Metin, 2. kısım
55eBu yüzden bunu toprağa vererek akla yakın sözü korumuş oluruz. Geri kalanlardan en zor hareket eden eidos'u suya, en kolay hareket edeni ateşe, ortadakini havaya verelim; en küçük bedeni ateşe, en büyüğünü suya, ortadakini havaya; en keskinini ateşe, ikincisini havaya, üçüncüsünü suya.
ἀκινητοτάτη γὰρ τῶν τεττάρων γενῶν γῆ καὶ τῶν σωμάτων πλαστικωτάτη, μάλιστα δὲ ἀνάγκη γεγονέναι τοιοῦτον τὸ τὰς βάσεις ἀσφαλεστάτας ἔχον· βάσις δὲ ἥ τε τῶν κατʼ ἀρχὰς τριγώνων ὑποτεθέντων ἀσφαλεστέρα κατὰ φύσιν ἡ τῶν ἴσων πλευρῶν τῆς τῶν ἀνίσων, τό τε ἐξ ἑκατέρου συντεθὲν ἐπίπεδον ἰσόπλευρον ἰσοπλεύρου τετράγωνον τριγώνου κατά τε μέρη καὶ καθʼ ὅλον στασιμωτέρως ἐξ ἀνάγκης βέβηκεν.
ΤΙ. διὸ
56aBütün bunlardan en az yüzü olanın tabiatça zorunlu olarak en kolay hareket eden, her yönde hepsinin en kesicisi ve en keskini, ayrıca aynı parçaların en azından oluştuğu için en hafifi olması gerekir; ikincinin bu özelliklere ikinci derecede, üçüncünün de üçüncü derecede sahip olması gerekir.
γῇ μὲν τοῦτο ἀπονέμοντες τὸν εἰκότα λόγον διασῴζομεν, ὕδατι δʼ αὖ τῶν λοιπῶν τὸ δυσκινητότατον εἶδος, τὸ δʼ εὐκινητότατον πυρί, τὸ δὲ μέσον ἀέρι· καὶ τὸ μὲν σμικρότατον σῶμα πυρί, τὸ δʼ αὖ μέγιστον ὕδατι, τὸ δὲ μέσον ἀέρι· καὶ τὸ μὲν ὀξύτατον αὖ πυρί, τὸ δὲ δεύτερον ἀέρι, τὸ δὲ τρίτον ὕδατι. ταῦτʼ οὖν δὴ πάντα, τὸ μὲν ἔχον ὀλιγίστας βάσεις εὐκινητότατον ἀνάγκη πεφυκέναι, τμητικώτατόν τε
56bÖyleyse doğru söze ve akla yakın söze göre, piramit biçiminde oluşan katı eidos ateşin öğesi ve tohumu olsun; oluş sırasına göre ikinciyi havanın, üçüncüyü suyun öğesi diyelim. Bütün bunları o kadar küçük düşünmeliyiz ki her cinsten tek tek her biri küçüklüğü yüzünden bize hiç görünmez; ama çok sayıda bir araya toplanınca kütleleri görülür.
καὶ ὀξύτατον ὂν πάντῃ πάντων, ἔτι τε ἐλαφρότατον, ἐξ ὀλιγίστων συνεστὸς τῶν αὐτῶν μερῶν· τὸ δὲ δεύτερον δευτέρως τὰ αὐτὰ ταῦτʼ ἔχειν, τρίτως δὲ τὸ τρίτον. ἔστω δὴ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον καὶ κατὰ τὸν εἰκότα τὸ μὲν τῆς πυραμίδος στερεὸν γεγονὸς εἶδος πυρὸς στοιχεῖον καὶ σπέρμα· τὸ δὲ δεύτερον κατὰ γένεσιν εἴπωμεν ἀέρος, τὸ δὲ τρίτον ὕδατος. πάντα οὖν δὴ ταῦτα δεῖ διανοεῖσθαι σμικρὰ οὕτως, ὡς καθʼ
56cSayıları, hareketleri ve öteki güçleri bakımından orantılara gelince, tanrı, zorunluluğun tabiatı isteyerek ve ikna olarak boyun eğdiği her yerde, bunları her bakımdan tam bir kesinlikle tamamlamış ve orantılı olarak birbirine uydurmuştur.
Daha önce cinslerini anlattığımız bütün bu şeyler bakımından durum, akla yakın olana göre, en çok şöyle olur.
ἓν ἕκαστον μὲν τοῦ γένους ἑκάστου διὰ σμικρότητα οὐδὲν ὁρώμενον ὑφʼ ἡμῶν, συναθροισθέντων δὲ πολλῶν τοὺς ὄγκους αὐτῶν ὁρᾶσθαι· καὶ δὴ καὶ τὸ τῶν ἀναλογιῶν περί τε τὰ πλήθη καὶ τὰς κινήσεις καὶ τὰς ἄλλας δυνάμεις πανταχῇ τὸν θεόν, ὅπῃπερ ἡ τῆς ἀνάγκης ἑκοῦσα πεισθεῖσά τε φύσις ὑπεῖκεν, ταύτῃ πάντῃ διʼ ἀκριβείας ἀποτελεσθεισῶν ὑπʼ αὐτοῦ συνηρμόσθαι ταῦτα ἀνὰ λόγον.
ἐκ δὴ πάντων ὧνπερ τὰ γένη προειρήκαμεν ὧδʼ ἂν κατὰ
56dToprak ateşle karşılaşıp onun keskinliğiyle çözülünce sürüklenir; ister ateşin kendisinin içinde çözülmüş olsun ister bir hava ya da su kütlesinin içinde; ta ki parçaları bir yerde birbirleriyle karşılaşıp yeniden birleşerek toprak oluncaya kadar; çünkü başka bir eidos'a hiçbir zaman geçemez. Su ise ateş ya da hava tarafından bölününce, parçalarının birleşip bir ateş bedeni ile iki hava bedeni olması mümkündür.
τὸ εἰκὸς μάλιστʼ ἂν ἔχοι. γῆ μὲν συντυγχάνουσα πυρὶ διαλυθεῖσά τε ὑπὸ τῆς ὀξύτητος αὐτοῦ φέροιτʼ ἄν, εἴτʼ ἐν αὐτῷ πυρὶ λυθεῖσα εἴτʼ ἐν ἀέρος εἴτʼ ἐν ὕδατος ὄγκῳ τύχοι, μέχριπερ ἂν αὐτῆς πῃ συντυχόντα τὰ μέρη, πάλιν συναρμοσθέντα αὐτὰ αὑτοῖς, γῆ γένοιτο—οὐ γὰρ εἰς ἄλλο γε εἶδος ἔλθοι ποτʼ ἄν—ὕδωρ δὲ ὑπὸ πυρὸς μερισθέν, εἴτε καὶ ὑπʼ ἀέρος, ἐγχωρεῖ γίγνεσθαι συστάντα ἓν μὲν πυρὸς σῶμα, δύο
56eHavanın bir parçası çözülünce de onun kesimlerinden iki ateş bedeni oluşabilir. Tersine, ateş havanın, suyun ya da bir miktar toprağın içinde kuşatılıp, çok şeyin içinde az olarak, sürüklenen şeylerin arasında hareket ederken savaşa girer, yenilip parçalanırsa, iki ateş bedeni bir araya gelip tek bir hava eidos'u oluşturur; hava yenilip parçalanınca da iki bütün ve bir yarım hava bedeninden tek bir bütün su eidos'u birleşip oluşur.
Bunu yeniden şöyle hesaplayalım: öteki cinslerden biri ateşin içinde yakalanıp onun açılarının ve kenarlarının keskinliğiyle kesilince, ateşin tabiatına dönüşüp birleşirse kesilmekten kurtulur; çünkü kendisine benzeyen ve kendisiyle aynı olan bir cins, aynı ve benzer hâlde olan bir şeyde ne bir değişiklik yapabilir ne de ondan bir etkiye uğrayabilir; ama başka bir şeye dönüşürken zayıf olan güçlüyle savaştığı sürece çözülmekten kurtulamaz.
δὲ ἀέρος· τὰ δὲ ἀέρος τμήματα ἐξ ἑνὸς μέρους διαλυθέντος δύʼ ἂν γενοίσθην σώματα πυρός. καὶ πάλιν, ὅταν ἀέρι πῦρ ὕδασίν τε ἤ τινι γῇ περιλαμβανόμενον ἐν πολλοῖς ὀλίγον, κινούμενον ἐν φερομένοις, μαχόμενον καὶ νικηθὲν καταθραυσθῇ, δύο πυρὸς σώματα εἰς ἓν συνίστασθον εἶδος ἀέρος· καὶ κρατηθέντος ἀέρος κερματισθέντος τε ἐκ δυοῖν ὅλοιν καὶ ἡμίσεος ὕδατος εἶδος ἓν ὅλον ἔσται συμπαγές.
ΤΙ. ὧδε γὰρ δὴ λογισώμεθα αὐτὰ πάλιν, ὡς ὅταν ἐν πυρὶ λαμβανόμενον τῶν
57aYine, daha küçük bedenler çok sayıdaki büyüklerin içinde az olarak kuşatılıp parçalanarak söndüklerinde, üstün gelenin idea'sına dönüşüp birleşmeye razı olurlarsa sönmekten kurtulurlar: ateşten hava, havadan su olur. Ama buna doğru giderken öteki cinslerden biriyle karşılaşıp savaşırlarsa çözülmekten kurtulamazlar; ta ki büsbütün itilip çözülerek akrabalarının yanına kaçıncaya, ya da yenilip, çok parçadan kendisini yenene benzer tek bir şey olarak onunla birlikte oturuncaya kadar.
ἄλλων ὑπʼ αὐτοῦ τι γένος τῇ τῶν γωνιῶν καὶ κατὰ τὰς πλευρὰς ὀξύτητι τέμνηται, συστὰν μὲν εἰς τὴν ἐκείνου φύσιν πέπαυται τεμνόμενον—τὸ γὰρ ὅμοιον καὶ ταὐτὸν αὑτῷ γένος ἕκαστον οὔτε τινὰ μεταβολὴν ἐμποιῆσαι δυνατὸν οὔτε τι παθεῖν ὑπὸ τοῦ κατὰ ταὐτὰ ὁμοίως τε ἔχοντος—ἕως δʼ ἂν εἰς ἄλλο τι γιγνόμενον ἧττον ὂν κρείττονι μάχηται, λυόμενον οὐ παύεται. τά τε αὖ σμικρότερα ὅταν ἐν τοῖς μείζοσιν πολλοῖς περιλαμβανόμενα
57bBu etkiler yüzünden hepsi yer de değiştirir. Çünkü kabın hareketi yüzünden her cinsin büyük kısmı kendine özgü bir yerde ayrı durur; ama her seferinde kendilerine benzemez, başka şeylere benzer hâle gelenler, sarsıntı yüzünden benzedikleri şeylerin yerine doğru sürüklenir.
ὀλίγα διαθραυόμενα κατασβεννύηται, συνίστασθαι μὲν ἐθέλοντα εἰς τὴν τοῦ κρατοῦντος ἰδέαν πέπαυται κατασβεννύμενα γίγνεταί τε ἐκ πυρὸς ἀήρ, ἐξ ἀέρος ὕδωρ· ἐὰν δʼ εἰς ταὐτὰ ἴῃ καὶ τῶν ἄλλων τι συνιὸν γενῶν μάχηται, λυόμενα οὐ παύεται, πρὶν ἢ παντάπασιν ὠθούμενα καὶ διαλυθέντα ἐκφύγῃ πρὸς τὸ συγγενές, ἢ νικηθέντα, ἓν ἐκ πολλῶν ὅμοιον τῷ κρατήσαντι γενόμενον, αὐτοῦ σύνοικον μείνῃ. καὶ
57cSaf ve ilk bedenler bu türden sebeplerle oluşmuştur. Eidos'larının içinde başka cinslerin de bulunmasının sebebini ise iki öğenin her birinin yapısında aramalıyız: her biri başlangıçta tek büyüklükte bir üçgen değil, daha küçük ve daha büyük üçgenler doğurdu; bunların sayısı da eidos'ların içindeki cinslerin sayısı kadardı.
δὴ καὶ κατὰ ταῦτα τὰ παθήματα διαμείβεται τὰς χώρας ἅπαντα· διέστηκεν μὲν γὰρ τοῦ γένους ἑκάστου τὰ πλήθη κατὰ τόπον ἴδιον διὰ τὴν τῆς δεχομένης κίνησιν, τὰ δὲ ἀνομοιούμενα ἑκάστοτε ἑαυτοῖς, ἄλλοις δὲ ὁμοιούμενα, φέρεται διὰ τὸν σεισμὸν πρὸς τὸν ἐκείνων οἷς ἂν ὁμοιωθῇ τόπον.
ὅσα μὲν οὖν ἄκρατα καὶ πρῶτα σώματα διὰ τοιούτων αἰτιῶν γέγονεν· τὸ δʼ ἐν τοῖς εἴδεσιν αὐτῶν ἕτερα ἐμπεφυκέναι γένη τὴν ἑκατέρου τῶν στοιχείων αἰτιατέον σύστασιν,
57dBu yüzden bunlar hem kendi aralarında hem birbirleriyle karışınca sonsuz bir çeşitlilik ortaya çıkar; tabiat hakkında akla yakın bir söz söyleyecek olanların bu çeşitliliği gözden geçirmesi gerekir.
Hareket ve durgunluk hakkında, nasıl ve hangi şartlarla oluştuklarında anlaşmazsak, sonraki akıl yürütmemizin önüne birçok engel çıkar.
μὴ μόνον ἓν ἑκατέραν μέγεθος ἔχον τὸ τρίγωνον φυτεῦσαι κατʼ ἀρχάς, ἀλλʼ ἐλάττω τε καὶ μείζω, τὸν ἀριθμὸν δὲ ἔχοντα τοσοῦτον ὅσαπερ ἂν ᾖ τἀν τοῖς εἴδεσι γένη. διὸ δὴ συμμειγνύμενα αὐτά τε πρὸς αὑτὰ καὶ πρὸς ἄλληλα τὴν ποικιλίαν ἐστὶν ἄπειρα· ἧς δὴ δεῖ θεωροὺς γίγνεσθαι τοὺς μέλλοντας περὶ φύσεως εἰκότι λόγῳ χρήσεσθαι.
κινήσεως οὖν στάσεώς τε πέρι, τίνα τρόπον καὶ μεθʼ ὧντινων γίγνεσθον, εἰ μή τις διομολογήσεται, πόλλʼ ἂν εἴη
57eBunlar hakkında bir kısmını söyledik; bunlara ek olarak şunu da söyleyelim: düzgünlük içinde hareket hiçbir zaman bulunmak istemez. Çünkü hareket ettirecek olan olmadan hareket edecek olanın, ya da hareket edecek olan olmadan hareket ettirecek olanın bulunması zordur, hatta imkânsızdır; bunlar yokken de hareket olmaz; bunların düzgün olması ise imkânsızdır.
Öyleyse durgunluğu her zaman düzgünlükte, hareketi düzgünsüzlükte arayalım; düzgünsüzlüğün sebebi de eşitsizliktir.
ἐμποδὼν τῷ κατόπισθεν λογισμῷ. τὰ μὲν οὖν ἤδη περὶ αὐτῶν εἴρηται, πρὸς δʼ ἐκείνοις ἔτι τάδε, ἐν μὲν ὁμαλότητι μηδέποτε ἐθέλειν κίνησιν ἐνεῖναι. τὸ γὰρ κινησόμενον ἄνευ τοῦ κινήσοντος ἢ τὸ κινῆσον ἄνευ τοῦ κινησομένου χαλεπόν, μᾶλλον δὲ ἀδύνατον, εἶναι· κίνησις δὲ οὐκ ἔστιν τούτων ἀπόντων, ταῦτα δὲ ὁμαλὰ εἶναί ποτε ἀδύνατον.
ΤΙ. οὕτω δὴ στάσιν μὲν ἐν ὁμαλότητι, κίνησιν δὲ εἰς ἀνωμαλότητα ἀεὶ
58aEşitsizliğin oluşunu anlattık; ama her şeyin cinslerine göre ayrılıp birbiri aracılığıyla hareketten ve sürüklenmeden neden hiç kurtulmadığını söylemedik. Bunu şimdi şöyle söyleyeceğiz. Evrenin dolanımı cinsleri içine aldığı için, yuvarlak olduğundan ve tabiatı gereği kendi üzerine kapanmak istediğinden, her şeyi sıkıştırır ve hiçbir boş yer bırakmaz. Bu yüzden ateş her şeyin içine en çok girmiştir, ikinci olarak da hava, çünkü incelikçe ikincidir; ötekiler de böyle.
τιθῶμεν· αἰτία δὲ ἀνισότης αὖ τῆς ἀνωμάλου φύσεως. ἀνισότητος δὲ γένεσιν μὲν διεληλύθαμεν· πῶς δέ ποτε οὐ κατὰ γένη διαχωρισθέντα ἕκαστα πέπαυται τῆς διʼ ἀλλήλων κινήσεως καὶ φορᾶς, οὐκ εἴπομεν. ὧδε οὖν πάλιν ἐροῦμεν. ἡ τοῦ παντὸς περίοδος, ἐπειδὴ συμπεριέλαβεν τὰ γένη, κυκλοτερὴς οὖσα καὶ πρὸς αὑτὴν πεφυκυῖα βούλεσθαι συνιέναι, σφίγγει πάντα καὶ κενὴν χώραν οὐδεμίαν ἐᾷ λείπεσθαι. διὸ
58bÇünkü en büyük parçalardan oluşanlar yapılarında en büyük boşluğu bırakmıştır, en küçüklerden oluşanlar ise en küçüğünü. Sıkışmanın birleştirici etkisi küçükleri büyüklerin aralarındaki boşluklara iter. Böylece küçükler büyüklerin yanına konunca, küçükler büyükleri ayırıp büyükler de küçükleri birleştirdiği için, hepsi yukarı aşağı kendi yerlerine doğru taşınır.
δὴ πῦρ μὲν εἰς ἅπαντα διελήλυθε μάλιστα, ἀὴρ δὲ δεύτερον, ὡς λεπτότητι δεύτερον ἔφυ, καὶ τἆλλα ταύτῃ· τὰ γὰρ ἐκ μεγίστων μερῶν γεγονότα μεγίστην κενότητα ἐν τῇ συστάσει παραλέλοιπεν, τὰ δὲ σμικρότατα ἐλαχίστην. ἡ δὴ τῆς πιλήσεως σύνοδος τὰ σμικρὰ εἰς τὰ τῶν μεγάλων διάκενα συνωθεῖ. σμικρῶν οὖν παρὰ μεγάλα τιθεμένων καὶ τῶν ἐλαττόνων τὰ μείζονα διακρινόντων, τῶν δὲ μειζόνων ἐκεῖνα συγκρινόντων, πάντʼ ἄνω κάτω μεταφέρεται πρὸς τοὺς ἑαυτῶν τόπους·
58cÇünkü her birinin büyüklüğü değişince yerlerinin durumu da değişir. İşte bu yüzden ve bu yolla sürekli korunan düzgünsüzlük oluşu, bunların hep var olan ve hep var olacak hareketini kesintisiz sağlar.
Bundan sonra ateşin birçok cinsi olduğunu anlamalıyız: alev; alevden çıkan, yakmayan ama gözlere ışık veren şey; alev sönünce kor hâlindeki şeylerde ondan geriye kalan şey.
μεταβάλλον γὰρ τὸ μέγεθος ἕκαστον καὶ τὴν τόπων μεταβάλλει στάσιν. οὕτω δὴ διὰ ταῦτά τε ἡ τῆς ἀνωμαλότητος διασῳζομένη γένεσις ἀεὶ τὴν ἀεὶ κίνησιν τούτων οὖσαν ἐσομένην τε ἐνδελεχῶς παρέχεται.
μετὰ δὴ ταῦτα δεῖ νοεῖν ὅτι πυρός τε γένη πολλὰ γέγονεν, οἷον φλὸξ τό τε ἀπὸ τῆς φλογὸς ἀπιόν, ὃ κάει μὲν οὔ, φῶς δὲ τοῖς ὄμμασιν παρέχει, τό τε φλογὸς ἀποσβεσθείσης ἐν
58dHavanın da öyle: en saf olanına eter denir, en bulanığı sis ve karanlıktır; adı olmayan başka eidos'lar da vardır; bunlar üçgenlerin eşitsizliği yüzünden oluşmuştur. Suyunkiler önce ikiye ayrılır: biri sıvı, öteki eriyebilen cinsidir. Sıvı olan, su cinslerinin eşit olmayan küçük parçalarından pay aldığı için hem kendi kendine hem de başka bir şey tarafından kolayca hareket eder; buna düzgünsüzlüğü ve şeklinin idea'sı sebep olur. Büyük ve düzgün parçalardan oluşan ise ondan daha durgundur ve düzgünlüğü yüzünden ağır ve katıdır; ama ateş içine girip onu çözünce düzgünlüğünü yitirir; onu yitirince harekete daha çok katılır; kolay hareket eder hâle gelince de yakındaki hava tarafından itilip yere doğru yayılır. Kütlelerin bozulmasına "erime", yere doğru yayılmaya da "akma" denir; her iki etki de adını böyle almıştır.
τοῖς διαπύροις καταλειπόμενον αὐτοῦ· κατὰ ταὐτὰ δὲ ἀέρος, τὸ μὲν εὐαγέστατον ἐπίκλην αἰθὴρ καλούμενος, ὁ δὲ θολερώτατος ὁμίχλη τε καὶ σκότος, ἕτερά τε ἀνώνυμα εἴδη, γεγονότα διὰ τὴν τῶν τριγώνων ἀνισότητα. τὰ δὲ ὕδατος διχῇ μὲν πρῶτον, τὸ μὲν ὑγρόν, τὸ δὲ χυτὸν γένος αὐτοῦ. τὸ μὲν οὖν ὑγρὸν διὰ τὸ μετέχον εἶναι τῶν γενῶν τῶν ὕδατος ὅσα σμικρά, ἀνίσων ὄντων, κινητικὸν αὐτό τε καθʼ αὑτὸ καὶ ὑπʼ ἄλλου διὰ τὴν ἀνωμαλότητα καὶ τὴν τοῦ σχήματος ἰδέαν γέγονεν· τὸ
δὲ ἐκ μεγάλων καὶ ὁμαλῶν στασιμώτερον μὲν ἐκείνου καὶ βαρὺ πεπηγὸς ὑπὸ ὁμαλότητός ἐστιν, ὑπὸ δὲ πυρὸς εἰσιόντος καὶ διαλύοντος αὐτὸ τὴν ὁμαλότητα ἀποβάλλει, ταύτην δὲ ἀπολέσαν μετίσχει μᾶλλον κινήσεως, γενόμενον δὲ εὐκίνητον, ὑπὸ τοῦ πλησίον ἀέρος ὠθούμενον καὶ κατατεινόμενον ἐπὶ γῆν, τήκεσθαι μὲν τὴν τῶν ὄγκων καθαίρεσιν, ῥοὴν δὲ τὴν κατάτασιν ἐπὶ γῆν ἐπωνυμίαν ἑκατέρου τοῦ πάθους ἔλαβεν.
59aAteş oradan yeniden dışarı çıkınca, boşluğa çıkmadığı için yakındaki havayı iter; hava da hâlâ kolay hareket eden sıvı kütleyi ateşin boşalttığı yerlere sıkıştırıp onu kendi kendisiyle karıştırır. Sıkıştırılan kütle, düzgünsüzlüğün yapıcısı olan ateş ayrıldığı için düzgünlüğünü yeniden kazanır ve kendi kendisiyle aynı hâle gelir. Ateşin ayrılmasına soğuma, o gittikten sonraki birleşmeye de donmuş cins adı verildi. Eriyebilen sular dediğimiz bütün bu şeyler arasında, en ince ve en düzgün parçalardan oluşup en yoğun hâle gelen, tek türlü, parlak ve sarı bir renge bürünen cins, en değerli mal olan altındır; kayaların arasından süzülüp donmuştur.
ΤΙ. πάλιν δʼ ἐκπίπτοντος αὐτόθεν τοῦ πυρός, ἅτε οὐκ εἰς κενὸν ἐξιόντος, ὠθούμενος ὁ πλησίον ἀὴρ εὐκίνητον ὄντα ἔτι τὸν ὑγρὸν ὄγκον εἰς τὰς τοῦ πυρὸς ἕδρας συνωθῶν αὐτὸν αὑτῷ συμμείγνυσιν· ὁ δὲ συνωθούμενος ἀπολαμβάνων τε τὴν ὁμαλότητα πάλιν, ἅτε τοῦ τῆς ἀνωμαλότητος δημιουργοῦ πυρὸς ἀπιόντος, εἰς ταὐτὸν αὑτῷ καθίσταται. καὶ τὴν μὲν τοῦ πυρὸς ἀπαλλαγὴν ψῦξιν, τὴν δὲ σύνοδον ἀπελθόντος ἐκείνου πεπηγὸς εἶναι γένος προσερρήθη. τούτων δὴ πάντων
59bAltının, yoğunluğu yüzünden çok sert olan ve kararmış olan budağına adamas denir. Parçalarıyla altına yakın olan, ama birden fazla eidos'u olan, bir bakımdan altından daha yoğun olan, toprağın az ve ince bir parçasından pay aldığı için daha sert, ama içinde büyük boşluklar bulunduğu için daha hafif olan şey ise parlak ve donmuş sulardan bir cins olan bakırdır.
ὅσα χυτὰ προσείπομεν ὕδατα, τὸ μὲν ἐκ λεπτοτάτων καὶ ὁμαλωτάτων πυκνότατον γιγνόμενον, μονοειδὲς γένος, στίλβοντι καὶ ξανθῷ χρώματι κοινωθέν, τιμαλφέστατον κτῆμα χρυσὸς ἠθημένος διὰ πέτρας ἐπάγη· χρυσοῦ δὲ ὄζος, διὰ πυκνότητα σκληρότατον ὂν καὶ μελανθέν, ἀδάμας ἐκλήθη. τὸ δʼ ἐγγὺς μὲν χρυσοῦ τῶν μερῶν, εἴδη δὲ πλείονα ἑνὸς ἔχον, πυκνότητι δέ, τῇ μὲν χρυσοῦ πυκνότερον ὄν, καὶ γῆς μόριον ὀλίγον καὶ λεπτὸν μετασχόν, ὥστε σκληρότερον εἶναι, τῷ
59cOna karışmış olan toprak kısmı, ikisi eskiyip yeniden birbirinden ayrıldığında kendi başına ortaya çıkar; buna pas denir. Bu türden öteki şeyleri akla yakın mythos'ların idea'sını izleyerek hesaplamak artık hiç de karmaşık bir iş değildir. Biri dinlenmek için hep var olan şeylere dair sözleri bir kenara bırakıp oluşa dair akla yakın sözleri gözden geçirerek pişmanlık getirmeyen bir haz edinirse, hayatında ölçülü ve akıllıca bir oyun oynamış olur.
δὲ μεγάλα ἐντὸς αὑτοῦ διαλείμματα ἔχειν κουφότερον, τῶν λαμπρῶν πηκτῶν τε ἓν γένος ὑδάτων χαλκὸς συσταθεὶς γέγονεν· τὸ δʼ ἐκ γῆς αὐτῷ μειχθέν, ὅταν παλαιουμένω διαχωρίζησθον πάλιν ἀπʼ ἀλλήλων, ἐκφανὲς καθʼ αὑτὸ γιγνόμενον ἰὸς λέγεται. τἆλλα δὲ τῶν τοιούτων οὐδὲν ποικίλον ἔτι διαλογίσασθαι τὴν τῶν εἰκότων μύθων μεταδιώκοντα ἰδέαν· ἣν ὅταν τις ἀναπαύσεως ἕνεκα τοὺς περὶ τῶν ὄντων ἀεὶ καταθέμενος λόγους, τοὺς γενέσεως πέρι διαθεώμενος
59dŞimdi de böylece kendimizi bırakıp aynı konular hakkında bundan sonra gelen akla yakın şeyleri sırasıyla şöyle anlatalım. Ateşle karışmış su, yani ince olan, hareketi ve yeryüzünde yuvarlanarak izlediği yol yüzünden sıvı denen, tabanları topraktakilerden daha az sağlam olduğu için boyun eğdiğinden de yumuşak olan su, ateşten ayrılıp havadan da yalnız kalınca daha düzgün olur ve dışarı çıkanlar tarafından kendi içine sıkıştırılır. Böyle donunca, yeryüzünün üstünde bu etkilere en çok uğrayanına dolu, yeryüzünde uğrayanına buz denir; daha az uğrayıp hâlâ yarı donmuş olanına, yeryüzünün üstündeyse kar, yeryüzünde çiyden oluşup donmuşsa kırağı denir.
εἰκότας ἀμεταμέλητον ἡδονὴν κτᾶται, μέτριον ἂν ἐν τῷ βίῳ παιδιὰν καὶ φρόνιμον ποιοῖτο. ταύτῃ δὴ καὶ τὰ νῦν ἐφέντες τὸ μετὰ τοῦτο τῶν αὐτῶν πέρι τὰ ἑξῆς εἰκότα δίιμεν τῇδε. τὸ πυρὶ μεμειγμένον ὕδωρ, ὅσον λεπτὸν ὑγρόν τε διὰ τὴν κίνησιν καὶ τὴν ὁδὸν ἣν κυλινδούμενον ἐπὶ γῆς ὑγρὸν λέγεται, μαλακόν τε αὖ τῷ τὰς βάσεις ἧττον ἑδραίους οὔσας ἢ τὰς γῆς ὑπείκειν, τοῦτο ὅταν πυρὸς ἀποχωρισθὲν ἀέρος τε μονωθῇ,
59eSuların eidos'larının çoğu birbirleriyle karışmıştır; topraktan biten bitkilerden süzüldükleri için bütün cinslerine özsu denir. Karışımlar yüzünden her biri farklılık kazanmış ve birçok adsız cins ortaya çıkarmıştır; ama içinde ateş bulunan dört eidos'u özellikle belirgin olduğu için ad almıştır: psykhē'yi bedenle birlikte ısıtan şarap; düz olup görmeyi dağıttığı için parlak, ışıl ışıl ve yağlı görünen yağlı eidos, yani zift, kene otu yağı, zeytinyağı ve aynı güçteki öteki şeyler; ağzın çevresindeki büzülmüş kısımları tabiatına uygun ölçüde gevşetip bu güçle tatlılık veren şey, hepsinden çok bu adı alan bal; eti yakarak çözen köpüklü cins ise bütün özsulardan ayrılarak bitki sütü (opos) adını almıştır.
γέγονεν μὲν ὁμαλώτερον, συνέωσται δὲ ὑπὸ τῶν ἐξιόντων εἰς αὑτό, παγέν τε οὕτως τὸ μὲν ὑπὲρ γῆς μάλιστα παθὸν ταῦτα χάλαζα, τὸ δʼ ἐπὶ γῆς κρύσταλλος, τὸ δὲ ἧττον, ἡμιπαγές τε ὂν ἔτι, τὸ μὲν ὑπὲρ γῆς αὖ χιών, τὸ δʼ ἐπὶ γῆς συμπαγὲν ἐκ δρόσου γενόμενον πάχνη λέγεται.
ΤΙ. τὰ δὲ δὴ πλεῖστα ὑδάτων εἴδη μεμειγμένα ἀλλήλοις—σύμπαν μὲν τὸ γένος,
διὰ τῶν ἐκ γῆς φυτῶν ἠθημένα, χυμοὶ λεγόμενοι—διὰ δὲ τὰς μείξεις ἀνομοιότητα ἕκαστοι σχόντες τὰ μὲν ἄλλα πολλὰ ἀνώνυμα γένη παρέσχοντο, τέτταρα δὲ ὅσα ἔμπυρα εἴδη, διαφανῆ μάλιστα γενόμενα, εἴληφεν ὀνόματα αὐτῶν, τὸ μὲν τῆς ψυχῆς μετὰ τοῦ σώματος θερμαντικὸν οἶνος, τὸ δὲ λεῖον καὶ διακριτικὸν ὄψεως διὰ ταῦτά τε ἰδεῖν λαμπρὸν καὶ στίλβον λιπαρόν τε φανταζόμενον ἐλαιηρὸν εἶδος, πίττα καὶ κίκι καὶ ἔλαιον αὐτὸ ὅσα τʼ ἄλλα τῆς αὐτῆς δυνάμεως· ὅσον δὲ διαχυτικὸν
60bToprağın eidos'larına gelince: su içinden süzülen toprak şu şekilde taştan bir beden olur. Karışımdaki su karışma sırasında parçalanınca havanın idea'sına dönüşür; hava olunca da kendi yerine doğru yükselir.
