Kavram
Doxa (δόξα)
- Yunanca
- δόξα (doxa) · fiil δοξάζειν (doxazein) · δοκεῖν (dokein) · δόγμα (dogma)
- Latince
- opinio, existimatio; (Hristiyan Latincesi) gloria
- Almanca
- Meinung, Vorstellung; Schein; Ruhm
- Fransızca
- opinion, jugement; apparence; gloire
- İngilizce
- opinion, belief
- Türkçe
- kanı / sanı / görüş / ün
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Homeros'ta δόξα yalnızca "beklenti" (Il. X 324 ἀπὸ δόξης "beklentinin dışında"); klasik Attika'da hem "kanı, sanı" hem "ün, saygınlık" (Perikles'in doxa'sı). Felsefi anlamı Parmenides açar: B1.30 "βροτῶν δόξαι" — ölümlülerin kanıları, "hakikat yolu"nun karşısındaki "kanı yolu"; doxa burada duyulur dünyanın çelişik görünüşlerine dayanan, güvenilmez bilgi katmanıdır. Platon bu ikili şemayı miras alır (Devlet V: doxa = olan ile olmayan arasındaki şeye yönelen yeti; Timaios 51d: nous ile alēthēs doxa iki ayrı genos'tur) ama Menon 97a–98a ve Theaitetos 187a–201c'de doxa'yı yeniden ele alır: doğru kanı eylemde epistēmē kadar iş görür, ondan yalnızca "bağlanmamış" olmakla (Menon: aitias logismos), ya da "logos'suz" olmakla (Theaitetos 201c–d: üçüncü tanım) ayrılır. Theaitetos 189e–190a doxa'nın psikolojik tanımını verir: düşünme (dianoia) psykhē'nin kendi kendisiyle sessiz diyaloğudur, kanı bu diyaloğun vardığı "söylenmiş söz"dür (logos eirēmenos). Aristoteles'te doxa, hypolēpsis'in bir türü (De An. III.3 427b25): epistēmē zorunlu olanın, doxa olumsal olanın kavranışıdır (An. Post. I.33). Stoa'da doxa "zayıf ve yanlış onay" (asthenēs synkatathesis) — bilgenin hiçbir zaman sahip olmadığı şey. Hristiyan Yunancasında sözcük "ün" katmanından "ilahi parlaklık, şan" (Septuaginta kābôd) anlamına kayar.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 6.–5. yy | Ksenophanes | δόκος: her şeyin üzerine örülmüş sanı; insan için kesin bilgi yok | dokos (B34) |
| MÖ 5. yy | Parmenides | βροτῶν δόξαι: ölümlülerin kanıları, hakikat yoluna karşıt "kanı yolu" | B1.30, B8.51 |
| MÖ 5. yy | Protagoras (Platon'un okumasıyla) | her kişinin kanısı kendisi için doğru; kanılar arasında "daha doğru" yok, "daha iyi" var | Theaitetos 158e, 161c–d, 166d–167d, 170a–171c |
| MÖ 4. yy | Platon | (1) Menon: doğru kanı bağlanınca epistēmē olur; (2) Devlet V: doxa = varlıkla yokluk arasının yetisi; (3) Theaitetos: doxa = iç diyaloğun sonucu; "epistēmē = doğru kanı" tanımı yanlış kanı sorunu ve 201a–c mahkeme örneğiyle çürütülür; (4) Sofist: doxa = dianoia'nın tamamlanması, doğru/yanlış olabilen logos | Menon 97a–98b; Devlet 476d–480a; Theaitetos 187a–201c; Sofist 263e–264b |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | doxa: olumsal olan hakkında hypolēpsis; epistēmē'den nesnesinin zorunsuzluğuyla ayrılır | De Anima III.3; An. Post. I.33 |
| MÖ 3. yy | Stoa | doxa = zayıf onay; bilge doxa taşımaz | SVF I 67, III 548 |
Dönüşüm: Parmenides'te doxa hakikatin karşıtıdır (−); Protagoras'ta hakikatin tek ölçüsü (+); Platon'da ikisinin arasında salınır — Devlet V'te aşağı yeti (−), Menon ve Theaitetos'ta epistēmē'nin adayı, "doğru kanı" olarak eylem için yeterli (±); Stoa'da yeniden bilgenin reddettiği şey (−). Aynı sözcük "hakikatin karşısındaki görünüş" ile "hakikate varabilen yargı" arasında gidip gelir; Türkçe "sanı/kanı" ikiliği bu salınımı ayrı sözcüklere dağıtır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | δόξα, -ης (doxa) | δοκέω/δοκεῖν "görünmek; sanmak; uygun görmek" kökünden (aynı kökten δόκος → dokos, δόγμα "görüş, karar", ἔδοξε τῇ βουλῇ "Boulē karar verdi"). Üç anlam katmanı: (1) birinin bir şey hakkındaki kanısı/yargısı; (2) bir şeyin görünüşü, "öyle görünme"; (3) başkalarının biri hakkındaki kanısı = ün, itibar (Savunma 34e). Platon'da teknik kullanım: Menon 97a–98a (doğru kanı ↔ epistēmē, bağlama), Devlet V 476d–480a (doxa = varlık ile yokluk arasındaki doxaston'un yetisi), Theaitetos 187a–201c (ikinci tanım "epistēmē = alēthēs doxa", yanlış kanının olanağı, balmumu ve kuş kafesi benzetmeleri), Sofist 263e–264b (doxa = düşünmenin sessiz sonucu, dianoia'nın tamamlanması). |
| Latince | opinio | Cicero opinio "kanı, sanı" (doxa'nın epistemik katmanı); existimatio "değerlendirme, itibar"; Septuaginta/Vulgata gloria (doxa'nın "ün/parlaklık" katmanı — İbranice kābôd karşılığı) — felsefi çeviride kullanılmaz. |
| Almanca / Fransızca | Meinung / opinion | Schleiermacher Vorstellung (Theait.), Apelt Meinung; Fr. Diès/Narcy opinion, Cornford İng. judgement (187a'daki "yargı" katmanını öne çıkarır — Türkçede "yargı" krisis için ayrıldığından kullanılmadı). |
| İngilizce | opinion, belief |
Türkçe karşılığı
kanı / sanı / görüş / ün. kanı: Türkçede "kanaat"in öz Türkçe karşılığı; bir yargıya varmış olma hâlini (190a "karar verip aynı şeyi söyleme") verir, "doğru kanı / yanlış kanı" (alēthēs / pseudēs doxa) çiftini taşır; tercih budur. sanı: "öyle sanmak"ın belirsizliğini, epistēmē'den aşağı statüyü öne çıkarır; Ksenophanes'in dokos'u için ayrıldı (dokos), Platon'da oiēsis (171a, Kratylos 420b) için kullanılıyor. görüş: dogma için ayrıldı (157d, Kratylos 425c). ün/onur: doxa'nın toplumsal katmanı (Savunma 34e, Phaidon 82c adoxia "kötü ün"). Fiil δοξάζειν = kanı taşımak (158b'den beri); "sanmak" oiesthai için; "kanı olarak taşımak + nesne" (188d–189b "var olmayanı kanı olarak taşımak").
"Sanı" dersen doxa'yı baştan epistēmē'nin gölgesinde, güvenilmez bir zihin hâli olarak okursun (Devlet V'in ikili şeması: episteme–doxa–agnoia); o zaman Theaitetos'un "doğru kanı epistēmē olabilir mi?" sorusu daha baştan yanıtlanmış olur. "Kanı" dersen doxa'yı bir yargıya varmış olma durumu olarak okursun — Theaitetos 189e–190a'nın tanımı ("psykhē'nin iç konuşmasının sonunda aynı şeyi söyleyip duraksamaması") ve Sofist 264a'nın "dianoia'nın tamamlanması" tam da budur; kanı yanlış da doğru da olabilir, statüsü açıktır. "Yargı" dersen (Cornford judgement) doxa'yı önermesel bir edim yaparsın ve 188a–189b'deki "var olmayanı kanı olarak taşımak" tartışmasını (nesne mi önerme mi?) baştan çözmüş olursun. "Görüş" dersen doxa'yı bir kişinin savunulabilir konumu (dogma) yaparsın; 190b–c'deki "kimse kendi kendine 'öküz attır' demez" örneği bu okumada anlamsızlaşır. Tercih: kanı — statüyü açık bırakır, yargıya varmışlığı taşır, "doğru/yanlış" sıfatlarını alır.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde δόξα = kanı (ilk geçişte parantezle doxa); ἀληθὴς δόξα = doğru kanı, ψευδὴς δόξα = yanlış kanı; δοξάζειν = kanı taşımak, nesneli kullanımda "X'i kanı olarak taşımak" ya da "X'in Y olduğu kanısını taşımak"; ἀλλοδοξία = "başka-kanı", ἑτεροδοξία = "öteki-kanı". "Sanı" oiēsis ve Ksenophanes'in dokos'u için, "görüş" dogma için, "ün/onur" doxa'nın toplumsal katmanı için (Savunma 34e, Phaidon 82c) ayrılmıştır. Kanı ile yargı (krisis) ayrı tutulur.
