐν ἲσῳ χρόνῳ γράφει μείζονα κύκλον· ὁ γὰρ ἐκτὸς μείζων τοῦ ἐντός. Αἴτιον δὲ τούτων ὅτι φέρεται δύο φορὰς ἡ γράφουσα τὸν κύκλον. Ὄταν μὲν οὖν ἐν λόγῳ τινὶ φέρηται, ἐπ’ εὐθείας ἀνάγκη φέρεσθαι τὸ φερόμενον, καὶ γίνεται διάμετρος αὐτὴ τοῦ σχήματος ὃ ποιοῦσιναἱ ἐν τούτῳ τῷ λόγῳ συντεθεῖσαι γραμμαί.

848b_3Hareket edenin hareket ettiği oran AB'nin AG'ye oranı olsun. A noktası B'ye doğru hareket etsin, AB çizgisi de aşağıya, HG'ye doğru kaysın; A noktası D'ye, AB çizgisi de E'ye varmış olsun. Hareketteki oran AB'nin AG'ye oranıysa, AD'nin AE'ye oranı da zorunlu olarak aynıdır.

848b_3

Ἔστω γὰρ ὁ λόγος ὃν φέρεται τὸ φερόμενον, ὃν ἔχει ἡ Α Β πρὸς τὴν ΑΓ· καὶ τὸ μὲν ΑΓ φερέσθω πρὸς τὸ Β, ἡ δὲ Α Β ὑποφερέσθω πρὸς τὴν Η Γ· ἐνηνέχθω δὲ τὸ μὲν Α πρὸς τὸ Δ, ἡ δὲ ἐφ’ ᾗ Α Β πρὸς τὸ Ε.Εἰ οὖν ἐπὶ τῆς φορᾶς ὁ λόγος ἦν ὅν ἡ Α Β ἔχει πρὸς τὴν Α Γ, ἀνάγκη καὶ τὴν Α Δ πρὸςτὴν Α Ε τοῦτον ἔχειν τὸ λόγον.

848b_4Öyleyse küçük dörtgen büyüğüne oranca benzerdir; dolayısıyla köşegenleri de aynıdır ve A, Z'ye varacaktır. Hareket nerede kesilirse kesilsin aynı şey gösterilir: Hareket eden hep köşegen üzerinde olacaktır. Demek ki köşegen boyunca iki hareketle hareket eden şeyin zorunlu olarak kenarların oranına göre hareket ettiği açıktır.

848b_4

Ὄμοιον ἄρα ἐστὶ τῷ λόγῳ τὸ μικρὸν τετράπλευρον τῷ μείζονι, ὥστεκαὶ ἡ αὐτὴ διάμετρος αὐτῶν, καὶ τὸΑ ἔσται πρὸς Ζ. Τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον δειχθήσεται κἂν ὁπουοῦν διαληφθῇ ἡ φορά· αἰεὶ γὰρ ἔσται ἐπὶ τῆς διαμέτρου. Φανερὸν οὖν ὅτι τὸ κατὰ τὴν διάμετρον φερόμενον ἐν δύο φοραῖς ἀνάγκη τὸν τῶν πλευρῶν φέρεσθαι λόγον.

848b_5Başka bir orana göre hareket etseydi köşegen boyunca hareket etmezdi. İki hareketle hiçbir zaman sabit bir orana göre hareket etmiyorsa, hareketinin doğru olması imkânsızdır. Doğru olduğunu varsayalım. Bu doğru köşegen olarak alınıp kenarlar tamamlanırsa, hareket edenin kenarların oranına göre hareket etmesi zorunlu olur; bu daha önce gösterildi.

848b_5

Εἰ γὰρ ἄλλον τινά, οὐκοἰσθόσεται κατὰ τὴν διάμετρον. Ἐὰν δὲ ἐν μηδενὶ λόγῳ φέρηται δύο φορὰς κατὰ μηδένα χρόνον, ἀδύνατον εὐθεῖαν εἶναι τὴν φοράν. Ἕστω γὰρ εὐθεῖα. Τεθείσης οὗν ταύτης διαμέτρου, καὶ παραπληρωθεισῶν τῶν πλευρῶν, ἀνάγκη τὸν τῶν πλευρῶν λόγον φέρεσθαι τὸ φερόμενον· τοῦτο γὰρ δέδεικται πρότερον.

848b_6Öyleyse hiçbir zaman sabit bir orana göre hareket etmeyen şey doğru bir çizgi çizmez. Çünkü belli bir zaman boyunca belli bir orana göre hareket ederse, söylenenlerden ötürü o zaman boyunca hareketi zorunlu olarak doğru olur. Dolayısıyla iki hareketle, hiçbir zaman hiçbir orana uymadan hareket eden şey eğri bir çizgi çizer.

848b_6

Οὐκ ἄρα ποιήσει εὐθεῖαν τὸ ἐν μηδενὶ λόγῳ φερόμενον μηδένα χρόνον. Ἐὰν γάρ τινα λόγον ἐνεχθῇ ἐνχρόνῳ τινί, τοῦτον ἀνάγκη τὸν χρόνον εὐθεῖαν εἶναι φορὰν διὰ τὰπροειρημένα. Ὤστε περιφερὲς γίνεται, δύο φερόμενον φορὰς ἐν μηθενὶ λόγῳ μηθένα χρόνον.

848b_7Daireyi çizen çizginin aynı anda iki hareketle hareket ettiği hem bundan, hem de doğru boyunca hareket eden şeyin dikmeye varmasından, öyle ki merkezden inen çizginin yine dikme olmasından açıktır. ABG dairesi olsun; B ucu D'ye doğru hareket etsin; bir süre sonra G'ye varır. BD'nin DG'ye oranına göre hareket etseydi BG köşegeni boyunca giderdi.

848b_7

Ὄτι μὲν τοίνυν ἡ τὸν κύκλον γράφουσα φέρεται δύο φορὰς ἅμα, φανερὸν ἔκ τε τούτων, καὶ ὅτιτὸ φερόμενον κατ’ εὐθεῖαν ἐπὶ τὴν κάθετον ἀφικνεῖται,

849a

ὥστε εἶναι πάλιν αὐτὴν ἀπὸ τοῦ κέντρου κάθετον. Ἕστω κύκλος ὁ ΑΒΓ, τὸ δ’ ἄκρον τὸ ἐφ’ οὖ Β φερέσθω ἐπὶ τὸ Δ· ἀφικνεῖται δέποτε ἐπὶ τὸ Γ. Εἰ μὲν οὖν ἐν τῷ λόγῳ ἐφέρετο ὃν ἔχειἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΔΓ, ἐφέρετο ἄν τὴν διάμετρον τὴν ἐφ’ ᾗ ΒΓ.

849a_2Ama hiçbir orana göre hareket etmediği için BEG yayı boyunca gider. Aynı kuvvetle hareket eden iki şeyden biri daha çok, öteki daha az geri itilirse, daha çok geri itilenin daha yavaş hareket etmesi akla yatkındır. Merkezden çıkıp daireleri çizen büyük ve küçük çizgilerde olan da bu gibi görünüyor.

849a_2

Νῦν δέ,ἐπείπερ ἐν οὐδενὶ λόγῳ, ἐπὶ τὴν περιφέρειανφέρεται τὴν ἐφ’ ᾗ ΒΕΓ. Ἐὰν δὲ δυοῖν φερομένοιν ἀπὸ τῆς αὑτῆς ἰσχύος τὸ μὲν ἐκκρούοιτο πλεῖον τὸ δὲ ἔλαττον, εὔλογον βραδύτερον κινηθῆναι τὸ πλεῖον ἐκκρουόμενον τοῦ ἔλαττον ἐκκρουομένου· ὃ δοκεῖ συμβαίνειν ἐπὶ τῆς μείζονος καὶ ἐλάττονος τῶν ἐκ τοῦ κέντρου γραφουσῶν τοὺς κύκλους.

849a_3Küçük çizginin ucu duran merkeze büyüğünkinden daha yakın olduğu için, sanki zıt yöne çekiliyormuş gibi merkeze doğru çekilir ve daha yavaş hareket eder. Daire çizen her çizgide bu olur: Biri tabiata uygun olarak yay boyunca, öteki tabiata aykırı olarak yana, merkeze doğru olmak üzere iki hareketle hareket eder.

849a_3

Διὰ γὰρ τὸ ἐγγύτερον εἶναι τοῦ μένοντος τῆς ἐλάττονος τὸ ἄκρον ἢ τὸ τῆς μείζονος, ὥσπερ ἀντισπώμενον εἰς τοὐναντίον, ἐπὶ τὸ μέσον βραδύτερον φέρεται τὸ τῆς ἐλάττονος ἄκρον. Πάσῃ μὲν οὖν κύκλον γραφούσῃ τοῦτο συμβαίνει, καὶ φέρεται τὴν μὲν κατὰ φύσιν κατὰ τὴν περιφέρειαν, τὴν δὲ παρὰ φύσιν εἰς τὸ πλάγιον καὶ τὸ κέντρον.

849a_4Küçük çizgi tabiata aykırı hareketi her zaman daha çok yapar; çünkü kendisini geri çeken merkeze daha yakın olduğundan ona daha çok yenilir. Merkezden çıkıp daire çizen çizgilerden küçüğün tabiata aykırı hareketi büyüğünkinden daha çok yaptığı şuradan açıktır.

849a_4

Μείζω δ’ ἀεὶ τὴν παρὰ φύσιν ἡ ἐλάττων φέρεται· διὰ γὰρ τὸ ἐγγύτερον εἶναι τοῦ κέντρου τοῦ ἀντισπῶντος κρατεῖται μᾶλλον, Ὄτι δὲ μεῖζον τὸ παρὰ φύσιν κινεῖται ἡ ἐλάττων τῆς μείζονος τῶν ἐκ τοῦ κέντρον γραφουσῶν τοὺς κύκλους, ἐκ τῶνδε δῆλον.

849a_5BGDE dairesi olsun, bunun içinde de aynı A merkezi etrafında daha küçük bir XNMΞ dairesi. Çaplar çizilsin: büyük dairede GD ve BE, küçük dairede de X ile NΞ'den geçenler. DΨRG dikdörtgeni de tamamlansın.

849a_5

Ἕστω κύκλος ἐφ’ οὗ ΒΓΔΕ, καὶ ἄλλος ἐν τούτῳ ἐλάττων, ἐφ’ οὗ Χ Ν Μ Ξ, περὶ τὸ αὐτὸ κέντροντὸ Α· καὶ ἐκβεβλήσθωσαν αἱ διάμετροι, ἐν μὲν τῷ μεγάλῳ, ἐφ’ ὦν ΓΔ καὶ ΒΕ, ἐν δὲ τῷ ἐλάττονι αἱ Χ ΝΞ· καὶ τὸ ἑτερόμηκες παραπεπληρώσθω, τὸ ΔΨΡΓ.

849a_6AB daire çizerek AE'den geçip çıktığı yere dönecekse, kendisine doğru hareket ettiği açıktır. AX de aynı şekilde AX'e dönecektir. Ama AX, söylendiği gibi, AB'den daha yavaş hareket eder; çünkü AX'in geri itilmesi daha büyüktür, daha çok geri çekilir.

849a_6

Εἰ δὴ ἡ ΑΒ γράφουσα κύκλον ἥξει ἐπὶ τὸ αὐτὸ ὅθεν ὡρμώθη ἐπὶ τὴν Α Ε, δῆλον ὅτι φέρεται πρὸς αὑτήν. Ὁμοίως δὲ καὶ ἡ ΑΧ πρὸς τὴν ΑΧ ἥξει. Βραδύτερον δὲ φέρεται ἡ ΑΧ τῆς ΑΒ, ὥσπερ εἴρηται, διὰ τὸ γίνεσθαι μείζρνα τὴν ἔκκρουσιν καὶ ἀντισπᾶσθαι μᾶλλον τὴν ΑΧ.

849a_7AΘH çizilsin; Θ'dan AB'ye, dairenin içinde ΘZ dikmesi, yine Θ'dan AB'ye paralel ΘΩ, Ω'dan AB'ye ΩY dikmesi ve HK çizilsin. ΩY ile ΘZ eşittir. Öyleyse BY, XZ'den küçüktür; çünkü eşit olmayan dairelere çapa dik olarak çizilen eşit doğrular büyük dairelerde çaptan daha küçük bir parça keser. ΩY de ΘZ'ye eşittir.

849a_7

Ἤχθω δὲ ἡ ΑΘΗ, καὶ ἀπὸ τοῦ Θ κάθετος ἐπὶ τὴν ΑΒ ἡ ΘΖ ἐν τῷ κύκλῳ, καὶ πάλιν ἀπὸ τοῦ Θ ἤχθω παρὰ τὴν ΑΒ ἡ ΘΩ, καὶ ὁ ΩΥ ἐπὶ τὴν ΑΒ κάθετον, καὶἡ ΗΚ. Αἱ δὴ ἐφ’ ὧν ΩΥ καὶ ΘΖ ἴσαι. Ἡ ἄρα ΒΥ ἐλάττων τῆς ΧΖ· αἱ γὰρ ἴσαι εὐθεῖαι ἐπ’ ἀνίσουςκύκλους ἐμβληθεῖσαι πρὸςόρθὰς τῇ διαμέτρῳ ἔλαττον τμῆμα ἀποτέμνουσι τῆς διαμέτρου ἐν τοῖς μείζοσι κύκλοις, ἔστι δὲ ἡ ΩΥ ἴση τῇ ΘΖ.

849a_8AΘ, XΘ yayını katettiği zaman içinde, BA'nın ucu büyük dairede BΩ'dan daha büyük bir yay katetmiştir. Çünkü tabiata uygun hareket eşittir, tabiata aykırı hareket ise daha küçüktür: BY, ZX'ten küçüktür. Oysa tabiata uygun olanın tabiata uygun olana oranı, tabiata aykırı olanın tabiata aykırı olana oranına eşit olmalıdır.

849a_8

Ἐν ὅσῳ

849b

δἡ χρόνῳ ἡ ΑΘ τὴν ΧΘ ἐνηνέχθη, ἐν τοσούτῳ χρόνῳ ἐν τῷ κύκλῳτῷ μείζονι μείζονα τῆς ΒΩ ἐνήνεκται τὸ ἄκρον τῆς ΒΑ. μὲν γὰρ κατὰ φύσιν φορὰ ἴση, ἡ δὲ παρὰ φύσιν ἐλάττων· ἡ δὲ ΒΥ τῆς ΖΧ. Δεῖ δὲ ἀνάλογον εἶνας, ὡςτὸ κατὰ φύσιν πρὸς τὸ κατὰ φύσιν,τὸ παρὰ φύσιν πρὸς τὸ παρὰ φύσιν.

849b_2Demek ki B, ΩB'den daha büyük olan HB yayını katetmiştir. B'nin bu zamanda HB'yi katetmiş olması zorunludur; çünkü tabiata aykırı olanın tabiata uygun olana oranı iki dairede de aynı olduğunda B orada bulunacaktır. Tabiata uygun hareket büyük dairede daha büyükse, tabiata aykırı hareket de ancak orada bu orana uyar; dolayısıyla B, X noktasının XΘ'yi katettiği zaman içinde BH'yi katetmiş olur.

849b_2

Μείζονα ἄρα περιφέρειαν διελήλυθε τὴν ΗΒ τῆς ΩΒ. Ἀνάγκη δὲ τὴν Η Β ἐν τούτῳ τῷ χρόνῳ διεληλυθέναι· ἐνταῦθα γὰρ ἔσται, ὅταν ἀνάλογον ἀμφοτέρως συμβαίνῃ τὸ παρὰ φύσιν πρὸς τὸ κατὰ φύσιν. Εἰ δὴ μεῖζόν ἐστι τὸ κατὰ φύσιν ἐν τῇ μείζονι, καὶ τὸ παρὰ φύσιν μᾶλλον ἂν ἐνταῦθα συμπίπτοι μοναχῶς, ὥστε τὸ Β ἐνηνέχθαι ἄν τὴν ΒΗ ἐντῷ ἐφ’ οὗ Χ σημεῖον.

849b_3Çünkü orada B noktası için tabiata uygun hareket HK dikmesiyle belirlenir (HK dikmedir), tabiata aykırı hareket ise KB'dir. HK'nin KB'ye oranı da ΘZ'nin ZX'e oranına eşittir. B ve X'ten H ve Θ'ya doğrular çekilirse bu açıkça görülür. B'nin katettiği yay HB'den küçük ya da büyük olursa, iki dairede tabiata uygun olanın tabiata aykırı olana oranı aynı olmaz.

849b_3

Ἐνταῦθα γὰρ κατὰ φύσιν μὲν γίνεται τῷ Β σημείῳ τὸ κέντρον (ἔστι γὰρ αὐτὴ ἀπὸ τοῦ ΗΚ κάθετος), παρὰ φύσιν δὲ ἐς τὸ ΚΒ. Ἕστι δὲ ὡς τὸ ΗΚ πρὸς τὸ ΚΒ. τὸ ΘΖ πρὸς τὸ ΖΧ. Φανερὸν δὲ ἐὰν ἐπιζευχθῶσιν ἀπὸ τῶν ΒΧ ἐπὶ τὰ Η Θ. Εἰ δὲ ἐλάττων ἢ μείζων τῆς Η Β ἔσται, ἢν ἐνέχθη τὸ Β, οὐχ ὁμοίως ἔσται οὐδὲ ἀνάλογον ἐν ἀμφοῖντὸ κατὰ φύσιν πρὸς τὸ παρὰ φύσιν.

849b_4Böylece aynı kuvvetle merkezden daha uzak olan noktanın niçin daha hızlı hareket ettiği söylenenlerden açıktır. Büyük terazilerin küçüklerden niçin daha hassas olduğu da bundan anlaşılır. Terazinin askı ipi merkez olur (çünkü o yerinden kımıldamaz), kefelere doğru uzanan iki kol da merkezden çıkan çizgiler olur.

849b_4

Δι’ ἢν μὲν τοίνυν αἰτίαν ἀπὸ τῆς αὐτῆς ἰσχύος φέρεται θᾶττον τὸ πλέον ἀπέχον τοῦ κέντρουσημεῖον, δῆλον διὰ τῶν εἰρημένων· διότι δὲ τὰ μὲν μείζω ζυγὰ ἀκριβέστερά ἐστι τῶν ἐλαττόνων, φανερὸν ἐκ τούτων. Γίνεται γὰρ τὸ μὲν σπάρτον κέντρον (μένει γὰρ τοῦτο), τὸ δὲ ἐπὶ ἑκάτερον μέρος τῆς πλάστιγγος αἱ ἐκ τοῦ κέντρου.

849b_5Aynı ağırlıkla, kefenin ucu askı ipinden ne kadar uzaksa o kadar hızlı hareket etmek zorundadır. Bazı ağırlıklar küçük terazilere konduğunda gözle fark edilmez, büyüklerde ise fark edilir; çünkü bir şeyin gözle görülemeyecek kadar küçük bir mesafe hareket etmesine hiçbir engel yoktur.

849b_5

Ἀπὸ οὖν τοῦ αὐτοῦ βάρους ἀνάγκη θᾶττον κινεῖσθαι τὸ ἄκρον τῆς πλάστιγγος, ὅσῳ ἂν πλεῖον ἀπέχῃ τοῦ σπάρτου, καὶ ἔνια μὲν μὴ δῆλα εἶναι ἐν τοῖς μικροῖς ζυγοῖς πρὸς τὴναἴσθησιν ἐπιτιθέμενα βάρη, ἐν δὲ τοῖς μεγάλοις δῆλα· οὐθὲν γὰρ κωλύει ἔλαττονκινηθῆναι μέγεθος ἢ ὥστε εἶναι τῇ ὄψει φανερόν.

849b_6Büyük terazide ise aynı ağırlık hareketi görünür bir büyüklüğe getirir. Bazı ağırlıklar her iki terazide de görülür, ama büyüklerde çok daha belirgindir; çünkü aynı ağırlık büyüklerde çok daha büyük bir eğilme meydana getirir.

849b_6

Ἐπι δὲ τῆς μεγάλης πλάστιγγος ποιεῖ ὁρατὸν τὸ αὐτὸ βάρος μέγεθος. Ἔνια δὲ δῆλα μὲν ἐπ’ ἀμφοῖν ἐστίν, ἀλλὰ πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ τῶν μειζόνων διὰ τὸ πολλῷ μεῖζον γίνεσθαι τὸ μέγεθος τῆς ῥοπῆς ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ βάρους ἐν τοῖς μείζοσι.