μέχρι φύσεως τῶν περὶ τὸ στόμα συνόδων, ταύτῃ τῇ δυνάμει γλυκύτητα παρεχόμενον, μέλι τὸ κατὰ πάντων μάλιστα πρόσρημα ἔσχεν, τὸ δὲ τῆς σαρκὸς διαλυτικὸν τῷ κάειν, ἀφρῶδες γένος, ἐκ πάντων ἀφορισθὲν τῶν χυμῶν, ὀπὸς ἐπωνομάσθη.
γῆς δὲ εἴδη, τὸ μὲν ἠθημένον διὰ ὕδατος τοιῷδε τρόπῳ γίγνεται σῶμα λίθινον. τὸ συμμιγὲς ὕδωρ ὅταν ἐν τῇ συμμείξει κοπῇ, μετέβαλεν εἰς ἀέρος ἰδέαν· γενόμενος δὲ
60cAma üstünde hiç boşluk yoktu; bu yüzden yakındaki havayı itti. O hava da ağır olduğu için, itilip toprak kütlesinin çevresine yayılınca onu şiddetle sıktı ve yeni havanın yükseldiği yerlere doğru itti. Hava tarafından suyla çözülemeyecek biçimde sıkıştırılan toprak taş olur; eşit ve düzgün parçalardan oluşan saydam taş daha güzel, tersi daha çirkindir. Ateşin hızıyla bütün nemi kapılıp ondan daha kuru olarak birleşen şey ise çanak çömlek dediğimiz cinstir.
ἀὴρ εἰς τὸν ἑαυτοῦ τόπον ἀναθεῖ. κενὸν δʼ ὑπερεῖχεν αὐτῶν οὐδέν· τὸν οὖν πλησίον ἔωσεν ἀέρα. ὁ δὲ ἅτε ὢν βαρύς, ὠσθεὶς καὶ περιχυθεὶς τῷ τῆς γῆς ὄγκῳ, σφόδρα ἔθλιψεν συνέωσέν τε αὐτὸν εἰς τὰς ἕδρας ὅθεν ἀνῄει ὁ νέος ἀήρ· συνωσθεῖσα δὲ ὑπὸ ἀέρος ἀλύτως ὕδατι γῆ συνίσταται πέτρα, καλλίων μὲν ἡ τῶν ἴσων καὶ ὁμαλῶν διαφανὴς μερῶν, αἰσχίων δὲ ἡ ἐναντία. τὸ δὲ ὑπὸ πυρὸς τάχους τὸ νοτερὸν
60dBazen de nem artakalınca ateşle eriyebilir hâle gelen toprak soğuyunca siyah renkli taş olur. Aynı şekilde, karışımdaki bol sudan ayrılan, ama daha ince toprak parçalarından oluşan, tuzlu olup yarı donmuş ve yeniden suyla çözülebilen iki şey vardır: biri yağı ve toprağı temizleyen cins olan soda; öteki ağızdaki hisle ilgili birleşimlere uyumlu olan, söylendiği gibi tanrıların sevdiği beden olan tuz.
πᾶν ἐξαρπασθὲν καὶ κραυρότερον ἐκείνου συστάν, ᾧ γένει κέραμον ἐπωνομάκαμεν, τοῦτο γέγονεν· ἔστιν δὲ ὅτε νοτίδος ὑπολειφθείσης χυτὴ γῆ γενομένη διὰ πυρὸς ὅταν ψυχθῇ, γίγνεται τὸ μέλαν χρῶμα ἔχον λίθος. τὼ δʼ αὖ κατὰ ταὐτὰ μὲν ταῦτα ἐκ συμμείξεως ὕδατος ἀπομονουμένω πολλοῦ, λεπτοτέρων δὲ ἐκ γῆς μερῶν ἁλμυρώ τε ὄντε, ἡμιπαγῆ γενομένω καὶ λυτὼ πάλιν ὑφʼ ὕδατος, τὸ μὲν ἐλαίου καὶ γῆς καθαρτικὸν γένος λίτρον, τὸ δʼ εὐάρμοστον ἐν ταῖς κοινωνίαις
60eİkisinden ortak olan, suyla değil ama ateşle çözülebilen şeyler şu sebeple böyle birleşir. Ateş ve hava toprak kütlelerini eritmez; çünkü tabiatça onun yapısındaki boşluklardan daha küçük parçalardan oluştukları için geniş bir alandan geçer, zorlamazlar; onu çözülmemiş bırakıp erimez kılarlar. Suyun parçaları ise tabiatça daha büyük olduğundan zorla geçip onu çözerek eritirler.
Böyle zorla birleşmemiş toprağı yalnız su çözer; birleşmiş toprağı ise ateşten başka hiçbir şey çözemez, çünkü ateşten başka hiçbir şeye giriş yolu kalmamıştır.
ταῖς περὶ τὴν τοῦ στόματος αἴσθησιν ἁλῶν κατὰ λόγον [νόμου] θεοφιλὲς σῶμα ἐγένετο. τὰ δὲ κοινὰ ἐξ ἀμφοῖν ὕδατι μὲν οὐ λυτά, πυρὶ δέ, διὰ τὸ τοιόνδε οὕτω συμπήγνυται. γῆς ὄγκους πῦρ μὲν ἀήρ τε οὐ τήκει· τῆς γὰρ συστάσεως τῶν διακένων αὐτῆς σμικρομερέστερα πεφυκότα, διὰ πολλῆς εὐρυχωρίας ἰόντα, οὐ βιαζόμενα, ἄλυτον αὐτὴν ἐάσαντα ἄτηκτον παρέσχεν· τὰ δὲ ὕδατος ἐπειδὴ μείζω πέφυκεν μέρη, βίαιον ποιούμενα τὴν διέξοδον, λύοντα αὐτὴν τήκει.
ΤΙ. γῆν
61aSuyun birleşmesini ise, en zorlusunu yalnız ateş, daha zayıfını ise ikisi birden, ateş ve hava dağıtır: biri boşluklardan, öteki üçgenlerden de girerek. Zorla birleşmiş havayı öğesine ayırmaktan başka hiçbir şey çözemez; zorlanmamış havayı ise yalnız ateş eritir. Topraktan ve sudan karışmış bedenlere gelince: su, toprağın zorla sıkıştırılmış boşluklarını tuttuğu sürece, dışarıdan gelen suyun parçaları giriş yolu bulamaz, bütün kütlenin çevresinden akıp onu erimeden bırakır; ateşin parçaları ise suyun boşluklarına girer ve suyun toprağa yaptığını suya yaparak, ortak bedenin erimesinin ve akmasının tek sebebi olur.
μὲν γὰρ ἀσύστατον ὑπὸ βίας οὕτως ὕδωρ μόνον λύει, συνεστηκυῖαν δὲ πλὴν πυρὸς οὐδέν· εἴσοδος γὰρ οὐδενὶ πλὴν πυρὶ λέλειπται. τὴν δὲ ὕδατος αὖ σύνοδον τὴν μὲν βιαιοτάτην πῦρ μόνον, τὴν δὲ ἀσθενεστέραν ἀμφότερα, πῦρ τε καὶ ἀήρ, διαχεῖτον, ὁ μὲν κατὰ τὰ διάκενα, τὸ δὲ καὶ κατὰ τὰ τρίγωνα· βίᾳ δὲ ἀέρα συστάντα οὐδὲν λύει πλὴν κατὰ τὸ στοιχεῖον, ἀβίαστον δὲ κατατήκει μόνον πῦρ. τὰ δὴ τῶν συμμείκτων ἐκ γῆς τε καὶ ὕδατος σωμάτων, μέχριπερ ἂν
61bBunlardan suyu topraktan az olanlar cam cinsinin hepsi ve eriyebilen taş denen eidos'lardır; suyu daha çok olanlar ise balmumuna benzeyen ve tütsü olarak yakılan bütün katılaşmış bedenlerdir.
ὕδωρ αὐτοῦ τὰ τῆς γῆς διάκενα καὶ βίᾳ συμπεπιλημένα κατέχῃ, τὰ μὲν ὕδατος ἐπιόντα ἔξωθεν εἴσοδον οὐκ ἔχοντα μέρη περιρρέοντα τὸν ὅλον ὄγκον ἄτηκτον εἴασεν, τὰ δὲ πυρὸς εἰς τὰ τῶν ὑδάτων διάκενα εἰσιόντα, ὅπερ ὕδωρ γῆν, τοῦτο πῦρ [ἀέρα] ἀπεργαζόμενα, τηχθέντι τῷ κοινῷ σώματι ῥεῖν μόνα αἴτια συμβέβηκεν· τυγχάνει δὲ ταῦτα ὄντα, τὰ μὲν ἔλαττον ἔχοντα ὕδατος ἢ γῆς, τό τε περὶ τὴν ὕαλον γένος
61cŞekilleri, birleşimleri ve birbirlerine dönüşmeleriyle çeşitlenmiş eidos'ları aşağı yukarı gösterdik; şimdi onların etkilerinin hangi sebeplerle oluştuğunu açıklamaya çalışmalıyız. Önce, sözünü ettiğimiz şeyler için her zaman bir his bulunmalıdır; oysa etin ve etle ilgili şeylerin oluşunu ve psykhē'nin ölümlü kısmını henüz anlatmadık. Ama ne bunlar his uyandıran etkilerden ayrı ne de o etkiler bunlar olmadan yeterince anlatılabilir; ikisini birden anlatmak ise neredeyse imkânsızdır.
ἅπαν ὅσα τε λίθων χυτὰ εἴδη καλεῖται, τὰ δὲ πλέον ὕδατος αὖ, πάντα ὅσα κηροειδῆ καὶ θυμιατικὰ σώματα συμπήγνυται.
καὶ τὰ μὲν δὴ σχήμασι κοινωνίαις τε καὶ μεταλλαγαῖς εἰς ἄλληλα πεποικιλμένα εἴδη σχεδὸν ἐπιδέδεικται· τὰ δὲ παθήματα αὐτῶν διʼ ἃς αἰτίας γέγονεν πειρατέον ἐμφανίζειν. πρῶτον μὲν οὖν ὑπάρχειν αἴσθησιν δεῖ τοῖς λεγομένοις ἀεί, σαρκὸς δὲ καὶ τῶν περὶ σάρκα γένεσιν, ψυχῆς τε ὅσον θνητόν, οὔπω διεληλύθαμεν· τυγχάνει δὲ οὔτε ταῦτα χωρὶς
61dÖyleyse önce birini varsaymalı, varsaydığımıza sonra geri dönmeliyiz. Etkiler cinslerden hemen sonra anlatılsın diye, bedene ve psykhē'ye ait olanları önceden varsaymış olalım. Önce ateşe neden sıcak dediğimizi şöyle bakarak görelim: onun bedenimizde yaptığı ayırmayı ve kesmeyi düşünerek.
τῶν περὶ τὰ παθήματα ὅσα αἰσθητικὰ οὔτʼ ἐκεῖνα ἄνευ τούτων δυνατὰ ἱκανῶς λεχθῆναι, τὸ δὲ ἅμα σχεδὸν οὐ δυνατόν. ὑποθετέον δὴ πρότερον θάτερα, τὰ δʼ ὑποτεθέντα ἐπάνιμεν αὖθις. ἵνα οὖν ἑξῆς τὰ παθήματα λέγηται τοῖς γένεσιν, ἔστω πρότερα ἡμῖν τὰ περὶ σῶμα καὶ ψυχὴν ὄντα. πρῶτον μὲν οὖν ᾗ πῦρ θερμὸν λέγομεν, ἴδωμεν ὧδε σκοποῦντες, τὴν διάκρισιν καὶ τομὴν αὐτοῦ περὶ τὸ σῶμα ἡμῶν γιγνομένην
61eBu etkinin keskin bir şey olduğunu hemen hepimiz hissederiz.
Kenarlarının inceliğini, açılarının keskinliğini, parçalarının küçüklüğünü ve hareketinin hızını hesaba katmalıyız; bütün bunlar yüzünden şiddetli ve kesici olduğundan karşılaştığı her şeyi keskin biçimde keser. Şeklinin nasıl oluştuğunu hatırlayarak, bedenlerimizi ayırıp küçük parçalara bölen şeyin başka bir tabiat değil, en çok o tabiat olduğunu ve şimdi sıcak dediğimiz etkiyi de adını da haklı olarak onun verdiğini hesaplamalıyız.
ἐννοηθέντες. ὅτι μὲν γὰρ ὀξύ τι τὸ πάθος, πάντες σχεδὸν αἰσθανόμεθα·
ΤΙ. τὴν δὲ λεπτότητα τῶν πλευρῶν καὶ γωνιῶν ὀξύτητα τῶν τε μορίων σμικρότητα καὶ τῆς φορᾶς τὸ τάχος, οἷς πᾶσι σφοδρὸν ὂν καὶ τομὸν ὀξέως τὸ προστυχὸν ἀεὶ
62aBunun zıddı apaçık olsa da sözden hiçbir eksiği kalmasın. Bedenin çevresindeki sıvılardan daha büyük parçalı olanlar içeri girip daha küçük olanları dışarı iter, ama onların yerlerine giremedikleri için içimizdeki nemi sıkıştırırlar; onu düzgünsüz ve hareketli hâlden, düzgünlük ve sıkışma yüzünden hareketsiz hâle getirerek dondururlar.
τέμνει, λογιστέον ἀναμιμνῃσκομένοις τὴν τοῦ σχήματος αὐτοῦ γένεσιν, ὅτι μάλιστα ἐκείνη καὶ οὐκ ἄλλη φύσις διακρίνουσα ἡμῶν κατὰ σμικρά τε τὰ σώματα κερματίζουσα τοῦτο ὃ νῦν θερμὸν λέγομεν εἰκότως τὸ πάθημα καὶ τοὔνομα παρέσχεν. τὸ δʼ ἐναντίον τούτων κατάδηλον μέν, ὅμως δὲ μηδὲν ἐπιδεὲς ἔστω λόγου. τὰ γὰρ δὴ τῶν περὶ τὸ σῶμα ὑγρῶν μεγαλομερέστερα εἰσιόντα, τὰ σμικρότερα ἐξωθοῦντα, εἰς τὰς ἐκείνων οὐ δυνάμενα ἕδρας ἐνδῦναι, συνωθοῦντα ἡμῶν
62bTabiata aykırı olarak sıkıştırılan şey ise tabiatına uygun olarak kendi kendini zıt yöne iterek savaşır. Bu savaşa ve sarsıntıya titreme ve ürperme adı verildi; bütün bu etkiye ve onu yapana da soğuk denildi. Sert, etimizin boyun eğdiği şeydir; yumuşak ise ete boyun eğen şeydir; birbirlerine göre de böyledir. Boyun eğen şey küçük bir taban üzerinde durandır; kare tabanlardan oluşan ise çok sağlam durduğu için en dirençli eidos'tur; en yoğun hâle gelip en çok karşı koyan şey de öyledir.
τὸ νοτερόν, ἐξ ἀνωμάλου κεκινημένου τε ἀκίνητον διʼ ὁμαλότητα καὶ τὴν σύνωσιν ἀπεργαζόμενα πήγνυσιν· τὸ δὲ παρὰ φύσιν συναγόμενον μάχεται κατὰ φύσιν αὐτὸ ἑαυτὸ εἰς τοὐναντίον ἀπωθοῦν. τῇ δὴ μάχῃ καὶ τῷ σεισμῷ τούτῳ τρόμος καὶ ῥῖγος ἐτέθη, ψυχρόν τε τὸ πάθος ἅπαν τοῦτο καὶ τὸ δρῶν αὐτὸ ἔσχεν ὄνομα. σκληρὸν δέ, ὅσοις ἂν ἡμῶν ἡ σὰρξ ὑπείκῃ, μαλακὸν δέ, ὅσα ἂν τῇ σαρκί· πρὸς ἄλληλά τε οὕτως. ὑπείκει δὲ ὅσον ἐπὶ σμικροῦ βαίνει· τὸ δὲ ἐκ
62cAğırı ve hafifi, aşağı ve yukarı denen şeylerin tabiatıyla birlikte incelersek en açık biçimde gösterebiliriz. Evreni ikiye bölen, tabiatça birbirine zıt iki yer bulunduğunu düşünmek hiçbir şekilde doğru değildir: biri aşağı, bedensel kütlesi olan her şeyin kendisine doğru sürüklendiği yer; öteki yukarı, her şeyin ancak istemeyerek gittiği yer. Çünkü bütün gök küre biçiminde olduğuna göre, merkezden eşit uzaklıkta bulunup en dış uç olan her şey tabiatça benzer biçimde uç olmalıdır; merkez ise uçlardan aynı ölçüde uzak olduğu için hepsinin karşısında bulunur.
τετραγώνων ὂν βάσεων, ἅτε βεβηκὸς σφόδρα, ἀντιτυπώτατον εἶδος, ὅτι τε ἂν εἰς πυκνότητα συνιὸν πλείστην ἀντίτονον ᾖ μάλιστα. βαρὺ δὲ καὶ κοῦφον μετὰ τῆς τοῦ κάτω φύσεως ἄνω τε λεγομένης ἐξεταζόμενον ἂν δηλωθείη σαφέστατα. φύσει γὰρ δή τινας τόπους δύο εἶναι διειληφότας διχῇ τὸ πᾶν ἐναντίους, τὸν μὲν κάτω, πρὸς ὃν φέρεται πάνθʼ ὅσα τινὰ ὄγκον σώματος ἔχει, τὸν δὲ ἄνω, πρὸς ὃν ἀκουσίως ἔρχεται πᾶν, οὐκ ὀρθὸν οὐδαμῇ νομίζειν· τοῦ γὰρ παντὸς
62dKâinat böyle bir tabiattayken, sözünü ettiğimiz yerlerden birine yukarı ya da aşağı diyen kişinin ona hiç yakışmayan bir ad verdiği düşünülse haksızlık mı olur? Çünkü ortadaki yere tabiatça ne aşağı ne yukarı demek doğrudur; o sadece ortadadır. Çevresi ise ne ortadır ne de bir parçası ötekinden daha farklı biçimde ortaya ya da karşı taraftaki bir şeye yönelmiştir. Her yönde benzer olan bir şeye hangi zıt adları verip hangi bakımdan doğru konuştuğunu düşünebilir?
Evrenin ortasında dengede duran katı bir şey bulunsa, uçlar her yönden benzer olduğu için hiçbir zaman onlardan hiçbirine doğru sürüklenmezdi.
οὐρανοῦ σφαιροειδοῦς ὄντος, ὅσα μὲν ἀφεστῶτα ἴσον τοῦ μέσου γέγονεν ἔσχατα, ὁμοίως αὐτὰ χρὴ ἔσχατα πεφυκέναι, τὸ δὲ μέσον τὰ αὐτὰ μέτρα τῶν ἐσχάτων ἀφεστηκὸς ἐν τῷ καταντικρὺ νομίζειν δεῖ πάντων εἶναι. τοῦ δὴ κόσμου ταύτῃ πεφυκότος, τί τῶν εἰρημένων ἄνω τις ἢ κάτω τιθέμενος οὐκ ἐν δίκῃ δόξει τὸ μηδὲν προσῆκον ὄνομα λέγειν; ὁ μὲν γὰρ μέσος ἐν αὐτῷ τόπος οὔτε κάτω πεφυκὼς οὔτε ἄνω λέγεσθαι δίκαιος, ἀλλʼ αὐτὸ ἐν μέσῳ· ὁ δὲ πέριξ οὔτε δὴ μέσος οὔτʼ ἔχων διάφορον αὑτοῦ μέρος ἕτερον θατέρου μᾶλλον πρὸς τὸ μέσον ἤ τι τῶν καταντικρύ. τοῦ δὲ ὁμοίως πάντῃ πεφυκότος ποῖά τις ἐπιφέρων ὀνόματα αὐτῷ ἐναντία καὶ πῇ καλῶς ἂν ἡγοῖτο λέγειν;
ΤΙ. εἰ γάρ τι καὶ στερεὸν εἴη κατὰ μέσον τοῦ
63aHatta biri onun çevresinde bir daire çizerek dolaşsa, sık sık kendi karşı ayağının yerine gelip aynı yerine bir kez aşağı, bir kez yukarı derdi. Çünkü bütün, az önce dediğimiz gibi, küre biçiminde olduğuna göre, onun bir yerinin aşağı, bir yerinin yukarı olduğunu söylemek akıllı birinin işi değildir. Bu adların nereden geldiği ve hangi şeylerde bulunduklarından ötürü bütün göğü de böyle bölerek konuşmaya alıştığımız konusunda, şunu varsayarak anlaşmalıyız.
παντὸς ἰσοπαλές, εἰς οὐδὲν ἄν ποτε τῶν ἐσχάτων ἐνεχθείη διὰ τὴν πάντῃ ὁμοιότητα αὐτῶν· ἀλλʼ εἰ καὶ περὶ αὐτὸ πορεύοιτό τις ἐν κύκλῳ, πολλάκις ἂν στὰς ἀντίπους ταὐτὸν αὐτοῦ κάτω καὶ ἄνω προσείποι. τὸ μὲν γὰρ ὅλον, καθάπερ εἴρηται νυνδή, σφαιροειδὲς ὄν, τόπον τινὰ κάτω, τὸν δὲ ἄνω λέγειν ἔχειν οὐκ ἔμφρονος· ὅθεν δὲ ὠνομάσθη ταῦτα καὶ ἐν οἷς ὄντα εἰθίσμεθα διʼ ἐκεῖνα καὶ τὸν οὐρανὸν ὅλον οὕτω διαιρούμενοι
63bBiri evrenin içinde, ateşin tabiatının en çok payına düştüğü ve ateşin kendisine doğru sürüklendiği şeyin de en çok toplandığı yerde, o yerin üzerine çıksa ve buna gücü yetse; ateşin parçalarını ayırıp terazi kefelerine koyarak tartsa, teraziyi kaldırıp ateşi zorla kendisine benzemeyen havaya doğru çekse, küçüğü büyükten daha kolay zorlayacağı açıktır.
λέγειν, ταῦτα διομολογητέον ὑποθεμένοις τάδε ἡμῖν. εἴ τις ἐν τῷ τοῦ παντὸς τόπῳ καθʼ ὃν ἡ τοῦ πυρὸς εἴληχε μάλιστα φύσις, οὗ καὶ πλεῖστον ἂν ἠθροισμένον εἴη πρὸς ὃ φέρεται, ἐπεμβὰς ἐπʼ ἐκεῖνο καὶ δύναμιν εἰς τοῦτο ἔχων, μέρη τοῦ πυρὸς ἀφαιρῶν ἱσταίη τιθεὶς εἰς πλάστιγγας, αἴρων τὸν ζυγὸν καὶ τὸ πῦρ ἕλκων εἰς ἀνόμοιον ἀέρα βιαζόμενος
63cÇünkü iki şey aynı kuvvetle birlikte havaya kaldırılınca, küçüğün daha çok, büyüğün ise daha az gerilerek zorlamaya uyması gerekir; büyüğe ağır ve aşağı doğru sürüklenen, küçüğe ise hafif ve yukarı doğru giden denir. Biz de bu bölgede aynı şeyi yaparken yakalanmalıyız. Toprak üzerinde dururken toprak türünden cinsleri, bazen toprağın kendisini ayırıp zorla ve tabiata aykırı olarak kendilerine benzemeyen havaya doğru çekeriz; ikisi de akrabasına tutunur; küçük olan büyükten daha kolay biçimde, zorladığımızda benzemeyen yere önce gelir.
δῆλον ὡς τοὔλαττόν που τοῦ μείζονος ῥᾷον βιᾶται· ῥώμῃ γὰρ μιᾷ δυοῖν ἅμα μετεωριζομένοιν τὸ μὲν ἔλαττον μᾶλλον, τὸ δὲ πλέον ἧττον ἀνάγκη που κατατεινόμενον συνέπεσθαι τῇ βίᾳ, καὶ τὸ μὲν πολὺ βαρὺ καὶ κάτω φερόμενον κληθῆναι, τὸ δὲ σμικρὸν ἐλαφρὸν καὶ ἄνω. ταὐτὸν δὴ τοῦτο δεῖ φωρᾶσαι δρῶντας ἡμᾶς περὶ τόνδε τὸν τόπον. ἐπὶ γὰρ γῆς βεβῶτες γεώδη γένη διιστάμενοι, καὶ γῆν ἐνίοτε αὐτήν, ἕλκομεν εἰς ἀνόμοιον ἀέρα βίᾳ καὶ παρὰ φύσιν, ἀμφότερα τοῦ
63dBu yüzden ona hafif, onu zorladığımız yere yukarı deriz; bunların zıddı olan hâle de ağır ve aşağı. Öyleyse bunların birbirlerine göre farklı olması zorunludur; çünkü cinslerin kütleleri birbirlerine zıt yerler tutar. Bir yerde hafif olan, zıt yerdeki hafifle, ağır ağırla, aşağı aşağıyla, yukarı yukarıyla karşılaştırıldığında, hepsinin birbirine zıt, eğik ve her bakımdan farklı olduğu ve öyle oluştuğu görülecektir.
συγγενοῦς ἀντεχόμενα, τὸ δὲ σμικρότερον ῥᾷον τοῦ μείζονος βιαζομένοις εἰς τὸ ἀνόμοιον πρότερον συνέπεται· κοῦφον οὖν αὐτὸ προσειρήκαμεν, καὶ τὸν τόπον εἰς ὃν βιαζόμεθα, ἄνω, τὸ δʼ ἐναντίον τούτοις πάθος βαρὺ καὶ κάτω. ταῦτʼ οὖν δὴ διαφόρως ἔχειν αὐτὰ πρὸς αὑτὰ ἀνάγκη διὰ τὸ τὰ πλήθη τῶν γενῶν τόπον ἐναντίον ἄλλα ἄλλοις κατέχειν—τὸ γὰρ ἐν ἑτέρῳ κοῦφον ὂν τόπῳ τῷ κατὰ τὸν ἐναντίον τόπον ἐλαφρῷ
63eAma hepsi hakkında şu tek şeyi düşünmeliyiz: her birinin akrabasına doğru gidişi, sürükleneni ağır, böyle bir şeyin sürüklendiği yeri de aşağı yapar; bunlara ters bir durumda olanlar da ters adlar alır. Bu etkilerin sebepleri hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
Düz ve pürüzlü etkinin sebebini herhalde herkes görüp bir başkasına da anlatabilir: pürüzlülüğü sertlikle düzgünsüzlüğün karışımı, düzlüğü ise düzgünlükle yoğunluk sağlar.
καὶ τῷ βαρεῖ τὸ βαρὺ τῷ τε κάτω τὸ κάτω καὶ τὸ ἄνω τῷ ἄνω πάντʼ ἐναντία καὶ πλάγια καὶ πάντως διάφορα πρὸς ἄλληλα ἀνευρεθήσεται γιγνόμενα καὶ ὄντα—τόδε γε μὴν ἕν τι διανοητέον περὶ πάντων αὐτῶν, ὡς ἡ μὲν πρὸς τὸ συγγενὲς ὁδὸς ἑκάστοις οὖσα βαρὺ μὲν τὸ φερόμενον ποιεῖ, τὸν δὲ τόπον εἰς ὃν τὸ τοιοῦτον φέρεται, κάτω, τὰ δὲ τούτοις ἔχοντα ὡς ἑτέρως θάτερα. περὶ δὴ τούτων αὖ τῶν παθημάτων ταῦτα αἴτια εἰρήσθω.
ΤΙ. λείου δʼ αὖ καὶ τραχέος παθήματος αἰτίαν πᾶς που κατιδὼν καὶ ἑτέρῳ δυνατὸς ἂν εἴη λέγειν· σκληρότης γὰρ ἀνωμαλότητι μειχθεῖσα, τὸ δʼ
64aBütün bedene ortak etkilerden en büyüğü ve geride kalanı, anlattığımız etkilerdeki hoş ve acı veren şeylerin sebebidir; ayrıca bedenin parçaları aracılığıyla his kazanıp kendilerinde onlara eşlik eden acıları ve hazları taşıyan şeylerin sebebi. Öyleyse hissedilen ve hissedilmeyen her etkinin sebeplerini şöyle kavrayalım: daha önce kolay hareket eden ve zor hareket eden tabiat arasında yaptığımız ayrımı hatırlayarak; çünkü yakalamayı düşündüğümüz her şeyin peşine bu yoldan düşmeliyiz.
ὁμαλότης πυκνότητι παρέχεται.
μέγιστον δὲ καὶ λοιπὸν τῶν κοινῶν περὶ ὅλον τὸ σῶμα παθημάτων τὸ τῶν ἡδέων καὶ τῶν ἀλγεινῶν αἴτιον ἐν οἷς διεληλύθαμεν, καὶ ὅσα διὰ τῶν τοῦ σώματος μορίων αἰσθήσεις κεκτημένα καὶ λύπας ἐν αὑτοῖς ἡδονάς θʼ ἅμα ἑπομένας ἔχει. ὧδʼ οὖν κατὰ παντὸς αἰσθητοῦ καὶ ἀναισθήτου παθήματος τὰς αἰτίας λαμβάνωμεν, ἀναμιμνῃσκόμενοι τὸ τῆς
64bTabiatça kolay hareket eden şeye küçük bir etki bile gelse, parçaları onu çember hâlinde birbirine aktarır ve aynı etkiyi birbirlerinde yaratırlar; ta ki etki akıllı kısma ulaşıp onu yapanın gücünü bildirinceye kadar. Zıddı olan ise sağlam durduğu ve hiçbir çember hâlinde ilerlemediği için yalnızca etkilenir, yanındakilerden hiçbirini hareket ettirmez.
εὐκινήτου τε καὶ δυσκινήτου φύσεως ὅτι διειλόμεθα ἐν τοῖς πρόσθεν· ταύτῃ γὰρ δὴ μεταδιωκτέον πάντα ὅσα ἐπινοοῦμεν ἑλεῖν. τὸ μὲν γὰρ κατὰ φύσιν εὐκίνητον, ὅταν καὶ βραχὺ πάθος εἰς αὐτὸ ἐμπίπτῃ, διαδίδωσιν κύκλῳ μόρια ἕτερα ἑτέροις ταὐτὸν ἀπεργαζόμενα, μέχριπερ ἂν ἐπὶ τὸ φρόνιμον ἐλθόντα ἐξαγγείλῃ τοῦ ποιήσαντος τὴν δύναμιν· τὸ δʼ ἐναντίον ἑδραῖον ὂν κατʼ οὐδένα τε κύκλον ἰὸν πάσχει μόνον,
64cBöylece parçalar birbirine aktarmadığı için ilk etki onlarda kalır, bütün canlıya geçmez ve etkilenen şeyi hissetmez kılar. Kemikler, saçlar ve içimizde çoğu topraktan olan öteki parçalar böyledir; öncekiler ise en çok görme ve işitme organlarında bulunur, çünkü onlarda ateşin ve havanın gücü en büyüktür. Hazzı ve acıyı ise şöyle düşünmeliyiz: içimizde tabiata aykırı ve zorla birdenbire oluşan etki acı verir; birdenbire yeniden tabiata dönüş hoştur; yavaş ve azar azar olan ise hissedilmez; bunların tersi de ters biçimde olur.
ἄλλο δὲ οὐ κινεῖ τῶν πλησίον, ὥστε οὐ διαδιδόντων μορίων μορίοις ἄλλων ἄλλοις τὸ πρῶτον πάθος ἐν αὐτοῖς ἀκίνητον εἰς τὸ πᾶν ζῷον γενόμενον ἀναίσθητον παρέσχεν τὸ παθόν. ταῦτα δὲ περί τε ὀστᾶ καὶ τὰς τρίχας ἐστὶν καὶ ὅσʼ ἄλλα γήϊνα τὸ πλεῖστον ἔχομεν ἐν ἡμῖν μόρια· τὰ δὲ ἔμπροσθεν περὶ τὰ τῆς ὄψεως καὶ ἀκοῆς μάλιστα, διὰ τὸ πυρὸς ἀέρος τε ἐν αὐτοῖς δύναμιν ἐνεῖναι μεγίστην. τὸ δὴ τῆς ἡδονῆς καὶ λύπης ὧδε δεῖ διανοεῖσθαι· τὸ μὲν παρὰ φύσιν καὶ
64dKolaylıkla olan her şey ise en çok hissedilir, ama acıdan da hazdan da pay almaz; mesela görmenin kendisindeki etkiler: daha önce söylediğimiz gibi görme, gündüz bizimle kaynaşan bir bedendir. Ona kesikler, yanıklar ve uğradığı öteki şeyler acı vermez; aynı eidos'a geri döndüğünde de haz vermez; ama uğradığı her şey ve bir yere çarpıp dokunduğu her şey bakımından en büyük ve en açık hisleri verir; çünkü ayrılmasında ve birleşmesinde hiç zorlama yoktur.