Atıf ve kaynak notu
"Doxa–epistēmē ayrımı"nın Platon'un sabit bir öğretisi olduğu düşüncesi (Devlet V'in "iki dünya" okuması) Orta Platoncu ve Yeni-Platoncu yorumun kalıplaştırmasıdır; Theaitetos'ta Platon tam tersine doxa ile epistēmē'nin aynı nesneler hakkında olabileceğini varsayarak tartışır (200e–201c mahkeme örneği: yargıçlar doğru kanı edinir, epistēmē edinmez — nesne aynı). Protagoras'a atfedilen "her kanı doğrudur" tezi de Platon'un kurgusudur; fragmanlarda yalnızca "ölçü" sözü vardır. Parmenides'in "doxa"yı tümüyle reddettiği okuması da tartışmalıdır (B8.60–61 kanı yolunun "bütünüyle uygun" bir düzenleme olduğunu söyler). "Kanı" karşılığı, bu notun kendi yorumudur: doxa'yı bir psikolojik/epistemik hâl olarak okur, ontolojik "görünüş" katmanını (Parmenides) bilinçli olarak geri plana iter.
İlgili kavramlar
- gloria (Latince "şan": doxa'nın ün katmanı)
- opinio (Latince karşılığı)
- Theaitetos — epistēmē'nin ikinci tanımı (187a–201c): doğru kanı epistēmē midir? Yanlış kanı nasıl olanaklıdır (188a–200d: bilme/bilmeme ikilemi, var olmayanı düşünme, allodoxia, balmumu, kuş kafesi)?
- episteme · aisthesis (ilk tanımdan ikinciye geçiş 186d–187a) · logos (189e–190a: doxa = söylenmiş logos; 201c–d üçüncü tanım "logos'lu doğru kanı") · dokos · psyche (doxa psykhē'nin kendi başına etkinliği, 187a)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: kanaat, kanaati, kanaate, doxa, kanaatlerin, kanaatin
Metinlerde işaretlendiği yerler
64 yer · 38 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Ksenophanes, Fragmanlar21B35
- Parmenides, Fragmanlar28B1 28B8 28B19
- Empedokles, Fragmanlar31B84 31B118 31B132
- Protagoras, Fragmanlar80B1
- Gorgias, Fragmanlar82B11
- Demokritos, Fragmanlar68B7 68B9 68B26
- Diğer Presokratikler, Syroslu Pherekydes7B14
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B15
- Diğer Presokratikler, Nausiphanes75B2
- Diğer Presokratikler, Antiphon (Sofist)87B44
- Diğer Presokratikler, Kritias88B44
- Antisthenes, Aias (Aias'ın Konuşması)giriş
- Platon, Theaitetos187b
- Platon, Sofist230b 260b
- Platon, Devlet Adamı278c 309c
- Platon, Parmenides155d 164a
- Platon, Şölen202a 218e
- Platon, Alkibiades I117b
- Platon, Kharmides159a
- Platon, Lakhes178a
- Platon, Euthydemos286d
- Platon, Protagoras324b 353a 358c
- Platon, Gorgias458a
- Platon, Menon84d
- Platon, Kleitophon409e
- Platon, Devlet412e 429c 466b 476d 585b
- Platon, Timaios19d 77b
- Platon, Kritias107d
- Platon, Minos314c
- Platon, Kanunlar632c 688a 746d 770c 813e 864a 892b 948c
- Platon, Epinomis976a
- Platon, Mektuplar311d 360d
- Aristoteles, Fizik187a10
- Aristoteles, Gök Üzerine270b 283b25
- Aristoteles, Ruh Üzerines164
- Aristoteles, Bellek ve Anımsama Üzerines277
- Aristoteles, Düşler Üzerine1
- Aristoteles, Metafizik984a