849b_7Bu yüzden mor boya satıcıları tartarken hile yapmak için türlü oyunlara başvururlar: Askı ipini tam ortaya koymazlar, terazinin kolunun bir yanına kurşun dökerler ya da ağacın kök tarafını, terazinin ağır basmasını istedikleri yana getirirler; ağaçta budak varsa onu da o yana koyarlar. Çünkü ağacın kök tarafı daha ağırdır, budak da bir tür köktür.

849b_7

Καὶ διὰ τοῦτο τεχνάζουσιν οἱ ἁλουργοπῶλαι πρὸς τὸ παρακρούεσθαι ἱστάντες, τό τε σπάρτον οὐκ ἐν μέσῳ τιθέντες, καὶ μόλυβδον τῆς φάλαγγος εἰς θάτερον μέροςἐγχέοντες, ἢ τοῦ ξύλου τὸ πρὸς τὴν ῥίζαν πρὸς ὃ βούλονται ῥέπειν ποιοῦντες, ἢ ἐἀν ἔχῃ ὄζον· βαρύτερον

850a

γὰρ ἐν ὦ μέρος ἢ ῥίζα τοῦ ξύλου ἐστίν, ὁ δὲ ὄζος ῥίζα τίς ἐστιν.

850a_22. Problem

Askı ipi yukarıdayken, terazi aşağı eğildikten sonra ağırlık kaldırılınca terazi niçin yeniden yukarı kalkar da, terazi aşağıdan desteklendiğinde kalkmaz, olduğu gibi kalır? Acaba ip yukarıdayken terazinin dikmenin öte yanında kalan kısmı daha büyük olduğu için mi? Çünkü askı ipi dikmedir.

850a_2

Διὰ τί, ἐὰν μὲν ἄνωθεν ᾖ τὸ σπαρτίον, ὅταν κάτωθεν ῥέψαντος ἀφέλῃ τὸ βάρος, πάλιν ἀναφέρεται τὸ ζυγόν, ἐἀν δὲ κάτωθεν ὑποστῇ, οὐκ ἀναφέρεται ἀλλὰ μένει; Ἡ διότι ἄνωθεν μὲν τοῦ σπαρτίου ὄντος πλεῖον τοῦ ζυγοῦ γίνεται τὸ ἐπέκεινα τῆς καθέτου; Τὸ γὰρ σπαρτίον ἐστὶ κάθετος.

850a_3Dolayısıyla ağırlık terazinin yukarı kalkmış kısmında bulunduğundan, daha büyük olan kısım, teraziyi ikiye bölen çizgi dikmenin tam üstüne gelinceye kadar zorunlu olarak aşağı eğilir. BG düz duran bir terazi olsun, AD de askı ipi. Bu ip aşağı doğru uzatılırsa ADM dikmesi olur.

850a_3

Ὤστε ἀνάγκη ἐστὶ κάτω ῥέπεν τὸ πλέον, ἕως ἂν ἔλθῃ ἡ δίχα διαιροῦσα τὸ ζυγὸν ἐπὶ τὴν κάθετον αὐτήν, ἐπικειμένου τοῦ βάρους ἐν τῷ ἀνεσπασμένῳ μορίῳ τοῦ ζυγοῦ, Ἕστω ζυγὸν ὀρθὸν ἐφ’ οὖ ΒΓ, σπαρτίον δὲ τὸΑΔ. Ἐκβαλλόμενον δὴ τοῦτο κάτω κάθετος ἔσται ἐφ’ ἦς ἡ ΑΔΜ.

850a_4B'ye bir ağırlık konursa B, E'nin yerine, G de Z'nin yerine gelir; böylece teraziyi ikiye bölen çizgi önce dikmenin kendisi olan DM iken, ağırlık konunca DΘ olur. Dolayısıyla EZ terazisinin AB dikmesinin dışında kalan kısmı, ΦΠ arasındaki kısım kadar, yarıdan büyük olur.

850a_4

Ἔὰν οὖν ἐπὶ τὸ Β ἡ ῥοπὴ ἐπιτεθῇ, ἔσται τὸ μὲν Β οὖ τὸ Ε, τὸ δὲ Γ οὖ τὸ Ζ ὥστε ἡ δίχα διαιροῦσα τὸ ζυγὸν πρῶτον μὲν ἦν ἡ ΔΜ τῆς καθέτου αὐτῆς, ἐπικειμένης δὲ τῆς ῥοπῆς ἔσται ἡ ΔΘ· ὥστε τοῦ ζυγοῦ ἐφ’ ᾦ ΕΖ τὸ ἔξω τῆς καθέτου τῆς ἐφ’ ἦς ΑΒ, τοῦ ἐν ὦ ΦΠ, μείζω τοῦ μίσεος.

850a_5Ağırlık E'den kaldırılırsa Z zorunlu olarak aşağı iner; çünkü E tarafı daha küçüktür. Böylece ip yukarıdaysa terazi bu yüzden yeniden yukarı kalkar. Destek aşağıdaysa tersi olur: Terazinin aşağıya eğilen kısmı, dikmenin ayırdığı yarıdan daha büyük olur; bu yüzden terazi yukarı kalkmaz, çünkü yukarıda asılı kalan kısım daha hafiftir.

850a_5

Ἐὰν οὖν ἀφαιρεθῇ τὸ βάρος ἀπὸ τοῦ Ε, ἀνάγκη κάτω φέρεσθαι τὸ Ζ ἔλαττον γάρ ἐστι τὸΕ. Ἐὰν μὲν οὖν ἄνω τὸ σπαρτίον ἔχῃ, πάλιν διὰ τοῦτο ἀναφέρεται τὸ ζυγόν. Ἐὰν δὲ κάτωθεν ᾖ τὸ ὑποκείμενον, τοὐναντίον ποιεῖ· πλεῖον γὰρ γίνεται τοῦ ἡμίσεος τοῦ ζυγοῦ τὸ κάτω μέρος ἢ ὡς ἡ κάθετος διαιρεῖ ὥστε οὐκ ἀναφέρεται· κουφότερον γὰρ τὸ ἐπηρτημένον.

850a_6NΞ düz duran bir terazi olsun, KLM de dikme. NΞ ikiye bölünmüştür. N'ye bir ağırlık konunca N, O'nun yerine, Ξ de R'nin yerine gelir, KL de AΘ'nın yerine; öyle ki KO, LR'den ΘKL kadar büyük olur. Ağırlık kaldırılınca da terazi zorunlu olarak öyle kalır; çünkü K tarafındaki yarının fazlası bir ağırlık gibi üstünde durur.

850a_6

Ἕστω ζυγὸν τὸ ἐφ’ οὖΝΞ, τὸ ὀρθόν, κάθετος δὲ ἡ Κ Λ Μ. Δίχαδὴ διαίρεῖται τὸΝΞ. Ἐπιτεθέντος δὲ βάρους ἐπὶ τὸ Ν, ἔσται τὸ μὲν Ν οὖ τὸ Ο, τὸ δὲ Ξ οὖ τὸ Ρ, ὁ δὲ Κ Λ οὖ τὸ ΑΘ, ὥστε μεῖζόν ἐστι τὸ ΚΟ τοῦ Λ Ρ τῷ ΘΚΛ. Καὶ ἀφαιρεθέντος οὖν τοῦ βάρους ἀνάγκη μένειν· ἐπίκενται γὰρ ὥσπερ βάρος ἡ ὑπεροχὴ ἡ τοῦ ἡμίσεος τοῦ ἐν ᾦτὸ Κ.

850a_73. Problem

Kaldıraçla küçük kuvvetler, başta da söylendiği gibi, üstelik kaldıracın ağırlığı da eklendiği hâlde, büyük yükleri niçin hareket ettirir? Oysa daha küçük bir ağırlığı hareket ettirmek daha kolaydır, ağırlık da kaldıraç olmadan daha küçüktür. Acaba sebep, kaldıracın, askı ipi aşağıda olan ve eşit olmayan kısımlara bölünmüş bir terazi olması mıdır? Çünkü dayanak noktası askı ipinin yerini tutar; ikisi de merkez gibi yerinde durur.

850a_7

Διὰ τί κινοῦσι μεγάλα βάρη μικραὶ δυνάμμεις τῷ μοχλῷ. ὥσπερ ἐλέχθη καὶ κατ’ἀρχήν, προσλαβόντι βάρος ἔτι τὸ τοῦ μοχλοῦ; Ῥᾷον δὲ τὸ ἔλαττόν ἐστι κινῆσαι βάρος, ἔλαττον δέ ἐστιν ἄνευ τοῦ μοχλοῦ, Ἥ ὅτι αἴτιόν ἐστιν ὁ μοχλός, ζυγὸν [ὢν] κάτωθεν ἔχον τὸ σπαρτίον καὶ εἰς ἄνισα διῃρημένον; Τὸ γὰρ ὑπομόχλιον ἀντὶ σπαρτίου γίνεται· μένει γὰρ ἄμφω ταῦτα, ὥσπερ τὸ κέντρον.

850a_8Merkezden çıkan çizgilerden büyüğü eşit ağırlıkla daha hızlı hareket eder; kaldıraçta da üç şey vardır: dayanak noktası, yani ip ve merkez, bir de iki ağırlık, hareket ettiren ve hareket ettirilen. Hareket ettirilen ağırlığın hareket ettirene oranı, kolların uzunluklarının ters oranıdır. Hareket ettiren dayanak noktasından ne kadar uzaktaysa o kadar kolay hareket ettirir.

850a_8

Ἐπεὶ δὲ θᾶττον ὑπὸ τοῦ ἴσου βάρους κινεῖται ἡ μείζων τῶν ἐκ τοῦ κέντρου, ἔστι δὲ τρία τὰ περὶ τὸν μοχλόν, τὸ μὲν ὑπομόχλιον, σπάρτον καὶ κέντρον, δύο δὲ βάρη, ὅ τε κινῶν καὶ τὸ κινούμενον· ὃ

850b

οὖν τὸ κινούμενον βάρος πρὸς τὸ κινοῦν, τὸ μῆκος πρὸς τὸ μῆκος ἀντιπέπονθεν. Αἰεὶ δὲ ὅσῳ ἂν μεῖζονἀφεστήκῃ τοῦ ὑπομοχλίου, ῥᾷον κινήσει.

850b_2Sebebi önce söylenendir: Merkezden daha uzak olan çizgi daha büyük bir daire çizer. Dolayısıyla aynı kuvvetle, dayanak noktasından daha uzakta duran hareket ettirici daha çok yer değiştirir. AB kaldıraç olsun, G yük, D hareket ettiren, E dayanak noktası; D hareket ettirdikten sonra H'ye, hareket ettirilen G yükü de K'ye varsın.

850b_2

Αἰτία δέ ἐστιν ἡ προλεχθεῖσα, ὅτι ἡ πλεῖον ἀπέχουσα ἐκ τοῦ κέντρου μείζονα κύκλον γράφει. Ὤστε ἀπὸ τῆς αὐτῆς ἰσχύος πλέονμετανοῦσιν· στήσεται τὸ κινοῦν τὸ πλεῖον τοῦ ὑπομοχλίου ἀπέχον. Ἔστω μοχλὸς ἐφ’ οὗ ΑΒ. βάρος δὲ ἐφ’ ᾧ τὸ Γ, τὸ δὲ κινοῦν ἐφ’ ᾧ τὸ Δ, ὑπομόχλιον ἐφ’ ᾧ τὸ Ε, τὸ δὲ ἐφ’ ᾧ τὸ Δ κινῆσαν ἐφ’ ᾧ τὸ Η, κινούμενον δὲτὸ ἐφ’ οὖ Γ, βάρος ἐφ’ οὖ Κ.

850b_34. Problem

Geminin ortasındaki kürekçiler gemiyi niçin en çok hareket ettirir? Kürek bir kaldıraç olduğu için mi? Iskarmoz dayanak noktası olur (çünkü o yerinde durur), yük küreğin ittiği denizdir, kaldıracı hareket ettiren de tayfadır.

850b_3

Διὰ τί οἱ μεσόνεοι μάλιστα τὴν ναῦν κινοῦσιν; Ἢ διότι ἡ κώπη μοχλός ἐστιν; Ὑπομόχλιον μὲν γὰρ ὁ σκαλμὸς γίνεται (μένει γὰρ δἡ τοῦτο), τὸ δὲ βάρος ἡ θάλαττα, ἢν ἀπωθεῖ ἡ κώπη· ὁ δὲ κινῶν τὸν μοχλὸν ὁ ναύτης ἐστίν.

850b_4Yükü hareket ettiren dayanak noktasından ne kadar uzaktaysa o kadar büyük bir yükü hareket ettirir; çünkü böylece merkezden çıkan çizgi büyür; ıskarmoz da dayanak noktası olarak merkezdir. Geminin ortasında küreğin en büyük kısmı geminin içinde kalır; çünkü gemi orada en geniştir; dolayısıyla iki yanda da küreğin daha büyük bir kısmı küpeştelerin içinde kalabilir.

850b_4

Αεὶ δὲ πλέον βάρος κινεῖ, ὅσῳ ἄν πλέον ἀφεστήκῃ τοῦ ὑπομοχλίου ὁ κινῶν τὸ βάρος· μείζων γὰρ οὕτω γίνεται ἡ ἐκ τοῦ κέντρου, ὁ δὲ σκαλμὸς ὑπομόχλιον ὢν κέντρον ἐστίν. Ἐνμέση δὲ τῆ νηῒ πλεῖστον τῆς κώπης ἐντός ἐστιν· καὶ γὰρ ἡ ναῦς ταύτῃ εὐρυτάτη ἐστίν, ὥστε πλεῖον ἐπ’ἀμφότερα ἐνδέχεσθαι μέρος τῆς κώπης ἑκατέρου τοίχου ἐντὸς εἶναι τῆς νεώς.

850b_5Gemi şöyle hareket eder: Kürek denize dayanınca küreğin içerideki ucu öne gider, ıskarmoza bağlı olan gemi de küreğin ucunun gittiği yöne onunla birlikte ilerler.

850b_5

Κινεῖται μὲν οὖν ἡ ναῦς διὰ τὸ ἀπερειδομένης τῆς κώπης εἰς τὴν θάλασσαν τὸ ἄκρον τῆς κώπης τὸ ἐντὸς προϊέναι εἰς τὸ πρόσθεν, τὴν δὲ ναῦν προσδεδεμένην τῷ σκαλμῷ συμπροϊέναι, ᾖ τὸ ἄκρον τῆς κώπης.

850b_6Kürek denizi nerede en çok yararsa gemi zorunlu olarak orada en çok ileri itilir; kürek de denizi, ıskarmozdan itibaren en büyük kısmının bulunduğu yerde en çok yarar. Bu yüzden ortadaki kürekçiler gemiyi en çok hareket ettirir; çünkü küreğin ıskarmozdan içeride kalan kısmı geminin ortasında en büyüktür.

850b_6

Ἧι γὰρ πλείστην θάλασσαν διαιρεῖ ἡ κώπη, ταύτῃ ἀνάγκη μάλιστα προωθεῖσθαι· πλείστην δὲ διαιρεῖ ᾖ πλεῖστον μέρος ἀπὸ τοῦ σκαλμοῦ τῆς κώπης ἐστίν, Διὰ τοῦτο οἱ μεσόνεοι μάλιστα κινοῦσιν· μέγιστον γὰρ ἐν μέσῃ νηῒ τὸ ἀπὸ τοῦ σκαλμοῦ τῆς κώπης τὸ ἐντός ἐστιν.

850b_75. Problem

Dümen küçük olduğu, üstelik geminin en ucunda bulunduğu hâlde, niçin o kadar güçlüdür ki küçük bir yekeyle, tek bir insanın, hem de hafifçe kullandığı kuvvetle koca gemiler hareket ettirilir? Dümen de bir kaldıraç olduğu, dümenci de onu kaldıraç gibi kullandığı için mi? Dümenin gemiye bağlandığı yer dayanak noktası olur, bütün dümen kaldıraç, deniz yük, dümenci de hareket ettiren.

850b_7

Διὰ τί τὸ πηδάλιον μικρὸν ὅν, καὶ ἐπ’ ἐσχάτῳ τῷ πλοίῳ, τοσαύτην δύναμιν ἔχει ὥστε ὑπὸ μικροῦ οἴακος καὶ ἑνὸς ἀνθρώπου δυνάμεως, καὶ ταύτης ἠρεμαίας,μεγάλακινεῖσθαιμεγέθη πλοίων; Ἢ διότι καὶ τὸ πηδάλιόν ἐστι μοχλός, καὶ μοχλεύει ὁ κυβερνήτης. Ἦι μὲν οὖν προσήρμοσται τῷ πλοίῳ, γίνεται ὑπομόχλιον, τὸ δὲ ὅλον πηδάλιον ὁ μοχλός, τὸ δὲ βάρος ἡ θάλασσα, ὁ δὲ κυβερνήτης ὁ κινῶν.

850b_8Ama dümen denizi kürek gibi yassı yüzüyle karşılamaz. Gemiyi öne doğru hareket ettirmez; gemi hareket hâlindeyken denizi yandan karşılayarak onu döndürür. Yük deniz olduğuna göre, dümen ona ters yönde dayanarak gemiyi döndürür. Çünkü dayanak noktası ters yöne döner: Deniz içe doğru, dayanak noktası dışa doğru.

850b_8

Οὐ κατὰ πλάτος δὲ λαμβάνει τὴν θάλασσαν, ὥσπερ ἡ κώπη, τὸ πηδάλιον. Οὐ γὰρ εἰς τὸ πρόσθεν κινεῖ τὸπλοῖον, ἀλλὰ κινούμενον κλίνει, πλαγίως τὴν θάλατταν δεχόμενον. Ἐπεὶ γὰρ τὸ βάρος ἧω ἡ θάλασσα, τοὐναντίον ἀπερειδόμενον κλίνει τὸ πλοῖον. Τὸ γὰρ ὑπομόχλιον εἰς τοὐναντίον στρέφεται,

851a

ἡ θάλασσα δὲ ἐντός· ἐκεῖνο δὲ εἰς τὸ ἐκτός.

851a_2Gemi de dayanak noktasına bağlı olduğu için onu izler. Kürek yükü yassı yüzüyle iter, onun tarafından geri itilerek de gemiyi doğruca ileri götürür; dümen ise yan durduğu için yana doğru, bir oraya bir buraya hareket ettirir.

851a_2

Τούτῳ δὲ ἀκολουθεῖ τὸπλοῖον διὰ τὸ συνδεδέσθαι. Ἡ μὲν οὖν κώπη κατὰ πλάτος τὸ βάρος ὠθοῦσα καὶ ὑπ’ ἐκείνουἀντωθουμένη εἰς τὸ εὐθύ προάγει· τὸ δὲ πηδάλιον, ὥσπερ κάθηται πλάγιον, τὴν εἰς τὸ πλάγιον, ἢ δεῦρο ἢ ἐκεῖ, ποιεῖ κίνησιν.

851a_3Dümen ortada değil uçta durur; çünkü hareket eden bir şeyi en kolay ucundan hareket ettirerek hareket ettirmek mümkündür. İlk kısım en hızlı gider; atılan şeylerde hareket nasıl sonunda tükenirse, sürekli bir şeyin hareketi de sonunda en zayıftır.

851a_3

Ἐπ’ ἄκρου δὲ καὶ οὐκ ἐν μέσῳ κεῖται, ὅτι ῥᾷστον τὸ κινούμενον κινῆσαι ἀπ’ ἄκρου κινοῦν. Τάχιστα γὰρ φέρεται τὸ πρῶτον μέρος διὰ τὸ ὥσπερ ἐν τοῖς φερομένοις ἐπὶ τέλει λήγειν τὴν φοράν, οὕτω καὶ τοῦ συνεχοῦς ἐπὶ τέλους ἀσθενεστάτη ἐστὶν ἡ φορά.

851a_4En zayıfsa onu yolundan saptırmak da kolaydır. Dümen hem bu yüzden kıçtadır, hem de orada yapılan küçük bir hareket en uçta çok daha büyük bir mesafe doğurduğu için; çünkü eşit açı daha büyük bir tabana oturur, açıyı çevreleyen kenarlar ne kadar uzunsa taban o kadar büyür.

851a_4

Εἰ δὲ ἀσθενεστάτη, ῥᾳδία ἐκκρούειν. Διά τε δὴ ταῦτα ἐν τῇ πρύμνῃ τὸ πηδάλιόν ἐστι, καὶ ὅτι ἐνταῦθα μικρᾶς κινήσεως γενομένης πολλῷ μεῖζον τὸ διάστημα ἐπὶ τῷ ἐσχάτῳ γίνεται, διὰ τὸ τὴν ἴσην γωνίαν ἐπὶ μείζονα καθῆσθαι, καὶ ὅσῳ ἂν μείζους ὦσιν αἱ περιέχουσαι.