βίαιον γιγνόμενον ἁθρόον παρʼ ἡμῖν πάθος ἀλγεινόν, τὸ δʼ εἰς φύσιν ἀπιὸν πάλιν ἁθρόον ἡδύ, τὸ δὲ ἡρέμα καὶ κατὰ σμικρὸν ἀναίσθητον, τὸ δʼ ἐναντίον τούτοις ἐναντίως. τὸ δὲ μετʼ εὐπετείας γιγνόμενον ἅπαν αἰσθητὸν μὲν ὅτι μάλιστα, λύπης δὲ καὶ ἡδονῆς οὐ μετέχον, οἷον τὰ περὶ τὴν ὄψιν αὐτὴν παθήματα, ἣ δὴ σῶμα ἐν τοῖς πρόσθεν ἐρρήθη καθʼ ἡμέραν συμφυὲς ἡμῶν γίγνεσθαι. ταύτῃ γὰρ τομαὶ μὲν καὶ καύσεις καὶ ὅσα ἄλλα πάσχει λύπας οὐκ ἐμποιοῦσιν, οὐδὲ
64eDaha büyük parçalardan oluşan bedenler ise etkiyi yapana güçlükle boyun eğer, ama hareketleri bütüne aktarırlar; bunlar hazlar ve acılar duyar: yabancılaşırken acılar, yeniden eski hâllerine dönerken hazlar.
ἡδονὰς πάλιν ἐπὶ ταὐτὸν ἀπιούσης εἶδος, μέγισται δὲ αἰσθήσεις καὶ σαφέσταται καθʼ ὅτι τʼ ἂν πάθῃ καὶ ὅσων ἂν αὐτή πῃ προσβαλοῦσα ἐφάπτηται· βία γὰρ τὸ πάμπαν οὐκ ἔνι τῇ διακρίσει τε αὐτῆς καὶ συγκρίσει.
ΤΙ. τὰ δʼ ἐκ μειζόνων μερῶν σώματα μόγις εἴκοντα τῷ δρῶντι, διαδιδόντα δὲ εἰς ὅλον τὰς κινήσεις, ἡδονὰς ἴσχει καὶ λύπας, ἀλλοτριούμενα
65aBoşalmaları ve eksilmeleri azar azar, dolmaları ise birdenbire ve büyük ölçüde olan şeyler boşalmayı hissetmez, dolmayı hisseder; psykhē'nin ölümlü kısmına acı vermez, en büyük hazları verir; bu, güzel kokularda açıkça görülür. Birdenbire yabancılaşıp azar azar ve güçlükle yeniden eski hâllerine dönenler ise öncekilerin tam tersini yapar; bu da bedenin yanmalarında ve kesiklerinde apaçık görülür.
μὲν λύπας, καθιστάμενα δὲ εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἡδονάς. ὅσα δὲ κατὰ σμικρὸν τὰς ἀποχωρήσεις ἑαυτῶν καὶ κενώσεις εἴληφεν, τὰς δὲ πληρώσεις ἁθρόας καὶ κατὰ μεγάλα, κενώσεως μὲν ἀναίσθητα, πληρώσεως δὲ αἰσθητικὰ γιγνόμενα, λύπας μὲν οὐ παρέχει τῷ θνητῷ τῆς ψυχῆς, μεγίστας δὲ ἡδονάς· ἔστιν δὲ ἔνδηλα περὶ τὰς εὐωδίας. ὅσα δὲ ἀπαλλοτριοῦται μὲν ἁθρόα, κατὰ σμικρὰ δὲ μόγις τε εἰς ταὐτὸν
65bBütün bedene ortak etkileri ve onları yapanlara verilen adları aşağı yukarı anlattık; şimdi bedenimizin kendine özgü kısımlarında oluşan etkileri ve onları yapanların sebeplerini, elimizden gelirse, anlatmaya çalışmalıyız.
πάλιν ἑαυτοῖς καθίσταται, τοὐναντίον τοῖς ἔμπροσθεν πάντα ἀποδίδωσιν· ταῦτα δʼ αὖ περὶ τὰς καύσεις καὶ τομὰς τοῦ σώματος γιγνόμενά ἐστιν κατάδηλα.
καὶ τὰ μὲν δὴ κοινὰ τοῦ σώματος παντὸς παθήματα, τῶν τʼ ἐπωνυμιῶν ὅσαι τοῖς δρῶσιν αὐτὰ γεγόνασι, σχεδὸν εἴρηται· τὰ δʼ ἐν ἰδίοις μέρεσιν ἡμῶν γιγνόμενα, τά τε πάθη καὶ τὰς αἰτίας αὖ τῶν δρώντων, πειρατέον εἰπεῖν, ἄν πῃ
65cÖnce, özsuları anlatırken eksik bıraktıklarımızı, yani dile özgü etkileri, mümkün olduğunca açıklamalıyız. Bunlar da ötekilerin çoğu gibi birtakım birleşmeler ve ayrılmalar yoluyla oluşuyor görünür; üstelik ötekilerden biraz daha çok pürüzlülüğe ve düzlüğe dayanırlar. Dilin sınayıcıları gibi kalbe doğru uzanan ince damarların çevresine giren toprak parçaları, etin nemli ve yumuşak kısımlarına düşüp eriyerek ince damarları büzer ve kuruturlarsa, daha pürüzlü olanları kekre, daha az pürüzlendirenleri buruk görünür.
δυνώμεθα. πρῶτον οὖν ὅσα τῶν χυμῶν πέρι λέγοντες ἐν τοῖς πρόσθεν ἀπελίπομεν, ἴδια ὄντα παθήματα περὶ τὴν γλῶτταν, ἐμφανιστέον ᾗ δυνατόν. φαίνεται δὲ καὶ ταῦτα, ὥσπερ οὖν καὶ τὰ πολλά, διὰ συγκρίσεών τέ τινων καὶ διακρίσεων γίγνεσθαι, πρὸς δὲ αὐταῖς κεχρῆσθαι μᾶλλόν τι τῶν ἄλλων τραχύτησί τε καὶ λειότησιν. ὅσα μὲν γὰρ εἰσιόντα περὶ τὰ φλέβια, οἷόνπερ δοκίμια τῆς γλώττης
65dBunları temizleyen ve dilin çevresindeki her şeyi yıkayan şeyler, bunu ölçüyü aşarak yapıp dilin tabiatını bile eritecek kadar ileri giderlerse, sodanın gücünde olduğu gibi, hepsine acı denir.
τεταμένα ἐπὶ τὴν καρδίαν, εἰς τὰ νοτερὰ τῆς σαρκὸς καὶ ἁπαλὰ ἐμπίπτοντα γήϊνα μέρη κατατηκόμενα συνάγει τὰ φλέβια καὶ ἀποξηραίνει, τραχύτερα μὲν ὄντα στρυφνά, ἧττον δὲ τραχύνοντα αὐστηρὰ φαίνεται· τὰ δὲ τούτων τε ῥυπτικὰ καὶ πᾶν τὸ περὶ τὴν γλῶτταν ἀποπλύνοντα, πέρα μὲν τοῦ μετρίου τοῦτο δρῶντα καὶ προσεπιλαμβανόμενα ὥστε ἀποτήκειν αὐτῆς τῆς φύσεως, οἷον ἡ τῶν λίτρων
65eSodanın özelliğinden daha zayıf olup temizlemeyi ölçülü yapanlar ise sert bir acılık olmadan tuzlu ve bize daha hoş görünür.
Ağzın sıcaklığıyla ortaklık kurup onun tarafından düzleştirilen, onunla birlikte ateşlenip kendilerini ısıtanı karşılık olarak yakan, hafiflikleri yüzünden yukarıya, baştaki his organlarına doğru sürüklenen ve çarptıkları her şeyi kesen şeylere, bu güçleri yüzünden yakıcı denmiştir.
δύναμις, πικρὰ πάνθʼ οὕτως ὠνόμασται, τὰ δὲ ὑποδεέστερα τῆς λιτρώδους ἕξεως ἐπὶ τὸ μέτριόν τε τῇ ῥύψει χρώμενα ἁλυκὰ ἄνευ πικρότητος τραχείας καὶ φίλα μᾶλλον ἡμῖν φαντάζεται.
ΤΙ. τὰ δὲ τῇ τοῦ στόματος θερμότητι κοινωνήσαντα καὶ λεαινόμενα ὑπʼ αὐτοῦ, συνεκπυρούμενα καὶ πάλιν αὐτὰ ἀντικάοντα τὸ διαθερμῆναν, φερόμενά τε ὑπὸ κουφότητος ἄνω πρὸς τὰς τῆς κεφαλῆς αἰσθήσεις, τέμνοντά τε
66aÖnceden çürüme yüzünden incelmiş olup dar damarlara girenler ise, orada bulunan toprak parçalarıyla ve havayla orantılı oldukları için onları hareket ettirip birbirleri çevresinde karıştırırlar; karışanlar da birbirlerinin çevresine düşer, birbirlerinin içine girip içeri girenlerin çevresine gerilerek başka oyuklar yaparlar.
πάνθʼ ὁπόσοις ἂν προσπίπτῃ, διὰ ταύτας τὰς δυνάμεις δριμέα πάντα τὰ τοιαῦτα ἐλέχθη. τὸ δὲ αὖ τῶν προλελεπτυσμένων μὲν ὑπὸ σηπεδόνος, εἰς δὲ τὰς στενὰς φλέβας ἐνδυομένων, καὶ τοῖς ἐνοῦσιν αὐτόθι μέρεσιν γεώδεσιν καὶ ὅσα ἀέρος συμμετρίαν ἔχοντα, ὥστε κινήσαντα περὶ ἄλληλα ποιεῖν κυκᾶσθαι, κυκώμενα δὲ περιπίπτειν τε καὶ εἰς ἕτερα ἐνδυόμενα ἕτερα κοῖλα ἀπεργάζεσθαι περιτεινόμενα τοῖς εἰσιοῦσιν—
66bHavanın çevresine oyuk bir nem gerilince, bu nem bazen topraklı bazen de saf olur ve havanın nemli kapları, yani içi boş ve yuvarlak su kütleleri oluşur. Saf nemden olanlar saydam olarak havayı sarar ve kabarcık adını alır; topraklı nemden olanlar ise birlikte hareket edip kabarınca kaynama ve mayalanma diye anılır. Bu etkilerin sebebi olan şeye de ekşi denir. Bütün bunlar hakkında söylenenlere zıt olan etki ise zıt bir sebepten doğar.
ἃ δὴ νοτίδος περὶ ἀέρα κοίλης περιταθείσης, τοτὲ μὲν γεώδους, τοτὲ δὲ καὶ καθαρᾶς, νοτερὰ ἀγγεῖα ἀέρος, ὕδατα κοῖλα περιφερῆ τε γενέσθαι, καὶ τὰ μὲν τῆς καθαρᾶς διαφανεῖς περιστῆναι κληθείσας ὄνομα πομφόλυγας, τὰ δὲ τῆς γεώδους ὁμοῦ κινουμένης τε καὶ αἰρομένης ζέσιν τε καὶ ζύμωσιν ἐπίκλην λεχθῆναι—τὸ δὲ τούτων αἴτιον τῶν παθημάτων ὀξὺ προσρηθῆναι. σύμπασιν δὲ τοῖς περὶ ταῦτα εἰρημένοις
66cİçeri girenlerin sıvılar içindeki yapısı dilin hâline uygun bir tabiattaysa, pürüzlenmiş şeyleri sıvayarak düzlerse, tabiata aykırı olarak büzülmüş ya da gevşemiş şeylerin kimini toplar kimini gevşetirse ve her şeyi olabildiğince tabiatına uygun olarak yerine oturtursa, zorlayıcı etkilerin ilacı olan bu türden her şeye, herkese hoş ve sevimli geldiği için tatlı denir.
πάθος ἐναντίον ἀπʼ ἐναντίας ἐστὶ προφάσεως· ὁπόταν ἡ τῶν εἰσιόντων σύστασις ἐν ὑγροῖς, οἰκεία τῇ τῆς γλώττης ἕξει πεφυκυῖα, λεαίνῃ μὲν ἐπαλείφουσα τὰ τραχυνθέντα, τὰ δὲ παρὰ φύσιν συνεστῶτα ἢ κεχυμένα τὰ μὲν συνάγῃ, τὰ δὲ χαλᾷ, καὶ πάνθʼ ὅτι μάλιστα ἱδρύῃ κατὰ φύσιν, ἡδὺ καὶ προσφιλὲς παντὶ πᾶν τὸ τοιοῦτον ἴαμα τῶν βιαίων παθημάτων γιγνόμενον κέκληται γλυκύ.
66dBunlar bu kadar. Burun deliklerinin gücüne gelince, orada eidos'lar yoktur. Çünkü kokuların hepsi yarım kalmış bir oluştur; hiçbir eidos'un bir koku taşıyacak bir orantısı yoktur. Bizim bu konudaki damarlarımız toprağın ve suyun cinslerine göre dar, ateşin ve havanınkilere göre geniş olarak oluşmuştur; bu yüzden hiç kimse bunların hiçbirinin kokusunu hiçbir zaman hissetmemiştir; kokular ancak ıslanan, çürüyen, eriyen ya da tütsülenen şeylerden doğar. Çünkü su havaya, hava suya dönüşürken bunların arasında oluşurlar.
καὶ τὰ μὲν ταύτῃ ταῦτα· περὶ δὲ δὴ τὴν τῶν μυκτήρων δύναμιν, εἴδη μὲν οὐκ ἔνι. τὸ γὰρ τῶν ὀσμῶν πᾶν ἡμιγενές, εἴδει δὲ οὐδενὶ συμβέβηκεν συμμετρία πρὸς τό τινα σχεῖν ὀσμήν· ἀλλʼ ἡμῶν αἱ περὶ ταῦτα φλέβες πρὸς μὲν τὰ γῆς ὕδατός τε γένη στενότεραι συνέστησαν, πρὸς δὲ τὰ πυρὸς ἀέρος τε εὐρύτεραι, διὸ τούτων οὐδεὶς οὐδενὸς ὀσμῆς πώποτε ᾔσθετό τινος, ἀλλὰ ἢ βρεχομένων ἢ σηπομένων ἢ τηκομένων ἢ θυμιωμένων γίγνονταί τινων. μεταβάλλοντος γὰρ
66eBütün kokular duman ya da sistir: bunlardan havadan suya geçene sis, sudan havaya geçene duman denir. Bu yüzden bütün kokular sudan daha ince, havadan daha kalındır.
Bu, soluk alma yolunda bir şey tıkandığında biri havayı zorla içine çektiğinde açıkça görülür: o zaman hiçbir koku onunla birlikte süzülmez, kokulardan yoksun kalan hava tek başına gelir.
ὕδατος εἰς ἀέρα ἀέρος τε εἰς ὕδωρ ἐν τῷ μεταξὺ τούτων γεγόνασιν, εἰσίν τε ὀσμαὶ σύμπασαι καπνὸς ἢ ὁμίχλη, τούτων δὲ τὸ μὲν ἐξ ἀέρος εἰς ὕδωρ ἰὸν ὁμίχλη, τὸ δὲ ἐξ ὕδατος εἰς ἀέρα καπνός· ὅθεν λεπτότεραι μὲν ὕδατος, παχύτεραι δὲ ὀσμαὶ σύμπασαι γεγόνασιν ἀέρος.
ΤΙ. δηλοῦνται δὲ ὁπόταν τινὸς ἀντιφραχθέντος περὶ τὴν ἀναπνοὴν ἄγῃ τις βίᾳ τὸ πνεῦμα εἰς αὑτόν· τότε γὰρ ὀσμὴ μὲν οὐδεμία συνδιηθεῖται, τὸ δὲ πνεῦμα τῶν ὀσμῶν ἐρημωθὲν αὐτὸ μόνον
67aBu yüzden kokuların iki çeşidi vardır ve adları yoktur; çünkü çok sayıda ve yalın eidos'tan oluşmazlar; burada yalnızca iki şey açıkça hoş ve acı verici diye anılır: biri başımızın tepesiyle göbeğimiz arasındaki bütün boşluğu pürüzlendirip zorlar, öteki onu yatıştırıp yeniden hoş bir biçimde tabiatına uygun hâle getirir.
İçimizdeki üçüncü his kısmını incelersek, işitmeyle ilgili etkilerin hangi sebeplerle oluştuğunu söylemeliyiz.
ἕπεται. δύʼ οὖν ταῦτα ἀνώνυμα τὰ τούτων ποικίλματα γέγονεν, οὐκ ἐκ πολλῶν οὐδὲ ἁπλῶν εἰδῶν ὄντα, ἀλλὰ διχῇ τό θʼ ἡδὺ καὶ τὸ λυπηρὸν αὐτόθι μόνω διαφανῆ λέγεσθον, τὸ μὲν τραχῦνόν τε καὶ βιαζόμενον τὸ κύτος ἅπαν, ὅσον ἡμῶν μεταξὺ κορυφῆς τοῦ τε ὀμφαλοῦ κεῖται, τὸ δὲ ταὐτὸν τοῦτο καταπραῧνον καὶ πάλιν ᾗ πέφυκεν ἀγαπητῶς ἀποδιδόν.
τρίτον δὲ αἰσθητικὸν ἐν ἡμῖν μέρος ἐπισκοποῦσιν τὸ περὶ
67bGenel olarak sesi, kulaklar aracılığıyla hava tarafından beyin ve kan yoluyla psykhē'ye kadar iletilen bir vuruş sayalım; bunun yarattığı, baştan başlayıp karaciğerin bulunduğu yerde biten harekete de işitme diyelim. Bu hareketin hızlı olanına tiz, daha yavaş olanına pes; benzer olanına düzgün ve yumuşak, tersine pürüzlü; çok olanına güçlü, tersine zayıf diyelim. Seslerin uyumu hakkındakileri ise ileride söylememiz gerekecek.
τὴν ἀκοήν, διʼ ἃς αἰτίας τὰ περὶ αὐτὸ συμβαίνει παθήματα, λεκτέον. ὅλως μὲν οὖν φωνὴν θῶμεν τὴν διʼ ὤτων ὑπʼ ἀέρος ἐγκεφάλου τε καὶ αἵματος μέχρι ψυχῆς πληγὴν διαδιδομένην, τὴν δὲ ὑπʼ αὐτῆς κίνησιν, ἀπὸ τῆς κεφαλῆς μὲν ἀρχομένην, τελευτῶσαν δὲ περὶ τὴν τοῦ ἥπατος ἕδραν, ἀκοήν· ὅση δʼ αὐτῆς ταχεῖα, ὀξεῖαν, ὅση δὲ βραδυτέρα, βαρυτέραν· τὴν δὲ ὁμοίαν ὁμαλήν τε καὶ λείαν, τὴν δὲ ἐναντίαν τραχεῖαν·
67cGeriye dördüncü his cinsi kalıyor; içinde birçok çeşit barındırdığı için onu ayırmamız gerekiyor. Bunların hepsine renk dedik: her bedenden akan, parçaları görmeyle his için orantılı olan bir alev. Görmenin oluşunun sebeplerini ise daha önce anlattık.
μεγάλην δὲ τὴν πολλήν, ὅση δὲ ἐναντία, σμικράν. τὰ δὲ περὶ συμφωνίας αὐτῶν ἐν τοῖς ὕστερον λεχθησομένοις ἀνάγκη ῥηθῆναι.
τέταρτον δὴ λοιπὸν ἔτι γένος ἡμῖν αἰσθητικόν, ὃ διελέσθαι δεῖ συχνὰ ἐν ἑαυτῷ ποικίλματα κεκτημένον, ἃ σύμπαντα μὲν χρόας ἐκαλέσαμεν, φλόγα τῶν σωμάτων ἑκάστων ἀπορρέουσαν, ὄψει σύμμετρα μόρια ἔχουσαν πρὸς αἴσθησιν· ὄψεως δʼ ἐν τοῖς πρόσθεν αὐτὸ περὶ τῶν αἰτίων τῆς γενέσεως
67dRenkler hakkında en akla yakın ve uygun sözle şöyle anlatmak yerinde olur: başka şeylerden sürüklenip görmeye çarpan parçaların kimi görmenin kendi parçalarından küçük, kimi büyük, kimi eşittir. Eşit olanlar hissedilmez; bunlara saydam deriz. Büyük ve küçük olanlar ise görmeyi kimi birleştirir, kimi ayırır; bunlar etteki sıcak ve soğukla, dildeki kekre ve ısıttıkları için yakıcı dediğimiz şeylerle kardeştir: beyaz ve siyah, o etkilerin başka bir cinsteki aynısıdır, ama bu sebeplerle başka türlü görünürler.
ἐρρήθη. τῇδʼ οὖν τῶν χρωμάτων πέρι μάλιστα εἰκὸς πρέποι τʼ ἂν ἐπιεικεῖ λόγῳ διεξελθεῖν· τὰ φερόμενα ἀπὸ τῶν ἄλλων μόρια ἐμπίπτοντά τε εἰς τὴν ὄψιν τὰ μὲν ἐλάττω, τὰ δὲ μείζω, τὰ δʼ ἴσα τοῖς αὐτῆς τῆς ὄψεως μέρεσιν εἶναι· τὰ μὲν οὖν ἴσα ἀναίσθητα, ἃ δὴ καὶ διαφανῆ λέγομεν, τὰ δὲ μείζω καὶ ἐλάττω, τὰ μὲν συγκρίνοντα, τὰ δὲ διακρίνοντα αὐτήν, τοῖς περὶ τὴν σάρκα θερμοῖς καὶ ψυχροῖς καὶ τοῖς
67eOnları şöyle adlandırmalıyız: görmeyi ayırana beyaz, tersine siyah. Başka bir ateş cinsinden olup daha hızlı hareket eden bir şey görmeye çarpar, onu gözlere kadar ayırır, gözlerin geçitlerini zorla itip eritir ve oradan bir yığın ateşle birlikte gözyaşı dediğimiz suyu döker; kendisi de ateş olduğu için karşıdan gelen ateşle buluşur. Dışarı fırlayan ateş bir şimşekten gelir gibi çıkarken, içeri giren de nemin çevresinde sönerken, bu karışıklıkta her türlü renk oluşur: bu etkiye göz kamaşması dedik, bunu yapana da parlak ve ışıltılı adını verdik.
περὶ τὴν γλῶτταν στρυφνοῖς, καὶ ὅσα θερμαντικὰ ὄντα δριμέα ἐκαλέσαμεν, ἀδελφὰ εἶναι, τά τε λευκὰ καὶ τὰ μέλανα, ἐκείνων παθήματα γεγονότα ἐν ἄλλῳ γένει τὰ αὐτά, φανταζόμενα δὲ ἄλλα διὰ ταύτας τὰς αἰτίας.
ΤΙ. οὕτως οὖν αὐτὰ προσρητέον· τὸ μὲν διακριτικὸν τῆς ὄψεως λευκόν, τὸ δʼ ἐναντίον αὐτοῦ μέλαν, τὴν δὲ ὀξυτέραν φορὰν καὶ γένους πυρὸς ἑτέρου προσπίπτουσαν καὶ διακρίνουσαν τὴν ὄψιν μέχρι τῶν ὀμμάτων, αὐτάς τε τῶν ὀφθαλμῶν τὰς διεξόδους
βίᾳ διωθοῦσαν καὶ τήκουσαν, πῦρ μὲν ἁθρόον καὶ ὕδωρ, ὃ δάκρυον καλοῦμεν, ἐκεῖθεν ἐκχέουσαν, αὐτὴν δὲ οὖσαν πῦρ ἐξ ἐναντίας ἀπαντῶσαν, καὶ τοῦ μὲν ἐκπηδῶντος πυρὸς οἷον ἀπʼ ἀστραπῆς, τοῦ δʼ εἰσιόντος καὶ περὶ τὸ νοτερὸν κατασβεννυμένου, παντοδαπῶν ἐν τῇ κυκήσει ταύτῃ γιγνομένων χρωμάτων, μαρμαρυγὰς μὲν τὸ πάθος προσείπομεν, τὸ δὲ τοῦτο ἀπεργαζόμενον λαμπρόν τε καὶ στίλβον ἐπωνομάσαμεν.
68bBunların arasındaki ateş cinsi ise gözlerin nemine ulaşıp onunla karışır, ama ışıldamaz; nem içinden geçerek karışan ateşin parıltısı kan renginde bir renk verdiği için ona kırmızı deriz. Parlak, kırmızı ve beyazla karışınca sarı olur. Hangi ölçüde hangilerinin karıştığını söylemek ise, biri bilse bile, akıl işi değildir; çünkü bu konuda ne bir zorunluluğu ne de akla yakın sözü birazcık bile söyleyebilecek biri çıkar. Kırmızı siyah ve beyazla karışınca mor olur.
τὸ δὲ τούτων αὖ μεταξὺ πυρὸς γένος, πρὸς μὲν τὸ τῶν ὀμμάτων ὑγρὸν ἀφικνούμενον καὶ κεραννύμενον αὐτῷ, στίλβον δὲ οὔ· τῇ δὲ διὰ τῆς νοτίδος αὐγῇ τοῦ πυρὸς μειγνυμένου χρῶμα ἔναιμον παρασχομένῃ, τοὔνομα ἐρυθρὸν λέγομεν. λαμπρόν τε ἐρυθρῷ λευκῷ τε μειγνύμενον ξανθὸν γέγονεν· τὸ δὲ ὅσον μέτρον ὅσοις, οὐδʼ εἴ τις εἰδείη, νοῦν ἔχει τὸ λέγειν, ὧν μήτε τινὰ ἀνάγκην μήτε τὸν εἰκότα λόγον καὶ μετρίως ἄν τις εἰπεῖν εἴη δυνατός. ἐρυθρὸν δὲ δὴ
68cBunlar karışıp yakılınca daha çok siyahla karıştırılırsa koyu kahverengi olur. Kızıl, sarı ile gri karışımından, gri beyaz ile siyahtan, soluk sarı da beyazın sarıyla karışmasından olur. Parlakla birleşen beyaz koyu siyahın üstüne düşünce lacivert renk ortaya çıkar; lacivert beyazla karışınca gök mavisi, kızıl siyahla karışınca pırasa yeşili olur.
μέλανι λευκῷ τε κραθὲν ἁλουργόν· ὄρφνινον δέ, ὅταν τούτοις μεμειγμένοις καυθεῖσίν τε μᾶλλον συγκραθῇ μέλαν. πυρρὸν δὲ ξανθοῦ τε καὶ φαιοῦ κράσει γίγνεται, φαιὸν δὲ λευκοῦ τε καὶ μέλανος, τὸ δὲ ὠχρὸν λευκοῦ ξανθῷ μειγνυμένου. λαμπρῷ δὲ λευκὸν συνελθὸν καὶ εἰς μέλαν κατακορὲς ἐμπεσὸν κυανοῦν χρῶμα ἀποτελεῖται, κυανοῦ δὲ λευκῷ κεραννυμένου γλαυκόν, πυρροῦ δὲ μέλανι πράσιον. τὰ δὲ
68dÖtekilerin de, akla yakın mythos'u koruyarak, hangi karışımlara benzetilebileceği bunlardan aşağı yukarı açıktır. Biri bunları fiilen inceleyerek sınamaya kalkarsa, insan tabiatıyla ilahi tabiat arasındaki farkı bilmiyor demektir: tanrı çok şeyi tek bir şeyde karıştırmayı ve tek bir şeyi yeniden çok şeye ayırmayı yeterince bilir ve buna gücü yeter; ama insanlardan hiç kimse ne şimdi bunların hiçbirine yeterlidir ne de gelecekte yeterli olacaktır.
ἄλλα ἀπὸ τούτων σχεδὸν δῆλα αἷς ἂν ἀφομοιούμενα μείξεσιν διασῴζοι τὸν εἰκότα μῦθον. εἰ δέ τις τούτων ἔργῳ σκοπούμενος βάσανον λαμβάνοι, τὸ τῆς ἀνθρωπίνης καὶ θείας φύσεως ἠγνοηκὼς ἂν εἴη διάφορον, ὅτι θεὸς μὲν τὰ πολλὰ εἰς ἓν συγκεραννύναι καὶ πάλιν ἐξ ἑνὸς εἰς πολλὰ διαλύειν ἱκανῶς ἐπιστάμενος ἅμα καὶ δυνατός, ἀνθρώπων δὲ οὐδεὶς οὐδέτερα τούτων ἱκανὸς οὔτε ἔστι νῦν οὔτε εἰς αὖθίς ποτε ἔσται.
68eBütün bunlar o zaman zorunluluk gereği bu tabiattaydı; en güzelin ve en iyinin ustası, kendine yeten ve en eksiksiz tanrıyı doğururken onları oluşan şeylerin arasında devraldı: bunlarla ilgili sebepleri hizmetkâr olarak kullandı, oluşan her şeydeki iyiyi ise kendisi işledi.
Bu yüzden sebebin iki türünü ayırmalıyız: biri zorunlu, öteki ilahi. İlahi olanı, tabiatımızın elverdiği ölçüde mesut bir hayat edinmek için her şeyde aramalıyız; zorunlu olanı ise ilahi olan uğruna aramalıyız. Çünkü bunlar olmadan, peşinde koştuğumuz o şeyleri tek başlarına ne kavrayabiliriz ne elde edebiliriz ne de başka bir şekilde onlardan pay alabiliriz.
ταῦτα δὴ πάντα τότε ταύτῃ πεφυκότα ἐξ ἀνάγκης ὁ τοῦ καλλίστου τε καὶ ἀρίστου δημιουργὸς ἐν τοῖς γιγνομένοις παρελάμβανεν, ἡνίκα τὸν αὐτάρκη τε καὶ τὸν τελεώτατον θεὸν ἐγέννα, χρώμενος μὲν ταῖς περὶ ταῦτα αἰτίαις ὑπηρετούσαις, τὸ δὲ εὖ τεκταινόμενος ἐν πᾶσιν τοῖς γιγνομένοις αὐτός.
ΤΙ. διὸ δὴ χρὴ δύʼ αἰτίας εἴδη διορίζεσθαι, τὸ μὲν ἀναγκαῖον, τὸ δὲ θεῖον, καὶ τὸ μὲν θεῖον ἐν ἅπασιν ζητεῖν
69aŞimdi, marangozların önüne konmuş kereste (hylē) gibi, sebeplerin türleri de elenip ayıklanmış olarak önümüzde hazır duruyor ve sözün geri kalanını bunlardan dokumamız gerekiyor. O hâlde kısaca yeniden başa dönelim, buraya hangi noktadan geldiysek hızla oraya varalım ve artık mythos'a öncekilere uyan bir son ve bir doruk koymaya çalışalım.
κτήσεως ἕνεκα εὐδαίμονος βίου, καθʼ ὅσον ἡμῶν ἡ φύσις ἐνδέχεται, τὸ δὲ ἀναγκαῖον ἐκείνων χάριν, λογιζόμενον ὡς ἄνευ τούτων οὐ δυνατὰ αὐτὰ ἐκεῖνα ἐφʼ οἷς σπουδάζομεν μόνα κατανοεῖν οὐδʼ αὖ λαβεῖν οὐδʼ ἄλλως πως μετασχεῖν.
ὅτʼ οὖν δὴ τὰ νῦν οἷα τέκτοσιν ἡμῖν ὕλη παράκειται τὰ τῶν αἰτίων γένη διυλισμένα, ἐξ ὧν τὸν ἐπίλοιπον λόγον δεῖ συνυφανθῆναι, πάλιν ἐπʼ ἀρχὴν ἐπανέλθωμεν διὰ βραχέων, ταχύ τε εἰς ταὐτὸν πορευθῶμεν ὅθεν δεῦρο ἀφικόμεθα,
69bBaşta da söylendiği gibi, bunlar düzensiz bir hâldeyken tanrı her birinin hem kendi içinde hem de birbirleriyle ilişkisinde orantılar meydana getirdi; orantılı ve ölçüdeş olabilecekleri kadar ve olabilecekleri her yerde. Çünkü o zaman bunlar, rastlantıyla olan dışında, bu orantılardan hiç pay almıyordu; bugün adını andığımız şeylerden, ateş, su ya da başka herhangi biri gibi, hiçbiri anılmaya bile değmezdi. Tanrı bütün bunları önce düzene koydu, sonra bunlardan şu kâinatı kurdu: ölümlü ve ölümsüz bütün canlıları kendi içinde taşıyan tek bir canlı.
καὶ τελευτὴν ἤδη κεφαλήν τε τῷ μύθῳ πειρώμεθα ἁρμόττουσαν ἐπιθεῖναι τοῖς πρόσθεν. ὥσπερ γὰρ οὖν καὶ κατʼ ἀρχὰς ἐλέχθη, ταῦτα ἀτάκτως ἔχοντα ὁ θεὸς ἐν ἑκάστῳ τε αὐτῷ πρὸς αὑτὸ καὶ πρὸς ἄλληλα συμμετρίας ἐνεποίησεν, ὅσας τε καὶ ὅπῃ δυνατὸν ἦν ἀνάλογα καὶ σύμμετρα εἶναι. τότε γὰρ οὔτε τούτων, ὅσον μὴ τύχῃ, τι μετεῖχεν, οὔτε τὸ παράπαν ὀνομάσαι τῶν νῦν ὀνομαζομένων ἀξιόλογον ἦν οὐδέν, οἷον πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ εἴ τι τῶν ἄλλων· ἀλλὰ πάντα ταῦτα
69cİlahi olanların ustası bizzat kendisi oldu; ölümlülerin oluşumunu ise kendi doğurduklarına buyurdu. Onlar da onu taklit ettiler: psykhē'nin ölümsüz ilkesini devralıp çevresine ölümlü bir beden yonttular, bütün bedeni ona binek yaptılar ve bedenin içine psykhē'nin başka bir eidos'unu, ölümlü olanı da kurdular. Bu ölümlü eidos kendi içinde korkunç ve kaçınılmaz hâller taşır: önce haz, kötülüğün en büyük yemi; sonra acılar, insanı iyi şeylerden kaçıranlar; bir de cüret ve korku, iki akılsız danışman; yatıştırılması güç thymos ve kolayca yoldan çıkan umut.
πρῶτον διεκόσμησεν, ἔπειτʼ ἐκ τούτων πᾶν τόδε συνεστήσατο, ζῷον ἓν ζῷα ἔχον τὰ πάντα ἐν ἑαυτῷ θνητὰ ἀθάνατά τε. καὶ τῶν μὲν θείων αὐτὸς γίγνεται δημιουργός, τῶν δὲ θνητῶν τὴν γένεσιν τοῖς ἑαυτοῦ γεννήμασιν δημιουργεῖν προσέταξεν. οἱ δὲ μιμούμενοι, παραλαβόντες ἀρχὴν ψυχῆς ἀθάνατον, τὸ μετὰ τοῦτο θνητὸν σῶμα αὐτῇ περιετόρνευσαν ὄχημά τε πᾶν τὸ σῶμα ἔδοσαν ἄλλο τε εἶδος ἐν αὐτῷ ψυχῆς προσῳκοδόμουν τὸ θνητόν, δεινὰ καὶ ἀναγκαῖα ἐν ἑαυτῷ
69dTanrılar bunları akıldan yoksun hisle ve her şeye kalkışan aşkla karıştırarak ölümlü türü zorunluluk gereği bir araya getirdiler. Bu yüzden, tam bir zorunluluk olmadıkça ilahi olanı kirletmekten çekindikleri için, ölümlüyü ondan ayırıp bedenin başka bir evine yerleştirdiler: baş ile göğüs arasına bir boyun koyarak ikisinin arasına bir kıstak, bir sınır ördüler ki ayrı dursunlar.
παθήματα ἔχον, πρῶτον μὲν ἡδονήν, μέγιστον κακοῦ δέλεαρ, ἔπειτα λύπας, ἀγαθῶν φυγάς, ἔτι δʼ αὖ θάρρος καὶ φόβον, ἄφρονε συμβούλω, θυμὸν δὲ δυσπαραμύθητον, ἐλπίδα δʼ εὐπαράγωγον· αἰσθήσει δὲ ἀλόγῳ καὶ ἐπιχειρητῇ παντὸς ἔρωτι συγκερασάμενοι ταῦτα, ἀναγκαίως τὸ θνητὸν γένος συνέθεσαν. καὶ διὰ ταῦτα δὴ σεβόμενοι μιαίνειν τὸ θεῖον, ὅτι μὴ πᾶσα ἦν ἀνάγκη, χωρὶς ἐκείνου κατοικίζουσιν εἰς
69ePsykhē'nin ölümlü türünü göğse, göğüs kafesi denen yere bağladılar.
Bu türün bir kısmı tabiatça daha iyi, bir kısmı daha kötü olduğundan, göğüs boşluğunu da, bir evde kadınların odasını erkeklerinkinden ayırır gibi ikiye böldüler ve aralarına bir bölme olarak diyaframı koydular.
ἄλλην τοῦ σώματος οἴκησιν τὸ θνητόν, ἰσθμὸν καὶ ὅρον διοικοδομήσαντες τῆς τε κεφαλῆς καὶ τοῦ στήθους, αὐχένα μεταξὺ τιθέντες, ἵνʼ εἴη χωρίς. ἐν δὴ τοῖς στήθεσιν καὶ τῷ καλουμένῳ θώρακι τὸ τῆς ψυχῆς θνητὸν γένος ἐνέδουν.
ΤΙ. καὶ ἐπειδὴ τὸ μὲν ἄμεινον αὐτῆς, τὸ δὲ χεῖρον ἐπεφύκει, διοικοδομοῦσι τοῦ θώρακος αὖ τὸ κύτος, διορίζοντες οἷον
70aPsykhē'nin cesaretten ve thymos'tan pay alan, yenmeye düşkün kısmını başa daha yakın, diyaframla boyun arasına yerleştirdiler; öyle ki logos'a kulak versin, arzular türü kale burcundan gelen buyruğa ve söze kendi isteğiyle hiçbir şekilde boyun eğmek istemediğinde de logos'la birlikte onu zorla dizginlesin. Kalbi ise, damarların düğümünü ve bütün uzuvlarda hızla dolaşan kanın kaynağını, muhafızların odasına yerleştirdiler. Amaçları şuydu: thymos'un hiddeti kaynadığında, yani logos dışarıdan ya da içerideki arzulardan birinden uzuvlara karşı haksız bir eylem yapıldığını haber verdiğinde, bedendeki duyabilen her şey bütün dar geçitlerden gelen öğütleri ve tehditleri çabucak duyup kulak versin, her bakımdan ardından gitsin ve böylece içlerindeki en iyi olanın hepsine önderlik etmesine izin versin.
γυναικῶν, τὴν δὲ ἀνδρῶν χωρὶς οἴκησιν, τὰς φρένας διάφραγμα εἰς τὸ μέσον αὐτῶν τιθέντες. τὸ μετέχον οὖν τῆς ψυχῆς ἀνδρείας καὶ θυμοῦ, φιλόνικον ὄν, κατῴκισαν ἐγγυτέρω τῆς κεφαλῆς μεταξὺ τῶν φρενῶν τε καὶ αὐχένος, ἵνα τοῦ λόγου κατήκοον ὂν κοινῇ μετʼ ἐκείνου βίᾳ τὸ τῶν ἐπιθυμιῶν κατέχοι γένος, ὁπότʼ ἐκ τῆς ἀκροπόλεως τῷ τʼ ἐπιτάγματι καὶ λόγῳ μηδαμῇ πείθεσθαι ἑκὸν ἐθέλοι· τὴν δὲ δὴ καρδίαν
ἅμμα τῶν φλεβῶν καὶ πηγὴν τοῦ περιφερομένου κατὰ πάντα τὰ μέλη σφοδρῶς αἵματος εἰς τὴν δορυφορικὴν οἴκησιν κατέστησαν, ἵνα, ὅτε ζέσειεν τὸ τοῦ θυμοῦ μένος, τοῦ λόγου παραγγείλαντος ὥς τις ἄδικος περὶ αὐτὰ γίγνεται πρᾶξις ἔξωθεν ἢ καί τις ἀπὸ τῶν ἔνδοθεν ἐπιθυμιῶν, ὀξέως διὰ πάντων τῶν στενωπῶν πᾶν ὅσον αἰσθητικὸν ἐν τῷ σώματι, τῶν τε παρακελεύσεων καὶ ἀπειλῶν αἰσθανόμενον, γίγνοιτο ἐπήκοον καὶ ἕποιτο πάντῃ, καὶ τὸ βέλτιστον οὕτως ἐν αὐτοῖς
70cKorkunç bir şey beklenirken ve thymos uyandığında kalp çarpar. Tanrılar öfkelenenlerdeki bu tür kabarmanın hep ateş yüzünden olacağını önceden bildikleri için kalbe bir yardım tasarladılar ve akciğeri yerleştirdiler: önce yumuşak ve kansız, sonra da içinde sünger gibi delik deşik boşluklar bulunan bir organ; öyle ki havayı ve içilen suyu alıp kalbi serinletsin, yanma sırasında ona soluk ve ferahlık versin.
πᾶσιν ἡγεμονεῖν ἐῷ. τῇ δὲ δὴ πηδήσει τῆς καρδίας ἐν τῇ τῶν δεινῶν προσδοκίᾳ καὶ τῇ τοῦ θυμοῦ ἐγέρσει, προγιγνώσκοντες ὅτι διὰ πυρὸς ἡ τοιαύτη πᾶσα ἔμελλεν οἴδησις γίγνεσθαι τῶν θυμουμένων, ἐπικουρίαν αὐτῇ μηχανώμενοι τὴν τοῦ πλεύμονος ἰδέαν ἐνεφύτευσαν, πρῶτον μὲν μαλακὴν καὶ ἄναιμον, εἶτα σήραγγας ἐντὸς ἔχουσαν οἷον σπόγγου κατατετρημένας, ἵνα τό τε πνεῦμα καὶ τὸ πῶμα δεχομένη,
70dBu yüzden nefes borusunun kanallarını akciğere açtılar ve akciğeri kalbin çevresine bir yastık gibi yerleştirdiler. Böylece thymos kalpte doruğa vardığında kalp, yerini veren bir şeye çarpıp serinleyecek, daha az zorlanacak ve thymos'la birlikte logos'a daha iyi hizmet edebilecekti.
Psykhē'nin yiyecek ve içecek arzulayan, bedenin tabiatı yüzünden muhtaç olduğu her şeyi arzulayan kısmını ise diyaframla göbeğe doğru uzanan sınır arasına yerleştirdiler; bütün bu bölgede bedenin beslenmesi için bir yemlik kurmuş gibi oldular.
ψύχουσα, ἀναπνοὴν καὶ ῥᾳστώνην ἐν τῷ καύματι παρέχοι· διὸ δὴ τῆς ἀρτηρίας ὀχετοὺς ἐπὶ τὸν πλεύμονα ἔτεμον, καὶ περὶ τὴν καρδίαν αὐτὸν περιέστησαν οἷον μάλαγμα, ἵνʼ ὁ θυμὸς ἡνίκα ἐν αὐτῇ ἀκμάζοι, πηδῶσα εἰς ὑπεῖκον καὶ ἀναψυχομένη, πονοῦσα ἧττον, μᾶλλον τῷ λόγῳ μετὰ θυμοῦ δύναιτο ὑπηρετεῖν.
τὸ δὲ δὴ σίτων τε καὶ ποτῶν ἐπιθυμητικὸν τῆς ψυχῆς καὶ ὅσων ἔνδειαν διὰ τὴν τοῦ σώματος ἴσχει φύσιν, τοῦτο
70eOnu oraya vahşi bir hayvan gibi bağladılar; ama bir ölümlü tür hiç var olacaksa, onu öteki kısımlara bağlı olarak beslemek zorunluydu.
Böylece hep yemliğin başında otlasın, düşünüp karar veren kısımdan olabildiğince uzakta otursun, olabildiğince az gürültü ve bağırtı çıkarsın ve en üstün kısım herkesin ortak ve tek tek yararına olanı sükûnet içinde düşünebilsin diye ona yerini orada verdiler.
εἰς τὸ μεταξὺ τῶν τε φρενῶν καὶ τοῦ πρὸς τὸν ὀμφαλὸν ὅρου κατῴκισαν, οἷον φάτνην ἐν ἅπαντι τούτῳ τῷ τόπῳ τῇ τοῦ σώματος τροφῇ τεκτηνάμενοι· καὶ κατέδησαν δὴ τὸ τοιοῦτον ἐνταῦθα ὡς θρέμμα ἄγριον, τρέφειν δὲ συνημμένον ἀναγκαῖον, εἴπερ τι μέλλοι ποτὲ θνητὸν ἔσεσθαι γένος.
ΤΙ. ἵνʼ οὖν ἀεὶ νεμόμενον πρὸς φάτνῃ καὶ ὅτι πορρωτάτω τοῦ βουλευομένου κατοικοῦν, θόρυβον καὶ βοὴν ὡς ἐλαχίστην παρέχον,
71aBu kısmın logos'u anlamayacağını, bir yolla bazı sözleri hissetse bile onları önemsemenin tabiatında olmayacağını, gece gündüz en çok hayallerle ve görüntülerle büyüleneceğini biliyorlardı. Tanrı da buna karşı bir tedbir olarak karaciğeri kurup bu kısmın oturduğu yere koydu; onu sık, düz ve parlak, hem tatlı hem de acılık taşıyan bir şey olarak tasarladı. Amacı şuydu: nous'tan gelen düşüncelerin gücü, izleri alıp görüntüleri gösteren bir aynaya yansır gibi karaciğere yansısın. Bu güç, karaciğerin kendine akraba olan acılığından yararlanıp sert bir tehditle üzerine geldiğinde bu kısmı korkutsun: acılığı bütün karaciğere hızla karıştırarak safra renkleri belirtsin, karaciğeri bütünüyle büzüp buruşuk ve pürüzlü yapsın; lobunu dik konumundan bükerek ve büzerek, keselerini ve kapılarını tıkayıp kapatarak acı ve sıkıntı versin. Öte yandan düşünceden gelen bir yumuşaklık esintisi bunun tersi görüntüler çizdiğinde, kendi tabiatına zıt olanı ne harekete geçirmek ne de ona dokunmak istemediği için acılığı yatıştırsın; karaciğerin kendisinde doğuştan bulunan tatlılığı kullanarak onun her yanını dümdüz, pürüzsüz ve serbest hâle getirsin ve karaciğerin çevresine yerleşmiş psykhē kısmını yumuşak başlı ve neşeli kılsın. Böylece bu kısım geceyi ölçülü geçirecek ve logos'tan, phronēsis'ten payı olmadığı için uykusunda kehanetten yararlanacaktı.
τὸ κράτιστον καθʼ ἡσυχίαν περὶ τοῦ πᾶσι κοινῇ καὶ ἰδίᾳ συμφέροντος ἐῷ βουλεύεσθαι, διὰ ταῦτα ἐνταῦθʼ ἔδοσαν αὐτῷ τὴν τάξιν. εἰδότες δὲ αὐτὸ ὡς λόγου μὲν οὔτε συνήσειν ἔμελλεν, εἴ τέ πῃ καὶ μεταλαμβάνοι τινὸς αὐτῶν αἰσθήσεως, οὐκ ἔμφυτον αὐτῷ τὸ μέλειν τινῶν ἔσοιτο λόγων, ὑπὸ δὲ εἰδώλων καὶ φαντασμάτων νυκτός τε καὶ μεθʼ ἡμέραν μάλιστα ψυχαγωγήσοιτο, τούτῳ δὴ θεὸς ἐπιβουλεύσας αὐτῷ τὴν ἥπατος
ἰδέαν συνέστησε καὶ ἔθηκεν εἰς τὴν ἐκείνου κατοίκησιν, πυκνὸν καὶ λεῖον καὶ λαμπρὸν καὶ γλυκὺ καὶ πικρότητα ἔχον μηχανησάμενος, ἵνα ἐν αὐτῷ τῶν διανοημάτων ἡ ἐκ τοῦ νοῦ φερομένη δύναμις, οἷον ἐν κατόπτρῳ δεχομένῳ τύπους καὶ κατιδεῖν εἴδωλα παρέχοντι, φοβοῖ μὲν αὐτό, ὁπότε μέρει τῆς πικρότητος χρωμένη συγγενεῖ, χαλεπὴ προσενεχθεῖσα ἀπειλῇ, κατὰ πᾶν ὑπομειγνῦσα ὀξέως τὸ ἧπαρ, χολώδη χρώματα ἐμφαίνοι, συνάγουσά τε πᾶν ῥυσὸν καὶ τραχὺ ποιοῖ,
λοβὸν δὲ καὶ δοχὰς πύλας τε τὸ μὲν ἐξ ὀρθοῦ κατακάμπτουσα καὶ συσπῶσα, τὰ δὲ ἐμφράττουσα συγκλείουσά τε, λύπας καὶ ἄσας παρέχοι, καὶ ὅτʼ αὖ τἀναντία φαντάσματα ἀποζωγραφοῖ πρᾳότητός τις ἐκ διανοίας ἐπίπνοια, τῆς μὲν πικρότητος ἡσυχίαν παρέχουσα τῷ μήτε κινεῖν μήτε προσάπτεσθαι τῆς ἐναντίας ἑαυτῇ φύσεως ἐθέλειν, γλυκύτητι δὲ τῇ κατʼ ἐκεῖνο συμφύτῳ πρὸς αὐτὸ χρωμένη καὶ πάντα
71dÇünkü bizi kuranlar, babalarının ölümlü türü ellerinden geldiğince en iyi biçimde yapmalarını buyururken verdiği talimatı hatırlıyorlardı; bu yüzden içimizdeki aşağılık kısmı bile doğru yola sokmak için, bir şekilde hakikate dokunabilsin diye kehanet yerini onda kurdular.
ὀρθὰ καὶ λεῖα αὐτοῦ καὶ ἐλεύθερα ἀπευθύνουσα, ἵλεών τε καὶ εὐήμερον ποιοῖ τὴν περὶ τὸ ἧπαρ ψυχῆς μοῖραν κατῳκισμένην, ἔν τε τῇ νυκτὶ διαγωγὴν ἔχουσαν μετρίαν, μαντείᾳ χρωμένην καθʼ ὕπνον, ἐπειδὴ λόγου καὶ φρονήσεως οὐ μετεῖχε. μεμνημένοι γὰρ τῆς τοῦ πατρὸς ἐπιστολῆς οἱ συστήσαντες ἡμᾶς, ὅτε τὸ θνητὸν ἐπέστελλεν γένος ὡς ἄριστον εἰς δύναμιν ποιεῖν, οὕτω δὴ κατορθοῦντες καὶ τὸ φαῦλον
71eTanrının kehaneti insanın akılsızlığına verdiğinin yeterli bir işareti şudur: aklı başında hiç kimse ilahi ilhamlı ve doğru bir kehanete ulaşmaz; buna ancak uykuda phronēsis gücü bağlanmışken, hastalık yüzünden ya da bir tanrı coşkusuyla aklı yerinden oynamışken ulaşılır.
Ama düşte ya da uyanıkken kehanet ve ilham tabiatının söylediklerini hatırlayıp üzerinde düşünmek, görülen bütün hayalleri akıl yürüterek çözümlemek, neye işaret ettiklerini, kime gelecek, geçmiş ya da şimdiki bir kötülük mü iyilik mi haber verdiklerini ayırt etmek aklı başında olanın işidir.
ἡμῶν, ἵνα ἀληθείας πῃ προσάπτοιτο, κατέστησαν ἐν τούτῳ τὸ μαντεῖον. ἱκανὸν δὲ σημεῖον ὡς μαντικὴν ἀφροσύνῃ θεὸς ἀνθρωπίνῃ δέδωκεν· οὐδεὶς γὰρ ἔννους ἐφάπτεται μαντικῆς ἐνθέου καὶ ἀληθοῦς, ἀλλʼ ἢ καθʼ ὕπνον τὴν τῆς φρονήσεως πεδηθεὶς δύναμιν ἢ διὰ νόσον, ἢ διά τινα ἐνθουσιασμὸν παραλλάξας.
ΤΙ. ἀλλὰ συννοῆσαι μὲν ἔμφρονος τά τε ῥηθέντα ἀναμνησθέντα ὄναρ ἢ ὕπαρ ὑπὸ τῆς μαντικῆς τε καὶ ἐνθουσιαστικῆς φύσεως, καὶ ὅσα ἂν φαντάσματα
72aAma delirmiş ve hâlâ o hâlde kalan birinin işi, kendi gördüklerini ve söylediklerini yargılamak değildir; çok eskiden beri haklı olarak söylenir ki kendi işini yapmak ve kendini tanımak yalnız itidalli olana yaraşır. Bu yüzden ilahi ilhamlı kehanetlerin başına yargıç olarak yorumcular sınıfını koymak âdettir.
ὀφθῇ, πάντα λογισμῷ διελέσθαι ὅπῃ τι σημαίνει καὶ ὅτῳ μέλλοντος ἢ παρελθόντος ἢ παρόντος κακοῦ ἢ ἀγαθοῦ· τοῦ δὲ μανέντος ἔτι τε ἐν τούτῳ μένοντος οὐκ ἔργον τὰ φανέντα καὶ φωνηθέντα ὑφʼ ἑαυτοῦ κρίνειν, ἀλλʼ εὖ καὶ πάλαι λέγεται τὸ πράττειν καὶ γνῶναι τά τε αὑτοῦ καὶ ἑαυτὸν σώφρονι μόνῳ προσήκειν. ὅθεν δὴ καὶ τὸ τῶν προφητῶν γένος ἐπὶ
72bBazıları onlara kâhin der; ama bu, işin aslını hiç bilmemektir: onlar bilmecelerle gelen sözün ve görüntünün yorumcularıdır, kâhin değil; onlara en doğru biçimde kehanetin yorumcuları denebilir.
Karaciğerin tabiatı işte bu sebeplerle, kehanet uğruna böyledir ve söylediğimiz yerde bulunur. Her canlı hayattayken karaciğer daha açık işaretler taşır; hayattan yoksun kalınca körleşir, kehanetleri de açık bir şeye işaret edemeyecek kadar bulanıklaşır.
ταῖς ἐνθέοις μαντείαις κριτὰς ἐπικαθιστάναι νόμος· οὓς μάντεις αὐτοὺς ὀνομάζουσίν τινες, τὸ πᾶν ἠγνοηκότες ὅτι τῆς διʼ αἰνιγμῶν οὗτοι φήμης καὶ φαντάσεως ὑποκριταί, καὶ οὔτι μάντεις, προφῆται δὲ μαντευομένων δικαιότατα ὀνομάζοιντʼ ἄν.
ἡ μὲν οὖν φύσις ἥπατος διὰ ταῦτα τοιαύτη τε καὶ ἐν τόπῳ ᾧ λέγομεν πέφυκε, χάριν μαντικῆς· καὶ ἔτι μὲν δὴ ζῶντος ἑκάστου τὸ τοιοῦτον σημεῖα ἐναργέστερα ἔχει, στερηθὲν δὲ τοῦ ζῆν γέγονε τυφλὸν καὶ τὰ μαντεῖα ἀμυδρότερα
72cKomşusu olan iç organın yapısı ve yeri ise karaciğer uğruna sol tarafta oluşmuştur: onu hep parlak ve temiz tutsun diye, aynanın yanında her zaman hazır duran bir silme bezi gibi. Bu yüzden bedenin hastalıkları yüzünden karaciğerin çevresinde birtakım kirler oluştuğunda, dalağın gevşek dokusu onları temizleyerek hepsini içine alır; çünkü dalak oyuk ve kansız bir dokudur.
ἔσχεν τοῦ τι σαφὲς σημαίνειν. ἡ δʼ αὖ τοῦ γείτονος αὐτῷ σύστασις καὶ ἕδρα σπλάγχνου γέγονεν ἐξ ἀριστερᾶς χάριν ἐκείνου, τοῦ παρέχειν αὐτὸ λαμπρὸν ἀεὶ καὶ καθαρόν, οἷον κατόπτρῳ παρεσκευασμένον καὶ ἕτοιμον ἀεὶ παρακείμενον ἐκμαγεῖον. διὸ δὴ καὶ ὅταν τινὲς ἀκαθαρσίαι γίγνωνται διὰ νόσους σώματος περὶ τὸ ἧπαρ, πάντα ἡ σπληνὸς καθαίρουσα αὐτὰ δέχεται μανότης, ἅτε κοίλου καὶ ἀναίμου ὑφανθέντος·
72dBu yüzden temizlenen kirlerle dolunca büyür, içten içe irinlenir; beden temizlenince de yeniden küçülüp eski hâline çöker.
Psykhē hakkında söylediklerimizin, yani onun ne kadarının ölümlü ne kadarının ilahi olduğunun, bu kısımların nereye, nelerle birlikte ve ne sebeple ayrı yerleştirildiğinin doğru olduğunu ancak bir tanrı onaylarsa kesin olarak ileri sürebiliriz. Ama akla yakın olanı söylediğimizi hem şimdi hem de konuyu daha çok inceledikçe söylemeyi göze almalıyız; söylenmiş olsun.
ὅθεν πληρούμενος τῶν ἀποκαθαιρομένων μέγας καὶ ὕπουλος αὐξάνεται, καὶ πάλιν, ὅταν καθαρθῇ τὸ σῶμα, ταπεινούμενος εἰς ταὐτὸν συνίζει.
τὰ μὲν οὖν περὶ ψυχῆς, ὅσον θνητὸν ἔχει καὶ ὅσον θεῖον, καὶ ὅπῃ καὶ μεθʼ ὧν καὶ διʼ ἃ χωρὶς ᾠκίσθη, τὸ μὲν ἀληθὲς ὡς εἴρηται, θεοῦ συμφήσαντος τότʼ ἂν οὕτως μόνως διισχυριζοίμεθα· τό γε μὴν εἰκὸς ἡμῖν εἰρῆσθαι, καὶ νῦν καὶ ἔτι μᾶλλον ἀνασκοποῦσι διακινδυνευτέον τὸ φάναι καὶ πεφάσθω.
72eSırada bunlarla aynı yoldan izlememiz gereken konu ise bedenin geri kalanının nasıl oluştuğudur. Onun en çok şöyle bir düşünceyle kurulmuş olması yakışır.
Soyumuzu kuranlar, içimizde yiyecek ve içeceğe karşı bir ölçüsüzlük olacağını, oburluk yüzünden ölçülü ve gerekli olandan çok daha fazlasını tüketeceğimizi biliyorlardı. Hastalıklar yüzünden hızlı bir yıkım olmasın ve ölümlü tür daha tamamlanmadan hemen sona ermesin diye, bunu önceden görerek, artakalan içecek ve yiyeceği tutsun diye alt karın denen yeri bir hazne olarak koydular ve bağırsakları onun çevresine sardılar. Böylece besin hızla geçip giderek bedeni hemen yeniden başka besine muhtaç etmeyecek, doymazlık doğurup oburluk yüzünden bütün türü felsefeye ve Musa sanatlarına yabancı, içimizdeki en ilahi şeye kulak asmaz hâle getirmeyecekti.
τὸ δʼ ἑξῆς δὴ τούτοισιν κατὰ ταὐτὰ μεταδιωκτέον· ἦν δὲ τὸ τοῦ σώματος ἐπίλοιπον ᾗ γέγονεν. ἐκ δὴ λογισμοῦ τοιοῦδε συνίστασθαι μάλιστʼ ἂν αὐτὸ πάντων πρέποι.
ΤΙ. τὴν ἐσομένην ἐν ἡμῖν ποτῶν καὶ ἐδεστῶν ἀκολασίαν ᾔδεσαν οἱ συντιθέντες ἡμῶν τὸ γένος, καὶ ὅτι τοῦ μετρίου καὶ ἀναγκαίου διὰ μαργότητα πολλῷ χρησοίμεθα πλέονι· ἵνʼ οὖν μὴ φθορὰ διὰ νόσους ὀξεῖα γίγνοιτο καὶ ἀτελὲς τὸ γένος εὐθὺς
τὸ θνητὸν τελευτῷ, ταῦτα προορώμενοι τῇ τοῦ περιγενησομένου πώματος ἐδέσματός τε ἕξει τὴν ὀνομαζομένην κάτω κοιλίαν ὑποδοχὴν ἔθεσαν, εἵλιξάν τε πέριξ τὴν τῶν ἐντέρων γένεσιν, ὅπως μὴ ταχὺ διεκπερῶσα ἡ τροφὴ ταχὺ πάλιν τροφῆς ἑτέρας δεῖσθαι τὸ σῶμα ἀναγκάζοι, καὶ παρέχουσα ἀπληστίαν, διὰ γαστριμαργίαν ἀφιλόσοφον καὶ ἄμουσον πᾶν ἀποτελοῖ τὸ γένος, ἀνυπήκοον τοῦ θειοτάτου τῶν παρʼ ἡμῖν.
73bKemiklerle etlere ve bu türden bütün tabiata gelince, durum şöyleydi. Bunların hepsinin başlangıcı iliğin oluşmasıdır; çünkü psykhē bedene bağlandığında hayatın bağları iliğin içinde bağlanarak ölümlü türü köklendiriyordu. İliğin kendisi ise başka şeylerden oluştu. Üçgenlerden ilk olan, eğrilmemiş ve düzgün olduğu için ateşi, suyu, havayı ve toprağı en büyük kesinlikle meydana getirebilenleri tanrı her birini kendi türünden ayırıp ayıkladı, birbirleriyle orantılı biçimde karıştırdı ve her ölümlü tür için bütün tohumların bir karışımını tasarlayarak iliği bunlardan yaptı. Ardından psykhē türlerini onun içine dikip bağladı. Psykhē'ler her bir eidos'a göre kaç ve ne tür biçim alacaklarsa, iliğin kendisini de daha ilk paylaştırmada hemen o sayıda ve o nitelikte biçimlere ayırdı.
τὸ δὲ ὀστῶν καὶ σαρκῶν καὶ τῆς τοιαύτης φύσεως πέρι πάσης ὧδε ἔσχεν. τούτοις σύμπασιν ἀρχὴ μὲν ἡ τοῦ μυελοῦ γένεσις· οἱ γὰρ τοῦ βίου δεσμοί, τῆς ψυχῆς τῷ σώματι συνδουμένης, ἐν τούτῳ διαδούμενοι κατερρίζουν τὸ θνητὸν γένος· αὐτὸς δὲ ὁ μυελὸς γέγονεν ἐξ ἄλλων. τῶν γὰρ τριγώνων ὅσα πρῶτα ἀστραβῆ καὶ λεῖα ὄντα πῦρ τε καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα καὶ γῆν διʼ ἀκριβείας μάλιστα ἦν παρασχεῖν δυνατά, ταῦτα ὁ θεὸς ἀπὸ τῶν ἑαυτῶν ἕκαστα γενῶν χωρὶς
73cİlahi tohumu bir tarla gibi içinde taşıyacak olan kısmı her yönden yuvarlak biçimlendirdi ve iliğin bu bölümüne beyin (enkephalos, yani "baştaki") adını verdi; çünkü her canlı tamamlandığında bunu saran kap baş olacaktı.
ἀποκρίνων, μειγνὺς δὲ ἀλλήλοις σύμμετρα, πανσπερμίαν παντὶ θνητῷ γένει μηχανώμενος, τὸν μυελὸν ἐξ αὐτῶν ἀπηργάσατο, καὶ μετὰ ταῦτα δὴ φυτεύων ἐν αὐτῷ κατέδει τὰ τῶν ψυχῶν γένη, σχημάτων τε ὅσα ἔμελλεν αὖ σχήσειν οἷά τε καθʼ ἕκαστα εἴδη, τὸν μυελὸν αὐτὸν τοσαῦτα καὶ τοιαῦτα διῃρεῖτο σχήματα εὐθὺς ἐν τῇ διανομῇ τῇ κατʼ ἀρχάς. καὶ τὴν μὲν τὸ θεῖον σπέρμα οἷον ἄρουραν μέλλουσαν ἕξειν ἐν αὑτῇ περιφερῆ πανταχῇ πλάσας ἐπωνόμασεν τοῦ μυελοῦ
73dPsykhē'nin geri kalan ölümlü kısmını taşıyacak olanı ise hem yuvarlak hem uzunca biçimlere ayırdı ve hepsine ilik adını verdi. Bunlardan, demir atar gibi, bütün psykhē'nin bağlarını salarak artık bütün bedenimizi iliğin çevresinde işledi; önce onun çevresine baştan başa kemikten bir örtü çattı.
ταύτην τὴν μοῖραν ἐγκέφαλον, ὡς ἀποτελεσθέντος ἑκάστου ζῴου τὸ περὶ τοῦτʼ ἀγγεῖον κεφαλὴν γενησόμενον· ὃ δʼ αὖ τὸ λοιπὸν καὶ θνητὸν τῆς ψυχῆς ἔμελλε καθέξειν, ἅμα στρογγύλα καὶ προμήκη διῃρεῖτο σχήματα, μυελὸν δὲ πάντα ἐπεφήμισεν, καὶ καθάπερ ἐξ ἀγκυρῶν βαλλόμενος ἐκ τούτων πάσης ψυχῆς δεσμοὺς περὶ τοῦτο σύμπαν ἤδη τὸ σῶμα ἡμῶν ἀπηργάζετο, στέγασμα μὲν αὐτῷ πρῶτον συμπηγνὺς περὶ
73eKemiği şöyle kurdu: elenmiş, temiz ve düzgün toprağı yoğurup ilikle ıslattı, sonra onu ateşe koydu, ardından suya daldırdı, sonra yine ateşe, sonra yine suya; böyle defalarca birinden ötekine aktararak onu ikisinin de eritemeyeceği bir hâle getirdi.
Bundan bolca yararlanarak beynin çevresine kemikten bir küre yonttu ve buna dar bir çıkış bıraktı.