851a_5Geminin, kürek palasının geri gittiğinden niçin daha çok ileri gittiği de bundan anlaşılır: Aynı büyüklükteki bir şey aynı kuvvetle hareket ettirildiğinde havada sudakinden daha çok ilerler. AB kürek olsun, G ıskarmoz, A küreğin gemi içindeki başlangıcı, B de denizdeki ucu.

851a_5

Δῆλον δὲ ἐκ τούτου καὶ δι’ ἣν αἰτίαν μᾶλλον προέρχεται εἰς τοὐναντίον τὸ πλοῖον ἢ ἡ τῆς κώπης πλάτη· τὸ αὐτὸ γὰρ μέγεθος τῇ αὐτῇ ἰσχύϊ κινούμενον ἐν ἀέρι πλέον ἢ ἐν τῷ ὕδατι πρόεισιν. Ἕστω γὰρ ἡ Α Β κώπη, τὸ δὲ Γ ὁ σκαλμός, τὸ δὲ Α τὸ ἐν. τῷ πλοίῳ, ἡ ἀρχὴ τῆς κώπης, τὸ δὲ Β τὸ ἐν τῇθαλάττῃ.

851a_6A, D'ye götürülmüşse B, E'de olmaz; çünkü BE, AD'ye eşittir ve o zaman eşit miktarda yer değiştirmiş olurdu; oysa daha az yer değiştirmişti. Öyleyse B, Z'de olacaktır. Demek ki DZ, AB'yi G'de değil, daha aşağıda, Θ'da keser. Çünkü BZ, AD'den küçüktür; dolayısıyla ΘZ de DΘ'dan küçüktür; çünkü üçgenler benzerdir.

851a_6

Εἰ δἡ τὸ Α οὗ τὸ Δ μετακεκίνηται, τὸ Β οὐκ ἔσται οὗ τὸ Ε· ἴση γὰρ ἡ Β Ετῇ ΑΔ. Ἵσον οὖν μετακεχωρηκὸς ἔσται. Ἀλλ’ ἦν ἔλαττον. Ἕσται δὴ οὗ τὸΖ ἢ τὸ Θ. Ἅρα τοίνυν τὴν Α Β, καὶ οὐχ ἡ τὸ Γ, καὶ κάτωθεν. Ἐλάττων γὰρ ἡ ΒΖ τῆς Α Δ, ὥστε καὶ ἡ ΘΖ τῆς ΔΘ· ὅμοια γὰρ τὰ τρίγωνα.

851a_7Ortadaki G noktası da yer değiştirmiş olacaktır; çünkü denizdeki B ucunun ters yönüne, gemideki A ucunun gittiği yöne doğru gider. Böylece gemi de yer değiştirir, hem de küreğin başlangıcının taşındığı yöne doğru.

851a_7

Καθεστηκὸς δὲ ἔσται καὶ τὸ μέσον, τὸ ἐφ’ οὗ Γ· εἰς τοὐναντίον γὰρ τῷ ἐν τῇ θαλάττῃ ἄκρῳ τῷ Β μεταχωρεῖ, ᾗπερ τὸ ἐν τῷ πλοίῳ ἄκρον τὸ Α μὴ ἐχώρει οὖ τὸ Δ. Ὤστε μετακινηθήσεται τὸ πλοῖον, καὶ ἐκεῖ οὗ ἡ ἀρχὴ τῆς κώπης μεταφέρεται.

851a_8Dümen de aynı şeyi yapar; yalnız, yukarıda söylendiği gibi, gemiyi öne götürmeye hiçbir katkısı yoktur, yalnızca kıçı yana, bir o yana bir bu yana iter; baş da böylece ters yöne döner.

851a_8

Τὸ δ’ αὐτὸ καὶ τὸ πηδάλιον ποιεῖ, πλὴν ὅτι εἰς τὸ πρόσθεν οὐδὲν συμβάλλεται τῷ πλοίῳ, ὥσπερ ἐλέχθη ἐπὶ ἄνω, ἀλλὰ μόνον τὴν πρύμναν εἰς τὸ πλάγιον ἀπωθεῖ ἔνθα ἢ ἔνθα·εἰς τοὐναντίον γὰρ ἡ πρῷρα οὕτω νεύει.

851a_9Dümenin bağlandığı yeri hareket eden şeyin bir tür ortası gibi, küreğe göre ıskarmoz neyse öyle düşünmek gerekir. Yeke hangi yöne çekilirse orta da o yöne kayar. Yeke içe çekilirse kıç da o yana geçer, baş ise ters yöne döner; çünkü baş aynı yerde kalırken bütün gemi yer değiştirmiş olur.

851a_9

Ἦι μὲν δὴ τὸ πηδάλιον προσέζευκται, δεῖ οἶόν τι τοῦ κινουμένου μέσον νοεῖν, καὶ ὥσπερ ὁ σκαλμὸς τῇ κώπῃ· τὸ δὲ μέσον ὑποχωρεῖ, ᾖ ὁ οἴαξ μετακινεῖται. Ἐὰν μὲν εἴσω ἄγῃ, καὶ ἡ πρύμνα δεῦρο μεθέστηκεν· ἡ δὲ πρῷρα εἰς τοὐναντίον νεύει· ἐν γὰρ τῷ αὐτῷ οὔσης τῆς πρῷρας τὸ πλοῖον μεθέστηκεν ὅλον.

851a_106. Problem

Seren ne kadar yüksekteyse gemiler aynı yelkenle ve aynı rüzgârla niçin o kadar hızlı gider? Direk kaldıraç, direğin dikildiği yuva dayanak noktası, hareket ettirilmesi gereken yük gemi, hareket ettiren de yelkendeki rüzgâr olduğu için mi? Dayanak noktası ne kadar uzaktaysa aynı kuvvet aynı yükü o kadar kolay ve hızlı hareket ettiriyorsa, yukarı çekilen seren de yelkeni dayanak noktası olan yuvadan o kadar uzaklaştırır.

851a_10

Διὰ τί, ὅσῳ ἂν ἡ κεραία ἀνωτέρα ᾖ, θᾶττον πλεῖ τὰπλοῖα τῷ αὐτῷ ἱστίῳ καὶ τῷ αὐτῷ πνεύματι; Ἣ διότι γίνεται ὁ μὲν στὸς μοχλός, ὑπομόχλιον δὲ τὸ ἑδώλιον ἐν ᾧ

851b

ἐμπέπηγεν, ὃ δὲδεῖ κινεῖν βάρος, τὸ πλοῖον, τὸ δὲ κινοῦν τὸ ἐν τῷ ἱστίῳ πνεῦμα. Εἰ δ’ ὅσῳ αν πορρώτερον ᾗ τὸ ὑπομόχλιον, ῥᾷον κινεῖ καὶ θᾶττον ἡ αὐτὴ δύναμις τὸ αὐτὸ βάρος, ἡ οὖν κεραία ἀνώτερον ἀγομένη καὶ τὸ ἱστίον πορρώτερον ποιεῖ τοῦ ἑδωλίου ὑπομοχλίου ὄντος.

851b_27. Problem

Gemiciler arkadan esen rüzgârla yol almak isteyip de rüzgâr tam arkadan esmediğinde, yelkenin dümenci tarafındaki kısmını niçin toplar, baş tarafındaki kısmını ise ayak ipiyle gevşetip salarlar? Rüzgâr kuvvetliyken dümen ona karşı koyamadığı, ama rüzgâr azken, yani yelken toplanınca karşı koyabildiği için mi?

851b_2

Διὰ τί, ὅταν ἐξ οὑρίας βούλωνται διαδραμεῖν μὴ οὐρίου τοῦ πνεύματος ὄντος, τὸ μὲν πρὸς τὸν κυβερνήτην τοῦ ἰστίου μέρος στέλλονται, τὸ δὲ πρὸς τὴν πρῷραν ποδιαῖον ποιησάμενοι ἐφιᾶσιν; Ἢ διότιἀντισπᾶν τὸ πηδάλιον πολλῷ μὲν ὄντι τῷ πνεύματι οὐ δύναται, ὀλίγῳ δέ, ὃ ὑποστέλλονται.

851b_3Rüzgâr gemiyi ileri götürür, dümen ise denize karşı koyup onu kaldıraç gibi kullanarak gemiyi rüzgârın arkadan geldiği yöne çevirir. Aynı anda tayfalar da rüzgârla boğuşur; çünkü kendilerini ters yöne doğru yaslarlar. Yuvarlak ve dairesel şekiller niçin daha kolay hareket eder? Daire üç şekilde yuvarlanabilir: Ya merkez de onunla birlikte yer değiştirerek çemberi üzerinde, araba tekerleğinin yuvarlanması gibi; ya merkez yerinde durarak yalnızca merkez etrafında, makaralar gibi; ya da yine merkez yerinde durarak düzleme paralel olarak, çömlekçi çarkının dönmesi gibi.

851b_3

Προάγει μὲν οὖν τὸ πνεῦμα, εἰς οὔριον δὲ καθίστησι τὸ πηδάλιον, ἀντισπῶν καὶ μοχλεῦον, τὴν θάλατταν. Ἄμα δὲ καὶ οἱ ναῦται μάχονται τῷ πνεύματι· ἀνακλίνουσι γὰρ ἐπὶ τὸ ἐναντίον ἑαυτούς. Διὰ τί τὰ στρογγύλα καὶ περιφερῆ τῶν σχημάτων εὐκινητότερα; Τριχῶς δὲ ἐνδέχεται τὸν κύκλον κυλισθῆναι· ἢ γὰρ κατὰ τὴν ἁψῖδα, συμμεταβάλλοντος τοῦ κέντρου, ὥσπερ ὁ τροχὸς ὁ τῆς ἁμάξης κυλίεται· ἢ περὶ τὸ κέντρον μόνον, ὥσπερ αἱ τροχιλέαι, τοῦ κέντρου μένοντος· ἢπαρὰ τὸ ἐπίπεδον, τοῦ κέντρου μένοντος, ὥσπερ ὁκεραμεικὸς τροχὸς κυλίνδεται.

851b_48. Problem

Bu tür şekiller en hızlı hareket edenlerse, bunun sebebi hem düzleme dairenin bir noktada değmesi gibi küçük bir kısımla değmeleri, hem de takılmamalarıdır; çünkü köşeleri yerden uzaktadır. Ayrıca karşılaştıkları bir cisme de yine ancak küçük bir kısımla değerler. Düz kenarlı olsalardı, düz kenarlarıyla düzleme geniş bir yüzey boyunca değerlerdi.

851b_4

Εἰ μὲνδὴ τάχιστα τὰ τοιαῦτα, διά τε τὸ μικρῷ ἄπτεσθαι τοῦ ἐπιπέδου, ὥσπερ ὁ κύκλος κατὰ στιγμήν, καὶ διὰ τὸ μὴ προσκόπτειν· ἀφέστηκε γὰρ τῆς γῆς ἡ γωνία. Καὶ ἔτι ᾦ ἂν ἀπαντήσῃ σώματι, πάλιν τούτου κατὰ μικρὸν ἅπτεται. Εἰ δ’ εὐθύγραμμον ἦν, τῇ εὐθείᾳ ἐπὶ πολὺ ἥπτετο ἂν τοῦ ἐπιπέδου.

851b_5Ayrıca hareket ettiren, ağırlığın eğildiği yöne doğru hareket ettirir. Dairenin çapı düzleme dik olduğunda daire düzleme bir noktada değer ve çap ağırlığı iki yana eşit olarak böler; ama daire hareket edince, sanki o yana eğiliyormuş gibi, hareket ettiği yöne hemen daha çok ağırlık düşer.

851b_5

Ἕτι ᾖ ῥέπει ἐπὶ τὸ βάρος, ταύτῃ κινεῖ ὁ κινῶν. Ὄταν μὲν γὰρ πρὸς ὄρθιον ἡ διάμετρος ᾖ τοῦ κύκλου τῷ ἐπιπέδῳ, ἁπτομένου τοῦ κύκλου κατὰ στιγμνὴν τοῦ ἐπιπέδου, ἴσὸν τὸ βάρος ἐπ’ ἀμφότερα διαλαμβάνει ἡ διάμετρος· ὅταν δὲ κινῆται, εὐθύς πλέον ἐφ’ ᾧ κινεῖται, ὥσπερ ῥέπον.

851b_6Bu yüzden onu öne doğru iten için daha kolay hareket eder; çünkü bir şeyi eğiliminin tersine hareket ettirmek zorsa, her şey de eğildiği yöne kolayca hareket eder. Ayrıca bazıları, duran şeylerin karşı dayanma yüzünden durması gibi, dairenin çizgisinin de karşı dayanma yüzünden sürekli hareket hâlinde olduğunu söyler; büyük dairelerin küçüklere göre durumu da böyledir.

851b_6

Ἐντεῦθεν εὐκινητότερον τῷ ὠθοῦντι εἰς τοὔμπροσθεν· ἐφ’ ὃ γὰρ ῥέπει ἕκαστον, εὐκίνητόν ἐστιν, εἴπερ καὶτὸ ἐπὶ τὸ ἐναντίον τῆς ῥοπῆς δυσκίνητον. Ἔτι λέγουσί τινες ὅτι καὶ ἡ γραμμὴ ἡ τοῦ κύκλου ἐν φορᾷ ἐστὶν ἀεί, ὥσπερ τὰ μένοντα, διὰ τὸ ἀντερείδειν, οἷον καὶ τοῖς μείζοσι κύκλοις ὑπάρχει πρὸς τοὺς ἐλάττονας.

851b_7Çünkü büyük daireler eşit kuvvetle daha hızlı hareket eder ve yükleri de daha hızlı hareket ettirir; zira büyük dairenin açısı küçük dairenin açısına göre belli bir eğilime sahiptir ve bu eğilim çapın çapa oranındadır. Oysa her daire kendinden küçük bir daireye göre büyüktür; çünkü küçük daireler sonsuz sayıdadır.

851b_7

Θᾶττον γὰρ ὑπὸ τῆς ἴσης ἰσχύος κινοῦνται οἱ μείζους καὶ τὰ βάρη κινοῦσι, διὰ τὸ ῥοπήν τινα ἔχειν τὴν γωνίαν τὴν τοῦ μείζονος κύκλου πρὸς τὴν τοῦ ἐλάττονος, καὶ εἶναι ὅπερ ἡ διάμετρος πρὸς τὴν διάμετρον. Ἀλλὰ μὴν πᾶς κύκλος μείζων πρὸς

852a

ἐλάττονα· ἄπειροι γὰρ οἱ ἐλάττονες.

852a_2Daire başka bir şeye göre de eğilime sahipse ve aynı şekilde kolay hareket ediyorsa, daire de, dairenin hareket ettirdiği şeyler de, çemberleriyle düzleme değmeyip ya düzleme paralel ya da makaralar gibi dönseler bile, başka bir eğilime sahip olabilir; çünkü bu durumdayken de çok kolay hareket eder ve yükü kolayca hareket ettirirler. Demek ki sebep küçük bir kısımla değip takılmamaları değil, başka bir şeydir.

852a_2

Εἰ δὲ καὶ πρὸς ἕτερον ἔχει ῥοπὴν ὁ κύκλος, ὁμοίως δὲ εὐκίνητος, καὶ ἄλλην ἂν ἔχοι ῥοπὴν ὁ κύκλος καὶ τὰ ὑπὸ κύκλου κινούμενα, κἂν μὴ τῇ ἁψῖδι ἅπτηται τοῦ ἐπιπέδου, ἀλλ’ ἢπαρὰ τὸ ἐπίπεδον, ἢ ὡςαἱ τροχιλέαι· καὶ γὰρ οὕτως ἔχοντα ῥᾷστα κινοῦνται καὶ κινοῦσι τὸ βάρος. Ἥ οὐ τῷ κατὰ μικρὸν ἅπτεσθαι καὶ προσκρούειν, ἀλλὰ δι’ ἄλλην αἰτίαν.

852a_3Bu sebep de daha önce söylenendir: Daire iki hareketten meydana gelmiştir; dolayısıyla bunlardan biri her zaman bir eğilime sahiptir. Hareket ettirenler de çember boyunca hangi yönde hareket ettirirlerse ettirsinler, onu her zaman zaten hareket hâlindeymiş gibi hareket ettirirler; çünkü onu taşınmakta olan bir şey olarak hareket ettirirler: Hareket ettiren dairenin yana doğru hareketini iter, çap boyunca olan hareketi ise daire kendisi yapar.

852a_3

Αὕτη δέ ἐστιν ἡ εἰρημένη πρότερον, ὅτι ἐκ δύο φορῶν γεγένηται ὁ κύκλος, ὥστε μίαν αὐτῶν αἰεὶ ἔχειν ῥοπήν, καὶ οἶον φερόμενον αὐτὸν αἰεὶ κινοῦσιν οἱ κινοῦντες, ὅταν κινῶσι κατὰ τὴν περιφέρειαν ὁπωσοῦν, Φερομένην γὰρ αὐτὴν κινοῦσιν· τὴν μὲν γὰρ εἰς τὸ πλάγιον αὐτοῦ κίνησιν ὠθεῖ τὸ κινοῦν, τὴν δὲ ἐπὶ τῆς διαμέτρου αύτὸς κινεῖται.

852a_49. Problem

Büyük daireler aracılığıyla kaldırılan ve çekilen şeyleri niçin daha kolay ve daha hızlı hareket ettiririz? Örneğin büyük makaralar küçüklerden, büyük merdaneler de küçüklerden daha kolay iş görür. Merkezden çıkan çizgi ne kadar büyükse eşit zamanda o kadar çok yer katettiği için mi? Öyleyse üzerinde eşit bir ağırlık bulunsa da aynı sonucu verir; nitekim büyük terazilerin küçüklerden daha hassas olduğunu da söylemiştik. Çünkü askı ipi merkezdir, terazinin ipin iki yanındaki kolları da merkezden çıkan çizgilerdir.

852a_4

Διὰ τί τὰ διὰ τῶν μειζόνων κύκλων αἰρόμενα καὶ ἑλκόμενα ῥᾷον καὶ θᾶττον κινοῦμεν; οἷον καὶ αἱ τροχιλέαι αἱ μείζους τῶν ἐλαττόνων, καὶ αἱ σκυτάλαι ὁμοίως. Ἤ διότι ὅσῳ ἂν μείζων· ἡ ἐκ τοῦ κέντρουᾖ, ἐν τῷ ἴσῳχρόνῳ πλέον κινεῖται χωρίον, ὥστε καὶ τοῦ ἴσον βάρους ἐπόντος ποιήσει τὸ αὐτό, ὥσπερ εἴπομεν καὶ τὰ μείζω ζυγὰ τῶν ἐλαττόνωνἀκριβέστερα εἶναι. Τὸ μὲν γὰρ σπαρτίον ἐστὶ κέντρον, τοῦ δὲ ζυγοῦ αἱ ἐπὶ τάδε τοῦ σπαρτίου αἱ ἐκ τοῦ κέντρου.

852a_510. Problem

Terazi yüksüzken niçin yüklü olduğundan daha kolay hareket eder? Tekerlekte ya da buna benzer başka bir şeyde de, daha ağır ama daha büyük olan, daha küçük ve daha hafif olandan niçin daha zor hareket eder? Ağır olan yalnız ağırlığının tersi yönüne değil, yana doğru da zor hareket ettiği için mi? Çünkü bir şeyi eğiliminin tersine hareket ettirmek zordur, eğildiği yöne kolaydır; yana doğru ise eğilmez.

852a_5

Διὰ τί ῥᾷον, ὅταν ἄνευ βάρους ᾖ, κινεῖται τὸ ζυγόν, ἢ ἔχον βάρος; ὁμοίως δὲ καὶτροχὸς ἢ ἄλλο τοιοῦτο τὸ βαρύτερον μὲν μεῖζον δὲ τοῦ ἐλάττονος καὶκουφοτέρουἭ ὅτι οὐ μόνον εἰς τοὐναντίον τὸ βαρύ, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ πλάγιον δυσκίνητόν ἐστιν. Ἐναντίον γὰρ τῇ ῥοπῇκινῆσαι χαλεπῶς, ἐφ’ ὃ δὲ ῥέπει, ῥᾳδίως· εἰς δὲ τὸ πλάγιον οὐ ῥέπει.

852a_611. Problem

Yükler, arabaların tekerlekleri büyük, merdanelerinki küçük olduğu hâlde, niçin arabalarla değil de merdaneler üzerinde daha kolay taşınır? Merdaneler üzerinde yük hiçbir yere takılmadığı, arabalarda ise dingil bulunduğu ve yük ona takıldığı için mi? Çünkü yük dingile hem yukarıdan hem yanlardan baskı yapar.