ὅλον ὀστέινον. τὸ δὲ ὀστοῦν συνίστησιν ὧδε. γῆν διαττήσας καθαρὰν καὶ λείαν ἐφύρασε καὶ ἔδευσεν μυελῷ, καὶ μετὰ τοῦτο εἰς πῦρ αὐτὸ ἐντίθησιν, μετʼ ἐκεῖνο δὲ εἰς ὕδωρ βάπτει, πάλιν δὲ εἰς πῦρ, αὖθίς τε εἰς ὕδωρ· μεταφέρων δʼ οὕτω πολλάκις εἰς ἑκάτερον ὑπʼ ἀμφοῖν ἄτηκτον ἀπηργάσατο.
ΤΙ. καταχρώμενος δὴ τούτῳ περὶ μὲν τὸν ἐγκέφαλον αὐτοῦ σφαῖραν περιετόρνευσεν ὀστεΐνην, ταύτῃ δὲ στενὴν διέξοδον
74aBoyundaki ve sırttaki iliğin çevresine de bu maddeden omurlar biçimlendirip, baştan başlayarak bütün gövde boyunca menteşeler gibi alt alta dizdi. Böylece bütün tohumu korumak için onu taş gibi bir surla çevirdi; araya eklemler yaptı ve hareket ve bükülme için bunlarda arada duran orta bir güç olarak Başka'nın gücünden yararlandı. Kemik tabiatının durumunu ise gereğinden daha kırılgan ve daha az esnek buldu; ayrıca kızıp yeniden soğuduğunda çürüyüp içindeki tohumu çabucak bozacağını düşündü. Bu yüzden kirişlerin ve etin türünü şu amaçla tasarladı: kirişlerle bütün uzuvları bağlayıp, kirişler menteşelerin çevresinde gerilip gevşedikçe bedenin bükülüp uzanmasını sağlayacaktı. Et ise sıcaklara karşı siper, soğuklara karşı kalkan, düşmelere karşı da keçe eşyalar gibi bir koruma olacaktı: bedenlere yumuşakça ve tatlılıkla yer verecek, içinde sıcak bir nem taşıyıp yazın terleyip dışı nemlendikçe bütün bedene kendine has bir serinlik verecek, kışın da yine bu ateşle dışarıdan gelip çevreyi saran ayazı ölçülü bir biçimde savacaktı.
κατελείπετο· καὶ περὶ τὸν διαυχένιον ἅμα καὶ νωτιαῖον μυελὸν ἐξ αὐτοῦ σφονδύλους πλάσας ὑπέτεινεν οἷον στρόφιγγας, ἀρξάμενος ἀπὸ τῆς κεφαλῆς, διὰ παντὸς τοῦ κύτους. καὶ τὸ πᾶν δὴ σπέρμα διασῴζων οὕτως λιθοειδεῖ περιβόλῳ συνέφραξεν, ἐμποιῶν ἄρθρα, τῇ θατέρου προσχρώμενος ἐν αὐτοῖς ὡς μέσῃ ἐνισταμένῃ δυνάμει, κινήσεως καὶ κάμψεως ἕνεκα. τὴν δʼ αὖ τῆς ὀστεΐνης φύσεως ἕξιν ἡγησάμενος
τοῦ δέοντος κραυροτέραν εἶναι καὶ ἀκαμπτοτέραν, διάπυρόν τʼ αὖ γιγνομένην καὶ πάλιν ψυχομένην σφακελίσασαν ταχὺ διαφθερεῖν τὸ σπέρμα ἐντὸς αὑτῆς, διὰ ταῦτα οὕτω τὸ τῶν νεύρων καὶ τὸ τῆς σαρκὸς γένος ἐμηχανᾶτο, ἵνα τῷ μὲν πάντα τὰ μέλη συνδήσας ἐπιτεινομένῳ καὶ ἀνιεμένῳ περὶ τοὺς στρόφιγγας καμπτόμενον τὸ σῶμα καὶ ἐκτεινόμενον παρέχοι, τὴν δὲ σάρκα προβολὴν μὲν καυμάτων, πρόβλημα δὲ χειμώνων, ἔτι δὲ πτωμάτων οἷον τὰ πιλητὰ ἔσεσθαι κτήματα,
74cBizi biçimlendiren balmumu ustası bunları düşünerek suyu, ateşi ve toprağı karıştırıp birbirine uydurdu, ekşi ve tuzludan bir maya yapıp onlara kattı ve böylece özlü ve yumuşak eti kurdu.
σώμασιν μαλακῶς καὶ πρᾴως ὑπείκουσαν, θερμὴν δὲ νοτίδα ἐντὸς ἑαυτῆς ἔχουσαν θέρους μὲν ἀνιδίουσαν καὶ νοτιζομένην ἔξωθεν ψῦχος κατὰ πᾶν τὸ σῶμα παρέξειν οἰκεῖον, διὰ χειμῶνος δὲ πάλιν αὖ τούτῳ τῷ πυρὶ τὸν προσφερόμενον ἔξωθεν καὶ περιιστάμενον πάγον ἀμυνεῖσθαι μετρίως. ταῦτα ἡμῶν διανοηθεὶς ὁ κηροπλάστης, ὕδατι μὲν καὶ πυρὶ καὶ γῇ συμμείξας καὶ συναρμόσας, ἐξ ὀξέος καὶ ἁλμυροῦ συνθεὶς
74dKirişlerin tabiatını ise kemikle mayasız etin karışımından, ikisinin ortasında bir güce sahip tek bir şey olarak karıştırdı ve sarı bir renk kattı. Bu yüzden kirişler etlerden daha gergin ve yapışkan, kemiklerden daha yumuşak ve nemli bir güç kazandı. Tanrı kemikleri ve iliği bunlarla sarıp kirişlerle birbirine bağladı, ardından hepsini üstten etle örttü.
ζύμωμα ὑπομείξας αὐτοῖς, σάρκα ἔγχυμον καὶ μαλακὴν συνέστησεν· τὴν δὲ τῶν νεύρων φύσιν ἐξ ὀστοῦ καὶ σαρκὸς ἀζύμου κράσεως μίαν ἐξ ἀμφοῖν μέσην δυνάμει συνεκεράσατο, ξανθῷ χρώματι προσχρώμενος. ὅθεν συντονωτέραν μὲν καὶ γλισχροτέραν σαρκῶν, μαλακωτέραν δὲ ὀστῶν ὑγροτέραν τε ἐκτήσατο δύναμιν νεῦρα· οἷς συμπεριλαβὼν ὁ θεὸς ὀστᾶ καὶ μυελόν, δήσας πρὸς ἄλληλα νεύροις, μετὰ ταῦτα σαρξὶν
74eKemiklerden psykhē'si en çok olanları en az etle, içten psykhē'si en az olanları en çok ve en sık etle kapladı. Kemiklerin birleşme yerlerinde de, logos orada et bulunması için bir zorunluluk göstermediği yerde, az et bitirdi. Böylece etler ne bükülme yerlerine engel olup bedenleri hareketi güç, dolayısıyla taşınması zor hâle getirecek, ne de çok, sık ve birbirine sıkıca yapışmış olarak sertlikleri yüzünden duyarsızlık yaratıp düşünceyle ilgili yetileri daha unutkan ve daha körelmiş kılacaktı.
Bu yüzden uyluklar, baldırlar, kalçaların çevresi, kol ve önkol kemiklerinin çevresi, bizde eklemi olmayan öteki yerler ve iliklerindeki psykhē azlığı yüzünden phronēsis'ten yoksun olan iç kemikler, bunların hepsi etle doldurulmuştur. Phronēsis taşıyan yerler ise daha az etle kaplıdır; meğer ki tanrı bir eti his uğruna kendi başına böyle kurmuş olsun, dil gibi. Ama çoğu öbür türlüdür.
πάντα αὐτὰ κατεσκίασεν ἄνωθεν. ὅσα μὲν οὖν ἐμψυχότατα τῶν ὀστῶν ἦν, ὀλιγίσταις συνέφραττε σαρξίν, ἃ δʼ ἀψυχότατα ἐντός, πλείσταις καὶ πυκνοτάταις, καὶ δὴ κατὰ τὰς συμβολὰς τῶν ὀστῶν, ὅπῃ μήτινα ἀνάγκην ὁ λόγος ἀπέφαινεν δεῖν αὐτὰς εἶναι, βραχεῖαν σάρκα ἔφυσεν, ἵνα μήτε ἐμποδὼν ταῖς καμπαῖσιν οὖσαι δύσφορα τὰ σώματα ἀπεργάζοιντο, ἅτε δυσκίνητα γιγνόμενα, μήτʼ αὖ πολλαὶ καὶ πυκναὶ σφόδρα τε ἐν ἀλλήλαις ἐμπεπιλημέναι, διὰ στερεότητα ἀναισθησίαν ἐμποιοῦσαι, δυσμνημονευτότερα καὶ κωφότερα τὰ περὶ τὴν διάνοιαν ποιοῖεν.
ΤΙ. διὸ δὴ τό τε τῶν μηρῶν καὶ κνημῶν καὶ
75aÇünkü zorunluluktan doğan ve onunla birlikte büyüyen tabiat, sık kemiği ve bol eti, bunlarla birlikte de keskin bir hissi asla kabul etmez.
τὸ περὶ τὴν τῶν ἰσχίων φύσιν τά τε περὶ τὰ τῶν βραχιόνων ὀστᾶ καὶ τὰ τῶν πήχεων, καὶ ὅσα ἄλλα ἡμῶν ἄναρθρα, ὅσα τε ἐντὸς ὀστᾶ διʼ ὀλιγότητα ψυχῆς ἐν μυελῷ κενά ἐστιν φρονήσεως, ταῦτα πάντα συμπεπλήρωται σαρξίν· ὅσα δὲ ἔμφρονα, ἧττον—εἰ μή πού τινα αὐτὴν καθʼ αὑτὴν αἰσθήσεων ἕνεκα σάρκα οὕτω συνέστησεν, οἷον τὸ τῆς γλώττης εἶδος— τὰ δὲ πλεῖστα ἐκείνως· ἡ γὰρ ἐξ ἀνάγκης γιγνομένη καὶ
75bBunlar bir arada bulunmaya razı olsaydı, en çok başın yapısında bulunurdu; insan türü de etli, kirişli ve güçlü bir başı omuzlarında taşıyarak şimdikinden iki kat, hatta kat kat uzun, daha sağlıklı ve daha acısız bir hayat kazanırdı. Ama oluşumumuzun ustaları daha uzun ömürlü ama daha kötü bir tür mü, yoksa daha kısa ömürlü ama daha iyi bir tür mü yapsınlar diye tarttıklarında, daha uzun ama daha değersiz bir hayat yerine daha kısa ama daha iyi olanın her bakımdan, herkesçe seçilmesi gerektiğine karar verdiler.
συντρεφομένη φύσις οὐδαμῇ προσδέχεται πυκνὸν ὀστοῦν καὶ σάρκα πολλὴν ἅμα τε αὐτοῖς ὀξυήκοον αἴσθησιν. μάλιστα γὰρ ἂν αὐτὰ πάντων ἔσχεν ἡ περὶ τὴν κεφαλὴν σύστασις, εἴπερ ἅμα συμπίπτειν ἠθελησάτην, καὶ τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος σαρκώδη ἔχον ἐφʼ ἑαυτῷ καὶ νευρώδη κρατεράν τε κεφαλὴν βίον ἂν διπλοῦν καὶ πολλαπλοῦν καὶ ὑγιεινότερον καὶ ἀλυπότερον τοῦ νῦν κατεκτήσατο. νῦν δὲ τοῖς περὶ τὴν ἡμετέραν γένεσιν δημιουργοῖς, ἀναλογιζομένοις πότερον πολυχρονιώτερον
75cBu yüzden başı ince bir kemikle örttüler, ama bükülme yerleri de olmadığından onu etle ve kirişlerle örtmediler. Bütün bu sebeplerle her erkeğin bedenine eklenen baş daha duyarlı ve daha akıllı, ama çok daha zayıf oldu. Tanrı kirişleri bu sebeplerle ve bu biçimde başın en alt ucunun çevresine yerleştirip boynun etrafına aynı düzende yapıştırdı; çene kemiklerinin uçlarını da yüzün altında bunlarla bağladı.
χεῖρον ἢ βραχυχρονιώτερον βέλτιον ἀπεργάσαιντο γένος, συνέδοξεν τοῦ πλείονος βίου, φαυλοτέρου δέ, τὸν ἐλάττονα ἀμείνονα ὄντα παντὶ πάντως αἱρετέον· ὅθεν δὴ μανῷ μὲν ὀστῷ, σαρξὶν δὲ καὶ νεύροις κεφαλήν, ἅτε οὐδὲ καμπὰς ἔχουσαν, οὐ συνεστέγασαν. κατὰ πάντα οὖν ταῦτα εὐαισθητοτέρα μὲν καὶ φρονιμωτέρα, πολὺ δὲ ἀσθενεστέρα παντὸς ἀνδρὸς προσετέθη κεφαλὴ σώματι. τὰ δὲ νεῦρα διὰ
75dGeri kalan kirişleri ise eklemi ekleme bağlayarak bütün uzuvlara dağıttı. Ağzımızın gücünü de düzenleyenler, dişlerle, dille ve dudaklarla, zorunlu olanlar ve en iyi olanlar uğruna şimdiki gibi düzenlediler: girişi zorunlu olanlar, çıkışı en iyi olanlar için tasarladılar. Çünkü içeri giren ve bedene besin veren her şey zorunludur; dışarı akan ve phronēsis'e hizmet eden söz pınarı ise bütün pınarların en güzeli ve en iyisidir.
ταῦτα καὶ οὕτως ὁ θεὸς ἐπʼ ἐσχάτην τὴν κεφαλὴν περιστήσας κύκλῳ περὶ τὸν τράχηλον ἐκόλλησεν ὁμοιότητι, καὶ τὰς σιαγόνας ἄκρας αὐτοῖς συνέδησεν ὑπὸ τὴν φύσιν τοῦ προσώπου· τὰ δʼ ἄλλα εἰς ἅπαντα τὰ μέλη διέσπειρε, συνάπτων ἄρθρον ἄρθρῳ. τὴν δὲ δὴ τοῦ στόματος ἡμῶν δύναμιν ὀδοῦσιν καὶ γλώττῃ καὶ χείλεσιν ἕνεκα τῶν ἀναγκαίων καὶ τῶν ἀρίστων διεκόσμησαν οἱ διακοσμοῦντες ᾗ νῦν
75eBaşı ise ne yalnız çıplak kemikten bırakmak mümkündü, çünkü mevsimlerde iki yönde de aşırılık vardır, ne de etlerin kalabalığıyla örtülüp körelmiş ve duyarsız hâle gelmesine göz yummak. Etsi tabiat kurumadığından, ondan artan daha büyük bir kabuk ayrıldı: bugün deri denen şey.
διατέτακται, τὴν μὲν εἴσοδον τῶν ἀναγκαίων μηχανώμενοι χάριν, τὴν δʼ ἔξοδον τῶν ἀρίστων· ἀναγκαῖον μὲν γὰρ πᾶν ὅσον εἰσέρχεται τροφὴν διδὸν τῷ σώματι, τὸ δὲ λόγων νᾶμα ἔξω ῥέον καὶ ὑπηρετοῦν φρονήσει κάλλιστον καὶ ἄριστον πάντων ναμάτων.
ΤΙ. τὴν δʼ αὖ κεφαλὴν οὔτε μόνον ὀστεΐνην ψιλὴν δυνατὸν ἐᾶν ἦν διὰ τὴν ἐν ταῖς ὥραις ἐφʼ ἑκάτερον ὑπερβολήν, οὔτʼ αὖ συσκιασθεῖσαν κωφὴν καὶ ἀναίσθητον διὰ τὸν τῶν σαρκῶν ὄχλον περιιδεῖν γιγνομένην· τῆς δὴ
76aBu deri, beynin çevresindeki nem yüzünden kendi üstüne toplanıp büyüyerek başı çepeçevre sardı. Nem dikiş yerlerinin altından yükselip onu suladı ve tepede, bir düğüm atar gibi toplayarak kapattı. Dikişlerin türlü türlü biçimi ise dolanımların ve beslenmenin gücü yüzünden oluştu: bunlar birbiriyle ne kadar çok çatıştıysa dikişler o kadar çok, ne kadar az çatıştıysa o kadar az oldu.
σαρκοειδοῦς φύσεως οὐ καταξηραινομένης λέμμα μεῖζον περιγιγνόμενον ἐχωρίζετο, δέρμα τὸ νῦν λεγόμενον. τοῦτο δὲ διὰ τὴν περὶ τὸν ἐγκέφαλον νοτίδα συνιὸν αὐτὸ πρὸς αὑτὸ καὶ βλαστάνον κύκλῳ περιημφιέννυεν τὴν κεφαλήν· ἡ δὲ νοτὶς ὑπὸ τὰς ῥαφὰς ἀνιοῦσα ἦρδε καὶ συνέκλεισεν αὐτὸ ἐπὶ τὴν κορυφήν, οἷον ἅμμα συναγαγοῦσα, τὸ δὲ τῶν ῥαφῶν παντοδαπὸν εἶδος γέγονε διὰ τὴν τῶν περιόδων δύναμιν καὶ τῆς τροφῆς, μᾶλλον μὲν ἀλλήλοις μαχομένων τούτων πλείους,
76bİlahi olan, bütün bu deriyi çepeçevre ateşle deldi. Deri delinip nem içinden dışarı akınca, nemli ve sıcak olanın katışıksız kısmı uçup gitti; derinin de yapıldığı maddelerin karışımından oluşan kısım ise akışla dışarı doğru kalkıp uzun uzun gerildi ve deliğinki kadar ince oldu. Ama yavaşlığı yüzünden çevredeki dış hava onu geri itince yeniden içeriye, derinin altına kıvrılıp kök saldı.
ἧττον δὲ ἐλάττους. τοῦτο δὴ πᾶν τὸ δέρμα κύκλῳ κατεκέντει πυρὶ τὸ θεῖον, τρηθέντος δὲ καὶ τῆς ἰκμάδος ἔξω διʼ αὐτοῦ φερομένης τὸ μὲν ὑγρὸν καὶ θερμὸν ὅσον εἰλικρινὲς ἀπῄειν, τὸ δὲ μεικτὸν ἐξ ὧν καὶ τὸ δέρμα ἦν, αἰρόμενον μὲν ὑπὸ τῆς φορᾶς ἔξω μακρὸν ἐτείνετο, λεπτότητα ἴσην ἔχον τῷ κατακεντήματι, διὰ δὲ βραδυτῆτα ἀπωθούμενον ὑπὸ τοῦ περιεστῶτος ἔξωθεν πνεύματος πάλιν ἐντὸς ὑπὸ τὸ δέρμα
76cKıl türü deride işte bu etkilerle bitmiştir: kayış gibi olduğu için deriyle akrabadır, ama soğumanın sıkıştırmasıyla daha sert ve daha sıktır; çünkü her kıl deriden ayrılırken soğuyup sıkışmıştır. Başımızı bununla kıllı yapan yaratıcı sözü edilen sebeplerden yararlandı; ama düşüncesi şuydu: beynin güvenliği için etin yerine bunun bir örtü olması gerekir; hafif olur, yazın da kışın da yeterince gölge ve sığınak sağlar, iyi duymaya da hiçbir engel olmaz.
εἱλλόμενον κατερριζοῦτο· καὶ κατὰ ταῦτα δὴ τὰ πάθη τὸ τριχῶν γένος ἐν τῷ δέρματι πέφυκεν, συγγενὲς μὲν ἱμαντῶδες ὂν αὐτοῦ, σκληρότερον δὲ καὶ πυκνότερον τῇ πιλήσει τῆς ψύξεως, ἣν ἀποχωριζομένη δέρματος ἑκάστη θρὶξ ψυχθεῖσα συνεπιλήθη. τούτῳ δὴ λασίαν ἡμῶν ἀπηργάσατο τὴν κεφαλὴν ὁ ποιῶν, χρώμενος μὲν αἰτίοις τοῖς εἰρημένοις, διανοούμενος δὲ ἀντὶ σαρκὸς αὐτὸ δεῖν εἶναι στέγασμα τῆς
76dParmakların çevresinde kiriş, deri ve kemiğin iç içe örüldüğü yerde bu üçünden karışan şey kuruyup hepsinin ortak, sert tek bir derisi oldu. Bu yardımcı sebeplerle işlendi, ama onu asıl sebep olan düşünce sonradan olacak şeyler için yaptı. Çünkü bizi kuranlar, bir gün erkeklerden kadınların ve öteki hayvanların doğacağını biliyorlardı; birçok canlının birçok iş için tırnağa ihtiyaç duyacağını da biliyorlardı; bu yüzden insanlar daha yeni oluşurken tırnakların oluşumunun taslağını çizdiler.
περὶ τὸν ἐγκέφαλον ἕνεκα ἀσφαλείας κοῦφον καὶ θέρους χειμῶνός τε ἱκανὸν σκιὰν καὶ σκέπην παρέχειν, εὐαισθησίας δὲ οὐδὲν διακώλυμα ἐμποδὼν γενησόμενον. τὸ δʼ ἐν τῇ περὶ τοὺς δακτύλους καταπλοκῇ τοῦ νεύρου καὶ τοῦ δέρματος ὀστοῦ τε, συμμειχθὲν ἐκ τριῶν, ἀποξηρανθὲν ἓν κοινὸν συμπάντων σκληρὸν γέγονεν δέρμα, τοῖς μὲν συναιτίοις τούτοις δημιουργηθέν, τῇ δὲ αἰτιωτάτῃ διανοίᾳ τῶν ἔπειτα ἐσομένων ἕνεκα εἰργασμένον. ὡς γάρ ποτε ἐξ ἀνδρῶν γυναῖκες καὶ τἆλλα
76eİşte bu düşünceyle ve bu gerekçelerle uzuvların uçlarında deriyi, kılları ve tırnakları bitirdiler.
Ölümlü canlının bütün kısımları ve uzuvları birlikte oluştuğunda, hayatını zorunlu olarak ateşte ve havada sürdürmesi gerekiyordu; bu yüzden bunlar tarafından eritilip boşaltılarak eriyordu. Tanrılar da ona bir yardım tasarladılar.
θηρία γενήσοιντο, ἠπίσταντο οἱ συνιστάντες ἡμᾶς, καὶ δὴ καὶ τῆς τῶν ὀνύχων χρείας ὅτι πολλὰ τῶν θρεμμάτων καὶ ἐπὶ πολλὰ δεήσοιτο ᾔδεσαν, ὅθεν ἐν ἀνθρώποις εὐθὺς γιγνομένοις ὑπετυπώσαντο τὴν τῶν ὀνύχων γένεσιν. τούτῳ δὴ τῷ λόγῳ καὶ ταῖς προφάσεσιν ταύταις δέρμα τρίχας ὄνυχάς τε ἐπʼ ἄκροις τοῖς κώλοις ἔφυσαν.
ΤΙ.
ἐπειδὴ δὲ πάντʼ ἦν τὰ τοῦ θνητοῦ ζῴου συμπεφυκότα
77aİnsan tabiatına akraba bir tabiatı başka biçimlerle ve hislerle karıştırarak, başka bir canlı olacak şekilde diktiler: bunlar bugün tarımla terbiye edilip bize evcilleşmiş ağaçlar, bitkiler ve tohumlardır. Önceden yalnız yabani türler vardı; bunlar evcillerden daha eskidir.
μέρη καὶ μέλη, τὴν δὲ ζωὴν ἐν πυρὶ καὶ πνεύματι συνέβαινεν ἐξ ἀνάγκης ἔχειν αὐτῷ, καὶ διὰ ταῦτα ὑπὸ τούτων τηκόμενον κενούμενόν τʼ ἔφθινεν, βοήθειαν αὐτῷ θεοὶ μηχανῶνται. τῆς γὰρ ἀνθρωπίνης συγγενῆ φύσεως φύσιν ἄλλαις ἰδέαις καὶ αἰσθήσεσιν κεραννύντες, ὥσθʼ ἕτερον ζῷον εἶναι, φυτεύουσιν· ἃ δὴ νῦν ἥμερα δένδρα καὶ φυτὰ καὶ σπέρματα παιδευθέντα ὑπὸ γεωργίας τιθασῶς πρὸς ἡμᾶς ἔσχεν, πρὶν δὲ ἦν μόνα τὰ
77bÇünkü hayattan pay alan her şeye haklı olarak ve pek doğru bir biçimde canlı denebilir. Şimdi sözünü ettiğimiz bu canlı da psykhē'nin üçüncü eidos'undan pay alır; söylendiğine göre bu eidos diyaframla göbek arasında yer alır, onun kanaatten, akıl yürütmeden ve nous'tan hiç payı yoktur, ama arzularla birlikte hoş ve acı veren hisse sahiptir. Çünkü her şeye sürekli maruz kalır; oluşumu ona, kendi içinde kendi çevresinde dönüp dışarıdan gelen hareketi iterek ve kendi hareketini kullanarak kendine ait bir şeyi görüp üzerinde akıl yürütme yeteneğini tabiatça vermemiştir.
τῶν ἀγρίων γένη, πρεσβύτερα τῶν ἡμέρων ὄντα. πᾶν γὰρ οὖν ὅτιπερ ἂν μετάσχῃ τοῦ ζῆν, ζῷον μὲν ἂν ἐν δίκῃ λέγοιτο ὀρθότατα· μετέχει γε μὴν τοῦτο ὃ νῦν λέγομεν τοῦ τρίτου ψυχῆς εἴδους, ὃ μεταξὺ φρενῶν ὀμφαλοῦ τε ἱδρῦσθαι λόγος, ᾧ δόξης μὲν λογισμοῦ τε καὶ νοῦ μέτεστιν τὸ μηδέν, αἰσθήσεως δὲ ἡδείας καὶ ἀλγεινῆς μετὰ ἐπιθυμιῶν. πάσχον γὰρ διατελεῖ πάντα, στραφέντι δʼ αὐτῷ ἐν ἑαυτῷ περὶ ἑαυτό, τὴν
77cBu yüzden yaşar ve bir canlıdan başka bir şey değildir; ama kendi kendini hareket ettirme yeteneğinden yoksun olduğu için yerinden kımıldamaz, kök salmış olarak sabit durur.
Daha üstün olanlar bütün bu türleri, daha aşağı olan bizlere besin olsun diye diktikten sonra, bedenimizin içinde bahçelerdeki arklar gibi kanallar kazdılar; öyle ki beden gelen bir pınardan sulanır gibi sulansın. Önce derinin ve etin birleştiği yerin altında gizli kanallar olarak iki sırt damarı açtılar; çünkü beden sağ ve sol olarak ikizdi.
μὲν ἔξωθεν ἀπωσαμένῳ κίνησιν, τῇ δʼ οἰκείᾳ χρησαμένῳ, τῶν αὑτοῦ τι λογίσασθαι κατιδόντι φύσει οὐ παραδέδωκεν ἡ γένεσις. διὸ δὴ ζῇ μὲν ἔστιν τε οὐχ ἕτερον ζῴου, μόνιμον δὲ καὶ κατερριζωμένον πέπηγεν διὰ τὸ τῆς ὑφʼ ἑαυτοῦ κινήσεως ἐστερῆσθαι.
ταῦτα δὴ τὰ γένη πάντα φυτεύσαντες οἱ κρείττους τοῖς ἥττοσιν ἡμῖν τροφήν, τὸ σῶμα αὐτὸ ἡμῶν διωχέτευσαν τέμνοντες οἷον ἐν κήποις ὀχετούς, ἵνα ὥσπερ ἐκ νάματος ἐπιόντος ἄρδοιτο. καὶ πρῶτον μὲν ὀχετοὺς κρυφαίους ὑπὸ
77dBunları omurganın yanı boyunca aşağı indirdiler ve tohum taşıyan üretken iliği aralarına aldılar; öyle ki ilik olabildiğince gürbüz olsun, öteki kısımlara da akış buradan yokuş aşağı kolayca gidip sulamayı düzenli kılsın. Bundan sonra damarları başın çevresinde ayırıp birbirinin içinden zıt yönlere örerek salıverdiler: sağdan gelenleri bedenin soluna, soldan gelenleri sağına eğdiler. Böylece deriyle birlikte baş ile beden arasında bir bağ olacaktı, çünkü baş tepesinde çepeçevre kirişlerle sarılmamıştı; ayrıca hislerin etkisi her iki taraftan bütün bedene açıkça yayılacaktı.
τὴν σύμφυσιν τοῦ δέρματος καὶ τῆς σαρκὸς δύο φλέβας ἔτεμον νωτιαίας, δίδυμον ὡς τὸ σῶμα ἐτύγχανεν δεξιοῖς τε καὶ ἀριστεροῖς ὄν· ταύτας δὲ καθῆκαν παρὰ τὴν ῥάχιν, καὶ τὸν γόνιμον μεταξὺ λαβόντες μυελόν, ἵνα οὗτός τε ὅτι μάλιστα θάλλοι, καὶ ἐπὶ τἆλλα εὔρους ἐντεῦθεν ἅτε ἐπὶ κάταντες ἡ ἐπίχυσις γιγνομένη παρέχοι τὴν ὑδρείαν ὁμαλήν. μετὰ δὲ ταῦτα σχίσαντες περὶ τὴν κεφαλὴν τὰς φλέβας καὶ διʼ
77eBundan sonra su yolunu şöyle bir yolla hazırladılar. Önce şu noktada anlaşırsak bunu daha kolay göreceğiz: daha küçük parçalardan oluşan her şey daha büyükleri tutar, daha büyüklerden oluşanlar ise daha küçükleri tutamaz; ateş de bütün türlerin en küçük parçalısıdır; bu yüzden suyun, toprağın, havanın ve bunlardan oluşan her şeyin içinden geçer ve hiçbir şey onu tutamaz.
ἀλλήλων ἐναντίας πλέξαντες διεῖσαν, τὰς μὲν ἐκ τῶν δεξιῶν ἐπὶ τἀριστερὰ τοῦ σώματος, τὰς δʼ ἐκ τῶν ἀριστερῶν ἐπὶ τὰ δεξιὰ κλίναντες, ὅπως δεσμὸς ἅμα τῇ κεφαλῇ πρὸς τὸ σῶμα εἴη μετὰ τοῦ δέρματος, ἐπειδὴ νεύροις οὐκ ἦν κύκλῳ κατὰ κορυφὴν περιειλημμένη, καὶ δὴ καὶ τὸ τῶν αἰσθήσεων πάθος ἵνʼ ἀφʼ ἑκατέρων τῶν μερῶν εἰς ἅπαν τὸ σῶμα εἴη διάδηλον.
ΤΙ. τὸ δʼ ἐντεῦθεν ἤδη τὴν ὑδραγωγίαν παρεσκεύασαν τρόπῳ τινὶ
78aBizdeki karın için de aynı şeyi düşünmek gerekir: yiyecekler ve içecekler içine düştüğünde onları tutar, ama kendi yapısından daha küçük parçalı olan havayı ve ateşi tutamaz.
τοιῷδε, ὃν κατοψόμεθα ῥᾷον προδιομολογησάμενοι τὸ τοιόνδε, ὅτι πάντα ὅσα ἐξ ἐλαττόνων συνίσταται στέγει τὰ μείζω, τὰ δὲ ἐκ μειζόνων τὰ σμικρότερα οὐ δύναται, πῦρ δὲ πάντων γενῶν σμικρομερέστατον, ὅθεν διʼ ὕδατος καὶ γῆς ἀέρος τε καὶ ὅσα ἐκ τούτων συνίσταται διαχωρεῖ καὶ στέγειν οὐδὲν αὐτὸ δύναται. ταὐτὸν δὴ καὶ περὶ τῆς παρʼ ἡμῖν κοιλίας διανοητέον, ὅτι σιτία μὲν καὶ ποτὰ ὅταν εἰς αὐτὴν ἐμπέσῃ,
78bTanrı da karından damarlara su taşımak için bunlardan yararlandı: havadan ve ateşten, balıkçıların sepet tuzakları gibi bir örgü dokudu; örgünün girişinde iki huni vardı ve bunlardan birini de yeniden çatallı olarak ördü. Hunilerden örgünün en uç noktalarına kadar, bütün çevre boyunca, sazdan ipler gibi şeyler gerdi. Örgünün içini baştan başa ateşten kurdu, huniler ile gövdeyi ise havadan; sonra onu alıp biçimlendirilen canlının çevresine şöyle yerleştirdi.