852a_6

Διὰ τί ἐπὶ τῶν σκυτάλων ῥᾷον τὰ φορτία κομίζεται ἢ ἐπὶ τῶν ἁμαξῶν, ἐχουσῶν τῶν μὲν μεγάλους τροχούς, τῶν δὲ μικρούς; Ἣ διότι ἐπὶ τῶν σκυτάλων οὐδεμίαν ἔχει πρόσκοψιν, τὸ δὲ ἐπὶ τῶν ἀμαξῶν τὸν ἄξονα, καὶ προσκόπτει αὐτῷ· ἔκ τε γὰρ τῶν ἄνωθεν πιέζει αὐτὸν καὶ ἐκ τῶν πλαγίων.

852a_7Merdaneler üzerindeki yük ise iki şeyin üzerinde hareket eder: alttaki zeminin ve üstteki yükün. Daire bu iki yerde birden yuvarlanır ve yuvarlanırken itilir.

852a_7

Τὸ δὲ ἐπὶ τῶν σκυτάλων ἐπὶ δύο τούτων κινεῖται, τῇ τε κάτω χήρᾳ ὑποκειμένῃ καὶ τῷ βάρει τῷ ἐπικειμένῳ· ἐπ’ἀμφοτέρων γὰρ τούτων κυλίεται τῶν τόπων ὁ κύκλος καὶ φερόμενος ὠθεῖται.

852a_812. Problem

Atılan şeyler niçin sapanla elden atıldığından daha uzağa gider? Oysa atan kişi, ağırlığı sapana asmaktansa elinde tutarken ona daha iyi hâkimdir. Üstelik sapanla iki ağırlığı, sapanınkini ve atılan şeyinkini, elle ise yalnız atılan şeyi hareket ettirir.

852a_8

Διὰ τί πορρωτέρω τὰ βέλη φέρεται ἀπὸ τῆς σφενδόνης ἢ ἀπὸ τῆς χειρός; Καἰτοῖ κρατεῖ γε ὁ βάλλων τῇ χειρὶ

852b

μᾶλλον ἢ ἀπαρτήσας τὸ βάρος. Καὶ ἔτι οὕτω μὲν δύο βάρη κινεῖ, τό τε τῆς σφενδόνης καὶ τὸ βέλος, ἐκείνως δὲ τὸ βέλος μόνον.

852b_2Acaba sapanla atan kişi atılan şeyi zaten hareket hâlindeyken fırlattığı (çünkü onu birkaç kez çevirdikten sonra salar), elle atışta ise başlangıç durgunluktan olduğu için mi? Her şey hareket hâlindeyken durgun olduğundan daha kolay hareket eder.

852b_2

Πότερον ὅτι ἐν μὲν τῇ σφενδόνῃ κινούμενον τὸ βέλος ῥίπτει ὁ βάλλων (περιαγαγὼν γὰρ κύκλῳ πολλάκις ἀφίησιν), ἐκ δὲ τῆς χειρὸς ἀπὸ τῆς ἠρεμίας ἡ ἀρχή· πάντα δὲ εὐκινητότερα κινούμενα ἢ ἠρεμοῦντα.

852b_3Yoksa hem bu yüzden, hem de sapanla atarken el merkez, sapan da merkezden çıkan çizgi olduğu için mi? Merkezden çıkan çizgi ne kadar büyükse o kadar hızlı hareket eder; elle atışta ise kol sapana göre kısadır.

852b_3

Ἣ διά τε τοῦτο, καὶ διότι ἐν μὲν τῷ σφενδονᾶν ἡ μὲν χεὶρ γίνεται κέντρον, ἡ δὲ σφενδόνη ἡ ἐκ τοῦ κέντρου· ὅσῳ ἂν ᾖ μείζων ἡ ἀπὸ τοῦ κέντρου, κινεῖται θᾶττον. Ἡ δὲ ἀπὸ τῆς χειρὸς βολὴ πρὸς τὴν σφενδόνην βραχεῖα ἐστίν.

852b_413. Problem

Lirin aynı boyunduruğu üzerinde büyük akort mandalları küçüklerden, ince ırgatlar da kalınlardan aynı kuvvetle niçin daha kolay döner? Irgat ve boyunduruk merkez, onlardan uzanan kısımlar da merkezden çıkan çizgiler olduğu için mi?

852b_4

Διὰ τί ῥᾷον κινοῦνται περὶ τὸ αὐτὸ ζυγὸν οἱ μείζους τῶν ἐλαττόνων κόλλοπες, καὶ οἱ αὐτοὶ ὄνοι οἱ λεπτότεροι ὑπὸ τῆς αὐτῆς ἰσχύος τῶν παχυτέρων; Ἣ διότι ὁ μὲν ὅνος καὶ τὸ ζυγὸν κέντρον ἐστίν, τὰ δὲἀπέχοντα μεγέθη αἱ ἐκ τοῦ κέντρου;

852b_5Büyük dairelerin yarıçapları aynı kuvvetle küçüklerinkinden daha hızlı ve daha çok hareket eder; çünkü aynı kuvvetle merkezden uzaktaki uç daha hızlı yer değiştirir. Bu yüzden boyunduruktaki mandallara, daha kolay çevirmek için aletler takarlar. İnce ırgatlarda da tutulan kol tahtanın dışında daha uzun kalır; merkezden çıkan çizgi de budur.

852b_5

Θᾶττον δὲ κινοῦνται καὶ πλέον ἀπὸ τῆςαὐτῆς ἰσχύος αἱ τῶν μειζόνων κύκλων ἢ αἱ τῶν ἐλαττόνων· ὑπὸ τῆς αὐτῆς γὰρ ἰσχύοςθᾶττον μεθίσταται τὸ ἄκρον τὸ πορρώτερον τοῦ κέντρου. Διὸ πρὸς μὲν τὸ ζυγὸν τοὺς κόλλοπας ὄργανα ποιοῦνται, οἶς ῥᾷον στρέφουσιν· ἐν δὲ τοῖς λεπτοῖς ὄνοις πλεῖον γίνεται τὸ ἔξω τοῦ ξύλου, αὕτη δὲ γίνεται ἡ ἐκ τοῦ κέντρου.

852b_614. Problem

Aynı büyüklükteki bir odun, dizin iki yanından eşit uzaklıkta, uçlarından tutularak kırılırsa, dizin yakınından tutularak kırıldığından niçin daha kolay kırılır? Odunu yere dayayıp ayakla üstüne basarak elle uzaktan kırmak da yakından kırmaktan niçin daha kolaydır? Birinde diz, ötekinde ayak merkez olduğu için mi? Merkezden ne kadar uzak olursa her şey o kadar kolay hareket eder; kırılan şeyin de hareket etmesi zorunludur.

852b_6

Διὰ τί τὸ αὐτὸ μέγεθος ξύλον ῥᾷον κατεάσσεται περὶ τὸ γόνυ, ἐὰν ἴσὸνἀποστήσας τῶν ἄκρων ἐχόμενος καταγνύῃ, ἢπαρὰ τὸ γόνυ ἐγγὺς ὄντος· καὶ ἐὰν πρὸς τὴν γῆν ἐρείσας καὶ τῷ ποδὶ προσβὰς πόρρωθεν τῇ χειρὶ καταγνύῃ, ἢ ἐγγύθεν; Ἥ διότι ἔνθαμὲν τὸ γόνυ κέντρον, ἔνθα δὲ ὁ πούς. Ὄσῳ δ’ ἂν πορρώτερον ᾖ τοῦ κέντρου, ῥᾷον κινεῖται ἅπαν. Κινηθῆναι δὲ ἀνάγκη καταγνύμενον.

852b_715. Problem

Kıyılardaki krokai denen çakıllar, başlangıçta uzun taşlardan ve kabuklardan oldukları hâlde, niçin yuvarlaktır? Hareket sırasında ortadan daha uzak kısımlar daha hızlı gittiği için mi? Çünkü orta merkez, uzaklık da merkezden çıkan çizgi olur; eşit bir hareketle büyük çizgi her zaman daha büyük bir daire çizer.

852b_7

Διὰ τί περὶ τοὺς αἰγιαλοὺς αἱ καλούμεναι κρόκαι στρογγύλαι εἰσίν, ἐκ μακρῶν τῶν λίθων καὶ ὁστράκων τὸ ἐξ ὑπαρχῆς ὄντων; Ἥ διότι τὰ πλεῖον ἀπέχοντα τοῦ μέσου ἐν ταῖς κινήσεσι θᾶττον φέρεται, Τὸ μὲν γὰρ μέσον γίνεται κένσθαιτρον, τὸ δὲ διάστημα ἡ ἐκ τοῦ κέντρον. Ἀεὶ δὲ ἡ μείζων ἀπὸ τῆς ἴσης κινήσεως μείζω γράφει κύκλον.

852b_8Eşit zamanda daha büyük bir yol katedeni daha hızlı gider. Eşit mesafeden daha hızlı gelen şeyler daha şiddetli çarpar. Daha çok çarpanlar da kendileri daha çok çarpılır. Dolayısıyla ortadan daha uzak kısımların her zaman kırılması zorunludur; bunlar da bu başlarına geldikçe zorunlu olarak yuvarlaklaşır.

852b_8

Τὸ δ’ ἐν ἴσῳ χρόνῳ μείζω διεξιὸν θᾶττον φέρεται. Τὰ δὲ φερόμενα θᾶττον ἐκ τοῦ ἴσου ἀποστήματος σφοδρότερον τύπτει. Τὰ δὲ τύπτοντα μᾶλλον καὶ αὐτὰ τύπτεται μᾶλλον, Ὥστε ἀνάγκη θραύεσθαι αἰεὶ τὰ πλέον ἀπέχοντα τοῦ μέσου. Τοῦτο δὲ πάσχοντα ἀνάγκη γίνεσθαι περιφερῆ.

852b_9Çakıllar denizin hareketi yüzünden, denizle birlikte hareket ettikleri için her zaman hareket hâlindedir ve yuvarlanırken birbirine çarparlar. Bu da zorunlu olarak en çok uçlarının başına gelir.

852b_9

Ταῖς δὲ κρόκαις διὰ

853a

τὴν τῆς θαλάττης κίνησιν, διὰ τὸ μετὰ τῆς θαλάττης κινεῖσθαι, συμβαίνει ἀεὶ ἐν κινήσει εἶναι καὶ κυλιομέναις προσκόπτειν. Τοῦτο δὲ ἀνάγκη μάλιστα συμβαίνειν αὐτοῖς τοῖς ἄκροις.

853a_216. Problem

Kütükler niçin ne kadar uzunsa o kadar zayıf olur ve kaldırılırken daha çok eğilir, hatta kısası, iki arşın kadarı, ince, yüz arşınlığı kalın olsa bile? Kütük kaldırılırken uzunluğu kaldıraç, yük ve dayanak hâline geldiği için mi? Çünkü elin kaldırdığı ilk kısmı bir çeşit dayanak olur, uçtaki kısmı ise yük.

853a_2

Διὰ τί,ὅσῳ ἂν ᾖ μακρότερα τὰ ξύλα, τοσούτῳ ἀσθενέστερα γίνεται, καὶ κάμπτεται αἰρομένα μᾶλλον,κἂν ᾖ τὸ μὲν βραχύ, ὅσον δίπηχυ, λεπτόν, τὸ δὲ ἑκατὸν πηχῶν παχύ; Ἢ διότι μοχλὸς γίνεται καὶ βάρος καὶ ὑπομόχλιον ἐν τῷ αἴρεσθαι τοῦ ξύλου τὸ μῆκος; Τὸ μὲν γὰρ πρῶτον μέρος αὐτοῦ,ὃ ἡ χεὶρ αἴρει, οἷον ὑπομόχλιον γίνεται,τὸ δ’ ἐπὶ τῷ ἄκρῳ βάρος.

853a_3Dolayısıyla dayanaktan uzanan kısım ne kadar uzunsa kütüğün o kadar çok eğilmesi zorunludur; dayanaktan ne kadar uzaklaşırsa o kadar fazla eğilmesi gerekir. Demek ki kaldıracın uçları zorunlu olarak kalkar; kaldıraç eğilebilen bir şeyse, kaldırılırken daha çok eğilmesi zorunludur. Uzun kütüklerde olan budur; kısalarda ise en uç nokta, duran dayanağa yakındır.

853a_3

Ὥστε ὅσῳ ἄν ᾖ μακρότερον τὸ ἀπὸ τοῦ ὑπομοχλίου, τοσούτῳ ἀνάγκη κάμπτεσθαιμᾶλλον· ὅσῳ γὰρ ἂν πλέον ἀπέχῃ τοῦ ὑπομοχλίου, τοσούτῳ ἀνάγκη κάμπτεσθαι μεῖζον. Ἀνάγκη οὖν αἴρεσθαι τὰ ἄκρα τοῦ μοχλοῦ. Ἐὰν οὖν ᾖ καμπτόμενος ὁ μοχλός, ἀνάγκη αὐτὸν κάμπτεσθαι μᾶλλον αἰρόμενον. Ὅπερ συμβαίνει ἐπὶ τῶν ξύλων τῶν μακρῶν· ἐν δὲ τοῖς βραχέσιν ἐγγύς τὸ ἔσχατον τοῦ ὑπομοχλίου γίνεται τοῦ ἠρεμοῦντος.

853a_417. Problem

Küçücük bir kama niçin büyük yükleri ve iri cisimleri yarar, güçlü bir sıkıştırma da yapar? Kama birbirine karşıt iki kaldıraç olduğu, her birinin de bir yükü ve bir dayanağı bulunduğu için mi? Kaldıraç bu dayanakla ya ayırarak açar ya da bastırır. Ayrıca vuruşun hareketi, vuran ve hareket ettiren ağırlığı büyük kılar; zaten hareket hâlindeki bir şeyi hareket ettirdiği için de hızıyla daha da güç kazanır.

853a_4

Διὰ τί τῷ σφηνὶ ὄντι μικρῷ μεγάλα βάρη διίσταται καὶ μεγέθη σωμάτων, καὶ θλῖψις ἰσχυρὰ γίνεται; Ἢ διότι ὁ σφὴν δύο μοχλοί εἰσιν ἐναντίοι ἀλλήλοις, ἔχει δὲ ἑκάτερος τὸ μὲν βάρος τὸ δὲ ὑπομόχλιον, ὃ καὶ ἀνασπᾷ ἢ πιέζει. Ἕτι δὲ ἡ τῆς πληγῆς φορὰ τὸ βάρος, ὃ τύπτει καὶ κινεῖ,ποιεῖ μέγα· καὶ διὰ τὸ κινούμενον κινεῖν τῇ ταχυτῆτι ἰσχύει ἔτι πλέον.

853a_5Kendisi küçük olduğu hâlde büyük kuvvetler ona eşlik eder; bu yüzden büyüklüğüne yakışmayacak ölçüde iş gördüğü fark edilmez. ABG kama olsun, DEHZ de kamayla yarılan şey. AB kaldıraç olur, B'nin altındaki kısım yük, ZD de dayanak; buna karşıt kaldıraç ise BG'dir. Vurulan AG bunların her birini kaldıraç olarak kullanır; çünkü B'yi ayırıp açar.

853a_5

Μικρῷ δὲ ὄντι μεγάλαι δυνάμεις ἀκολουθοῦσι· διὸ λανθάνει κινῶνπαρὰ τὴν ἀξίαν τοῦ μεγέθους. Ἔστω σφὴν ἐφ’ ᾧ ΑΒΓ, τὸ δὲ σφηνούμενονΔΕΗΖ. Μοχλὸς δὴ γίνεται ἡ ΑΒ, βάρος δὲ τὸτοῦ Β κάτωθεν, ὑπομόχλιον δὲ τὸ ΖΔ. Ἐναντίος δὲ τούτῳ μοχλὸς τὸ ΒΓ, Ἡ δὲ ΑΓ κοπτομένη ἑκατέρᾳ τούτων χρῆται μοχλῷ· ἀνασπᾷ γὰρ τὸ Β.

853a_618. Problem

İki makara yapıp birbirine karşı konmuş iki kütüğe takar, ucu kütüklerden birine bağlı bir halatı da bunların etrafından dolaştırırsak (öteki kütük ya makaralara dayanmış ya da yanlarına konmuştur) ve halatın ucundan çekersek, çeken kuvvet küçük olsa bile niçin büyük yükler yaklaştırılır?

853a_6

Διὰ τί, ἐάν τις δύο τροχιλέας ποιήσας ἐπὶ δυσὶ ξύλοις συμβάλλουσιν ἑαυτοῖς ἐναντίως αὐταῖς κύκλῳ περιβάλῃ καλώδιον, ἔχον τὸ ἄρτημαἐκ θατέρου τῶν ξύλων, θάτερον δὲᾖ προσερηρεισμένον ἢ προστεθειμένον κατὰ τὰς τροχαλίας, ἐὰν ἕλκῃ τις τῇ ἀρχῇ τοῦ καλωδίου,μεγάλα βάρη προσάγει, κἂν ᾖ μικρὰ ἡ ἕλκουσα ἰσχύς;

853a_7Aynı yük, elle kaldırılmasındansa kaldıraçla kaldırıldığında daha küçük bir kuvvetle kalktığı için mi? Makara da kaldıracın yaptığını yapar; öyle ki tek makara bile daha kolay çeker ve tek bir çekişle elle çekilenden çok daha ağır bir yükü çeker. İki makara ise bunu iki kattan fazla hızla kaldırır.

853a_7

Ἢ διότι τὸ αὐτὸ βάρος ἀπὸ ἐλάττονος ἰσχύος, εἰ μοχλεύεται, ἐγείρεται, ἢ ἀπὸ χειρός; Ἡ δὲ τροχιλέα τὸ αὐτὸ ποιεῖ τῷ μοχλῷ,

853b

ὥστε ἡ μία ῥᾷον ἕλξει, καὶ ἀπὸ μιᾶς ὁλκῆς τοῦ κατὰ χεῖρα πολὺ ἕλξει βαρύτερον. Τοῦτο δ’ αἱ δύο τροχαλίαι πλέον ἢ διπλασίῳ τάχει αἴρουσαι.

853b_2Çünkü halat birinci makaradan öbürüne geçirildiğinde ikinci makara, tek başına çektiğinden de daha azını çeker; zira birincisi yükü zaten azaltmıştır. Halat bu şekilde daha çok makaraya geçirilirse az sayıda makarada bile büyük bir fark ortaya çıkar: Birinci makarada yükün çektiği dört mina ise sonuncuda çok daha azı çekilir.

853b_2

Ἔλαττον γὰρ ἔτι ἡ ἑτέρα ἕλκει ἢ εἰ αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν εἷλκεν, ὅτανπαρὰ τῆς ἑτέρας ἐπιβληθῇ τὸ σχοινίον· ἐκείνη γὰρ ἔτι ἔλαττονἐποίησε τὸ βάρος. Καὶ οὕτως ἐὰν εἰς πλείους ἐπιβάλληται τὸ καλώδιον, ἐν ὀλίγαις τροχιλέαις πολλὴ γίνεται διαφορά, ἢ ὥστε ὑπὸ τῆς πρώτης τοῦ βάρους ἕλκοντος τέτταρας μνᾶς, ὑπὸ τῆς τελευταίας ἕλκεσθαι πολλῷ ἐλάττω.

853b_3Yapı işlerinde de büyük yükleri kolayca hareket ettirirler; yükü bir makaradan ötekine, ondan da ırgatlara ve kaldıraçlara aktarırlar. Bu da çok makara yapmakla aynı şeydir.

853b_3

Καὶ ἐν τοῖς οἰκοδομικοῖς ἔργοις ῥᾳδίως κινοῦσι μεγάλα βάρη· μεταφέρουσι γὰρ ἀπὸ τῆς αὐτῆς τροχιλέας ἐφ’ ἑτέραν, καὶ πάλιν ἀπ’ ἐκείνης εἰς ὄνους καὶ μοχλούς· τοῦτο δὲ ταὐτόν ἐστι τῷ ποιεῖν πολλὰς τροχιλέας.

853b_419. Problem

Bir kütüğün üstüne büyük bir balta, baltanın üstüne de büyük bir yük konsa kütük kayda değer ölçüde yarılmaz; ama baltayı kaldırıp onunla vurursak kütük yarılır. Oysa vuran şeyin ağırlığı, üstte durup bastırandan çok daha azdır; bu niçin böyledir? Her şey hareketle iş gördüğü ve ağır olan da durgunken değil, hareket ederken ağırlığın hareketini daha çok kazandığı için mi?

853b_4

Διὰ τί, ἐὰν μέν τις ἐπιθῇ ἐπὶ τὸ ξύλον πέλεκυν μέγαν καὶ φορτίον μέγαἐπ’ αὐτῷ, οὐ διαιρεῖ τὸ ξύλον, ὅ τι καὶ λόγου ἄξιον· ἐὰν δὲ ἄρας τὸν πέλεκύν τις πατάξῃ αὐτῷ, διασχίζει, ἔλαττον βάρος ἔχοντος τοῦ τύπτοντος πολὺ μᾶλλον ἢ τοῦ ἐπικειμένου καὶ πιεζοῦντος; Ἢ διότι πάντα τῇ κινήσει ἐργάζεται, καὶ τὸ βαρύ τὴν τοῦ βάρους κίνησιν λαμβάνει μᾶλλον κινούμενον ἢ ἠρεμοῦν;

853b_5Üstte duran balta ağırlığın hareketiyle hareket etmez; savrulan balta ise hem bu hareketle hem de vuranın hareketiyle hareket eder. Ayrıca balta bir kama olur; kama ise küçük olduğu hâlde, birbirine karşıt yerleştirilmiş iki kaldıraçtan oluştuğu için büyük şeyleri yarar.

853b_5

Ἐπικείμενον οὖν οὐ κινεῖται τὴν τοῦ βάρους κίνησιν, φερόμενον δὲ ταύτην τε καὶ τὴν τοῦ τύπτοντος, Ἔτι δὲ καὶ γίνεται σφὴν ὁ πέλεκυς· ὁ δὲ σφὴν μικρὸς ὤν μεγάλα διίστησι διὰ τὸ εἶναι ἐκ δύο μοχλῶν ἐναντίως συγκειμένων.

853b_620. Problem

Kasap kantarları, kantarın bütünü bir yarım terazi olduğu hâlde, küçük bir karşı ağırlıkla niçin büyük yükleri tartar? Yükün konduğu tarafta yalnız kefe asılıdır, öbür tarafta ise yalnız kantar kolu vardır. Kantar aynı anda hem terazi hem kaldıraç olduğu için mi? Terazidir, çünkü askı iplerinin her biri kantarın merkezi olur.

853b_6

Διὰ τί αἱ φάλαγγες τὰ κρέα ἔστάσιν ἀπὸ μικροῦ ἀρτήματος μεγάλα βάρη, τοῦ ὅλουἡμιζυγίου ὄντος; Οὗ μὲν γὰρ τὸ βάρος ἐντίθεται, κατήρτηται μόνον ἡ πλάστιγξ, ἐπὶ θάτερον δὲ ἡ φάλαγξ ἐστὶ μόνον. Ἢ ὅτι ἃμα συμβαίνει ζυγὸν καὶ μοχλὸν εἶναι τὴν φάλαγγα; Ζυγὸν μὲν γὰρ, ᾖ τῶν σπαρτίων ἕκαστον γίνεται τὸ κέντρον τῆς φάλαγγος.

853b_7Bir tarafta kefe vardır, öbür tarafta kefenin yerine terazide bulunan topuz; tıpkı biri ikinci kefeyi ve ağırlığı alıp kantar kolunun ucuna koymuş gibi. Çünkü topuzun, öbür kefede duran o kadar ağırlığı çektiği açıktır.

853b_7

Τὸ μὲν οὖν ἐπὶ θάτερα ἔχει πλάστιγγα, τὸ δὲ ἐπὶ θάτερα ἀντὶ τῆς πλάστιγγος τὸ σφαίρωμα, ὃ τῷ ζυγῷ ἔγκεινται, ὥσπερ εἴ τις τὴν ἑτέραν πλάστιγγα καὶ τὸν σταθμὸν ἐπιθείη ἐπὶ τὸ ἄκρον τῆς πλάστιγγος· δῆλον γὰρ ὅτι ἕλκει τοσοῦτον βάρος ἐν τῆ ἑτέρᾳ κείμενον πλάστιγγι.

853b_8Tek bir terazinin çok terazi olabilmesi için böyle bir terazide birçok askı ipi bulunur. Her birinin topuz tarafındaki kısmı kantarın yarısıdır; ağırlık da iplerin birbirinden eşit aralıklarla uzaklaştığı ölçüde hareket ettirilir. Böylece kefede duran şeyin ne kadar ağırlık çektiği ölçülebilir; kantar kolu düz durduğunda, demin söylendiği gibi, hangi ipten asılınca kefenin ne kadar ağırlık taşıdığı bilinir.

853b_8

Ὅπως δὲ τὸἓν ζυγὸν πολλὰ ᾖ ζυγά, τοιαῦτα τὰ σπαρτία πολλὰ ἔγκειται ἐν τῷ τοιούτῳ ζυγῷ, ὦν ἑκάστου τὸ ἐπὶ τάδε ἐπὶ τὸ σφαίρωμα τὸ ἣμισν τῆς φάλαγγός ἐστι, καὶ ὁ σταθμὸς δι’ ἴσου τῶν ἀπ’ ἀλλήλων τῶν σπαρτίων κινουμένων, ὥστε συμμετρεῖσθαι πόσον βάρος

854a

ἕλκει τὸ ἐν τῇ πλάστιγγι κείμενον· ὥστε γινώσκειν, ὅταν ὀρθὴ ἡ φάλαγξ ᾖ, ἀπὸ ποίου σπάρτου πόσον βάρος ἔχει ἢ πλάστιγξ, καθάπερ εἴρηται.

854a_2Kısacası bu, bir kefesinde tartılan yükün, öbüründe kantar kolundaki ağırlığın durduğu bir terazidir; bu yüzden kantar kolu öbür tarafta topuz işini görür. Böyle olduğu için de çok terazidir, hem de askı ipi sayısı kadar.

854a_2

Ὅλως μέν ἐστι τοῦτο ζυγόν, ἔχον μίαν μὲν πλάστιγγα, ἐν ᾗ σταται τὸ βάρος, τὴν δ’ ἑτέραν, ἐν ᾗτὸ σταθμὸν ἐν τῇ φάλαγγι. Διὸ σφαίρωμά ἐστιν ἡ φάλαγξ ἐπὶ θάτερον. Τοιοῦτον δὲ ὄν πολλὰζυγά ἐστι, καὶ τοσαῦτα ὅσαπέρ ἐστι τὰ σπαρτία.

854a_3Kefeye ve tartılan yüke yakın olan ip her zaman daha büyük bir ağırlık çeker. Çünkü kantar kolunun tamamı ters çevrilmiş bir kaldıraç olur: Yukarıda bulunan her ip dayanak, kefedeki şey de yüktür. Kaldıracın dayanaktan uzanan uzunluğu ne kadar büyükse orada o kadar kolay hareket ettirir, burada da karşı ağırlık işini görüp kantar kolunun topuz tarafındaki ağırlığını dengeler.

854a_3

Ἀεὶ δὲ τὸ ἐγγύτερον σπαρτίον τῆς πλάστιγγος καὶ τοῦ ἑσταμένου βάρους μεῖζον ἕλκει βάρος, διὰ τὸ γίνεσθαι τὴν μὲν φάλαγγα πάσαν μοχλὸν ἀνεστραμμένον ὑπομόχλιον μὲν γὰρ τὸ σπαρτίον ἕκαστον ἄνωθεν ὅν, τὸ δὲ βάρος τὸ ἐνὸν ἐν τῆ πλάστιγγι), ὅσῳ δ’ ἄν μακρότερον τὸ μῆκος τοῦ μοχλοῦτοῦ ἀπὸ τοῦ ὑπομοχλίου, τοσούτῳ ἐκεῖ μὲν ῥᾷον κινεῖ, ἐνταῦθα δὲ σήκωμα ποιεῖ, καὶ ἵστησι τὸ πρὸς τὸ σφαίρωμα βάρος τῆς φάλαγγος.

854a_421. Problem

Hekimler dişleri, yalnız çıplak elle çekmektense kerpetenin ağırlığını da ekleyerek niçin daha kolay çekerler? Diş elden mi kerpetenden mi daha çok kaydığı için mi? Yoksa demir elden daha çok kayar ve dişi çepeçevre kavramaz; parmakların eti ise yumuşak olduğundan dişe daha iyi tutunur ve ona uyar.

854a_4

Διὰ τί οἱ ἰατροὶ ῥᾷον ἐξαιροῦσι τοὺς ὀδόντας προσλαμβάνοντες βάρος τὴν ὀδοντάγραν ἢ τῇ χειρὶ μόνῃ ψιλῇ; Πότερον διὰ τὸ μᾶλλον ἐξολισθαίνειν διὰ τῆς χειρὸς τὸν ὀδόντα ἢ ἐκ τῆς ὀδοντάγρας; Ἢ μᾶλλον ὀλισθαίνει τῆς χειρὸς ὁ σίδηρος, καὶ οὐ περιλαμβάνει αὐτὸν κύκλῳ· μαλθακὴ γὰρ οὖσα ἡ σὰρξ τῶν δακτύλων καὶ προσμένει μᾶλλον καὶ περιαρμόττει.

854a_5Asıl sebep kerpetenin birbirine karşıt iki kaldıraç olması, ikisinin de dayanağının birleşme yeri olmasıdır. Hekimler aleti, dişi daha kolay oynatıp çekmek için kullanırlar.

854a_5

Ἀλλ’ ὅτι ἡ ὀδοντάγρα δύο μοχλοί εἰσιν ἀντικείμενοι, ἒν τὸ ὑπομόχλιον ἔχοντες τὴν σύναψιν τῆς θερμαστρίδος· τοῦ ῥᾷον οὖν κινῆσαι χρῶνται τῷ ὀργάνῳ πρὸς τὴν ἐξαίρεσιν.

854a_6Kerpetenin bir ucu A olsun, dişi çeken öbür ucu B; bir kaldıraç ADZ, öbür kaldıraç BGE, dayanak da GΘD olsun; diş ise birleşme yerinde, yani yükte. Hekim ikisini, B ile Z'yi, aynı anda kavrayıp hareket ettirir; dişi oynattığında da onu elle olduğundan daha kolay, aletle çeker.

854a_6

Ἔστω γὰρ τῆς ὀδοντάγρας τὸ μὲν ἕτερον ἄκρον ἐφ’ ᾦτὸ Α, τὸ δὲ ἕτερον, τὸ Β, ὃ ἐξαιρεῖ· ὁ δὲ μοχλὸς ἐφ’ ᾦ ΑΔΖ, ὁ δὲ ἄλλος μοχλὸς ἐφ’ ᾦ ΒΓΕ ὑπομόχλιον δὲ τὸ ΓΘΔ· ὁ δὲ ὀδοὐς ἐφ’ οὖ σύναψις· ὁ δὲ τὸ βάρος. Ἑκατέρῳ οὖν τῶν ΒΖ καὶ ἅμα λαβῶν κινεῖ. Ὅταν δὲ κινήση, ἐξεῖλε ῥᾷον τῇ χειρὶ ἢ τῷ ὀργάνῳ.

854a_722. Problem

Cevizleri kırmak için yapılan aletlerde onlar niçin vurmadan kolayca kırılır? Oysa savuruşun ve zorlamanın getirdiği çok güç kaybedilir. Üstelik sert ve ağır bir şeyle sıkıştırarak, tahtadan ve hafif bir aletle sıkıştırmaktan daha çabuk kırılabilirdi.

854a_7

Διὰ τί τὰ κάρυα ῥᾳδίως καταγνύουσιν ἄνευ πληγῆς ἐν τοῖς ὀργάνοις ἂ ποιοῦσι πρὸς τὸ καταγνύναι αὐτά; Πολλὴ γὰρ ἀφαιρεῖται ἰσχὺς ἡ τῆς φορᾶς καὶ βίας, Ἔτι δὲ σκληρῷ καὶ βαρεῖ συνθλίβων θᾶττον ἄν κατάξαι ἢ ξυλίνῳ καὶ κούφῳ τῷ ὀργάνῳ.

854a_8Ceviz böylece iki yandan iki kaldıraçla sıkıştırıldığı, kaldıraçla da yükler kolayca ayrıldığı için mi? Çünkü alet, aynı dayanağı, A'daki birleşme yerini paylaşan iki kaldıraçtan oluşur.

854a_8

Ἣ διότι οὕτως ἐπ’ ἀμφότερα θλίβεται ὑπὸ δύο μοχλῶν τὸ κάρυον, τῷ δὲ μοχλῷ ῥᾳδίως διαιρεῖται τὰ βάρη; Τὸ γὰρ ὄργανον ἐκ δύο σύγκειται μοχλῶν, ὑπομόχλιον ἐχόντων τὸ αὐτό, τὴν συναφὴν ἐφ’ᾖς τὸ Α.

854a_9Nasıl ki EZ kolları uzatılmış olsaydı GD uçlarına doğru hareket ettirilince küçük bir kuvvetle kolayca birbirine yaklaşırdı, öyle de vuruşta ağırlığın yaptığı işi, ondan daha güçlü olan EG ve ZD kaldıraç olarak yapar. Kaldırılınca birbirine karşıt yönde kalkarlar, sıkıştırarak da K'deki cevizi kırarlar.

854a_9

Ὥσπερ

854b

οὖν εἰ ἦσαν ἐκβεβλημέναι, ὑφ’ ὦν κινουμένων εἰς τὰ τῶν ΓΔ ἄκρα αἱ ΕΖ συνήγοντο ῥᾳδίως ἀπὸ μικρᾶς ἰσχύος· ἢν οὖν ἐν τῇ πληγῇ τὸ βάρος ἐποίει, ταύτην ἡ κρείττων ταύτης, ἡ τὸ ΕΓ καὶ ΖΔ, μοχλοὶ ὄντες ποιοῦσι· τῇ ἄρσει γὰρ εἰς τοὐναντίοναἴρονται, καὶ θλίβοντες καταγνύουσι τὸ ἐφ’ ᾦ Κ.

854b_2Aynı sebeple K, A'ya ne kadar yakınsa ceviz o kadar çabuk ezilir; çünkü kaldıraç dayanaktan ne kadar uzaksa aynı kuvvetle o kadar kolay ve o kadar çok hareket ettirir. Burada A dayanak, DAZ ve GAE de kaldıraçtır.

854b_2

Δι’ αὐτὸ δὲ τοῦτο καὶ ὅσῳ ἂν ἐγγύτερον ᾖ τῆς Α τὸ Κ, συντρίβεται θᾶττον· ὅσῳ γὰρ ἄν πλέον ἀπέχῃ τοῦ ὑπομοχλίον ὁ μοχλός, ῥᾷον κινεῖ καὶ πλεῖον ἀπὸ τῆς ἰσχύος τῆς αὐτῆς. Ἔστιν οὖν τὸ μὲν Α ὑπομόχλιον, ἡ δὲ ΔΑΖ μοχλός, καὶ ἡ ΓΑΕ.

854b_3K, A'daki açıya ne kadar yakınsa A'daki birleşme yerine, yani dayanağa da o kadar yakın olur. Dolayısıyla aynı kuvvet Z ile E'yi birbirine yaklaştırırken onların daha çok kalkması zorunludur. Kalkış karşıt yönlerden olduğu için cevizin daha çok sıkışması, daha çok sıkışanın da daha çabuk kırılması zorunludur.

854b_3

Ὄσῳ ἂν οὖν τὸ Κ ἐγγντέρω ᾖ τῆς γωνίας τῶν Α, τοσούτῳ ἐγγύτερον γίνεται τῆς συναφῆς τῶν Α·τοῦτο δέ ἐστι τὸ ὑπομόχλιον. Ἀνάγκη τοίνυν ἀπὸ τῆς αὐτῆς ἰσχύος συναγούσης τὸ Ζ Ε αἴρεσθαι πλέον. Ὤστε ἐπεί ἐστιν ἐξ ἐναντίας ἡ ἄρσις, ἀνάγκη θλίβεσθαι μᾶλλον· τὸ δὲ μᾶλλον θλιβόμενον κατάγνυται θᾶττον.

854b_423. Problem

Eşkenar dörtgende iki uç noktanın her biri iki hareketle hareket ederken niçin ikisi eşit bir doğru katetmez de biri ötekinin birkaç katını kateder? Aynı soru şudur: Kenar boyunca hareket eden nokta niçin kenardan daha az yol alır? Çünkü nokta kısa köşegeni, kenar ise daha uzun yolu kateder; kenar tek bir hareketle, nokta ise iki hareketle hareket eder.

854b_4

Διὰ τί φερομένων δύο φορὰς ἐν τῷ ῥόμβῳ τῶν ἄκρων σημείων ἀμφοτέρων, οὐ τὴν ἴσην ἑκάτερον αὐτῶν εὐθεῖαν διέρχεται, ἀλλὰ πολλαπλασίαν θάτερον; Ὁ αὐτὸς δὲ λόγος καὶ διὰ τί τὸ ἐπὶ τῆς πλευρᾶς φερόμενον ἐλάττω διέρχεται τῆς πλευρᾶς. Τὸ μὲν γὰρ τὴν διάμετροντὴν ἐλάττω, ἡ δὲ τὴν πλευρὰν τὴν μείζω, καὶ ἡ μὲν μίαν, τὸ δὲ δύο φέρεται φοράς.

854b_5AB kenarı üzerinde A, B'ye doğru, B de D'ye doğru aynı hızla hareket etsin; AB kenarı da AG boyunca, GD'ye paralel olarak bunlarla aynı hızla hareket etsin. Bu durumda A'nın AD köşegeni boyunca, B'nin de BG köşegeni boyunca hareket etmesi ve ikisinin her birini, AB kenarı AG kenarını katettiği sürede katetmesi zorunludur.

854b_5

Φερέσθω γὰρ ἐπὶ τῆς ΑΒ τὸ μὲν Α πρὸς τὸ Β, τὸ δὲ Β πρὸς τὸ Δ τῷ αὐτῷ τάχει· φερέσθω δὲ καὶ ἡ ΑΒ ἐπὶ τῆς ΑΓ παρὰ τὴν Γ Δ τῷ αὑτῷ τάχει τούτοις. Ἀνάγκη δὴ τὸ μὲν Α ἐπὶ τῆς ΑΔ διαμέτρου φέρεσθαι, τὸ δὲ Β ἐπὶ τῆς ΒΓ, καὶ ἅμα διεληλυθέναι ἑκατέραν, καὶ τὴν Α Β τὴνΓ πλευράν.

854b_6A, AE kadar yol almış olsun, AB de AZ kadar; AB'ye paralel olarak ZH çizilmiş ve E'den itibaren şekil tamamlanmış olsun. Tamamlanan şekil bütüne benzer olur. Demek ki AZ, AE'ye eşittir; böylece A, AE kenarı boyunca ilerlemiştir; AB de AZ kadar ilerlemiş olacaktır. O hâlde A köşegen üzerinde, Θ noktasında olacaktır.

854b_6

Ἐνηνέχθω γὰρ τὸ μὲν Α τὴν ΑΕ, ἡ δὲ ΑΒ τὴν ΑΖ, καὶ ἔστω ἐκβεβλημένη ἡ ΖΗ παρὰ τὴν ΑΒ, καὶ ἀπὸ τοῦ Ε πεπληρώσθω, Ὄμοιον οὖν γίνεται τὸ παραπληρωθὲν τῷ ὅλῳ. Ἴση ἄρα ἡ ΑΖ τῇ ΑΕ,ὥστε τὸ Α ἐπὶ τῆς πλευρᾶς ἐνήνεκται τῆς ΑΕ. Ἡ δὲ ΑΒ τὴν ΑΖ εἴη ἂν ἐνηνεγμένη, Ἔσται ἄρα ἐπὶ τῆς διαμέτρου κατὰ τὸ Θ.

854b_7A'nın her zaman köşegen boyunca hareket etmesi zorunludur; AB kenarı AG kenarını katederken A da AD köşegenini aynı anda kateder. Benzer şekilde B'nin de BG köşegeni boyunca hareket ettiği gösterilecektir; çünkü BE, BH'ye eşittir. Şekil H'den itibaren tamamlanınca içteki şekil bütüne benzer olur.

854b_7

Καὶ αἰεὶ δὲ ἀνάγκη αὐτὸ φέρεσθαι κατὰ τὴν διάμετρον. Καὶ ἅμα ἡ πλευρὰ ἡ ΑΒ τὴν πλευρὰν τὴν ΑΓ δίεισι, καὶ τὸ Α τὴν διάμετρον δίεισι τὴν ΑΔ. Ὁμοίως δὲ δειχθήσεται καὶ τὸ Β ἐπὶ τῆς ΑΓ διαμέτρον φερόμενον.Ἴση γάρ ἐστιν ἡ ΒΕ τῇ ΒΗ. Παραπληρωθέντος οὖν ἀπὸ τοῦ Η, ὅμοιόν ἐστι τῷ ὅλῳ τὸ ἐντός.

854b_8B de kenarların birleştiği yerde, köşegen üzerinde olacak; kenar kenarı katederken B de BG köşegenini aynı anda katedecektir. Demek ki aynı hızla hareket ettikleri hâlde B, AB'nin birkaç katı olan köşegeni katederken kenar da daha kısa olan kenarı aynı anda kateder; tek bir hareketle hareket eden kenar da A'dan daha çok yol almıştır.