στέγει, πνεῦμα δὲ καὶ πῦρ σμικρομερέστερα ὄντα τῆς αὑτῆς συστάσεως οὐ δύναται. τούτοις οὖν κατεχρήσατο ὁ θεὸς εἰς τὴν ἐκ τῆς κοιλίας ἐπὶ τὰς φλέβας ὑδρείαν, πλέγμα ἐξ ἀέρος καὶ πυρὸς οἷον οἱ κύρτοι συνυφηνάμενος, διπλᾶ κατὰ τὴν εἴσοδον ἐγκύρτια ἔχον, ὧν θάτερον αὖ πάλιν διέπλεξεν δίκρουν· καὶ ἀπὸ τῶν ἐγκυρτίων δὴ διετείνατο οἷον σχοίνους κύκλῳ διὰ παντὸς πρὸς τὰ ἔσχατα τοῦ πλέγματος. τὰ μὲν
78cHunilerden birini ağza saldı. Bu huni çatallı olduğundan, kollarından birini nefes borusu boyunca akciğere, ötekini nefes borusunun yanından karına indirdi. Öteki huniyi ise ikiye ayırıp iki kolunu da burun kanallarına ortak bir yol olarak bıraktı; öyle ki ağızdan geçen yol işlemediğinde, onun bütün akışları da bu yoldan doldurulsun.
οὖν ἔνδον ἐκ πυρὸς συνεστήσατο τοῦ πλοκάνου ἅπαντα, τὰ δʼ ἐγκύρτια καὶ τὸ κύτος ἀεροειδῆ, καὶ λαβὼν αὐτὸ περιέστησεν τῷ πλασθέντι ζῴῳ τρόπον τοιόνδε. τὸ μὲν τῶν ἐγκυρτίων εἰς τὸ στόμα μεθῆκεν· διπλοῦ δὲ ὄντος αὐτοῦ κατὰ μὲν τὰς ἀρτηρίας εἰς τὸν πλεύμονα καθῆκεν θάτερον, τὸ δʼ εἰς τὴν κοιλίαν παρὰ τὰς ἀρτηρίας· τὸ δʼ ἕτερον σχίσας τὸ μέρος ἑκάτερον κατὰ τοὺς ὀχετοὺς τῆς ῥινὸς ἀφῆκεν κοινόν, ὥσθʼ ὅτε μὴ κατὰ στόμα ἴοι θάτερον, ἐκ τούτου πάντα καὶ τὰ
78dSepetin geri kalan gövdesini ise bedenimizin oyuk olan bütün kısmının çevresine sardı. Bütün bunu öyle yaptı ki gövde, hava olduğu için, kimi zaman hunilere yumuşakça aksın, kimi zaman da huniler geri aksın; örgü de, beden gevşek dokulu olduğu için, onun içinden içeri dalıp yeniden dışarı çıksın; içerdeki ateş ışınları da örgüye bağlı oldukları için, hava her iki yöne gittikçe onun ardından gitsin. Bu, ölümlü canlı ayakta durdukça hiç durmadan olup bitecekti.
ἐκείνου ῥεύματα ἀναπληροῦσθαι. τὸ δὲ ἄλλο κύτος τοῦ κύρτου περὶ τὸ σῶμα ὅσον κοῖλον ἡμῶν περιέφυσεν, καὶ πᾶν δὴ τοῦτο τοτὲ μὲν εἰς τὰ ἐγκύρτια συρρεῖν μαλακῶς, ἅτε ἀέρα ὄντα, ἐποίησεν, τοτὲ δὲ ἀναρρεῖν μὲν τὰ ἐγκύρτια, τὸ δὲ πλέγμα, ὡς ὄντος τοῦ σώματος μανοῦ, δύεσθαι εἴσω διʼ αὐτοῦ καὶ πάλιν ἔξω, τὰς δὲ ἐντὸς τοῦ πυρὸς ἀκτῖνας διαδεδεμένας ἀκολουθεῖν ἐφʼ ἑκάτερα ἰόντος τοῦ ἀέρος, καὶ τοῦτο,
78eAdları koyan kişinin bu türe soluk alma ve soluk verme adını verdiğini söyleriz. Bütün bu iş ve bu olay, bedenimiz sulanıp serinleyerek beslensin ve yaşasın diye oluşmuştur.
Çünkü soluk içeri ve dışarı giderken içeride ona bağlı olan ateş onu izler, karnın içinden geçerek hep bir aşağı bir yukarı salınır. İçeri girip yiyecekleri ve içecekleri aldığında onları eritir, küçük parçalara ayırır, ilerlediği çıkışlardan geçirir, bir pınardan arklara doldurur gibi damarlara boşaltır ve böylece damarlardaki akıntıları beden içinde bir vadiden akar gibi akıtır.
ἕωσπερ ἂν τὸ θνητὸν συνεστήκῃ ζῷον, μὴ διαπαύεσθαι γιγνόμενον· τούτῳ δὲ δὴ τῷ γένει τὸν τὰς ἐπωνυμίας θέμενον ἀναπνοὴν καὶ ἐκπνοὴν λέγομεν θέσθαι τοὔνομα. πᾶν δὲ δὴ τό τʼ ἔργον καὶ τὸ πάθος τοῦθʼ ἡμῶν τῷ σώματι γέγονεν ἀρδομένῳ καὶ ἀναψυχομένῳ τρέφεσθαι καὶ ζῆν·
ΤΙ. ὁπόταν γὰρ εἴσω καὶ ἔξω τῆς ἀναπνοῆς ἰούσης τὸ πῦρ ἐντὸς συνημμένον ἕπηται, διαιωρούμενον δὲ ἀεὶ διὰ τῆς κοιλίας εἰσελθὸν τὰ
79aSoluk alma olayına bir kez daha bakalım: hangi sebeplerle şimdi olduğu gibi olmuştur? Şöyle.
σιτία καὶ ποτὰ λάβῃ, τήκει δή, καὶ κατὰ σμικρὰ διαιροῦν, διὰ τῶν ἐξόδων ᾗπερ πορεύεται διάγον, οἷον ἐκ κρήνης ἐπʼ ὀχετοὺς ἐπὶ τὰς φλέβας ἀντλοῦν αὐτά, ῥεῖν ὥσπερ αὐλῶνος διὰ τοῦ σώματος τὰ τῶν φλεβῶν ποιεῖ ῥεύματα.
πάλιν δὲ τὸ τῆς ἀναπνοῆς ἴδωμεν πάθος, αἷς χρώμενον αἰτίαις τοιοῦτον γέγονεν οἷόνπερ τὰ νῦν ἐστιν. ὧδʼ οὖν.
79bHareket eden şeylerden birinin içine girebileceği hiçbir boşluk olmadığına, soluk da bizden dışarı çıktığına göre, bundan sonrası artık herkese açıktır: soluk boşluğa gitmez, yakınındaki havayı yerinden iter. İtilen de hep yakınındakini dışarı sürer; bu zorunlulukla her şey çevrilip soluğun çıktığı yere sürülür, oraya girip orayı doldurarak soluğun ardından gelir. Boşluk diye bir şey olmadığından bütün bunlar dönen bir tekerlek gibi aynı anda olur.
ἐπειδὴ κενὸν οὐδέν ἐστιν εἰς ὃ τῶν φερομένων δύναιτʼ ἂν εἰσελθεῖν τι, τὸ δὲ πνεῦμα φέρεται παρʼ ἡμῶν ἔξω, τὸ μετὰ τοῦτο ἤδη παντὶ δῆλον ὡς οὐκ εἰς κενόν, ἀλλὰ τὸ πλησίον ἐκ τῆς ἕδρας ὠθεῖ· τὸ δʼ ὠθούμενον ἐξελαύνει τὸ πλησίον ἀεί, καὶ κατὰ ταύτην τὴν ἀνάγκην πᾶν περιελαυνόμενον εἰς τὴν ἕδραν ὅθεν ἐξῆλθεν τὸ πνεῦμα, εἰσιὸν ἐκεῖσε καὶ ἀναπληροῦν αὐτὴν συνέπεται τῷ πνεύματι, καὶ τοῦτο ἅμα πᾶν
79cBu yüzden göğüs ve akciğer soluğu dışarı saldığında, bedenin çevresindeki hava gevşek etlerden içeri dalıp çevrilerek onları yeniden doldurur. Hava yeniden geri dönüp bedenden dışarı çıkınca da soluğu çevirip ağız ve burun delikleri yoluyla içeri iter. Bunların başlangıcının sebebini ise şöyle koymak gerekir.
οἷον τροχοῦ περιαγομένου γίγνεται διὰ τὸ κενὸν μηδὲν εἶναι. διὸ δὴ τὸ τῶν στηθῶν καὶ τὸ τοῦ πλεύμονος ἔξω μεθιὲν τὸ πνεῦμα πάλιν ὑπὸ τοῦ περὶ τὸ σῶμα ἀέρος, εἴσω διὰ μανῶν τῶν σαρκῶν δυομένου καὶ περιελαυνομένου, γίγνεται πλῆρες· αὖθις δὲ ἀποτρεπόμενος ὁ ἀὴρ καὶ διὰ τοῦ σώματος ἔξω ἰὼν εἴσω τὴν ἀναπνοὴν περιωθεῖ κατὰ τὴν τοῦ στόματος καὶ τὴν τῶν μυκτήρων δίοδον. τὴν δʼ αἰτίαν τῆς ἀρχῆς αὐτῶν θετέον
79dHer canlının içi, kanın ve damarların çevresinde en sıcaktır; sanki kendi içinde bir ateş kaynağı vardır. Biz de bunu sepet örgüsüne benzetmiş, örgünün ortadan gerilmiş kısmının baştan sona ateşten, dışarıdaki bütün öteki kısımlarının havadan örüldüğünü söylemiştik. Sıcağın tabiatı gereği dışarıya, kendi yerine, akrabasına doğru gittiğini kabul etmek gerekir. İki çıkış olduğundan, biri bedenin içinden dışarı, öteki ağızdan ve burundan, sıcak bunlardan birine atıldığında öbür taraftaki havayı çevirip iter; çevrilip itilen hava ateşe düşerek ısınır, dışarı çıkan ise soğur.
τήνδε. πᾶν ζῷον αὑτοῦ τἀντὸς περὶ τὸ αἷμα καὶ τὰς φλέβας θερμότατα ἔχει, οἷον ἐν ἑαυτῷ πηγήν τινα ἐνοῦσαν πυρός· ὃ δὴ καὶ προσῃκάζομεν τῷ τοῦ κύρτου πλέγματι, κατὰ μέσον διατεταμένον ἐκ πυρὸς πεπλέχθαι πᾶν, τὰ δὲ ἄλλα ὅσα ἔξωθεν, ἀέρος. τὸ θερμὸν δὴ κατὰ φύσιν εἰς τὴν αὑτοῦ χώραν ἔξω πρὸς τὸ συγγενὲς ὁμολογητέον ἰέναι· δυοῖν δὲ τοῖν διεξόδοιν οὔσαιν, τῆς μὲν κατὰ τὸ σῶμα ἔξω, τῆς δὲ αὖ
79eSıcaklık yer değiştirip öteki çıkıştakiler daha sıcak hâle gelince, bu kez daha sıcak olan oraya yönelir, kendi tabiatına doğru giderek öbür taraftakini çevirip iter. Öbür taraf da hep aynı şeye uğrayıp aynı şeyi karşılık olarak verdiğinden, ikisinin oraya buraya salınarak meydana getirdiği bu çember soluk alıp vermeyi sağlar.
Tıptaki hacamat şişelerinin etkilerinin, yutmanın ve fırlatılan şeylerin, havaya atılanların da yerde gidenlerin de sebeplerini bu yoldan araştırmak gerekir; hızlı ya da yavaş, tiz ya da pes duyulan seslerin kimi zaman içimizde yarattıkları hareketin benzemezliği yüzünden uyumsuz, kimi zaman da benzerliği yüzünden uyumlu gelmesinin sebeplerini de.
κατὰ τὸ στόμα καὶ τὰς ῥῖνας, ὅταν μὲν ἐπὶ θάτερα ὁρμήσῃ, θάτερα περιωθεῖ, τὸ δὲ περιωσθὲν εἰς τὸ πῦρ ἐμπῖπτον θερμαίνεται, τὸ δʼ ἐξιὸν ψύχεται. μεταβαλλούσης δὲ τῆς θερμότητος καὶ τῶν κατὰ τὴν ἑτέραν ἔξοδον θερμοτέρων γιγνομένων πάλιν ἐκείνῃ ῥέπον αὖ τὸ θερμότερον μᾶλλον, πρὸς τὴν αὑτοῦ φύσιν φερόμενον, περιωθεῖ τὸ κατὰ θάτερα· τὸ δὲ τὰ αὐτὰ πάσχον καὶ τὰ αὐτὰ ἀνταποδιδὸν ἀεί, κύκλον οὕτω σαλευόμενον ἔνθα καὶ ἔνθα ἀπειργασμένον ὑπʼ ἀμφοτέρων τὴν ἀναπνοὴν καὶ ἐκπνοὴν γίγνεσθαι παρέχεται.
ΤΙ.
καὶ δὴ καὶ τὰ τῶν περὶ τὰς ἰατρικὰς σικύας παθημάτων
80aÇünkü daha yavaş sesler, önce gelen daha hızlı seslerin hareketleri artık durulmaya başlayıp sonradan gelen yavaşların onlara çarparak verdiği harekete benzer hâle geldiği anda onlara yetişir. Yetişince de başka bir hareket katıp onları karıştırmaz; daha hızlı olanın sönmekte olan hareketine uygun olarak daha yavaş hareketin başlangıcını benzerlikle bağlayıp tiz ile pesten tek bir duygu karıştırırlar. Bu yüzden akılsızlara haz, akıllılara ise ölümlü hareketlerde ilahi ahengin taklidi gerçekleştiği için sevinç verirler.
αἴτια καὶ τὰ τῆς καταπόσεως τά τε τῶν ῥιπτουμένων, ὅσα ἀφεθέντα μετέωρα καὶ ὅσα ἐπὶ γῆς φέρεται, ταύτῃ διωκτέον, καὶ ὅσοι φθόγγοι ταχεῖς τε καὶ βραδεῖς ὀξεῖς τε καὶ βαρεῖς φαίνονται, τοτὲ μὲν ἀνάρμοστοι φερόμενοι διʼ ἀνομοιότητα τῆς ἐν ἡμῖν ὑπʼ αὐτῶν κινήσεως, τοτὲ δὲ σύμφωνοι διʼ ὁμοιότητα. τὰς γὰρ τῶν προτέρων καὶ θαττόνων οἱ βραδύτεροι κινήσεις ἀποπαυομένας ἤδη τε εἰς ὅμοιον ἐληλυθυίας,
80bBütün su akıntıları, yıldırımların düşüşü, kehribarın ve Herakles taşının [mıknatısın] çekmesi diye hayret edilen şeyler de böyledir: bunların hiçbirinde hiçbir zaman bir çekme yoktur. Usulünce araştıran kişiye görünecektir ki bu şaşırtıcı olayları, boşluğun olmaması, bu şeylerin birbirlerini çevirip itmesi, ayrılıp birleşerek yer değiştirmesi ve her birinin kendi yerine gitmesi meydana getirir; bu etkiler birbirine karışarak bu harikaları yaratır.
αἷς ὕστερον αὐτοὶ προσφερόμενοι κινοῦσιν ἐκείνας, καταλαμβάνουσιν, καταλαμβάνοντες δὲ οὐκ ἄλλην ἐπεμβάλλοντες ἀνετάραξαν κίνησιν, ἀλλʼ ἀρχὴν βραδυτέρας φορᾶς κατὰ τὴν τῆς θάττονος, ἀποληγούσης δέ, ὁμοιότητα προσάψαντες, μίαν ἐξ ὀξείας καὶ βαρείας συνεκεράσαντο πάθην· ὅθεν ἡδονὴν μὲν τοῖς ἄφροσιν, εὐφροσύνην δὲ τοῖς ἔμφροσιν διὰ τὴν τῆς θείας ἁρμονίας μίμησιν ἐν θνηταῖς γενομένην φοραῖς παρέσχον. καὶ δὴ καὶ τὰ τῶν ὑδάτων πάντα ῥεύματα, ἔτι δὲ
τὰ τῶν κεραυνῶν πτώματα καὶ τὰ θαυμαζόμενα ἠλέκτρων περὶ τῆς ἕλξεως καὶ τῶν Ἡρακλείων λίθων, πάντων τούτων ὁλκὴ μὲν οὐκ ἔστιν οὐδενί ποτε, τὸ δὲ κενὸν εἶναι μηδὲν περιωθεῖν τε αὑτὰ ταῦτα εἰς ἄλληλα, τό τε διακρινόμενα καὶ συγκρινόμενα πρὸς τὴν αὑτῶν διαμειβόμενα ἕδραν ἕκαστα ἰέναι πάντα, τούτοις τοῖς παθήμασιν πρὸς ἄλληλα συμπλεχθεῖσιν τεθαυματουργημένα τῷ κατὰ τρόπον ζητοῦντι φανήσεται.
80dSözün çıkış noktası olan soluk alma da, daha önce söylendiği gibi, bu yolla ve bu sebeplerle oluşmuştur: ateş yiyecekleri keser, soluğun ardından içeride salınır ve birlikte salınırken kestiği parçaları karından alıp damarlara boşaltarak onları doldurur. İşte bu yüzden bütün canlılarda besin akıntıları bütün bedene böyle yayılmıştır. Tanrının tam da bu amaçla, besin olsun diye bizim için diktiği meyvelerden ya da yeşilliklerden yeni kesilmiş, bize akraba olan bu besinler, karışım yüzünden türlü türlü renkler alır; ama aralarında en çok kırmızı renk dolaşır, çünkü bu, ateşin nem içinde kesip iz bırakmasıyla işlenmiş bir tabiattır.
καὶ δὴ καὶ τὸ τῆς ἀναπνοῆς, ὅθεν ὁ λόγος ὥρμησεν, κατὰ ταῦτα καὶ διὰ τούτων γέγονεν, ὥσπερ ἐν τοῖς πρόσθεν εἴρηται, τέμνοντος μὲν τὰ σιτία τοῦ πυρός, αἰωρουμένου δὲ ἐντὸς τῷ πνεύματι συνεπομένου, τὰς φλέβας τε ἐκ τῆς κοιλίας τῇ συναιωρήσει πληροῦντος τῷ τὰ τετμημένα αὐτόθεν ἐπαντλεῖν· καὶ διὰ ταῦτα δὴ καθʼ ὅλον τὸ σῶμα πᾶσιν τοῖς ζῴοις τὰ τῆς τροφῆς νάματα οὕτως ἐπίρρυτα γέγονεν. νεότμητα δὲ καὶ ἀπὸ συγγενῶν ὄντα, τὰ μὲν καρπῶν, τὰ δὲ χλόης,
80eBu yüzden beden boyunca akan şeyin rengi, anlattığımız görünüşe büründü; buna kan diyoruz, etlerin ve bütün bedenin otlağı. Her parça suyunu buradan çekerek boşalan yerini doldurur.
ἃ θεὸς ἐπʼ αὐτὸ τοῦθʼ ἡμῖν ἐφύτευσεν, εἶναι τροφήν, παντοδαπὰ μὲν χρώματα ἴσχει διὰ τὴν σύμμειξιν, ἡ δʼ ἐρυθρὰ πλείστη περὶ αὐτὰ χρόα διαθεῖ, τῆς τοῦ πυρὸς τομῆς τε καὶ ἐξομόρξεως ἐν ὑγρῷ δεδημιουργημένη φύσις.
ΤΙ. ὅθεν τοῦ κατὰ τὸ σῶμα ῥέοντος τὸ χρῶμα ἔσχεν οἵαν ὄψιν διεληλύθαμεν ὃ καλοῦμεν αἷμα, νομὴν σαρκῶν καὶ σύμπαντος τοῦ σώματος,
81aDolma ve boşalmanın biçimi, kâinatta her şeyin hareketinin oluştuğu biçimin aynısıdır: her şey akrabasına doğru gider. Çünkü dışımızda bizi çevreleyen şeyler bizi sürekli eritir ve dağıtır, her bir eidos'a kendi soyundan olanı gönderir. Kanlı parçalar ise içimizde ufalanıp her canlının yapısı tarafından bir gök tarafından kuşatılır gibi kuşatıldıklarından, kâinatın hareketini taklit etmek zorundadır.
ὅθεν ὑδρευόμενα ἕκαστα πληροῖ τὴν τοῦ κενουμένου βάσιν· ὁ δὲ τρόπος τῆς πληρώσεως ἀποχωρήσεώς τε γίγνεται καθάπερ ἐν τῷ παντὶ παντὸς ἡ φορὰ γέγονεν, ἣν τὸ συγγενὲς πᾶν φέρεται πρὸς ἑαυτό. τὰ μὲν γὰρ δὴ περιεστῶτα ἐκτὸς ἡμᾶς τήκει τε ἀεὶ καὶ διανέμει πρὸς ἕκαστον εἶδος τὸ ὁμόφυλον ἀποπέμποντα, τὰ δὲ ἔναιμα αὖ, κερματισθέντα ἐντὸς παρʼ ἡμῖν καὶ περιειλημμένα ὥσπερ ὑπʼ
81bBu yüzden içeride bölünen her parça akrabasına doğru giderek boşalan yeri o an yeniden doldurur. Gelenden fazlası giderse her şey erir, azı giderse büyür. Bütün canlının yapısı genç olduğunda, türlerin üçgenleri gemi kızağından yeni inmiş gibi taze olduğundan, birbirleriyle sıkıca kenetlenmiştir; ama yapının bütün kütlesi yumuşak olarak pekişmiştir, çünkü yeni ilikten doğmuş ve sütle beslenmiştir.
οὐρανοῦ συνεστῶτος ἑκάστου τοῦ ζῴου, τὴν τοῦ παντὸς ἀναγκάζεται μιμεῖσθαι φοράν· πρὸς τὸ συγγενὲς οὖν φερόμενον ἕκαστον τῶν ἐντὸς μερισθέντων τὸ κενωθὲν τότε πάλιν ἀνεπλήρωσεν. ὅταν μὲν δὴ πλέον τοῦ ἐπιρρέοντος ἀπίῃ, φθίνει πᾶν, ὅταν δὲ ἔλαττον, αὐξάνεται. νέα μὲν οὖν σύστασις τοῦ παντὸς ζῴου, καινὰ τὰ τρίγωνα οἷον ἐκ δρυόχων ἔτι ἔχουσα τῶν γενῶν, ἰσχυρὰν μὲν τὴν σύγκλεισιν αὐτῶν πρὸς ἄλληλα κέκτηται, συμπέπηγεν δὲ ὁ πᾶς ὄγκος αὐτῆς
81cİçine dışarıdan giren ve yiyecekleri, içecekleri oluşturan üçgenler kendi üçgenlerinden daha yaşlı ve daha zayıf olduğu için, yapı onları taze üçgenleriyle keserek yener ve canlıyı birçok benzer parçayla besleyerek büyütür. Ama üçgenlerin kökü, uzun zaman boyunca birçok şeye karşı birçok mücadeleye girdiği için gevşeyince, giren besin parçalarını artık kendine benzeyecek şekilde kesemez, kendisi ise dışarıdan girenler tarafından kolayca bölünür.
ἁπαλός, ἅτʼ ἐκ μυελοῦ μὲν νεωστὶ γεγονυίας, τεθραμμένης δὲ ἐν γάλακτι· τὰ δὴ περιλαμβανόμενα ἐν αὐτῇ τρίγωνα ἔξωθεν ἐπεισελθόντα, ἐξ ὧν ἂν ᾖ τά τε σιτία καὶ ποτά, τῶν ἑαυτῆς τριγώνων παλαιότερα ὄντα καὶ ἀσθενέστερα καινοῖς ἐπικρατεῖ τέμνουσα, καὶ μέγα ἀπεργάζεται τὸ ζῷον τρέφουσα ἐκ πολλῶν ὁμοίων. ὅταν δʼ ἡ ῥίζα τῶν τριγώνων χαλᾷ διὰ τὸ πολλοὺς ἀγῶνας ἐν πολλῷ χρόνῳ πρὸς πολλὰ
81dBöyle yenilen her canlı erir; bu duruma yaşlılık denir. Sonunda iliğin çevresindeki üçgenlerin birbirine uydurulmuş bağları yorgunlukla ayrılıp artık dayanamaz olunca, psykhē'nin bağlarını da salıverirler; psykhē de tabiata uygun olarak çözülünce hazla uçup gider.
ἠγωνίσθαι, τὰ μὲν τῆς τροφῆς εἰσιόντα οὐκέτι δύναται τέμνειν εἰς ὁμοιότητα ἑαυτοῖς, αὐτὰ δὲ ὑπὸ τῶν ἔξωθεν ἐπεισιόντων εὐπετῶς διαιρεῖται· φθίνει δὴ πᾶν ζῷον ἐν τούτῳ κρατούμενον, γῆράς τε ὀνομάζεται τὸ πάθος. τέλος δέ, ἐπειδὰν τῶν περὶ τὸν μυελὸν τριγώνων οἱ συναρμοσθέντες μηκέτι ἀντέχωσιν δεσμοὶ τῷ πόνῳ διιστάμενοι, μεθιᾶσιν τοὺς τῆς ψυχῆς αὖ δεσμούς, ἡ δὲ λυθεῖσα κατὰ φύσιν μεθʼ ἡδονῆς
81eÇünkü tabiata aykırı olan her şey acı verir, tabiata uygun olarak olan ise hoştur. Ölüm de aynı biçimde: hastalıklar ve yaralar yüzünden olanı acı verici ve zorlayıcıdır, yaşlılıkla birlikte tabiata uygun olarak sona varanı ise ölümlerin en zahmetsizidir ve acıdan çok hazla gelir.
Hastalıkların nereden oluştuğu ise herkese bir bakıma açıktır.
ἐξέπτατο· πᾶν γὰρ τὸ μὲν παρὰ φύσιν ἀλγεινόν, τὸ δʼ ᾗ πέφυκεν γιγνόμενον ἡδύ. καὶ θάνατος δὴ κατὰ ταὐτὰ ὁ μὲν κατὰ νόσους καὶ ὑπὸ τραυμάτων γιγνόμενος ἀλγεινὸς καὶ βίαιος, ὁ δὲ μετὰ γήρως ἰὼν ἐπὶ τέλος κατὰ φύσιν ἀπονώτατος τῶν θανάτων καὶ μᾶλλον μεθʼ ἡδονῆς γιγνόμενος ἢ λύπης.
ΤΙ.
τὸ δὲ τῶν νόσων ὅθεν συνίσταται, δῆλόν που καὶ παντί.
82aBedenin pekiştiği dört tür vardır: toprak, ateş, su ve hava. Bunların tabiata aykırı fazlalığı ve eksikliği, kendi yerlerinden yabancı bir yere geçmeleri, ayrıca ateşin ve ötekilerin birden fazla türü bulunduğundan her birinin kendine uygun olmayanı alması ve buna benzer her şey kargaşalara ve hastalıklara yol açar. Çünkü her biri tabiata aykırı biçimde oluşup yer değiştirdiğinde önceden soğuk olanlar ısınır, kuru olanlar sonradan nemlenir, hafif olanlar ve ağır olanlar da öyle; her yönde her türlü değişikliğe uğrarlar.
τεττάρων γὰρ ὄντων γενῶν ἐξ ὧν συμπέπηγεν τὸ σῶμα, γῆς πυρὸς ὕδατός τε καὶ ἀέρος, τούτων ἡ παρὰ φύσιν πλεονεξία καὶ ἔνδεια καὶ τῆς χώρας μετάστασις ἐξ οἰκείας ἐπʼ ἀλλοτρίαν γιγνομένη, πυρός τε αὖ καὶ τῶν ἑτέρων ἐπειδὴ γένη πλείονα ἑνὸς ὄντα τυγχάνει, τὸ μὴ προσῆκον ἕκαστον ἑαυτῷ προσλαμβάνειν, καὶ πάνθʼ ὅσα τοιαῦτα, στάσεις καὶ νόσους παρέχει· παρὰ φύσιν γὰρ ἑκάστου γιγνομένου καὶ μεθισταμένου θερμαίνεται μὲν ὅσα ἂν πρότερον ψύχηται,
82bÇünkü diyoruz ki bir şey ancak ona aynı şey aynı bakımdan, aynı tarzda ve orantılı olarak eklenip ondan ayrılırsa kendisiyle aynı kalarak sağ ve sağlıklı kalabilir; bunlardan birinde ölçüyü kaçırarak dışarı giden ya da içeri gelen şey ise türlü türlü başkalaşmalara, sayısız hastalığa ve yıkıma yol açar.
Tabiata uygun olarak kurulmuş ikinci yapılar da bulunduğundan, hastalıkları kavramak isteyen için ikinci bir inceleme yolu da vardır.
ξηρὰ δὲ ὄντα εἰς ὕστερον γίγνεται νοτερά, καὶ κοῦφα δὴ καὶ βαρέα, καὶ πάσας πάντῃ μεταβολὰς δέχεται. μόνως γὰρ δή, φαμέν, ταὐτὸν ταὐτῷ κατὰ ταὐτὸν καὶ ὡσαύτως καὶ ἀνὰ λόγον προσγιγνόμενον καὶ ἀπογιγνόμενον ἐάσει ταὐτὸν ὂν αὑτῷ σῶν καὶ ὑγιὲς μένειν· ὃ δʼ ἂν πλημμελήσῃ τι τούτων ἐκτὸς ἀπιὸν ἢ προσιόν, ἀλλοιότητας παμποικίλας καὶ νόσους φθοράς τε ἀπείρους παρέξεται.
δευτέρων δὴ συστάσεων αὖ κατὰ φύσιν συνεστηκυιῶν,
82cİlik, kemik, et ve kiriş o türlerden pekişmiştir; kan da başka bir yolla ama aynı şeylerden oluşmuştur. Öteki hastalıkların çoğu yukarıda anlatılan biçimde ortaya çıkar; hastalıkların en büyükleri ise şu yüzden ağır olur: bunların oluşumu ters yönde ilerlediğinde, bunlar bozulur. Çünkü tabiata uygun olarak etler ve kirişler kandan oluşur: kiriş akrabalığı yüzünden liflerden, etler ise liflerden ayrılınca pıhtılaşan şeyin pıhtısından.
δευτέρα κατανόησις νοσημάτων τῷ βουλομένῳ γίγνεται συννοῆσαι. μυελοῦ γὰρ ἐξ ἐκείνων ὀστοῦ τε καὶ σαρκὸς καὶ νεύρου συμπαγέντος, ἔτι τε αἵματος ἄλλον μὲν τρόπον, ἐκ δὲ τῶν αὐτῶν γεγονότος, τῶν μὲν ἄλλων τὰ πλεῖστα ᾗπερ τὰ πρόσθεν, τὰ δὲ μέγιστα τῶν νοσημάτων τῇδε χαλεπὰ συμπέπτωκεν· ὅταν ἀνάπαλιν ἡ γένεσις τούτων πορεύηται, τότε ταῦτα διαφθείρεται. κατὰ φύσιν γὰρ σάρκες μὲν καὶ νεῦρα ἐξ αἵματος γίγνεται, νεῦρον μὲν ἐξ ἰνῶν διὰ τὴν συγγένειαν,
82dKirişlerden ve etlerden ayrılan yapışkan ve yağlı madde bir yandan eti kemiklerin tabiatına yapıştırır, bir yandan da iliği saran kemiği besleyip büyütür. Kemiklerin sıklığı içinden süzülen kısım ise, üçgenlerin en saf, en düzgün ve en yağlı türü olarak kemiklerden sızıp damlar ve iliği sular.
σάρκες δὲ ἀπὸ τοῦ παγέντος ὃ πήγνυται χωριζόμενον ἰνῶν· τὸ δὲ ἀπὸ τῶν νεύρων καὶ σαρκῶν ἀπιὸν αὖ γλίσχρον καὶ λιπαρὸν ἅμα μὲν τὴν σάρκα κολλᾷ πρὸς τὴν τῶν ὀστῶν φύσιν αὐτό τε τὸ περὶ τὸν μυελὸν ὀστοῦν τρέφον αὔξει, τὸ δʼ αὖ διὰ τὴν πυκνότητα τῶν ὀστῶν διηθούμενον καθαρώτατον γένος τῶν τριγώνων λειότατόν τε καὶ λιπαρώτατον, λειβόμενον ἀπὸ τῶν ὀστῶν καὶ στάζον, ἄρδει τὸν
82eHer şey bu biçimde oluştuğunda çoğunlukla sağlık ortaya çıkar; tersi olduğunda da hastalıklar. Çünkü eriyen et, erimiş maddeyi tersine damarlara geri saldığında damarlarda havayla birlikte bol ve türlü türlü kan bulunur; renklerle, acılıklarla, ayrıca ekşi ve tuzlu etkilerle alacalanır ve her türlü safrayı, irini ve balgamı taşır.