854b_8

Καὶ τὸ Β ἐπὶ τῆς διαμέτρου ἔσται κατὰ τὴν σύναψιν τῶν πλευρῶν, καὶ ἅμα δίεσιν

855a

τε πλευρὰ τὴν πλευρὰν καὶ τὸ Β τὴν ΒΓ διάμετρον. Ἄμα ἄρα καὶ τὸ Β τὴν πολλαπλασίαν τῆς Α Β δίεισι καὶ ἡ πλευρὰ τὴν ἐλάττονα πλευράν, τῷ αὐτῷ τάχει φερόμενα, καὶ ἡ πλευρὰ μείζω τοῦ Α διελήλυθε μίαν φορὰν φερομένη.

855a_2Eşkenar dörtgen ne kadar sivrileşirse kısa köşegen o kadar kısalır, BG o kadar uzar, kenar da BG'ye göre o kadar kısa kalır. Söylendiği gibi şaşırtıcı olan, iki hareketle hareket eden şeyin bazen tek hareketle hareket edenden daha yavaş gitmesi ve eşit hızlı iki noktadan birinin ötekinden daha çok yol almasıdır.

855a_2

Ὅσῳ γὰρ ἂν ὀξύτερος γένηται ὁ ῥόμβος, ἡ μὲν διάμετρος ἡ ἐλάττων γίνεται, ἡ δὲ ΒΓ μείζων, ἡ δὲ πλευρὰ τῆς Β Γ ἐλάττων. Ἄτοπον γάρ, ὥσπερ ἐλέχθη,τὸ δύο φορὰς φερόμενον ἐνίοτε βραδύτερον φέρεσθαι τοῦ μίαν, καὶ ἀμφοτέρων ἰσοταχῶν σημείων δοθέντων μείζω διεξιέναι θάτερον.

855a_3Sebebi şudur: Geniş açıdan hareket eden noktanın iki hareketi, yani kendi hareketiyle kenarın onu taşıdığı hareket neredeyse birbirine zıt olur; dar açıdan hareket edeninki ise aynı yöne gider. Çünkü kenarın hareketi köşegen üzerindeki hareketi arkadan rüzgâr gibi iter. Açılardan birini daha dar, ötekini daha geniş yaptıkça biri daha yavaş, öbürü daha hızlı olur.

855a_3

Αἴτιον δὲ ὅτι τοῦ μὲν ἀπὸ τῆς ἀμβλείας φερομένου σχεδὸν ἐναντίαι ἀμφότεραι γίνονται, ἥν τε αὐτὴ φέρεται καὶ ἣν ὑπὸ τῆς πλευρᾶς ὑποφέρεται, τοῦ δὲ ἀπὸ τῆς ὀξείας συμβαίνει φέρεσθαι ἐπὶ τὸ αὐτό. Συνεπουρίζει γὰρ ἡ τῆς πλευράς τὴν ἐπὶ τῆς διαμέτρου· καὶ ὅσῳ ἂν τὴν μὲν ὀξυτέραν ποιήσῃ, τὴν δὲ ἀμβλυτέραν, ἡ μὲν βραδυτέρα ἔσται, ἡ θάττων.

855a_4Birinin hareketleri açı genişlediği için birbirine daha zıt olur, ötekininkiler ise çizgiler birbirine yaklaştığı için daha çok aynı yöne gider. B, iki hareketi bakımından da neredeyse aynı yöne hareket eder; bu yüzden hareketlerden biri öbürünü iter, açı ne kadar daralırsa da o kadar çok iter.

855a_4

Αἱ μὲν γὰρ ἐναντιώτεραι γίνονται διὰ τὸ ἀμβλυτέραν γίνεσθαι τὴν γωνίαν, αἱ δὲ μᾶλλον ἐπὶ τὰ αὐτὰ διὰ τὸ συνάγεσθαι τὰς γραμμάς. Τὸ μὲν γὰρ Β σχεδὸν ἐπὶ τὸ αὐτὸ φέρεται κατ’ ἀμφοτέρας τὰς φοράς· συνεπουρίζεται οὖν ἡ ἑτέρα, καὶ ὅσῳ ἂν ὀξυτέρα γίνηται ἡ γωνία, τοσούτῳ μᾶλλον.

855a_5A ise tersine hareket eder; kendisi B'ye doğru gider, kenar ise onu D'ye doğru taşır. Açı ne kadar genişlerse hareketler o kadar zıtlaşır, çünkü çizgi düzleşir; büsbütün düz olsaydı tamamen zıt olurlardı. Kenarı ise tek bir hareketle hareket ederken hiçbir şey engellemez. Bu yüzden daha uzun yolu katetmesi akla uygundur.

855a_5

Τὸ Α δὲ ἐπὶ τοὐναντίον· αὐτὸ μὲν γὰρ πρὸς τὸ Β φέρεται, ἡ δὲ πλευρὰ ὑποφέρει αὐτὸ πρὸς τὸ Δ. Καὶ ὅσῳ ἂν ἀμβλυτέρα ἡ γωνία ᾗ, ἐναντιώτεραι αἱ φοραὶ γίνονται·εὐθυτέρα γὰρ ἡ γραμμὴ γίνεται. Εἰ δ’ ὅλως εὐθεῖα γένοιτο, παντελῶς ἂν εἴησαν ἐναντίαι. Ἡ δὲ πλευρὰ ὑπ’ οὐθενὸς κωλύεται μίαν φερομένη φοράν. Εὐλόγως οὖν τὴν μείζω διέρχεται.

855a_624. Problem

Şu bir aporia'dır: Büyük daire, aynı merkez etrafına yerleştirildiklerinde niçin küçük daireyle eşit bir çizgi boyunca yuvarlanır? Ayrı ayrı yuvarlandıklarında ise çizdikleri çizgilerin birbirine oranı, kendi büyüklüklerinin birbirine oranı gibidir.

855a_6

Ἀπορεῖται διὰ τί ποτε ὁ μείζων κύκλος τῷ ἐλάττονι κύκλῳ ἴσηνἐξελίττεται γραμμήν, ὅταν περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον τεθῶσι; Χωρὶς δὲ ἐκκυλιόμενοι, ὥσπερ τὸ μέγεθος αὐτῶν πρὸς τὸ μέγεθος ἔχει, οὕτως καὶ αἱ γραμμαὶ αὐτῶν γίνονται πρὸς ἀλλήλας.

855a_7Üstelik ikisinin merkezi bir ve aynı olduğu hâlde yuvarlandıkları çizgi bazen küçük dairenin tek başına yuvarlandığı çizgi kadar, bazen de büyüğün yuvarlandığı kadar olur. Büyük dairenin daha büyük bir çizgi boyunca yuvarlandığı ise açıktır.

855a_7

Ἔτι δὲ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ κέντρου ὄντος ἀμφοῖν, ὁτὲ μὲν τηλικαύτη γίνεται ἡ γραμμὴ ἢν ἐκκυλίονται, ἡλίκην ὁ ἐλάττων κύκλος καθ’ αὐτὸν ἐκκυλίεται, ὁτὲ δὲ ὅσην ὁ μείζων. Ὅτι μὲν οὖν μείζω ἐκκυλίεται ὁ μείζων, φανερόν.

855a_8Çünkü her dairenin çevresinin kendi çapına göre oluşturduğu açı, his bakımından, büyük dairede daha büyük, küçükte daha küçük görünür; dolayısıyla yuvarlandıkları çizgiler de, his bakımından, birbirine aynı oranda olacaktır.

855a_8

Γωνία μὲν γὰρ δοκεῖ κατὰ τὴν αἴσθησιν εἶναι ἡ περιφέρεια ἑκάστου τῆς οἰκείας διαμέτρου, ἡ τοῦ μείζονος κύκλου μείζων, ἡ δὲ τοῦ ἐλάττονος ἐλάττων, ὥστε τὸν αὐτὸν τοῦτον ἕξουσι λόγον, καθ’ ἃς ἐξεκυλίσθησαν

855b

αἱ γραμμαὶ πρὸς ἀλλήλας κατὰ τὴν αἴσθησιν.

855b_2Bununla birlikte, aynı merkez etrafına yerleştirildiklerinde eşit bir çizgi boyunca yuvarlandıkları da açıktır; böylece çizgi bazen büyük dairenin yuvarlandığı çizgiye eşit, bazen de ondan kısa olur.

855b_2

Ἀλλὰ μὴν καὶ ὅτι τὴν ἴσην ἐκκυλίονται, ὅταν περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον κείμενοι ὦσι, δῆλον· καὶ οὕτως γίνεται ὁτὲ μὲν ἴση τῇ γραμμῇ ἣν ὁ μείζων κύκλος ἐκκυλίεται, ὁτὲ δὲ ἐλάττων.

855b_3Büyük daire DZG, küçük daire EHB olsun, ikisinin merkezi de A; büyük dairenin tek başına yuvarlandığı çizgi ZI, küçüğün tek başına yuvarlandığı çizgi de HK olsun, AZ'ye eşit.

855b_3

Ἔστω γὰρ κύκλος ὁ μείζων μὲν ἐφ’ οὗ τὰ ΔΖΓ, ὁ δὲ ἐλάττων ἐφ’ οὖ τὰ Ε Η Β, κέντρον δὲ ἀμφοῖν τὸ Α· καὶ ἣν μὲν ἐξελίττεται καθ’ αὐτὸν ὁ μέγας,ἡ ἐφ’ ἦς ΖΙ ἔστω, ἢνδὲ ὁ ἐλάττων καθ’ αὐτόν, ἡ ἐφ’ ἧς Η Κ, ἴση τῇ ΑΖ.

855b_4Küçük daireyi hareket ettirirsem, A'daki aynı merkezi hareket ettirmiş olurum; büyük daire de ona bağlanmış olsun. AB, HK'ye dik olduğunda AG de aynı anda ZL'ye dik olur; böylece her zaman eşit yol katetmiş olurlar: HB yayı HK'yi, ZG yayı da ZL'yi.

855b_4

Ἐὰν δὴ κινῶ τὸν ἐλάττονα, τὸ αὐτὸ κέντρονκινῶ, ἐφ’ οὖ τὸ Α· ὁ δὲ μέγας προσηρμόσθω. Ὅταν οὖν ἡ Α Β ὀρθὴ γένηται πρὸς τὴν Η Κ, ἅμα καὶἡ ΑΓ γίνεται ὀρθὴ πρὸς τὴν Ζ Λ, ὥστε ἔσται ἴσην ἀεὶ διεληλυθυῖα, τὴν μὲν Η Κ. ἐφ’ Η Β περιφέρεια, τὴν δὲ Ζ Λ ἡ ἐφ’ ἦς ΖΓ.

855b_5Dörtte bir kısım eşit bir çizgi boyunca yuvarlanıyorsa, bütün dairenin de bütün daireyle eşit çizgi boyunca yuvarlanacağı açıktır. Öyle ki BH çizgisi K'ye vardığında ZG yayı da ZL üzerinde olacak ve daire baştan sona yuvarlanmış olacaktır. Aynı şekilde büyük daireyi hareket ettirir, küçüğü de aynı merkezli olarak ona takarsam, AB de AG ile aynı anda dik olacaktır; biri ZI'ya, öbürü HΘ'ya göre.

855b_5

Εἰ δὲ τὸ τέταρτον μέρος ἴσην ἐξελίττεται, δῆλον ὅτι καὶ ὁ ὅλος κύκλος τῷ ὅλῳ κύκλῳ ἴσηνἐξελιχθήσεται, ὥστε ὅταν ἡ ΒΗ γραμμὴ ἔλθῃ ἐπὶ τὸ Κ, καὶ ἡ ΖΓ ἔσται περιφέρεια ἐπὶ τῆςΖΑ καὶ ὁ κύκλος ὅλος ἐξειλιγμένος. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐὰν τὸν μέγαν κινῶ, ἐναρμόσας τὸν μικρόν, τοῦ αὐτοῦ κέντρου ὄντος, ἅμα τῇ ΑΓ ἡ Α Β κάθετος καὶ ὀρθὴ ἔσται, ἡ μὲν πρὸς τὴν ΖΙ, ἡ δὲ πρὸς τὴν Η Θ.

855b_6Böylece biri HΘ'ya, öbürü ZI'ya eşit yol katettiğinde ve ZA yeniden ZL'ye dik, AG de yeniden dik olduğunda, başlangıçtaki gibi Θ ve I noktalarında olacaklardır. Oysa ne büyük daire küçük için bir duraklama yapar, öyle ki bir süre aynı noktada kalsın (çünkü ikisi de her iki durumda kesintisiz hareket eder);

855b_6

Ὥστε ὅταν ἴσην ἡ μὲν τῇ Η Θ ἔσται διεληλυθυῖα, ἡ δὲ τῇ ΖΙ, καὶ γένηται ὀρθὴ πάλιν ἡ ΖΑ πρὸς τὴν ΖΛ, καὶ ἡ ΑΓ ὀρθὴ πάλιν, ὡς τὸ ἐξ ἀρχῆς ἔσονται ἐπὶ τῶν ΘΙ. Τὸ δὲ μήτε στάσεως γινομένης τὸ μεῖζον τῷ ἐλάττονι, ὥστε μένειν τινὰ χρόνον ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ σημείου· κινοῦνται γὰρ συνεχῶς ἄμφω ἀμφοτεράκις.

855b_7ne de küçük daire bir noktayı atlar. Buna rağmen büyüğün küçükle, küçüğün de büyükle eşit yol katetmesi şaşırtıcıdır. Üstelik hareket her zaman bir tane olduğu hâlde, hareket eden merkezin bazen büyük çizgiyi, bazen küçük çizgiyi yuvarlanarak katetmesi hayret vericidir.

855b_7

Μὴ ὑπερπηδῶντος τοῦ ἐλάττονος μηθὲν σημεῖον, τὸν μὲν μείζω τῷ ἐλάττονι ἴσην διεξιέναι, τὸν δὲ τῷ μείζονι, ἄτοπον. Ἔτι δὲ μιᾶς κινήσεως οὔσης ἀεὶ τὸ κέντρον τὸ κινούμενον ὁτὲ μὲν τὴν μεγάλην ὁτὲ δὲ τὴν ἐλάττονα ἐκκυλίεσθαι θαυμαστόν.

855b_8Çünkü aynı şey aynı hızla hareket ederken tabiatça eşit yol kateder; aynı hızla hareket ettirmek de her iki durumda eşit yol katettirmektir. Bunların sebebine dair şu ilke alınmalıdır: Aynı ve eşit kuvvet, bir büyüklüğü daha yavaş, ötekini daha hızlı hareket ettirir.

855b_8

Τὸ γὰρ αὐτὸ τῷ αὐτῷ τάχει φερόμενον ἴσην πέφυκε διεξιέναι· τῷ αὐτῷ δὲ τάχει ἴσην ἐστὶ κινεῖν ἀμφοτεράκις. Ἀρχὴ δὲ ληπτέα ἥδὲ περὶ τῆς αἰτίας αὐτῶν,ὅτι ἡ αὐτὴ δύναμιςκαὶ ἴση τὸ μὲν βραδύτερον κινεῖ μέγεθος, τὸ δὲ ταχύτερον.

855b_9Tabiatça kendiliğinden hareket etmeyen bir şey varsa ve tabiatça hareket edebilen şey onu da kendisiyle birlikte hareket ettirirse, kendi başına hareket ettiğinden daha yavaş hareket eder. Tabiatça hareket edebilen bir şey hiçbir şeyi birlikte hareket ettirmiyorsa da durumu aynı kalır. Hareket ettirilen şeyin, hareket ettirenden daha çok hareket etmesi de imkânsızdır; çünkü kendi hareketiyle değil, hareket ettirenin hareketiyle hareket eder.

855b_9

Εἰ δή τι εἴη ὃ μὴ πέφυκεν ὑφ’ ἑαυτοῦ κινεῖσθαι, ἐὰντοῦτο ἅμα καὶ αὐτὸ κινῇ τὸ πεφυκὸς κινεῖσθαι, βραδύτερον κινηθήσεται ἢ εἰ αὐτὴ καθ’ αὐτὴν ἐκινεῖτο. Καὶ ἐὰν μὲν πεφυκὸς ᾖ κινεῖσθαι, μὴσυγκινῆται δὲ μηθέν, ὡσαύτως ἕξει. Καὶ ἀδύνατον δὴ κινεῖσθαι πλέον ἢ τὸ κινοῦν· οὐ γὰρ τὴν αὐτοῦ κινεῖται κίνησιν, ἀλλὰ

856a

τὴν τοῦ κινοῦντος.

856a_2Büyük daire A, küçük daire B olsun. Küçük daire büyüğü kendisi yuvarlanmadan iterse, büyüğün doğru üzerinde küçüğün ittiği kadar yol alacağı açıktır; küçüğün ittiği kadar da kendisi hareket etmiştir. O hâlde ikisi doğru üzerinde eşit yol katetmiştir.

856a_2

Εἴη δὴ κύκλος ὁ μὲν μείζων τὸ Α, ὁ δὲ ἐλάττων ἐφ’ ᾧ Β. Εἰ ὠθοίη δ’ ὁ ἐλάττων τὸν μείζω, μὴ κυλιομένου αὐτοῦ, φανερὸν ὅτι τοσοῦτον δίεισι τῆς εὐθείας ὁ μείζων, ὅσον ἐώσθη ὑπὸ τοῦ ἐλάττονος. Τοσοῦτον δέ γε ἐώσθη ὅσον ὁ μικρὸς ἐκινήθη, Ἴσην ἄρα τῆς εὐθείας διεληλύθασιν.

856a_3Demek ki küçük daire büyüğü yuvarlanarak iterse, büyük daire kendisi aynı hareketle hiç hareket etmediği takdirde, itişle birlikte yuvarlanır ama ancak küçüğün yuvarlandığı kadar. Çünkü hareket ettiren ne kadar hareket ettirmişse, onun hareket ettirdiği şeyin de o kadar hareket etmiş olması zorunludur. Küçük daire de onu çember boyunca bir ayak kadar hareket ettirdiyse (hareketin bu kadar olduğunu varsayalım), büyük daire de bu kadar hareket etmiş olur.

856a_3

Ἀνάγκη τοίνυν καὶ εἰ κυλιόμενος ὁ ἐλάττων τὸν μείζω ὠθοίη, κυλισθῆναι μὲν ἄμα τῇ ὥσει, τοσοῦτον δ’ ὅσον ὁ ἐλάττων ἐκυλίσθη, εἰ μηθὲν αὐτὸς τῇ αὐτῇ κινήσει κινεῖται. Ὡς γὰρ καὶ ὅσον ἐκίνει, τοσοῦτον κεκινῆσθαι ἀνάγκη τὸ κινούμενον ὑπ’ ἐκείνου. Ἀλλὰ μὴν ὅ τε κύκλος τοσοῦτον ἐκίνησε τὸ αὐτό, κύκλῳ τε καὶ ποδιαίαν (ἔστω γὰρ τοσοῦτον ὃ ἐκινήθη),καὶ ὁ μέγας ἅρα τοσοῦτον ἐκινήθη.

856a_4Aynı şekilde büyük daire küçüğü hareket ettirirse, küçük de büyük kadar hareket etmiş olur. İkisinden hangisi kendi başına hareket ederse etsin, hızlı da olsa yavaş da olsa, aynı hızla hemen kendi tabiatına uygun çizgiyi, büyükse büyüğünkini kateder. Aporia'yı doğuran da şudur: Birbirine takıldıklarında artık aynı şekilde davranmazlar.

856a_4

Ὁμοίως δὲ κἂν ὁ μέγας τὸν μικρὸν κινήσῃ, ἔσται κεκινημένος ὁ μικρὸς ὡς καὶ ὁ μείζων. Καθ’ αὐτὸν μὲν δὴ κινηθεὶς ὁποτεροσοῦν, ἐάν τε ταχὺ ἐάν τε βραδέως· τῷ αὐτῷ δὲ τάχει εὐθὺς ὅσην ὁ μείζων πέφυκεν ἐξελιχθῆναι γραμμήν. Ὅπερ καὶ ποιεῖ τὴν ἀπορίαν, ὅτι οὐκέτι ὁμοίως ποιοῦσιν ὅταν συναρμοσθῶσιν.

856a_5Oysa durum şu ki biri ötekiyle hareket ettiriliyorsa, kendi tabiatına uygun hareketi, kendi hareketini yapmaz. Birini ötekinin çevresine geçirmek, içine takmak ya da yanına koymak arasında hiçbir fark yoktur; her durumda biri hareket ettirip öbürü onunla hareket ettirildiğinde, biri ne kadar hareket ettirirse öbürü de o kadar hareket eder.

856a_5

Τὸ δ’ ἔστιν, εἰ ὁ ἕτερος ὑπὸ τοῦ ἑτέρου κινεῖται οὺχ ἢν πέφυκεν, οὐδὲ τὴν αὐτοῦ κίνησιν. Οὐθὲν γὰρ διαφέρει περιθεῖναι καὶ ἐναρμόσαι ἢ προσθεῖναι ὁποτερονοῦν ὁποτέρῳ· ὁμοίως γάρ, ὅταν ὁ μὲν κινῇ ὁ δὲ κινῆται ὑπὸ τούτου, ὅσον ἄν κινῇ ἅτερος, τοσοῦτον κινηθήσεται ἅτερος.

856a_6Bir daireyi yanına konmuş ya da asılmış olarak hareket ettirdiğimizde onu her zaman yuvarlamış olmayız; ama aynı merkez etrafına konduklarında birinin öbürünce her zaman yuvarlanması zorunludur. Yine de ikinciler kendi hareketiyle değil, sanki hiç hareketi yokmuş gibi hareket eder. Hareketi olsa ama onu kullanmasa da aynı şey olur.

856a_6

Ὅταν μὲν οὖν προσκείμενον κινῇ ἢ προσκρεμάμενον, οὐκ ἀεὶ κυλίει τις· ὅταν δὲ περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον τεθῶσιν, ἀνάγκη κυλίεσθαι ἀεὶ τὸν ἕτερον ὑπὸ τοῦ ἑτέρου. Ἀλλ’ οὐθὲν ἧττον οὐ τὴν αὑτοῦ κίνησιν ἅτερος κινεῖται, ἀλλ’ ὥσπερ ἂν εἰ μηδεμίαν εἶχε κίνησιν. Κἂν ἔχῃ. μὴ χρῆται δ’ αὐτῇ, ταὐτὸ συμβαίνει.

856a_7Büyük daire kendisine bağlanmış küçüğü hareket ettirdiğinde küçük, büyük kadar yol alır; küçük daire hareket ettirdiğinde ise bu kez büyük, küçük kadar yol alır. Ayrıldıklarında ise her biri kendi kendini hareket ettirir. Merkezleri aynı olduğu ve aynı hızla hareket ettirdiği hâlde eşit olmayan çizgiler katetmeleri ise, aporia'yı ortaya atanın sofistçe bir yanlış akıl yürütmesidir.

856a_7

Ὅταν μὲν οὖν ὁ μέγας κινῇ ἐνδεδεμένον τὸν μικρόν, ὁμικρὸς κινεῖται ὅσηνπερ οὗτος· ὅταν δὲ ὁ μικρός, πάλιν ὁ μέγας ὅσην οὗτος. Χωριζόμενος δὲ ἑκάτερος αὐτὸν κινεῖ αὐτός, Ὅτι δὲ τοῦ αὐτοῦ κέντρου ὄντος καὶ κινοῦντος τῷ αὐτῷ τάχει συμβαίνει ἄνισον διεξιέναι αὑτοὺς γραμμήν, παραλογίζεται ὁ ἀπορῶν σοφιστκῶς.

856a_8Merkez ikisi için aynıdır ama araz olarak; tıpkı "müzikçi" ile "beyaz"ın aynı kişide birleşmesi gibi. Çünkü dairelerden her birinin merkezi olmak, aynı anlamda kullanılmaz. Hareket ettiren küçük daire olduğunda merkez onun merkezi ve ilkesi olarak, büyük daire olduğunda da onunki olarak iş görür. Demek ki hareket ettiren mutlak olarak aynı şey değildir, ancak bir bakıma aynıdır.

856a_8

Τὸ αὐτὸ μὲν γάρ ἐστι κέντρον ἀμφοῖν, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός,ὡς μουσικὸν καὶ λευκόν· τὸ γὰρ εἶναι ἑκατέρου κέντρου τῶν κύκλων οὐ τῷ αὐτῷ χρῆται. Ὅταν μὲν οὖν ὁ κινῶν ᾖ ὁ μικρός, ὡς ἐκείνου κέντρον καὶ ἀρχή, ὅταν δὲ ὁ μέγας, ὡς ἐκείνου. Οὔκουν τὸ αὐτὸ κινεῖ ἀπλῶς, ἀλλ’ ἔστιν ὥς.

856a_925. Problem

Yatakları niçin bir kenarı ötekinin iki katı olacak şekilde, bir kenarı altı ayak ya da biraz fazlası, öbürü üç ayak yaparlar? Kayışları niçin köşegen boyunca germezler? Büyüklük bakımından bu ölçüde yapmaları vücutlarla orantılı olsunlar diye mi? Böylece kenarı ötekinin iki katı olur: Boyu dört arşın, eni iki arşın.

856a_9

Διὰ τί τὰς κλίνας ποιοῦσι διπλασιοπλεύρους, τὴν μὲν

856b

ἓξ ποδῶν καὶ μιαρῷ μείζω πλευράν, τὴν δὲ τριῶν; Καὶ διὰ τί ἐντείνουσιν οὐ κατὰ διάμετρον; Ἢ τὸ μὲν μέγεθος τηλικαύτας, ὅπως τοῖς σώμασιν ὦσι σύμμετροι; Γίνονται γὰρ οὕτω διπλασιόπλευροι, τετραπήχεις μὲν τὸ μῆκος, διπήχεις δὲ τὸ πλάτος.

856b_2Kayışları köşegen boyunca değil karşıdan karşıya gerer ki tahtalar daha az yarılsın; çünkü tahta bu yönde ayrıldığında tabiatı gereği en çabuk yarılır ve çekildiğinde en çok zorlanır. Ayrıca kayışların bir ağırlık taşıyabilmesi gerektiğinden, ağırlık kayışlara eğri konunca, dik konduğundan daha az zorlanırlar. Bir de bu şekilde daha az kayış harcanır.

856b_2

Ἐντείνουσι δὲ οὐ κατὰ διάμετρον ἀλλ’ ἀπ’ ἐναντίας, ὅπως τά τε ξύλα ᾖττον διασπᾶται· τάχιστα γὰρ σχίζεται κατὰ φύσιν διαιρούμενα ταύτῃ, καὶ ἑλκόμενα πονεῖ μάλιστα. Ἔτι ἐπειδὴ δεῖ βάρος δύνασθαι τὰ σπαρτία φέρειν, οὕτως ἧττον πονέσει λοξοῖς τοῖς σπαρτίοις ἐπιτιθεμένου τοῦ βάρους ἢ πλαγίοις. Ἔτι δὲ ἔλαττον οὕτω σπαρτίον ἀναλίσκεται.

856b_3AZHI yatağı olsun ve ZH, B'de ikiye bölünsün. ZB'de ve ZA'da eşit sayıda delik vardır, çünkü kenarlar eşittir; ZH'nin tamamı ise iki katıdır. Kayışı çizildiği gibi gerer: A'dan B'ye, sonra G'ye, sonra D'ye, sonra Θ'ya, sonra E'ye.

856b_3

Ἕστω γὰρ κλίνη ἡ ΑΖΗΙ, καὶ δίχα διῃρήσθω ἡ ΖΗ κατὰ τὸ Β. Ἴσα δὴ τρυπήματά ἐστιν ἐν τῇ ΖΒ καὶ ἐν τῇ ΖΑ. Καὶ γὰρ αἱ πλευραὶἴσαι εἰσίν· ἡ γὰρ ὅλη ΖΗ διπλασία ἐστίν. Ἐντείνουσι δ’ ὡς γέγραπται, ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Β, εἶτα οὖ τὸ Γ, εἶτα οὗ τὸ Δ, εἶτα οὗ τὸ Θ, εἶτα οὖ τὸ Ε.

856b_4Böyle devam ederek başka bir köşeye varıncaya dek dolaştırırlar; çünkü kayışın iki ucu iki köşededir. Kıvrımlardaki kayış parçaları eşittir: AB ile BG, GD ile DΘ'ya eşittir. Ötekiler de böyledir, çünkü ispatları aynıdır. AB, EΘ'ya eşittir; çünkü BHKA alanının kenarları eşittir ve delikler eşit aralıklıdır.

856b_4

Καὶ οὕτως ἀεί, ἕως ἂν εἰς γωνίαν καταστρέψωσιν ἄλλην· δύο γὰρ ἔχουσι γωνίαι τὰς ἀρχὰς τοῦ σπαρτίου. Ἴσα δέ ἐστι τὰ σπαρτία κατὰ τὰς κάμψεις, τό τε ΑΒ καὶ ΒΓ τῷ ΓΔ καὶ ΔΘ. Καὶ τὰ ἄλλα δὲ τὰ τοιαῦτά ἐστιν, ὅτι οὕτωςἔχει ἡ αὐτὴ ἀπόδειξις, Ἡ μὲν γὰρ ΑΒ τῇ ΕΘ ἴση· ἴσαί γάρ εἰσιν αἱ πλευραὶ τοῦ ΒΗΚΑ χωρίου, καὶ τὰτρυπήματα ἴσα διέστηκεν.

856b_5BH de KA'ya eşittir, çünkü B açısı H açısına eşittir: Eşit kenarlar arasında biri dış, öbürü iç açıdır. B açısı dik açının yarısıdır, çünkü ZB, ZA'ya eşittir ve Z'deki açı diktir. B açısı H'deki açıya eşittir, çünkü Z'deki açı diktir; zira dikdörtgenin bir kenarı ötekinin iki katıdır ve kayış ortadan kırılmıştır.

856b_5

Ἡ δὲ Β Η ἴση τῇ ΚΑ· ἡ γὰρΒ γωνία ἴση τῇ Η. Ἐν ἴσοις γὰρ ἡ μὲν ἐκτός, ἡ δὲ ἐντός· καὶ ἡ μὲν Β ἐστὶν ἡμίσεια ὀρθῆς· ἡ γὰρ ΖΒ ἴση τῇ ΖΑ· καὶ γωνία δὲ ἡ κατὰ τὸ Ζ ὁρθή. Ἠ δὲ Β γωνία ἴση τῇ κατὰ τὸ Η· ἡ γὰρ κατὰ τὸ Ζ ὁρθή, ἐπειδὴ διπλασιόπλευρον τὸ ἑτερόμηκες καὶ πρὸς μέσον κέκλασται.

856b_6Dolayısıyla AG, EH'ye eşittir; KΘ da buna eşittir, çünkü paraleldir. Böylece BG, KΘ'ya; GE de DΘ'ya eşittir. Aynı şekilde öteki kıvrımlardaki kayışların da ikişer ikişer eşit olduğu gösterilir. Böylece yatakta AB uzunluğunda dört kayış parçası bulunduğu açıktır; sayıları ZH kenarındaki deliklerin sayısı kadar, yarısı olan ZB'de ise yarısı kadardır.

856b_6

Ὠστε ἡ ΑΓ τῇ ΕΗ ἴση. Ταύτῃ δὲ ἡ Κ Θ· παράλληλος γάρ. Ὤστε ἡ ΒΓ ἴση τῇ ΚΘ. Ἡδὲ ΓΕ τῇ ΔΘ. Ὁμοίως δὲ καὶ αἰ ἄλλαι δείκνυνται ὅτι ἴσαί εἰσὶν αἱ κατὰ τὰς κάμψεις δύο ταῖς δυσίν. Ὤστε δῆλον ὅτι τὰ τηλικαῦτασπαρτία ὅσον τὸ Α Β, τέσσαρα τοσαῦτ’ ἔνεστιν ἐν τῇ κλίνῃ· ὅσον δ’ ἐστὶ τὸ πλῆθος τῶν ἐν τῇ ΖΗ πλευρᾷ τρυπημάτων, καὶ ἐν τῷ ἡμίσειτῷ Ζ Β τὰ ἡμίση.

856b_7Dolayısıyla yatağın yarısında, BA kadar uzunlukta kayış parçaları vardır; sayıları da BH'deki delikler kadardır. Bu, AZ ile BZ'deki deliklerin toplamı kadar demekten farksızdır. Kayışlar ABGD yatağında olduğu gibi köşegen boyunca gerilirse, yarıları her iki kenar, AZ ile ZH kadar değildir; sayıca ise ZB ile ZA'daki delikler kadardır. Ama AZ ile BZ, iki tane oldukları için AB'den uzundur. Demek ki kayış da, iki kenar köşegenden ne kadar uzunsa o kadar uzun olur.

856b_7

Ὤστε ἐν τῇ ἡμισείᾳ κλίνῃ τηλικαῦτα μεγέθη σπαρτίων ἐστὶν ὅσοντῷ ΒΑ ἔνεστι, τοσαῦτα δὲ τὸ πλῆθος ὅσαπερ ἐν τῷ ΒΗ τρυπήματα. Γαῦτα δὲ οὐδὲν διαφέρει λέγειν ἢ ὅσα ἐν τῇ ΑΖ καὶ ΒΖ τὰ συνάμφω. εἰ δὲ κατὰ διάμετρον ἐνταθῇ τὰ σπαρτία, ὡς ἐν τῇ Α Β Γ Δ κλίνῃ ἔχει, τὰ ἡμίσεά εἰσιν οὐ τοσαῦτα

857a

ὅσα αἱ πλευραὶ ἀμφοῖν, αἱ Α Ζ Ζ Η· τὰ ἴσα δέ, ὅσα ἐν τῷ ΖΒΖΑ τρυπήματα ἔνεστιν. Μείζονες δέ εἰσιν αἰ ΑΖ ΒΖ δύο οὖσαι τῆς ΑΒ. Ὤστε καὶ τὸ σπαρτίον μεῖζον τοσούτῳ ὅσον αἱ πλευραὶ ἄμφω μείζους εἰσὶ τῆς διαμέτρου.

857a_226. Problem

Ağırlık aynı olduğu hâlde uzun kütükleri omuzda ucundan taşımak niçin ortasından taşımaktan daha zordur? Kütük sallandığında ucu taşımayı engellediği, sallantısıyla taşıyışı daha çok geri çektiği için mi? Yoksa kütük hiç eğilmese ve çok uzun olmasa bile ucundan taşımak yine de daha mı zordur? Tersine, kütük ucundan ortasından olduğundan daha kolay kaldırılır, aynı sebeple ucundan taşımak da kolaydır.

857a_2

Διὰ τί χαλεπώτερον τὰ μακρὰ ξύλαἀπ’ ἄκρου φέρειν ἐπὶ τῷ ὥμῳ ἢ κατὰ τὸ μέσον, ἴσου τοῦ βάρους ὄντος; Πότερον ὅτι σαλευομένου τοῦ ξύλου τὸ ἄκρον κωλύει φέρειν, μᾶλλον ἀντισπῶν τῇ σαλεύσει τὴν φοράν; Ἣ κἂν μηθὲν κάμπτηται μηδ’ ἔχῃ πολὺ μῆκος, ὅμως χαλεπώτερον φέρειν ἀπ’ ἄκρου; ἀλλ’ ὅτι καὶ ῥᾷον αἴρεται ἀπ’ ἄκρου ἢ ἐκ μέσου, διὰ τὸ αὐτὸ καὶ φέρειν οὕτω ῥᾴδιον.

857a_3Sebebi şudur: Ortasından kaldırıldığında iki uç her zaman birbirini hafifletir, bir parça öbürünü yukarı kaldırır. Çünkü kaldıranın ya da taşıyanın tuttuğu orta bir merkez gibi olur. Böylece aşağı doğru meyleden uçlardan her biri yukarı doğru hafifler.

857a_3

Αἴτιον δὲ ὅτι ἐκ μέσου μὲν αἰρόμενον ἀεὶ ἐπικουφίζει ἄλληλα τὰ ἄκρα, καὶ θάτερον μέρος τὸ ἐπὶθάτερον εὗ αἴρει. Ὤσπερ γὰρ κέντρον γίνεται τὸ μέσον, ᾖ ἔχει τὸ αἶρον ἢ φέρον. Εἰς τὸ ἄνω οὖν κουφίζεται ἑκάτερον τῶν ἄκρων εἰς τὸ κάτω ῥέπον.

857a_4Ucundan kaldırılan ya da taşınan kütükte ise böyle olmaz; bütün ağırlık kaldırıldığı ya da taşındığı tek bir orta noktaya doğru meyleder. Orta A, uçlar B ile G olsun. Kütük A'dan kaldırılır ya da taşınırsa, aşağı meyleden B, G'yi yukarı kaldırır; aşağı meyleden G de B'yi yukarı kaldırır. Bu ikisi aynı anda kaldırıldıklarında bu sonucu doğurur.

857a_4

Ἀπὸ δὲ τοῦ ἄκρον αἰρόμενον ἢ φερόμενον οὐ ποιεῖ τοῦτο, ἀλλ’ ἅπαν τὸ βάρος ῥέπει ἐφ’ ἓν μέσον, εἰς ὅπερ αἴρεται ἢ φέρεται.Ἕστω μέσον ἐφ’ οὔ Α, ἄκρα Β Γ. Αἰρομένου οὖν ἢ φερομένου κατὰ τὸ Α, τὸ μὲν Β κάτω ῥέπον ἄνω αἴρει τὸ Γ, τὸ δὲ Γ κάτω ῥέπον τὸ Β ἄνω αἴρει· ἄμα δὲ αἰρομένα ἄνω ποιεῖ ταῦτα.

857a_527. Problem

Aynı yük çok uzunsa, insan onu ortasından taşısa bile omuzda taşımak niçin daha kısa olduğundan daha zordur? Az önce sebebin sallantı olmadığı söylendi; ama şimdi sebep sallantıdır. Çünkü kütük daha uzun olduğunda uçları sallanır, dolayısıyla taşıyan da onu daha zor taşır.

857a_5

Διὰ τί, ἐὰν λίαν μακρὸν τὸ αὐτὸ βάρος, χαλεπώτερον φέρειν ἐπὶ τοῦ ὤμου, κἂν μέσον φέρῃ τις, ἢ ἐὰν ἔλαττον ᾖ ; Πάλαι ἐλέχθη ὡς οὐκ ἔστιν αἴτιον ἢ σάλευσις· ἀλλ’ ἢ σάλευσις νῦν αἴτιόν ἐστιν. Ὄταν γὰρ ᾖ μακρότερον, τὰ ἄκρα σαλεύεται, ὥστε εἴη ἂν καὶ τὸν φέροντα χαλεπώτερον φέρειν μᾶλλον.

857a_6Daha çok sallanmasının sebebi, hareket aynı olduğu hâlde kütük ne kadar uzunsa uçlarının o kadar çok yer değiştirmesidir. Omuz merkezdir, A noktasıdır (çünkü bu sabit kalır); AB ile AG de merkezden çıkan çizgilerdir. Merkezden çıkan AB ya da AG ne kadar büyükse o kadar uzun bir mesafe boyunca yer değiştirir. Bu daha önce gösterilmişti.

857a_6

Αἴτιον δὲ τοῦ σαλεύεσθαι μᾶλλον, ὅτι τῆς αὐτῆς κινήσεως οὔσης μεθίσταται τὰ ἄκρα, ὅσῳπερ ἂν μακρότερον τὸ ξύλον. Ὄ μὲν γὰρ ὦμος κέντρον, ἐφ’ οὖ τὸ Α (μένει γὰρ τοῦτο), αἱ δὲ Α Β καὶ Α Γ αἱ ἐκ τοῦ κέντρου. Ὄσῳ δ’ ἂν ᾖ μεῖζον τὸ ἐκ τοῦ κέντρου ἢ τὸ Α Β ἢ καὶ τὸ Α Γ, πλέον μεθίσταται μέγεθος. Δέδεικται δὲ τοῦτο πρότερον.

857a_728. Problem

Kuyularda kova kollarını niçin şu şekilde yaparlar? Kova, boşken de doluyken de kendisi bir ağırlık olduğu hâlde, kolun tahtasına bir ağırlık daha, kurşun eklerler. Yoksa iş iki zamana bölündüğü (kova önce suya daldırılmalı, sonra yukarı çekilmeli), boş kovayı indirmek kolay, dolu kovayı kaldırmak ise zor olduğu için mi?

857a_7

Διὰ τί ἐπὶ τοῖς φρέασι τὰκηλώνεια ποιοῦσι τοῦτον τὸν τρόπον ; προστιθέασι γὰρ βάρος ἐν τῷ ξύλῳ τὸν μόλιβδον, ὄντος βάρους τοῦ κάδου αὐτοῦ, καὶ κενοῦ καὶ πλήρους ὄντος. Ἥ ὅτι ἐν δυσὶ χρόνοις διῃρημένου τοῦ ἔργου (βάψαι γὰρ δεῖ, καὶ τοῦτ’ ἄνω ἑλκύσαι) συμβαίνει καθιέναι μὲν κενὸν ῥᾳδίως,

857b

αἴρειν δὲ πλήρη χαλεπῶς;

857b_2İndirmenin biraz daha ağır olması, yukarı çekene yükü çokça hafifletmek karşılığında kârlıdır. Kova kolunun ucuna konan kurşun ya da taş bunu yapar. İndirene, yalnız boş kovayı indirmesi gerektiği duruma göre daha büyük bir ağırlık çıkar; ama kova dolunca kurşun ya da konmuş ağırlık her neyse kovayı yukarı çeker. Böylece iki iş birlikte ona öbür türlüsünden daha kolay gelir.