Çünkü bunların hepsi tersine dönüp bozulmuş olduğundan, önce kanın kendisini mahveder; kendileri de bedene artık hiçbir besin vermeden damarlar boyunca her yöne dolaşır, tabiata uygun dolanımların düzenini artık korumaz. Birbirlerinden hiçbir yarar görmedikleri için kendi kendilerine düşman, bedenin bir arada duran ve yerinde kalan kısmına da düşmandırlar: onu mahvedip eritirler.
μυελόν. καὶ κατὰ ταῦτα μὲν γιγνομένων ἑκάστων ὑγίεια συμβαίνει τὰ πολλά· νόσοι δέ, ὅταν ἐναντίως. ὅταν γὰρ τηκομένη σὰρξ ἀνάπαλιν εἰς τὰς φλέβας τὴν τηκεδόνα ἐξιῇ, τότε μετὰ πνεύματος αἷμα πολύ τε καὶ παντοδαπὸν ἐν ταῖς φλεψὶ χρώμασι καὶ πικρότησι ποικιλλόμενον, ἔτι δὲ ὀξείαις καὶ ἁλμυραῖς δυνάμεσι, χολὰς καὶ ἰχῶρας καὶ φλέγματα παντοῖα ἴσχει·
ΤΙ. παλιναίρετα γὰρ πάντα γεγονότα καὶ διεφθαρμένα τό τε αἷμα αὐτὸ πρῶτον διόλλυσι, καὶ αὐτὰ οὐδεμίαν
83aEtin en yaşlı kısmı eridiğinde sindirilmesi güçleşir, eski bir yanmayla kararır, her yanı aşınıp yenmiş olduğu için de acıdır ve bedenin henüz bozulmamış her kısmına ağır gelir. Kara renk kimi zaman, acı olan daha çok inceldiği için, acılık yerine ekşilik kazanır; kimi zaman da acılık kana bulanarak daha kırmızı bir renk alır, buna kara karışınca da yeşilimsi olur.
τροφὴν ἔτι τῷ σώματι παρέχοντα φέρεται πάντῃ διὰ τῶν φλεβῶν, τάξιν τῶν κατὰ φύσιν οὐκέτʼ ἴσχοντα περιόδων, ἐχθρὰ μὲν αὐτὰ αὑτοῖς διὰ τὸ μηδεμίαν ἀπόλαυσιν ἑαυτῶν ἔχειν, τῷ συνεστῶτι δὲ τοῦ σώματος καὶ μένοντι κατὰ χώραν πολέμια, διολλύντα καὶ τήκοντα. ὅσον μὲν οὖν ἂν παλαιότατον ὂν τῆς σαρκὸς τακῇ, δύσπεπτον γιγνόμενον μελαίνει μὲν ὑπὸ παλαιᾶς συγκαύσεως, διὰ δὲ τὸ πάντῃ διαβεβρῶσθαι
83bAyrıca taze et alevin çevresindeki ateşle eridiğinde acılıkla birlikte sarı bir renk de karışır. Bunların hepsinin ortak adı safradır: bu adı ya bazı hekimler koymuştur ya da birçok benzemez şeye bakıp onlarda hepsine ortak bir ad verilmeye değer tek bir türü görebilen biri.
πικρὸν ὂν παντὶ χαλεπὸν προσπίπτει τοῦ σώματος ὅσον ἂν μήπω διεφθαρμένον ᾖ, καὶ τοτὲ μὲν ἀντὶ τῆς πικρότητος ὀξύτητα ἔσχεν τὸ μέλαν χρῶμα, ἀπολεπτυνθέντος μᾶλλον τοῦ πικροῦ, τοτὲ δὲ ἡ πικρότης αὖ βαφεῖσα αἵματι χρῶμα ἔσχεν ἐρυθρώτερον, τοῦ δὲ μέλανος τούτῳ συγκεραννυμένου χλοῶδες· ἔτι δὲ συμμείγνυται ξανθὸν χρῶμα μετὰ τῆς πικρότητος, ὅταν νέα συντακῇ σὰρξ ὑπὸ τοῦ περὶ τὴν φλόγα πυρός. καὶ τὸ μὲν κοινὸν ὄνομα πᾶσιν τούτοις ἤ τινες
83cSafranın türleri diye anılan ötekilerin her biri ise rengine göre kendine has bir tanım kazanmıştır. İrine gelince, kanın serumu yumuşaktır; kara ve ekşi safranınki ise sıcaklık yüzünden tuzlu bir etkiyle karıştığında serttir; buna ekşi balgam denir. Taze ve yumuşak etten havayla birlikte eriyen şeye gelince: bu hava şişip nemle sarılınca bu etkiden kabarcıklar oluşur; kabarcıklar tek tek küçüklükleri yüzünden görünmez, ama hep birlikte görünür bir kütle oluşturur ve köpük oluşumu yüzünden beyaz görünür. Yumuşak etin havayla karışmış bu bütün erimiş hâline beyaz balgam deriz.
ἰατρῶν που χολὴν ἐπωνόμασαν, ἢ καί τις ὢν δυνατὸς εἰς πολλὰ μὲν καὶ ἀνόμοια βλέπειν, ὁρᾶν δὲ ἐν αὐτοῖς ἓν γένος ἐνὸν ἄξιον ἐπωνυμίας πᾶσιν· τὰ δʼ ἄλλα ὅσα χολῆς εἴδη λέγεται, κατὰ τὴν χρόαν ἔσχεν λόγον αὐτῶν ἕκαστον ἴδιον. ἰχὼρ δέ, ὁ μὲν αἵματος ὀρὸς πρᾷος, ὁ δὲ μελαίνης χολῆς ὀξείας τε ἄγριος, ὅταν συμμειγνύηται διὰ θερμότητα ἁλμυρᾷ δυνάμει· καλεῖται δὲ ὀξὺ φλέγμα τὸ τοιοῦτον. τὸ δʼ αὖ μετʼ ἀέρος τηκόμενον ἐκ νέας καὶ ἁπαλῆς σαρκός, τούτου δὲ
83dYeni oluşan balgamın serumu ise ter ve gözyaşıdır; her gün temizlenerek dökülen öteki bu tür maddeler de öyle.
ἀνεμωθέντος καὶ συμπεριληφθέντος ὑπὸ ὑγρότητος, καὶ πομφολύγων συστασῶν ἐκ τοῦ πάθους τούτου καθʼ ἑκάστην μὲν ἀοράτων διὰ σμικρότητα, συναπασῶν δὲ τὸν ὄγκον παρεχομένων ὁρατόν, χρῶμα ἐχουσῶν διὰ τὴν τοῦ ἀφροῦ γένεσιν ἰδεῖν λευκόν, ταύτην πᾶσαν τηκεδόνα ἁπαλῆς σαρκὸς μετὰ πνεύματος συμπλακεῖσαν λευκὸν εἶναι φλέγμα φαμέν. φλέγματος δὲ αὖ νέου συνισταμένου ὀρὸς ἱδρὼς καὶ δάκρυον,
83eBütün bunlar, kan yiyeceklerden ve içeceklerden tabiata uygun olarak çoğalmayıp kütlesini zıt şeylerden, tabiatın kanunlarına aykırı olarak aldığında hastalıkların aletleri olur.
Hastalıklar yüzünden her et ayrışırken, etlerin dipleri yerinde kaldıkça felaketin gücü yarı yarıyadır, çünkü hâlâ kolayca toparlanabilir.
ὅσα τε ἄλλα τοιαῦτα σώματα τὸ καθʼ ἡμέραν χεῖται καθαιρόμενα· καὶ ταῦτα μὲν δὴ πάντα νόσων ὄργανα γέγονεν, ὅταν αἷμα μὴ ἐκ τῶν σιτίων καὶ ποτῶν πληθύσῃ κατὰ φύσιν, ἀλλʼ ἐξ ἐναντίων τὸν ὄγκον παρὰ τοὺς τῆς φύσεως λαμβάνῃ νόμους.
ΤΙ. διακρινομένης μὲν οὖν ὑπὸ νόσων τῆς σαρκὸς ἑκάστης, μενόντων δὲ τῶν πυθμένων αὐταῖς ἡμίσεια τῆς συμφορᾶς ἡ δύναμις—ἀνάληψιν γὰρ ἔτι μετʼ εὐπετείας ἴσχει—
84aAma eti kemiklere bağlayan madde hastalanırsa, artık liflerden ve kirişlerden ayrılarak kemiğe besin, ete de kemikle bağ olmaktan çıkar ve kötü bir yaşayış yüzünden yağlı, düzgün ve yapışkan olmaktan çıkıp kuruyarak pürüzlü ve tuzlu bir hâl alırsa, buna uğrayan bütün madde kemiklerden ayrılıp etlerin ve kirişlerin altında yeniden ufalanır; etler de köklerinden onunla birlikte düşerek kirişleri çıplak ve tuzla dolu bırakır. Kendileri ise yeniden kanın akışına düşerek daha önce söylenen hastalıkları çoğaltır.
τὸ δὲ δὴ σάρκας ὀστοῖς συνδοῦν ὁπότʼ ἂν νοσήσῃ, καὶ μηκέτι αὐτὸ ἐξ ἰνῶν αἷμα καὶ νεύρων ἀποχωριζόμενον ὀστῷ μὲν τροφή, σαρκὶ δὲ πρὸς ὀστοῦν γίγνηται δεσμός, ἀλλʼ ἐκ λιπαροῦ καὶ λείου καὶ γλίσχρου τραχὺ καὶ ἁλμυρὸν αὐχμῆσαν ὑπὸ κακῆς διαίτης γένηται, τότε ταῦτα πάσχον πᾶν τὸ τοιοῦτον καταψήχεται μὲν αὐτὸ πάλιν ὑπὸ τὰς σάρκας καὶ τὰ νεῦρα, ἀφιστάμενον ἀπὸ τῶν ὀστῶν, αἱ δʼ ἐκ τῶν
84bBedenlerdeki bu etkiler ağır olsa da, bunlardan önce gelenler daha da büyüktür: kemik, etin sıklığı yüzünden yeterince soluk alamayıp küf yüzünden ısınır ve çürür; besini almaz, kendisi de ufalanıp tersine besine karışır; besin etlere, et de kana düşerek bütün hastalıkları öncekilerden daha şiddetli kılar.
ῥιζῶν συνεκπίπτουσαι τά τε νεῦρα γυμνὰ καταλείπουσι καὶ μεστὰ ἅλμης· αὐταὶ δὲ πάλιν εἰς τὴν αἵματος φορὰν ἐμπεσοῦσαι τὰ πρόσθεν ῥηθέντα νοσήματα πλείω ποιοῦσιν. χαλεπῶν δὲ τούτων περὶ τὰ σώματα παθημάτων γιγνομένων μείζω ἔτι γίγνεται τὰ πρὸ τούτων, ὅταν ὀστοῦν διὰ πυκνότητα σαρκὸς ἀναπνοὴν μὴ λαμβάνον ἱκανήν, ὑπʼ εὐρῶτος θερμαινόμενον, σφακελίσαν μήτε τὴν τροφὴν καταδέχηται
84cEn ağırı ise iliğin tabiatı bir eksiklik ya da bir aşırılık yüzünden hastalandığında olur: bu, hastalıkların en büyüklerini ve ölüme en çok götürenlerini doğurur, çünkü bedenin bütün tabiatı zorunlu olarak tersine akar.
Hastalıkların üçüncü eidos'unu da üç türlü oluşan bir şey olarak düşünmek gerekir: biri havadan, biri balgamdan, biri safradan.
πάλιν τε αὐτὸ εἰς ἐκείνην ἐναντίως ἴῃ ψηχόμενον, ἡ δʼ εἰς σάρκας, σὰρξ δὲ εἰς αἷμα ἐμπίπτουσα τραχύτερα πάντα τῶν πρόσθεν τὰ νοσήματα ἀπεργάζηται· τὸ δʼ ἔσχατον πάντων, ὅταν ἡ τοῦ μυελοῦ φύσις ἀπʼ ἐνδείας ἤ τινος ὑπερβολῆς νοσήσῃ, τὰ μέγιστα καὶ κυριώτατα πρὸς θάνατον τῶν νοσημάτων ἀποτελεῖ, πάσης ἀνάπαλιν τῆς τοῦ σώματος φύσεως ἐξ ἀνάγκης ῥυείσης.
τρίτον δʼ αὖ νοσημάτων εἶδος τριχῇ δεῖ διανοεῖσθαι
84dBedene havayı dağıtan akciğer akıntılar yüzünden tıkanıp geçitleri temiz tutamadığında, hava bir yere hiç gitmez, bir yere gerekenden fazla girer. Serinleyemeyen kısımları çürütür; damarlarınkini ise zorlayıp onlarla birlikte bükerek bedeni eritir ve bedenin ortasında, diyaframda sıkışıp kalır. Bunlardan çoğu zaman bol terle birlikte acı veren sayısız hastalık doğmuştur.
γιγνόμενον, τὸ μὲν ὑπὸ πνεύματος, τὸ δὲ φλέγματος, τὸ δὲ χολῆς. ὅταν μὲν γὰρ ὁ τῶν πνευμάτων τῷ σώματι ταμίας πλεύμων μὴ καθαρὰς παρέχῃ τὰς διεξόδους ὑπὸ ῥευμάτων φραχθείς, ἔνθα μὲν οὐκ ἰόν, ἔνθα δὲ πλεῖον ἢ τὸ προσῆκον πνεῦμα εἰσιὸν τὰ μὲν οὐ τυγχάνοντα ἀναψυχῆς σήπει, τὰ δὲ τῶν φλεβῶν διαβιαζόμενον καὶ συνεπιστρέφον αὐτὰ τῆκόν τε τὸ σῶμα εἰς τὸ μέσον αὐτοῦ διάφραγμά τʼ ἴσχον
84eÇoğu zaman da bedende et ayrıştığında içeride oluşan ve dışarı çıkamayan hava, dışarıdan girenlerin verdiği sancıların aynısını verir. En büyük sancıları da kirişlerin ve oradaki ince damarların çevresini sarıp şişerek sırttaki kirişleri ve onlara bağlı kirişleri geriye doğru gerdiğinde verir. Bu hastalıklara da tam bu gerginlikten ötürü tetanos ve opisthotonos [geriye kasılma] adı verilmiştir.
Bunların ilacı da zordur; çünkü bunları en çok, üstüne gelen ateşli hastalıklar çözer.
ἐναπολαμβάνεται, καὶ μυρία δὴ νοσήματα ἐκ τούτων ἀλγεινὰ μετὰ πλήθους ἱδρῶτος πολλάκις ἀπείργασται. πολλάκις δʼ ἐν τῷ σώματι διακριθείσης σαρκὸς πνεῦμα ἐγγενόμενον καὶ ἀδυνατοῦν ἔξω πορευθῆναι τὰς αὐτὰς τοῖς ἐπεισεληλυθόσιν ὠδῖνας παρέσχεν, μεγίστας δέ, ὅταν περὶ τὰ νεῦρα καὶ τὰ ταύτῃ φλέβια περιστὰν καὶ ἀνοιδῆσαν τούς τε ἐπιτόνους καὶ τὰ συνεχῆ νεῦρα οὕτως εἰς τὸ ἐξόπισθεν κατατείνῃ τούτοις· ἃ δὴ καὶ ἀπʼ αὐτοῦ τῆς συντονίας τοῦ παθήματος τὰ νοσήματα τέτανοί τε καὶ ὀπισθότονοι προσερρήθησαν.
ΤΙ. ὧν καὶ τὸ φάρμακον χαλεπόν· πυρετοὶ γὰρ οὖν δὴ τὰ τοιαῦτα ἐπιγιγνόμενοι
85aBeyaz balgam, kabarcıklarının havası yüzünden içeride sıkışıp kalınca zararlıdır; bedenin dışına soluk verebildiğinde daha hafiftir, ama beyaz lekeler, alacalık ve bunlara akraba hastalıklar doğurarak bedeni benekler. Kara safrayla karışıp başın içindeki en ilahi dolanımların üstüne yayılarak onları karıştırırsa, uykuda gelince daha hafif olur, uyanıkken saldırınca ise daha zor geçer. Kutsal bir tabiattan olduğu için bu hastalığa pek haklı olarak kutsal hastalık denir.
μάλιστα λύουσιν. τὸ δὲ λευκὸν φλέγμα διὰ τὸ τῶν πομφολύγων πνεῦμα χαλεπὸν ἀποληφθέν, ἔξω δὲ τοῦ σώματος ἀναπνοὰς ἴσχον ἠπιώτερον μέν, καταποικίλλει δὲ τὸ σῶμα λεύκας ἀλφούς τε καὶ τὰ τούτων συγγενῆ νοσήματα ἀποτίκτον. μετὰ χολῆς δὲ μελαίνης κερασθὲν ἐπὶ τὰς περιόδους τε τὰς ἐν τῇ κεφαλῇ θειοτάτας οὔσας ἐπισκεδαννύμενον καὶ συνταράττον αὐτάς, καθʼ ὕπνον μὲν ἰὸν πρᾳΰτερον,
85bEkşi ve tuzlu balgam, nezle türünden bütün hastalıkların kaynağıdır; aktığı yerler türlü türlü olduğundan türlü türlü adlar almıştır. Bedenin iltihaplandığı söylenen her yeri, adını yanmaktan ve tutuşmaktan alır ve hepsi safra yüzünden olur. Safra dışarı soluk verebildiğinde kaynayarak türlü türlü çıbanlar çıkarır; içeride kapatılınca ateşle yanan birçok hastalık doğurur. En büyüğü de safra saf kana karışıp liflerin türünü kendi düzeninden saptırdığında olur. Bu lifler kana serpilmiştir ki kan incelik ve kalınlık bakımından ölçülü olsun: ne sıcaklık yüzünden sıvılaşıp gevşek bedenden dışarı aksın, ne de fazla koyulaşıp güç hareket ederek damarlarda zorla dolaşsın.
ἐγρηγορόσιν δὲ ἐπιτιθέμενον δυσαπαλλακτότερον· νόσημα δὲ ἱερᾶς ὂν φύσεως ἐνδικώτατα ἱερὸν λέγεται. φλέγμα δʼ ὀξὺ καὶ ἁλμυρὸν πηγὴ πάντων νοσημάτων ὅσα γίγνεται καταρροϊκά· διὰ δὲ τοὺς τόπους εἰς οὓς ῥεῖ παντοδαποὺς ὄντας παντοῖα ὀνόματα εἴληφεν. ὅσα δὲ φλεγμαίνειν λέγεται τοῦ σώματος, ἀπὸ τοῦ κάεσθαί τε καὶ φλέγεσθαι, διὰ χολὴν γέγονε πάντα. λαμβάνουσα μὲν οὖν ἀναπνοὴν ἔξω παντοῖα
ἀναπέμπει φύματα ζέουσα, καθειργνυμένη δʼ ἐντὸς πυρίκαυτα νοσήματα πολλὰ ἐμποιεῖ, μέγιστον δέ, ὅταν αἵματι καθαρῷ συγκερασθεῖσα τὸ τῶν ἰνῶν γένος ἐκ τῆς ἑαυτῶν διαφορῇ τάξεως, αἳ διεσπάρησαν μὲν εἰς αἷμα, ἵνα συμμέτρως λεπτότητος ἴσχοι καὶ πάχους καὶ μήτε διὰ θερμότητα ὡς ὑγρὸν ἐκ μανοῦ τοῦ σώματος ἐκρέοι, μήτʼ αὖ πυκνότερον δυσκίνητον
85dLifler, tabiatlarının yapısı gereği bunun ölçüsünü korur. Biri ölmüş ve soğumakta olan kanda bile lifleri bir araya toplarsa kanın geri kalanı dağılır; bırakılırlarsa çevredeki soğukla birlikte onu çabucak pıhtılaştırırlar. Liflerin kanda bu gücü olduğundan, tabiatça eski kandan oluşan ve etlerden yeniden kana erimiş olan safra, önce azar azar sıcak ve sıvı olarak düşünce liflerin gücü yüzünden pıhtılaşır; pıhtılaşıp zorla söndürülünce de içeride üşüme ve titreme yaratır.
ὂν μόλις ἀναστρέφοιτο ἐν ταῖς φλεψίν. καιρὸν δὴ τούτων ἶνες τῇ τῆς φύσεως γενέσει φυλάττουσιν· ἃς ὅταν τις καὶ τεθνεῶτος αἵματος ἐν ψύξει τε ὄντος πρὸς ἀλλήλας συναγάγῃ, διαχεῖται πᾶν τὸ λοιπὸν αἷμα, ἐαθεῖσαι δὲ ταχὺ μετὰ τοῦ περιεστῶτος αὐτὸ ψύχους συμπηγνύασιν. ταύτην δὴ τὴν δύναμιν ἐχουσῶν ἰνῶν ἐν αἵματι χολὴ φύσει παλαιὸν αἷμα γεγονυῖα καὶ πάλιν ἐκ τῶν σαρκῶν εἰς τοῦτο τετηκυῖα, θερμὴ καὶ ὑγρὰ κατʼ ὀλίγον τὸ πρῶτον ἐμπίπτουσα πήγνυται
85eDaha bol akarsa, kendi sıcaklığıyla lifleri yenip kaynatarak onları düzensizce sarsar. Sonuna kadar yenecek kadar güçlü olursa ilik türüne kadar geçip yakar, psykhē'nin oradaki halatlarını bir geminin halatları gibi çözüp onu özgür bırakır. Daha az olur da beden eriyerek direnirse safra kendisi yenilir: ya bütün bedenden dışarı atılır ya da damarlardan alt ya da üst karına itilir; kargaşa içindeki bir şehirden kaçan bir sürgün gibi bedenden dışarı düşerek ishallere, dizanterilere ve buna benzer bütün hastalıklara yol açar.
διὰ τὴν τῶν ἰνῶν δύναμιν, πηγνυμένη δὲ καὶ βίᾳ κατασβεννυμένη χειμῶνα καὶ τρόμον ἐντὸς παρέχει.
ΤΙ. πλείων δʼ ἐπιρρέουσα, τῇ παρʼ αὐτῆς θερμότητι κρατήσασα τὰς ἶνας εἰς ἀταξίαν ζέσασα διέσεισεν· καὶ ἐὰν μὲν ἱκανὴ διὰ τέλους κρατῆσαι γένηται, πρὸς τὸ τοῦ μυελοῦ διαπεράσασα γένος κάουσα ἔλυσεν τὰ τῆς ψυχῆς αὐτόθεν οἷον νεὼς πείσματα μεθῆκέν τε ἐλευθέραν, ὅταν δʼ ἐλάττων ᾖ τό τε σῶμα ἀντίσχῃ τηκόμενον, αὐτὴ κρατηθεῖσα ἢ κατὰ πᾶν τὸ σῶμα ἐξέπεσεν, ἢ διὰ τῶν φλεβῶν εἰς τὴν κάτω συνωσθεῖσα ἢ τὴν ἄνω κοιλίαν, οἷον φυγὰς ἐκ πόλεως στασιασάσης ἐκ
86aEn çok ateş fazlalığı yüzünden hastalanan beden sürekli yanmalara ve ateşlere yol açar; hava fazlalığından hastalanan her gün gelen ateşlere, su fazlalığından hastalanan ise su havadan ve ateşten daha ağır olduğu için gün aşırı gelen ateşlere. Toprak fazlalığından hastalanan ise, toprak bunların dördüncüsü ve en ağırı olduğundan, dört kat uzun zaman dolanımlarında temizlenir; dördüncü gün gelen ateşlere yol açar ve güçbela geçer.
τοῦ σώματος ἐκπίπτουσα, διαρροίας καὶ δυσεντερίας καὶ τὰ τοιαῦτα νοσήματα πάντα παρέσχετο. τὸ μὲν οὖν ἐκ πυρὸς ὑπερβολῆς μάλιστα νοσῆσαν σῶμα συνεχῆ καύματα καὶ πυρετοὺς ἀπεργάζεται, τὸ δʼ ἐξ ἀέρος ἀμφημερινούς, τριταίους δʼ ὕδατος διὰ τὸ νωθέστερον ἀέρος καὶ πυρὸς αὐτὸ εἶναι· τὸ δὲ γῆς, τετάρτως ὂν νωθέστατον τούτων, ἐν τετραπλασίαις περιόδοις χρόνου καθαιρόμενον, τεταρταίους πυρετοὺς ποιῆσαν ἀπαλλάττεται μόλις.
86bBeden hastalıkları bu yolla oluşur; psykhē'nin bedenin durumu yüzünden uğradığı hastalıklar ise şöyle. Psykhē'nin hastalığının akılsızlık olduğunu kabul etmek gerekir; akılsızlığın da iki türü vardır: biri delilik, öteki cahillik. O hâlde birinin uğrayıp da bunlardan birine düştüğü her duruma hastalık demek, aşırı hazları ve acıları da psykhē'nin en büyük hastalıkları saymak gerekir. Çünkü aşırı sevinen ya da tersine acı çeken bir insan, birini vakitsiz yakalamaya, ötekinden kaçmaya can atarken ne doğru dürüst bir şey görebilir ne de işitebilir; kudurur ve o zaman akıl yürütmeye hiç muktedir olmaz.
καὶ τὰ μὲν περὶ τὸ σῶμα νοσήματα ταύτῃ συμβαίνει γιγνόμενα, τὰ δὲ περὶ ψυχὴν διὰ σώματος ἕξιν τῇδε. νόσον μὲν δὴ ψυχῆς ἄνοιαν συγχωρητέον, δύο δʼ ἀνοίας γένη, τὸ μὲν μανίαν, τὸ δὲ ἀμαθίαν. πᾶν οὖν ὅτι πάσχων τις πάθος ὁπότερον αὐτῶν ἴσχει, νόσον προσρητέον, ἡδονὰς δὲ καὶ λύπας ὑπερβαλλούσας τῶν νόσων μεγίστας θετέον τῇ ψυχῇ· περιχαρὴς γὰρ ἄνθρωπος ὢν ἢ καὶ τἀναντία ὑπὸ
86cİliğin çevresinde tohumu bol ve taşkın olan, gereğinden çok meyve veren bir ağaç gibi yaratılmış biri, arzularında ve bunların doğurduklarında her seferinde birçok sancı ve birçok haz edinir. En büyük hazlar ve acılar yüzünden hayatının çoğunda deliye döner; psykhē'si beden yüzünden hasta ve akılsız olduğu hâlde, hasta biri olarak değil, isteyerek kötü biri olarak görülür.
λύπης πάσχων, σπεύδων τὸ μὲν ἑλεῖν ἀκαίρως, τὸ δὲ φυγεῖν, οὔθʼ ὁρᾶν οὔτε ἀκούειν ὀρθὸν οὐδὲν δύναται, λυττᾷ δὲ καὶ λογισμοῦ μετασχεῖν ἥκιστα τότε δὴ δυνατός. τὸ δὲ σπέρμα ὅτῳ πολὺ καὶ ῥυῶδες περὶ τὸν μυελὸν γίγνεται καὶ καθαπερεὶ δένδρον πολυκαρπότερον τοῦ συμμέτρου πεφυκὸς ᾖ, πολλὰς μὲν καθʼ ἕκαστον ὠδῖνας, πολλὰς δʼ ἡδονὰς κτώμενος ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις καὶ τοῖς περὶ τὰ τοιαῦτα τόκοις, ἐμμανὴς τὸ πλεῖστον γιγνόμενος τοῦ βίου διὰ τὰς μεγίστας ἡδονὰς
86dGerçekte ise cinsel zevklerdeki ölçüsüzlük çoğunlukla, kemiklerin gevşekliği yüzünden bedende taşkın ve nemli hâle gelen tek bir maddenin durumundan doğan bir psykhē hastalığıdır. Hazlarda nefsine hâkim olamamak (akrasia) diye anılan ve kötüler sanki isteyerek kötüymüş gibi kınanan hemen her şey de yerinde kınanmaz. Çünkü kimse isteyerek kötü değildir; kötü kişi bedenin kötü bir durumu ve terbiyeden yoksun bir yetiştirilme yüzünden kötü olur. Bunlar da herkese düşmandır ve insanın başına istemeyerek gelir.
καὶ λύπας, νοσοῦσαν καὶ ἄφρονα ἴσχων ὑπὸ τοῦ σώματος τὴν ψυχήν, οὐχ ὡς νοσῶν ἀλλʼ ὡς ἑκὼν κακὸς δοξάζεται· τὸ δὲ ἀληθὲς ἡ περὶ τὰ ἀφροδίσια ἀκολασία κατὰ τὸ πολὺ μέρος διὰ τὴν ἑνὸς γένους ἕξιν ὑπὸ μανότητος ὀστῶν ἐν σώματι ῥυώδη καὶ ὑγραίνουσαν νόσος ψυχῆς γέγονεν. καὶ σχεδὸν δὴ πάντα ὁπόσα ἡδονῶν ἀκράτεια καὶ ὄνειδος ὡς ἑκόντων λέγεται τῶν κακῶν, οὐκ ὀρθῶς ὀνειδίζεται· κακὸς
86ePsykhē acılar bakımından da aynı şekilde beden yüzünden çok kötülük edinir.
Çünkü birinin bedeninde ekşi ve tuzlu balgamlar ya da acı ve safralı özsular dolaşır da dışarı soluk veremez, içeride dönüp dolaşarak kendi buharlarını psykhē'nin hareketine karıştırıp onunla kaynaşırsa, psykhē'de daha şiddetli ya da daha hafif, daha az ya da daha çok, türlü türlü hastalıklar doğurur. Psykhē'nin üç yerinden hangisine düşerse oraya taşınarak türlü türlü huysuzluk ve keder, cüret ve korkaklık, ayrıca unutkanlık ve öğrenme güçlüğü biçimleri üretir.
μὲν γὰρ ἑκὼν οὐδείς, διὰ δὲ πονηρὰν ἕξιν τινὰ τοῦ σώματος καὶ ἀπαίδευτον τροφὴν ὁ κακὸς γίγνεται κακός, παντὶ δὲ ταῦτα ἐχθρὰ καὶ ἄκοντι προσγίγνεται. καὶ πάλιν δὴ τὸ περὶ τὰς λύπας ἡ ψυχὴ κατὰ ταὐτὰ διὰ σῶμα πολλὴν ἴσχει κακίαν.
ΤΙ. ὅτου γὰρ ἂν ἢ τῶν ὀξέων καὶ τῶν ἁλυκῶν φλεγμάτων καὶ ὅσοι πικροὶ καὶ χολώδεις χυμοὶ κατὰ τὸ σῶμα πλανηθέντες ἔξω μὲν μὴ λάβωσιν ἀναπνοήν, ἐντὸς δὲ εἱλλόμενοι
87aBuna ek olarak, böyle kötü pekişmiş insanların şehirlerinde kötü yönetim düzenleri kurulur, özel ve kamusal olarak kötü sözler söylenir, gençlikten itibaren bunları iyileştirecek dersler de hiç öğrenilmezse, kötü olan hepimiz bu iki sebepten, hiç istemeden kötü oluruz.
τὴν ἀφʼ αὑτῶν ἀτμίδα τῇ τῆς ψυχῆς φορᾷ συμμείξαντες ἀνακερασθῶσι, παντοδαπὰ νοσήματα ψυχῆς ἐμποιοῦσι μᾶλλον καὶ ἧττον καὶ ἐλάττω καὶ πλείω, πρός τε τοὺς τρεῖς τόπους ἐνεχθέντα τῆς ψυχῆς, πρὸς ὃν ἂν ἕκαστʼ αὐτῶν προσπίπτῃ, ποικίλλει μὲν εἴδη δυσκολίας καὶ δυσθυμίας παντοδαπά, ποικίλλει δὲ θρασύτητός τε καὶ δειλίας, ἔτι δὲ λήθης ἅμα καὶ δυσμαθίας. πρὸς δὲ τούτοις, ὅταν οὕτως
87bBunun suçunu her zaman dikilenlerden çok dikenlere, yetiştirilenlerden çok yetiştirenlere yüklemek gerekir; yine de elden geldiğince, yetiştirilmeyle, uğraşlarla ve derslerle kötülükten kaçmaya, tersini elde etmeye çaba göstermek gerekir. Ama bu, başka bir konuşmanın işidir.
κακῶς παγέντων πολιτεῖαι κακαὶ καὶ λόγοι κατὰ πόλεις ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ λεχθῶσιν, ἔτι δὲ μαθήματα μηδαμῇ τούτων ἰατικὰ ἐκ νέων μανθάνηται, ταύτῃ κακοὶ πάντες οἱ κακοὶ διὰ δύο ἀκουσιώτατα γιγνόμεθα· ὧν αἰτιατέον μὲν τοὺς φυτεύοντας ἀεὶ τῶν φυτευομένων μᾶλλον καὶ τοὺς τρέφοντας τῶν τρεφομένων, προθυμητέον μήν, ὅπῃ τις δύναται, καὶ διὰ τροφῆς καὶ διʼ ἐπιτηδευμάτων μαθημάτων τε φυγεῖν μὲν κακίαν, τοὐναντίον δὲ ἑλεῖν. ταῦτα μὲν οὖν δὴ τρόπος ἄλλος λόγων.