857b_2

Λυσιτελεῖ οὖν μικρῷ βραδύτερον εἶναι τὸ καταγαγεῖν πρὸς τὸ πολὺ κουφίσαι τὸ βάρος ἀνάγοντι. Τοῦτο οὖν ποιεῖ ἐπ’ ἄκρῳτῷ κηλωνείῳ ὁ μόλιβδος προσκείμενος ἢὁ λίθος. Καθιμῶντι μὲν γὰρ γίνεται βάρος μεῖζονἢ εἰ μόνον κενὸν δεῖ κατάγειντὸν κάδον· ὅταν δὲ πλήρης ᾖ, ἀνάγει ὁ μόλβδος, ἢ ὅ τι ἄν ᾖ τὸ προσκείμενον βάρος. Ὤστ’ ἐστὶ ῥᾷον αὐτῷ τὰ ἄμφωἢ ἐκείνῳ.

857b_329. Problem

İki kişi bir sırık ya da benzeri bir şey üzerinde eşit bir yük taşıdığında, yük ortada değilse niçin eşit ölçüde ezilmezler de taşıyanlardan yüke daha yakın olan daha çok ezilir? Sırık bu durumda bir kaldıraç, yük dayanak, taşıyanlardan yüke daha yakın olan hareket ettirilen yük, öbür taşıyan da hareket ettiren ağırlık olduğu için mi?

857b_3

Διὰ τί, ὅταν φέρωσιν ἐπὶ ξύλου ἤ τινος τοιούτου δύο ἄνθρωποι ἴσον βάρος, οὐχ ὁμοίως θλίβονται, ἐὰν μὴ ἐπὶ τῷ μέσῳ ᾖ τὸ βάρος, ἀλλὰ μᾶλλον ὅσῳ ἄν ἐγγύτερον ᾖ τῶν φερόντων; Ἥ διότι μοχλὸς μὲν γίνεταιοὕτως ἐχόντωντὸ ξύλον, τὸ δὲ βάρος ὑπομόχλιον, ὁ δὲ ἐγγύτερος τοῦ βάρους τῶν φερόντων τὸ βάρος τὸ κινούμενον, ἄτερος δὲ τῶν φερόντων τὸ βάρος ὁ κινῶν.

857b_4Çünkü öbür taşıyan yükten ne kadar uzaksa o kadar kolay hareket ettirir ve ötekini o kadar çok aşağı bastırır; üstte duran yük sanki karşı koyar ve dayanak olur. Yük ortada durduğunda ise taşıyanlardan biri ötekine daha çok yük olmaz, onu hareket ettirmez de; her biri ötekine eşit ölçüde yük olur.

857b_4

Ὄσῳ γὰρ πλέον ἀπέχει τοῦ βάρους,τοσούτῳ ῥᾷον κινεῖ, καὶ θλίβει μᾶλλον τὸν ἕτερον εἰς τὸ κάτω, ὥσπερ ἀντερείδοντος τοῦ βάρους τοῦ ἐπικειμένου καὶ γινομένου ὑπομοχλίου. Ἐν μέσῳ δὲ ὑποκειμένου τοῦ βάρους, οὐδὲν μᾶλλον ἅτερος θατέρῳ γίνεται βάρος, οὐδὲ κινεῖ, ἀλλ’ ὁμοίως ἑκάτερος ἑκατέρῳ γίνεται βάρος.

857b_530. Problem

Ayağa kalkan herkes niçin baldırıyla uyluğu arasında, gövdesiyle de uyluğu arasında dar bir açı yaparak kalkar? Böyle yapmazlarsa kalkamazlar. Eşit olan her yerde durgunluğun sebebi, dik açı da eşit olana ait olduğu ve durma meydana getirdiği için mi? Bu yüzden şeyler yerin çevresine eşit açılar yapacak şekilde hareket eder.

857b_5

Διὰ τί οἱ ἀνιστάμενοι πάντες πρὸς ὀξεῖαν γωνίαν τῷ μηρῷ ποιήσαντες τὴν κνήμην ἀνίστανται, καὶ τῷ θώρακι πρὸς τὸν μηρόν ; εἰ δὲ μή, οὐκ ἂν δύναιντο ἀναστῆναι. Πότερον ὅτι τὸ ἴσον ἠρεμίας πανταχοῦ αἴτιον, ἡ δὲ ὀρθὴ γωνία τοῦ ἴσου, καὶ ποιεῖ στάσιν· διὸ καὶ φέρεται πρὸς ὁμοίας γωνίας τῇ περιφερείᾳ τῆς γῆς.

857b_6Bunun sebebi, şeyin düzleme de dik olacak olması değildir. Yoksa ayağa kalkan kişi dik hâle geldiği, ayakta duranın da yere dik olması zorunlu olduğu için mi? Kişi dik olacaksa, bu da başını ayaklarının hizasında tutmak demektir, ayağa kalkarken bunun olması gerekir. Oturduğunda ise başı ile ayakları birbirine paraleldir, aynı doğru üzerinde değildir.

857b_6

Οὐ γὰρ ὅτι καὶ πρὸς ὀρθὴν ἔσται τῷ ἐπιπέδῳ. Ἣ ὅτι ἀνιστάμενος γίνεται ὀρθός, ἀνάγκη δὲ τὸν ἑστῶτακάθετον εἶναι πρὸς τὴν γῆν. Εἰ οὖν μέλλει ἔσεσθαι πρὸς ὁρθήν, τοῦτο δέ ἐστι τὸ τὴν κεφαλὴν ἔχειν κατὰ τοὺς πόδας, καὶ γίνεσθαι δὴ ὅτε ἀνίσταται. Ὄταν μὲν οὖν καθήμενος ᾖ, παράλληλον ἔχει τὴν κεφαλὴν καὶ τοὺς πόδας, καὶ οὐκ ἐπὶ μιᾶςεὐθείας.

857b_7Baş A, gövde AB, uyluk BG, baldır GD olsun. Böyle oturan kişide gövde uyluğa, uyluk da baldıra dik olur. Dolayısıyla bu durumda kalkmak imkânsızdır; baldırı eğip ayakları başın altına getirmek gerekir.

857b_7

Ἡ κεφαλὴ Α ἔστω, θώραξ Α Β, μόρος Β Γ, κνήμη Γ Δ. Πρὸς ὀρθὴν δὲ γίνεται ὅ τε θώραξ [ἐφ’ ὦν Α Β] τῷ μηρῷ καὶ ὁ μηρὸς τῇ κνήνμη οὕτως καθημένῳ. Ὤστε οὕτως ἔχοντα ἀδύνατον ἀναστῆναι. Ἀνάγκη δὲ ἐγκλῖναι τὴν κνήμην καὶ ποιεῖν τοὺς πόδας ὑπὸ τὴν κεφαλήν.

857b_8GD, GZ konumuna gelirse bu olur; kişi hem ayağa kalkmış olur hem de başını ve ayaklarını aynı doğru üzerinde tutar. GZ ise BG ile dar bir açı yapar.

857b_8

Τοῦτο δὲ ἔσται, ἐὰν ὁ Γ Δ ἐφ’ ἦς τὰ Γ Ζ γένηται, καὶ ἅμα ἀναστῆναι συμβήσεται, καὶ ἔχειν ἐπὶ

858a

τῆς αὐτῆς ἴσης τὴν κεφαλήν τε καὶ τοὺς πόδας. Ἡ δὲ Γ Ζ ὀξεῖαν ποιεῖ γωνίαν πρὸς τὴν Β Γ.

858a_231. Problem

Hareket hâlindeki bir şey niçin duran bir şeyden daha kolay hareket ettirilir? Örneğin arabaları hareket hâlindeyken, harekete başladıkları sıradakinden daha çabuk çekerler. En zoru zıt yönde hareket eden bir yükü hareket ettirmek olduğu için mi? Çünkü bu, çok daha hızlı olsa bile hareket ettirenin kuvvetinden bir kısmını alır; karşı yönde itilen şey yüzünden itişin yavaşlaması zorunludur.

858a_2

Διὰ τί ῥᾷον κινεῖται τὸ κινούμενον ἢ τὸ μένον, οἶον τὰς ἁμάξας θᾶττον κινουμένας ὑπάγουσιν ἢ ἀρχομένας; Ἣ ὅτι χαλεπώτατον μὲν τὸ εἰς τοὐναντίον κινούμενον κινῆσαι βάρος; ἀφαιρεῖται γάρ τι τῆς τοῦ κινοῦντος δυνάμεως, κἂν πολὺ θᾶττον ᾖ· ἀνάγκη γὰρ βραδυτέραν γίνεσθαι τὴν ὦσιν τοῦ ἀντωθουμένου.

858a_3İkinci olarak, şey duruyorsa zordur; çünkü duran şey de karşı koyar. İten ile aynı yönde hareket eden şey ise sanki biri hareket ettirenin kuvvetini ve hızını artırmış gibi bir etki yapar; çünkü hareket ettirenden göreceği etkiyi, ileri doğru hareket ederek kendisi yapar.

858a_3

Δεύτερον δέ, ἐὰν ἠρεμῇ· ἀντιτείνει γὰρ καὶ τὸ ἠρεμοῦν. Τὸ δὲ κινούμενον ἐπὶ τὸ αὐτὸ τῷ ὠθοῦντι ὅμοιον ποιεῖ ὥσπερ ἄν εἰ αὐξήσειέ τις τὴν τοῦ κινοῦντος δύναμιν καὶ ταχυτῆτα· ὃ γὰρ ὑπ’ ἐκείνου ἂν ἔπασχε, τοῦτο αὐτὸ ποιεῖ εἰς τὸ πρὸ ὁδοῦ κινούμενον.

858a_432. Problem

Atılan şeyler niçin gitmeyi bırakır? Onları salan güç tükendiği için mi, karşı çekildikleri için mi, yoksa ağırlıklarının meyli onları atan güçten daha güçlü olduğu için mi? Yoksa ilkeyi bir yana bırakıp bu konuda aporia'ya düşmek saçma mıdır?

858a_4

Διὰ τί παύεται φερόμενα τὰ ῥιφέντα; Πότερον ὅταν λήγῃ ἡ ἰσχὺς ἡ ἀφεῖσα, ἢ διὰ τὸ ἀντισπάσθαι, ἢ διὰ τὴν ῥοπήν, ἐὰνκρείττων ᾖ τῆς ἰσχύος τῆς ῥιψάσης; Ἤ ἄτοπον τὸ ταῦτ’ ἀπορεῖν, ἀφέντα τὴν ἀρχήν.

858a_533. Problem

Bir şey, onu salan şey artık peşinden gelip itmediği hâlde niçin kendi tabiatına uygun olmayan bir hareketle gider? Açıktır ki ilk iten, onu bir başkasını itecek hâle getirmiş, o da bir başkasını. Hareket eden şey, onu ileri iten artık onu itecek hâle getiremez olduğunda ve hareket eden şeyin ağırlığı, itenin ileri doğru kuvvetinden daha ağır bastığında durur.

858a_5

Διὰ τί φέρεταί τι οὐ τὴν αὐτοῦ φοράν, μὴ ἀκολουθοῦντος καὶ ὠθοῦντος τοῦ ἀφέντος; Ἤ δῆλον ὅτι ἐποίησε τοιοῦτον τὸ πρῶτον ὡς θάτερον ὤθεῖν, καὶ τοῦθ’ ἕτερον· παύεται δέ, ὅταν μηκέτι δύνηται ποιεῖν τὸ προωθοῦν τὸ φερόμενον ὥστε ὠθεῖν, καὶ ὅταν τὸ τοῦ φερομένου βάρος ῥέπῃ μᾶλλον τῆς εἰς τὸ πρόσθεν δυνάμεως τοῦ ὠθοῦντος.

858a_634. Problem

Atılan şeylerden niçin ne küçükler ne de büyükler uzağa gider de atanla belli bir orantısı olması gerekir? Atılan ve itilen şeyin, itildiği yere karşı koyması zorunlu olduğu için mi? Büyüklüğü yüzünden hiç boyun eğmeyen ya da zayıflığı yüzünden hiç karşı koymayan şey atış da itiş de meydana getirmez.

858a_6

Διὰ τί οὔτε τὰ ἐλάττονα οὔτε τὰ μεγάλα πόρρω φέρεται ῥιπτούμενα, ἀλλὰ δεῖ συμμετρίαν τινὰ ἔχειν πρὸς τὸν ῥιπτοῦντα; Πότερον ὅτι ἀνάγκη τὸ ῥιπτούμενον καὶ ὠθούμενον ἀντερείδειν ὅθεν ὠθεῖται; Τὸ δὲ μηθὲν ὑπεῖκον διὰ μέγεθος ἢ μηδὲν ἀντερεῖσαν δι’ ἀσθένειαν οὐ ποιεῖ ῥῖψιν οὐδὲ ὦσιν.

858a_7İtenin kuvvetini çok aşan şey hiç boyun eğmez; ondan çok zayıf olan da hiç karşı koymaz. Yoksa hareket eden şey, havayı ne kadar derine doğru hareket ettirirse o kadar yol aldığı için mi? Hiç hareket etmeyen şey de hiçbir şeyi hareket ettiremez. Bunların ikisi de bu cisimlerde bir araya gelir: Çok büyük olan da çok küçük olan da sanki hiç hareket etmiyormuş gibidir; çünkü biri havayı hiç hareket ettirmez, öteki de hiç hareket etmez.

858a_7

Τὸ μὲν οὖν πολὺ ὑπερβάλλον τῆς ἰσχύος τῆς ὠθούσης οὐθὲν ὑπείκει, τὸ δὲ πολὺ ἀσθενέστερον οὐδὲν ἀντερείδει, Ἣ ὅτι τοσοῦτον φέρεται τὸ φερόμενον, ὅσον ἂν ἀέρα κινήσῃ εἰς βάθος; Τὸ δὲ μηδὲν κινούμενον οὐδ’ ἂν κινήσειεν οὐδέν. Συμβαίνει δὴ ἀμφότερα τούτοις ἔχειν.

858b

Τό τε γὰρ σφόδρα μέγα καὶ τὸ σφόδρα μικρὸν ὥσπερ οὐθὲν κινούμενά ἐστι· τὸ μὲν γὰρ αὐτὸ καθ’ ἓν κινεῖ, τὸ δ’ οὐθὲν κινεῖται.

858b_235. Problem

Girdap hâlinde dönen suda sürüklenen şeylerin hepsi niçin sonunda ortaya doğru gider? Sürüklenen şeyin bir büyüklüğü olduğu, böylece iki ucundan her birinin biri küçük biri büyük iki ayrı dairede bulunduğu için mi? Bu durumda büyük daire daha hızlı hareket ettiği için onu çevirir ve yan yana küçük daireye doğru iter.

858b_2

Διὰ τί τὰ φερόμενα ἐν τῷ δινουμένῳ ὕδατι εἰς τὸ μέσον τελευτῶντα φέρονται ἅπαντα; Πότερον ὅτι μέγεθος ἔχει τὸ φερόμενον, ὥστε ἐν δυσὶ κύκλοις εἶναι, τῷ μὲν ἐλάττονι τῷ δὲ μείζονι, ἑκάτερον αὐτοῦ τῶν ἄκρων. Ὤστε περισπᾷ ὁ μείζων διὰ τὸ φέρεσθαι θᾶττον, καὶ πλάγιον ἀπωθεῖαὐτὸ εἰς τὸν ἐλάττω.

858b_3Sürüklenen şeyin bir genişliği olduğu için bu daire de aynı şeyi yapar ve onu içteki daireye iter; ta ki ortaya varıncaya dek. Orada artık durur, çünkü ortada bulunduğu için bütün dairelere karşı aynı durumdadır; zira orta, dairelerin her birinde eşit uzaklıktadır.

858b_3

Ἐπεὶ δὲ πλάτος ἔχει τὸ φερόμενον, καὶ οὗτος πάλιν τὸ αὐτὸ ποιεῖ, καὶ ἀπωθεῖ εἰς τὸν ἐντός, ἕως ἂν εἰς τὸ μέσον ἔλθῃ. Καὶτότε μένει διὰ τὸ ὁμοίως ἔχειν πρὸς ἄπαντας τοὺς κύκλους τὸ φερόμενον, διὰ τὸ μέσον· καὶ γὰρ τὸ μέσον ἴσον ἀπέχει ἐν ἑκάστῳ τῶν κύκλων.

858b_4Yoksa şöyle mi: Dönen suyun hareketinin büyüklükleri yüzünden hâkim olamadığı, ağırlıklarıyla dairenin hızını aşan şeylerin geride kalması ve daha yavaş hareket etmesi zorunludur. Küçük daire de daha yavaş hareket eder; çünkü aynı merkez etrafında olduklarında büyük daire eşit zamanda küçükle aynı dönüşü yapar.

858b_4

Ἣ ὅτι ὅσων μὲν μὴ κρατεῖ ἡ φορὰ τοῦ δινουμένου ὕδατος διὰ τὸ μέγεθος, ἀλλ’ ὑπερέχει τῇ βαρύτητι τῆς τοῦ κύκλου ταχυτῆτος, ἀνάγκη ὑπολείπεσθαι καὶ βραδύτερον φέρεσθαι. βραδύτερον δὲ ὁ ἐλάττων κύκλος φέρεται· τὸ αὐτὸ γὰρ ἐν ἴσῳ χρόνῳ ὁ μέγας τῷ μικρῷ στρέφεται κύκλῳ, ὅταν ὦσι περὶ τὸ αὐτὸ μέσον.

858b_5Dolayısıyla bu şeylerin ortaya varıncaya dek küçük daireye doğru geride kalması zorunludur. Hareketin önce hâkim olduğu şeyler de, hareket zayıfladıkça aynı sonuca uğrayacaktır. Çünkü bir daire hızıyla, öteki ağırlığıyla hâkim olmalı; böylece her şey hep içteki daireye doğru geride kalır. Hâkim olunamayan şeyin ya içe ya dışa doğru hareket etmesi zorunludur.

858b_5

Ὤστε εἰς τὸν ἐλάττονα κύκλον ἀναγκαῖον ἀπολείπεσθαι, ἕως ἂν ἐπὶ τὸ μέσον ἔλθῃ.Ὄσων δἐπρότερον κρατεῖ ἡ φορά, λήγουσα ταὐτὸ ποιήσει. Δεῖ γὰρ τὸν μὲν εὐθύ, τὸν δὲ ἕτερον κρατεῖν τῇταχυτῆτι τοῦ βάρους, ὥστε εἰς τὸν ἐντὸς ἀεὶ κύκλον ὑπολείπεσθαι πᾶν. Ἀνάγκη γὰρ αὐτὸ ἐντὸς ἢ ἐκτὸς κινεῖσθαι τὸ μὴ κρατούμενον.

858b_6Hâkim olunamayan şeyin, içinde bulunduğu dairede hareket etmesi imkânsızdır; dıştakinde hareket etmesi ise daha da imkânsızdır, çünkü dış dairenin hareketi daha hızlıdır. Geriye, hâkim olunamayan şeyin içteki daireye geçmesi kalır. Her şey de hâkim olunamamaya doğru giderek ilerler. Hareketsizliğin sınırı ortaya varmak olduğundan ve yalnız merkez sabit kaldığından, her şeyin zorunlu olarak buraya toplanması gerekir.

858b_6

Ἐν αὐτῷδὴτοίνυν ἐν ᾦ ἐστίν, ἀδύνατον φέρεσθαι τὸ μὴ κρατούμενον. Ἕτι δὲ ἦττον ἐν τῷ ἐκτός· θάττων γὰρ ἡ φορὰ τοῦ ἐκτὸς κύκλου. Λείπεται δὲ εἰς τὸν ἐντὸς τὸ μὴ κρατούμενον μεθίστασθαι. Ἀεὶ δὲ ἕκαστον ἐπιδίδωσιν εἰς τὸ μὴ κρατεῖσθαι, Ἐπεὶδὲ πέρας τοῦ μὴ κινεῖσθαι ποιεῖ τὸεἰς μέσον ἐλθεῖν, μένει δὲ τὸ κέντρον μόνον, ἅπαντα ἀνάγκη εἰς τοῦτο δὴ ἀθροίζεσθαι.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…