87cBunun karşılığını, yani bedenlerin ve düşüncelerin bakımında onların hangi sebeplerle korunduğunu anlatmak da akla yakın ve yerinde olur; çünkü kötülerden çok iyiler hakkında söz söylemek daha haklıdır. İyi olan her şey güzeldir, güzel olan da ölçüsüz değildir; o hâlde böyle olacak bir canlıyı da orantılı saymak gerekir. Orantıların küçüklerini hissedip hesaba katarız, en önemlilerini ve en büyüklerini ise hiç hesaba katmayız.
τὸ δὲ τούτων ἀντίστροφον αὖ, τὸ περὶ τὰς τῶν σωμάτων καὶ διανοήσεων θεραπείας αἷς αἰτίαις σῴζεται, πάλιν εἰκὸς καὶ πρέπον ἀνταποδοῦναι· δικαιότερον γὰρ τῶν ἀγαθῶν πέρι μᾶλλον ἢ τῶν κακῶν ἴσχειν λόγον. πᾶν δὴ τὸ ἀγαθὸν καλόν, τὸ δὲ καλὸν οὐκ ἄμετρον· καὶ ζῷον οὖν τὸ τοιοῦτον ἐσόμενον σύμμετρον θετέον. συμμετριῶν δὲ τὰ μὲν σμικρὰ διαισθανόμενοι συλλογιζόμεθα, τὰ δὲ κυριώτατα καὶ μέγιστα
87dÇünkü sağlık ve hastalık, aretē ve kötülük bakımından hiçbir orantı ya da orantısızlık, psykhē'nin kendisiyle bedenin kendisi arasındakinden daha büyük değildir. Biz bunları hiç incelemez, hiç düşünmeyiz: güçlü ve her bakımdan büyük bir psykhē'yi daha zayıf ve daha küçük bir yapı taşıdığında ya da ikisi tersine bir biçimde birleştiğinde, canlının bütünü güzel olmaz, çünkü en büyük orantılarda orantısızdır; tersi hâlde olan ise görebilen için bütün manzaraların en güzeli ve en sevimlisidir.
ἀλογίστως ἔχομεν. πρὸς γὰρ ὑγιείας καὶ νόσους ἀρετάς τε καὶ κακίας οὐδεμία συμμετρία καὶ ἀμετρία μείζων ἢ ψυχῆς αὐτῆς πρὸς σῶμα αὐτό· ὧν οὐδὲν σκοποῦμεν οὐδʼ ἐννοοῦμεν, ὅτι ψυχὴν ἰσχυρὰν καὶ πάντῃ μεγάλην ἀσθενέστερον καὶ ἔλαττον εἶδος ὅταν ὀχῇ, καὶ ὅταν αὖ τοὐναντίον συμπαγῆτον τούτω, οὐ καλὸν ὅλον τὸ ζῷον—ἀσύμμετρον γὰρ ταῖς μεγίσταις συμμετρίαις—τὸ δὲ ἐναντίως ἔχον πάντων θεαμάτων τῷ δυναμένῳ καθορᾶν κάλλιστον καὶ ἐρασμιώτατον.
87eBacakları aşırı uzun olan ya da başka bir fazlalık yüzünden kendi içinde orantısız olan bir beden hem çirkindir, hem de emeklere ortak olurken çok yorgunluk, çok burkulma ve sendelemesi yüzünden düşmeler yaşayarak kendisine sayısız kötülüğün sebebi olur.
İkisinin birleşimi olan ve canlı dediğimiz şey için de aynı şeyi düşünmek gerekir. İçindeki psykhē bedenden güçlü olup da coşkuya kapılırsa, bütün bedeni içten sarsarak hastalıklarla doldurur; birtakım öğrenimlere ve araştırmalara bütün gücüyle dalarsa onu eritir; kamuda ve özelde öğretmeye ve söz kavgalarına girişir, bunlar da çekişme ve yenme hırsıyla yürüdüğünden bedeni kızıştırıp sarsar, akıntılar getirir ve hekim denenlerin çoğunu aldatarak onlara suçsuz olanı suçlatır. Öte yandan büyük ve psykhē'sini aşan bir beden küçük ve zayıf bir düşünceyle birleşirse ne olur? İnsanlarda tabiatça iki arzu vardır: beden yüzünden besin arzusu, içimizdeki en ilahi şey yüzünden de phronēsis arzusu. Bu durumda güçlü olanın hareketleri üstün gelir, kendi payına düşeni büyütür, psykhē'ninkini ise körelmiş, öğrenmekte zorlanan ve unutkan hâle getirir ve en büyük hastalığı, cahilliği doğurur.
οἷον οὖν ὑπερσκελὲς ἢ καί τινα ἑτέραν ὑπέρεξιν ἄμετρον ἑαυτῷ τι σῶμα ὂν ἅμα μὲν αἰσχρόν, ἅμα δʼ ἐν τῇ κοινωνίᾳ τῶν πόνων πολλοὺς μὲν κόπους, πολλὰ δὲ σπάσματα καὶ διὰ τὴν παραφορότητα πτώματα παρέχον μυρίων κακῶν αἴτιον ἑαυτῷ,
ΤΙ. ταὐτὸν δὴ διανοητέον καὶ περὶ τοῦ συναμφοτέρου, ζῷον ὃ καλοῦμεν, ὡς ὅταν τε ἐν αὐτῷ ψυχὴ κρείττων
οὖσα σώματος περιθύμως ἴσχῃ, διασείουσα πᾶν αὐτὸ ἔνδοθεν νόσων ἐμπίμπλησι, καὶ ὅταν εἴς τινας μαθήσεις καὶ ζητήσεις συντόνως ἴῃ, κατατήκει, διδαχάς τʼ αὖ καὶ μάχας ἐν λόγοις ποιουμένη δημοσίᾳ καὶ ἰδίᾳ διʼ ἐρίδων καὶ φιλονικίας γιγνομένων διάπυρον αὐτὸ ποιοῦσα σαλεύει, καὶ ῥεύματα ἐπάγουσα, τῶν λεγομένων ἰατρῶν ἀπατῶσα τοὺς πλείστους, τἀναίται αἰτιᾶσθαι ποιεῖ· σῶμά τε ὅταν αὖ μέγα καὶ ὑπέρψυχον σμικρᾷ συμφυὲς ἀσθενεῖ τε διανοίᾳ γένηται, διττῶν
88bHer ikisine karşı tek bir kurtuluş vardır: psykhē'yi bedensiz, bedeni de psykhē'siz çalıştırmamak; öyle ki ikisi birbirine karşı kendini savunarak dengeli ve sağlıklı olsun.
ἐπιθυμιῶν οὐσῶν φύσει κατʼ ἀνθρώπους, διὰ σῶμα μὲν τροφῆς, διὰ δὲ τὸ θειότατον τῶν ἐν ἡμῖν φρονήσεως, αἱ τοῦ κρείττονος κινήσεις κρατοῦσαι καὶ τὸ μὲν σφέτερον αὔξουσαι, τὸ δὲ τῆς ψυχῆς κωφὸν καὶ δυσμαθὲς ἀμνῆμόν τε ποιοῦσαι, τὴν μεγίστην νόσον ἀμαθίαν ἐναπεργάζονται. μία δὴ σωτηρία πρὸς ἄμφω, μήτε τὴν ψυχὴν ἄνευ σώματος κινεῖν μήτε σῶμα ἄνευ ψυχῆς, ἵνα ἀμυνομένω γίγνησθον ἰσορρόπω καὶ
88cMatematikle ya da başka bir yoğun düşünce çalışmasıyla uğraşan kişi beden hareketini de karşılık olarak vermeli, jimnastikle haşır neşir olmalıdır; bedenini özenle biçimlendiren kişi de mousikē'ye ve bütün felsefeye başvurarak psykhē'nin hareketlerini karşılık olarak vermelidir; eğer biri haklı olarak hem güzel hem iyi diye doğru biçimde anılacaksa. Kısımlara da aynı şekilde, kâinatın eidos'unu taklit ederek bakmak gerekir.
ὑγιῆ. τὸν δὴ μαθηματικὸν ἤ τινα ἄλλην σφόδρα μελέτην διανοίᾳ κατεργαζόμενον καὶ τὴν τοῦ σώματος ἀποδοτέον κίνησιν, γυμναστικῇ προσομιλοῦντα, τόν τε αὖ σῶμα ἐπιμελῶς πλάττοντα τὰς τῆς ψυχῆς ἀνταποδοτέον κινήσεις, μουσικῇ καὶ πάσῃ φιλοσοφίᾳ προσχρώμενον, εἰ μέλλει δικαίως τις ἅμα μὲν καλός, ἅμα δὲ ἀγαθὸς ὀρθῶς κεκλῆσθαι. κατὰ δὲ ταὐτὰ ταῦτα καὶ τὰ μέρη θεραπευτέον, τὸ τοῦ παντὸς
88dÇünkü beden içeri girenlerle içeride yanar ve soğur, dışarıdakilerle de kurur ve nemlenir; bu iki hareketin ikisinden de bunlara bağlı etkilere uğrar. Biri bedeni hareketsiz tutup bu hareketlere teslim ederse beden yenilip mahvolur. Ama biri kâinatın besleyicisi ve dadısı dediğimiz şeyi taklit eder, bedeni mümkünse hiç hareketsiz bırakmaz, onu hareket ettirip ona hep birtakım sarsıntılar vererek içteki ve dıştaki hareketlere karşı tabiata uygun biçimde baştan sona korur, beden çevresinde dolaşan etkileri ve parçaları ölçülü bir biçimde sarsarak akrabalıklarına göre birbirlerine karşı düzene sokarsa, kâinat hakkında daha önce söylediğimiz söze uygun olarak, düşmanın düşmanın yanına konup bedende savaşlar ve hastalıklar doğurmasına izin vermez; dostu dostun yanına koyar ve böylece sağlık sağlar.
ἀπομιμούμενον εἶδος. τοῦ γὰρ σώματος ὑπὸ τῶν εἰσιόντων καομένου τε ἐντὸς καὶ ψυχομένου, καὶ πάλιν ὑπὸ τῶν ἔξωθεν ξηραινομένου καὶ ὑγραινομένου καὶ τὰ τούτοις ἀκόλουθα πάσχοντος ὑπʼ ἀμφοτέρων τῶν κινήσεων, ὅταν μέν τις ἡσυχίαν ἄγον τὸ σῶμα παραδιδῷ ταῖς κινήσεσι, κρατηθὲν διώλετο, ἐὰν δὲ ἥν τε τροφὸν καὶ τιθήνην τοῦ παντὸς προσείπομεν μιμῆταί τις, καὶ τὸ σῶμα μάλιστα μὲν μηδέποτε ἡσυχίαν ἄγειν ἐᾷ, κινῇ δὲ καὶ σεισμοὺς ἀεί τινας ἐμποιῶν αὐτῷ διὰ
παντὸς τὰς ἐντὸς καὶ ἐκτὸς ἀμύνηται κατὰ φύσιν κινήσεις, καὶ μετρίως σείων τά τε περὶ τὸ σῶμα πλανώμενα παθήματα καὶ μέρη κατὰ συγγενείας εἰς τάξιν κατακοσμῇ πρὸς ἄλληλα, κατὰ τὸν πρόσθεν λόγον ὃν περὶ τοῦ παντὸς ἐλέγομεν, οὐκ ἐχθρὸν παρʼ ἐχθρὸν τιθέμενον ἐάσει πολέμους ἐντίκτειν τῷ σώματι καὶ νόσους, ἀλλὰ φίλον παρὰ φίλον τεθὲν ὑγίειαν
89aHareketlerden de en iyisi, bir şeyin kendi içinde kendi kendisi tarafından yapılan harekettir, çünkü düşünme hareketine ve kâinatın hareketine en çok akrabadır; başka bir şey tarafından yapılan daha kötüdür; en kötüsü de beden yatıp hareketsiz dururken onu başka şeylerle parça parça hareket ettirendir. Bu yüzden bedeni arındırmanın ve toparlamanın yollarından en iyisi idmanlarla olanıdır; ikincisi gemi yolculuklarında ve yorucu olmayan taşıtlarda olduğu gibi sallanmayla olanı. Üçüncü hareket türü ise çok zorda kalan biri için bazen yararlıdır, ama aklı başında biri başka hiçbir durumda onu kabul etmemelidir: ilaçla arındırmadan oluşan tıbbi hareket.
ἀπεργαζόμενον παρέξει.
ΤΙ. τῶν δʼ αὖ κινήσεων ἡ ἐν ἑαυτῷ ὑφʼ αὑτοῦ ἀρίστη κίνησις—μάλιστα γὰρ τῇ διανοητικῇ καὶ τῇ τοῦ παντὸς κινήσει συγγενής—ἡ δὲ ὑπʼ ἄλλου χείρων· χειρίστη δὲ ἡ κειμένου τοῦ σώματος καὶ ἄγοντος ἡσυχίαν διʼ ἑτέρων αὐτὸ κατὰ μέρη κινοῦσα. διὸ δὴ τῶν καθάρσεων καὶ συστάσεων τοῦ σώματος ἡ μὲν διὰ τῶν γυμνασίων ἀρίστη, δευτέρα δὲ ἡ διὰ τῶν αἰωρήσεων κατά τε τοὺς πλοῦς καὶ ὅπῃπερ ἂν ὀχήσεις ἄκοποι γίγνωνται· τρίτον δὲ εἶδος κινήσεως
89bÇünkü büyük tehlikeler taşımayan hastalıkları ilaçlarla kışkırtmamak gerekir. Hastalıkların her yapısı bir bakıma canlıların tabiatına benzer. Canlıların bileşimi de bütün tür için hayatın belirlenmiş sürelerine sahiptir; her canlı da kendi başına, zorunlu olarak uğradığı etkiler bir yana, kaderce belirlenmiş bir hayatla doğar.
σφόδρα ποτὲ ἀναγκαζομένῳ χρήσιμον, ἄλλως δὲ οὐδαμῶς τῷ νοῦν ἔχοντι προσδεκτέον, τὸ τῆς φαρμακευτικῆς καθάρσεως γιγνόμενον ἰατρικόν. τὰ γὰρ νοσήματα, ὅσα μὴ μεγάλους ἔχει κινδύνους, οὐκ ἐρεθιστέον φαρμακείαις. πᾶσα γὰρ σύστασις νόσων τρόπον τινὰ τῇ τῶν ζῴων φύσει προσέοικε. καὶ γὰρ ἡ τούτων σύνοδος ἔχουσα τεταγμένους τοῦ βίου γίγνεται χρόνους τοῦ τε γένους σύμπαντος, καὶ καθʼ αὑτὸ τὸ ζῷον εἱμαρμένον ἕκαστον ἔχον τὸν βίον φύεται,
89cÇünkü her birinin üçgenleri daha başlangıçta belli bir zamana kadar dayanabilecek bir güçle kurulur; o zamanın ötesine kimse yaşayamaz. Hastalıkların yapısının durumu da aynıdır: biri onu kaderce belirlenmiş zamanından önce ilaçlarla bozarsa, küçük hastalıklardan büyükleri, az hastalıktan çok hastalık doğmaya yatkındır. Bu yüzden bütün bu tür hastalıkları, insanın vakti el verdiği ölçüde, yaşayış düzeniyle terbiye etmek gerekir; ilaç vererek huysuz bir kötülüğü kışkırtmamak gerekir.
χωρὶς τῶν ἐξ ἀνάγκης παθημάτων· τὰ γὰρ τρίγωνα εὐθὺς κατʼ ἀρχὰς ἑκάστου δύναμιν ἔχοντα συνίσταται μέχρι τινὸς χρόνου δυνατὰ ἐξαρκεῖν, οὗ βίον οὐκ ἄν ποτέ τις εἰς τὸ πέραν ἔτι βιῴη. τρόπος οὖν ὁ αὐτὸς καὶ τῆς περὶ τὰ νοσήματα συστάσεως· ἣν ὅταν τις παρὰ τὴν εἱμαρμένην τοῦ χρόνου φθείρῃ φαρμακείαις, ἅμα ἐκ σμικρῶν μεγάλα καὶ πολλὰ ἐξ ὀλίγων νοσήματα φιλεῖ γίγνεσθαι. διὸ παιδαγωγεῖν δεῖ διαίταις πάντα τὰ τοιαῦτα, καθʼ ὅσον ἂν ᾖ τῳ σχολή,
89dOrtak canlı ve onun beden kısmı hakkında, insanın hem onu yöneterek hem de kendi kendisi tarafından yönetilerek nasıl en akla uygun yaşayabileceği konusunda bu kadarı söylenmiş olsun. Ama onu yönetecek olanı daha çok ve daha önce, elden geldiğince bu yönetim için en güzel ve en iyi hâle getirmek gerekir. Bunları tam bir kesinlikle anlatmak tek başına yeterli bir iş olurdu; ama bir yan iş olarak, öncekileri izleyerek şöyle inceleyen biri sözü yersiz olmayan bir biçimde bitirebilir.
ἀλλʼ οὐ φαρμακεύοντα κακὸν δύσκολον ἐρεθιστέον.
καὶ περὶ μὲν τοῦ κοινοῦ ζῴου καὶ τοῦ κατὰ τὸ σῶμα αὐτοῦ μέρους, ᾗ τις ἂν καὶ διαπαιδαγωγῶν καὶ διαπαιδαγωγούμενος ὑφʼ αὑτοῦ μάλιστʼ ἂν κατὰ λόγον ζῴη, ταύτῃ λελέχθω· τὸ δὲ δὴ παιδαγωγῆσον αὐτὸ μᾶλλόν που καὶ πρότερον παρασκευαστέον εἰς δύναμιν ὅτι κάλλιστον καὶ ἄριστον εἰς τὴν παιδαγωγίαν εἶναι. διʼ ἀκριβείας μὲν οὖν περὶ τούτων
89eSık sık söylediğimiz gibi, içimizde psykhē'nin üç eidos'u üç ayrı yere yerleşmiştir ve her birinin kendi hareketleri vardır. Şimdi de aynı biçimde, olabildiğince kısaca şunu söylemek gerekir: bunlardan tembellik içinde yaşayan ve kendi hareketlerini durduranı zorunlu olarak en zayıf, idman içinde olanı ise en güçlü olur.
διελθεῖν ἱκανὸν ἂν γένοιτο αὐτὸ καθʼ αὑτὸ μόνον ἔργον· τὸ δʼ ἐν παρέργῳ κατὰ τὰ πρόσθεν ἑπόμενος ἄν τις οὐκ ἄπο τρόπου τῇδε σκοπῶν ὧδε τῷ λόγῳ διαπεράναιτʼ ἄν.
ΤΙ. καθάπερ εἴπομεν πολλάκις, ὅτι τρία τριχῇ ψυχῆς ἐν ἡμῖν εἴδη κατῴκισται, τυγχάνει δὲ ἕκαστον κινήσεις ἔχον, οὕτω κατὰ ταὐτὰ καὶ νῦν ὡς διὰ βραχυτάτων ῥητέον ὅτι τὸ μὲν αὐτῶν ἐν ἀργίᾳ διάγον καὶ τῶν ἑαυτοῦ κινήσεων ἡσυχίαν ἄγον ἀσθενέστατον ἀνάγκη γίγνεσθαι, τὸ δʼ ἐν γυμνασίοις ἐρρωμενέστατον·
90aBu yüzden hareketlerinin birbirine göre orantılı olmasına dikkat etmek gerekir. İçimizdeki psykhē'nin en hâkim eidos'u hakkında ise şöyle düşünmek gerekir: tanrı onu her birimize bir daimōn olarak vermiştir. Bunun bedenimizin tepesinde oturduğunu ve bizi yerden gökteki akrabalığımıza doğru kaldırdığını söyleriz, çünkü yerin değil göğün bitkisiyiz; ve bunu söylemekte pek haklıyız. Çünkü ilahi olan, psykhē'nin ilk oluşumunun doğduğu yerden başımızı, yani kökümüzü yukarıdan asarak bütün bedeni dik tutar.
διὸ φυλακτέον ὅπως ἂν ἔχωσιν τὰς κινήσεις πρὸς ἄλληλα συμμέτρους. τὸ δὲ δὴ περὶ τοῦ κυριωτάτου παρʼ ἡμῖν ψυχῆς εἴδους διανοεῖσθαι δεῖ τῇδε, ὡς ἄρα αὐτὸ δαίμονα θεὸς ἑκάστῳ δέδωκεν, τοῦτο ὃ δή φαμεν οἰκεῖν μὲν ἡμῶν ἐπʼ ἄκρῳ τῷ σώματι, πρὸς δὲ τὴν ἐν οὐρανῷ συγγένειαν ἀπὸ γῆς ἡμᾶς αἴρειν ὡς ὄντας φυτὸν οὐκ ἔγγειον ἀλλὰ οὐράνιον, ὀρθότατα λέγοντες· ἐκεῖθεν γάρ, ὅθεν ἡ πρώτη τῆς ψυχῆς γένεσις ἔφυ, τὸ θεῖον τὴν κεφαλὴν καὶ ῥίζαν ἡμῶν
90bArzularla ya da yenme hırslarıyla uğraşan ve bunlar için çok emek harcayan kişinin bütün inançları zorunlu olarak ölümlü olur; böyle bir kısmı büyüttüğü için, bir ölümlünün olabileceği kadar bütünüyle ölümlü olmaktan hiç geri kalmaz. Öğrenme sevgisine ve hakiki phronēsis'e emek veren, kendi yetilerinden en çok bunları idmanla geliştiren kişinin ise, hakikate dokunursa ölümsüz ve ilahi şeyler düşünmesi her bakımdan zorunludur. İnsan tabiatının ölümsüzlükten pay alabildiği ölçüde bundan hiçbir şey eksik bırakmaz; ilahi olana hep baktığı ve içinde yaşayan daimōn'u iyi düzene sokmuş olduğu için de son derece mesut (eudaimōn) olur.
ἀνακρεμαννὺν ὀρθοῖ πᾶν τὸ σῶμα. τῷ μὲν οὖν περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἢ περὶ φιλονικίας τετευτακότι καὶ ταῦτα διαπονοῦντι σφόδρα πάντα τὰ δόγματα ἀνάγκη θνητὰ ἐγγεγονέναι, καὶ παντάπασιν καθʼ ὅσον μάλιστα δυνατὸν θνητῷ γίγνεσθαι, τούτου μηδὲ σμικρὸν ἐλλείπειν, ἅτε τὸ τοιοῦτον ηὐξηκότι· τῷ δὲ περὶ φιλομαθίαν καὶ περὶ τὰς ἀληθεῖς φρονήσεις ἐσπουδακότι καὶ ταῦτα μάλιστα τῶν αὑτοῦ γεγυμνασμένῳ
90cHerkes için her şeyin bakımı tektir: her birine kendine özgü besinleri ve hareketleri vermek. İçimizdeki ilahi olana akraba hareketler, kâinatın düşünceleri ve dönüşleridir.
φρονεῖν μὲν ἀθάνατα καὶ θεῖα, ἄνπερ ἀληθείας ἐφάπτηται, πᾶσα ἀνάγκη που, καθʼ ὅσον δʼ αὖ μετασχεῖν ἀνθρωπίνῃ φύσει ἀθανασίας ἐνδέχεται, τούτου μηδὲν μέρος ἀπολείπειν, ἅτε δὲ ἀεὶ θεραπεύοντα τὸ θεῖον ἔχοντά τε αὐτὸν εὖ κεκοσμημένον τὸν δαίμονα σύνοικον ἑαυτῷ, διαφερόντως εὐδαίμονα εἶναι. θεραπεία δὲ δὴ παντὶ παντὸς μία, τὰς οἰκείας ἑκάστῳ τροφὰς καὶ κινήσεις ἀποδιδόναι. τῷ δʼ ἐν ἡμῖν θείῳ συγγενεῖς εἰσιν κινήσεις αἱ τοῦ παντὸς διανοήσεις
90dHer birimiz bunları izlemeli: doğumla birlikte başımızda bozulan dolanımlarımızı kâinatın ahenklerini ve dönüşlerini öğrenerek düzeltmeli, düşüneni düşünülene, asıl tabiatına uygun olarak benzetmeli ve benzettikten sonra, tanrıların insanlara hem şimdiki hem gelecek zaman için önlerine koyduğu en iyi hayatın gayesine ulaşmalıdır.
καὶ περιφοραί· ταύταις δὴ συνεπόμενον ἕκαστον δεῖ, τὰς περὶ τὴν γένεσιν ἐν τῇ κεφαλῇ διεφθαρμένας ἡμῶν περιόδους ἐξορθοῦντα διὰ τὸ καταμανθάνειν τὰς τοῦ παντὸς ἁρμονίας τε καὶ περιφοράς, τῷ κατανοουμένῳ τὸ κατανοοῦν ἐξομοιῶσαι κατὰ τὴν ἀρχαίαν φύσιν, ὁμοιώσαντα δὲ τέλος ἔχειν τοῦ προτεθέντος ἀνθρώποις ὑπὸ θεῶν ἀρίστου βίου πρός τε τὸν παρόντα καὶ τὸν ἔπειτα χρόνον.
90eBaşta bize kâinat hakkında insanın oluşumuna kadar anlatmamız buyrulanlar da artık sona ermiş görünüyor. Öteki canlıların nasıl oluştuğunu ise, uzatmayı gerektiren bir zorunluluk olmadığından kısaca anmak gerekir; böylece insan bunlar hakkındaki sözlerde kendini daha ölçülü bulur. Bu konu şöyle anlatılsın.
Doğan erkeklerden korkak olanlar ve hayatlarını adaletsizce geçirenler, akla yakın söze göre, ikinci doğuşta kadın olarak yeniden doğdular.
καὶ δὴ καὶ τὰ νῦν ἡμῖν ἐξ ἀρχῆς παραγγελθέντα διεξελθεῖν περὶ τοῦ παντὸς μέχρι γενέσεως ἀνθρωπίνης σχεδὸν ἔοικε τέλος ἔχειν. τὰ γὰρ ἄλλα ζῷα ᾗ γέγονεν αὖ, διὰ βραχέων ἐπιμνηστέον, ὃ μή τις ἀνάγκη μηκύνειν· οὕτω γὰρ ἐμμετρότερός τις ἂν αὑτῷ δόξειεν περὶ τοὺς τούτων λόγους εἶναι. τῇδʼ οὖν τὸ τοιοῦτον ἔστω λεγόμενον.
ΤΙ. τῶν γενομένων ἀνδρῶν ὅσοι δειλοὶ καὶ τὸν βίον ἀδίκως διῆλθον, κατὰ λόγον τὸν εἰκότα γυναῖκες μετεφύοντο ἐν τῇ δευτέρᾳ
91aO zaman tanrılar bu yüzden cinsel birleşme aşkını kurdular: biri bizde, öteki kadınlarda olmak üzere psykhē'li bir canlı oluşturdular ve her birini şöyle yaptılar. İçeceğin geçtiği yolu, yani içilen suyun akciğerden geçip böbreklerin altından mesaneye geldiği ve havanın baskısıyla dışarı atıldığı kanalı, baştan boyun boyunca ve omurgadan geçerek pekişen iliğe doğru deldiler; bu iliğe daha önceki sözlerimizde tohum demiştik.
γενέσει· καὶ κατʼ ἐκεῖνον δὴ τὸν χρόνον διὰ ταῦτα θεοὶ τὸν τῆς συνουσίας ἔρωτα ἐτεκτήναντο, ζῷον τὸ μὲν ἐν ἡμῖν, τὸ δʼ ἐν ταῖς γυναιξὶν συστήσαντες ἔμψυχον, τοιῷδε τρόπῳ ποιήσαντες ἑκάτερον. τὴν τοῦ ποτοῦ διέξοδον, ᾗ διὰ τοῦ πλεύμονος τὸ πῶμα ὑπὸ τοὺς νεφροὺς εἰς τὴν κύστιν ἐλθὸν καὶ τῷ πνεύματι θλιφθὲν συνεκπέμπει δεχομένη, συνέτρησαν εἰς τὸν ἐκ τῆς κεφαλῆς κατὰ τὸν αὐχένα καὶ διὰ τῆς ῥάχεως
91bBu ilik psykhē'li olduğundan ve bir soluk yolu bulduğundan, soluk aldığı yerde dışarı akmaya yönelik hayat dolu bir arzu doğurarak üreme aşkını meydana getirdi. Bu yüzden erkeklerde cinsel organların tabiatı söz dinlemez ve buyurgan olmuştur; logos'a kulak asmayan bir hayvan gibi, kudurmuş arzular yüzünden her şeye hâkim olmaya kalkar. Kadınlarda da aynı sebeplerle rahim ya da döl yatağı denen şey, içlerinde çocuk yapmayı arzulayan bir canlıdır. Mevsimi geçtiği hâlde uzun süre meyvesiz kalırsa buna güçlükle katlanır, öfkelenir; bedenin her yanında dolaşıp havanın geçitlerini tıkar, soluk almaya izin vermeyerek kadını son derece çaresiz bırakır ve başka türlü hastalıklar da getirir. Bu, iki tarafın arzusu ve aşkı onları bir araya getirip, ağaçlardan meyve toplar gibi, küçüklükleri yüzünden görünmeyen ve henüz biçimlenmemiş canlıları rahme bir tarlaya eker gibi ekene, onları yeniden ayırıp içeride büyütene ve sonra gün ışığına çıkararak canlıların doğumunu tamamlayana kadar sürer.
μυελὸν συμπεπηγότα, ὃν δὴ σπέρμα ἐν τοῖς πρόσθεν λόγοις εἴπομεν· ὁ δέ, ἅτʼ ἔμψυχος ὢν καὶ λαβὼν ἀναπνοήν, τοῦθʼ ᾗπερ ἀνέπνευσεν, τῆς ἐκροῆς ζωτικὴν ἐπιθυμίαν ἐμποιήσας αὐτῷ, τοῦ γεννᾶν ἔρωτα ἀπετέλεσεν. διὸ δὴ τῶν μὲν ἀνδρῶν τὸ περὶ τὴν τῶν αἰδοίων φύσιν ἀπειθές τε καὶ αὐτοκρατὲς γεγονός, οἷον ζῷον ἀνυπήκοον τοῦ λόγου, πάντων διʼ ἐπιθυμίας οἰστρώδεις ἐπιχειρεῖ κρατεῖν· αἱ δʼ ἐν
ταῖς γυναιξὶν αὖ μῆτραί τε καὶ ὑστέραι λεγόμεναι διὰ τὰ αὐτὰ ταῦτα, ζῷον ἐπιθυμητικὸν ἐνὸν τῆς παιδοποιίας, ὅταν ἄκαρπον παρὰ τὴν ὥραν χρόνον πολὺν γίγνηται, χαλεπῶς ἀγανακτοῦν φέρει, καὶ πλανώμενον πάντῃ κατὰ τὸ σῶμα, τὰς τοῦ πνεύματος διεξόδους ἀποφράττον, ἀναπνεῖν οὐκ ἐῶν εἰς ἀπορίας τὰς ἐσχάτας ἐμβάλλει καὶ νόσους παντοδαπὰς ἄλλας παρέχει, μέχριπερ ἂν ἑκατέρων ἡ ἐπιθυμία καὶ ὁ
91dKadınlar ve bütün dişi tür işte böyle oluştu. Kuşların soyu ise, kıl yerine tüy bitirerek, kötülük bilmeyen ama hafifmeşrep erkeklerden dönüştürüldü: gökteki şeyler üzerine kafa yoran, ama saflıkları yüzünden bunlarla ilgili en sağlam ispatların görme yoluyla olduğunu sananlardan.
ἔρως συναγαγόντες, οἷον ἀπὸ δένδρων καρπὸν καταδρέψαντες, ὡς εἰς ἄρουραν τὴν μήτραν ἀόρατα ὑπὸ σμικρότητος καὶ ἀδιάπλαστα ζῷα κατασπείραντες καὶ πάλιν διακρίναντες μεγάλα ἐντὸς ἐκθρέψωνται καὶ μετὰ τοῦτο εἰς φῶς ἀγαγόντες ζῴων ἀποτελέσωσι γένεσιν. γυναῖκες μὲν οὖν καὶ τὸ θῆλυ πᾶν οὕτω γέγονεν· τὸ δὲ τῶν ὀρνέων φῦλον μετερρυθμίζετο, ἀντὶ τριχῶν πτερὰ φύον, ἐκ τῶν ἀκάκων ἀνδρῶν, κούφων δέ, καὶ μετεωρολογικῶν μέν, ἡγουμένων δὲ διʼ ὄψεως
Karada yürüyen yabani hayvan türü ise felsefeye hiç başvurmayan, göğün tabiatı hakkında hiçbir şey incelemeyenlerden oluştu; çünkü artık başlarındaki dolanımları kullanmıyor, göğüsteki psykhē kısımlarının önderliğine uyuyorlardı.