Kavram
ananke
- Yunanca
- ἀνάγκη
- Latince
- necessitas
- Almanca
- Notwendigkeit / Ananke
- Fransızca
- nécessité / Anankè
- İngilizce
- necessity
- Türkçe
- anankē (transliterasyon); kişileştirilmiş hâliyle Anankē (Zorunluluk)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada anankē dışarıdan gelen baskı, kaçınılmazlık ve darlıktır; "ἀνάγκη" tek başına "başka yolu yok" demektir ve Platon'un diyaloglarında onay yanıtı olarak sürekli geçer ("Zorunlu olarak"). Felsefi kullanımda üç katman belirir: (1) mantıksal zorunluluk — bir öncülden bir sonucun kaçınılmaz olarak çıkması (Devlet 611a: "hep varolan bir şey olması zorunludur"); (2) kosmik zorunluluk — evrenin düzenini bir arada tutan, dönüşleri sağlayan güç (Devlet 616c–617b: iğ Anankē'nin dizlerinde döner); (3) Timaios'ta nous'un ikna ettiği ama tümüyle yenemediği, "başıboş neden" (planōmenē aitia) olarak maddi zorunluluk. Er mythos'unda ikinci katman eskatolojik bir çerçeveye yerleşir: Anankē'nin kızları Moira'lar geçmişi, şimdiyi ve geleceği söyler; psykhē'ler Anankē'nin tahtının altından geçerek Lēthē ovasına gider.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Arkaik | Homeros; Hesiodos | Baskı, zor, kaçınılmaz sıkıntı (kölelik, savaş) | |
| Presokratik | Parmenides fr. 8; Empedokles fr. 115; Leukippos fr. 2 | Varlığı sınırlarda tutan güç; ruhların dolaşımını buyuran eski karar; "her şey logos'tan ve zorunluluktan olur" | |
| Klasik | Platon, Şölen 195c; Devlet X 616c–621a | Tanrıların eski yönetimi; kosmik iğin sahibi, Moira'ların annesi | Devlet |
| Klasik | Platon, Timaios 47e–48a, 56c, 68e | Nous ile birlikte evrenin iki nedeninden biri; ikna edilen maddi zorunluluk | |
| Klasik | Aristoteles, Metafizik V 5; Fizik II 9 | "Başka türlü olamayan"; koşullu (hypothetikē) ve yalın zorunluluk ayrımı | |
| Hellenistik | Stoacılar | Heimarmenē ile özdeşleşen evrensel nedensellik zinciri |
Dönüşüm: Homeros'ta olumsuz, insanı ezen bir dış baskıdan Presokratiklerde kosmosun düzenini güvenceye alan olumlu bir ilkeye; Platon'da ikili bir değere: Devlet X'te kosmik düzenin ve adaletin güvencesi, Timaios'ta ise nous'un karşısında direnen maddi ilke. Aristoteles'le kişileştirilmiş figür silinir, kavram mantıksal-kipsel bir terime dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀνάγκη (anankē); ἀναγκαῖος (anankaios); ἀναγκάζειν | Kökeni kesin değil; Homeros'ta "baskı, sıkıntı, zor" (ör. köleliğin anankē'si). Presokratiklerde kosmik ilke: Parmenides'te varlığı sınırlar içinde tutan güç (fr. 8.30), Empedokles'te "Anankē'nin buyruğu" (fr. 115). Platon'da Şölen 195c ve 197b'de tanrıların eski yönetimi, Devlet X 616c–621a'da Er mythos'unda kosmik iğin sahibi ve Moira'ların annesi; Timaios 47e–48a'da nous ile birlikte evrenin iki nedeninden biri. |
| Latince | necessitas; Necessitas (tanrıça) | Horatius'ta (Carm. I 35) "saeva Necessitas"; Cicero'da mantıksal ve fiziksel zorunluluk için teknik terim. |
| Almanca / Fransızca | Notwendigkeit, Ananke / nécessité, Anankè | Er mythos'u çevirilerinde çoğunlukla kişi adı olarak bırakılır (Schleiermacher: "der Notwendigkeit Spindel"; Chambry: "le fuseau de la Nécessité"). |
| İngilizce | necessity |
Türkçe karşılığı
anankē (transliterasyon); kişileştirilmiş figür için ilk geçişte "Anankē (Zorunluluk)".
"Zorunluluğun iği" dersem Devlet 617e'deki paradoks düzleşir: psykhē'ler yaşamlarını özgürce seçer ("sorumluluk seçenindir; tanrı sorumlu değildir"), ama seçtikleri yaşamla "zorunlulukla" (ex anankēs) birlikte olurlar. "Kader" dersem özgür seçimin önündeki yazgı fikrini peşinen koyarım; oysa Platon'da Anankē seçimi ortadan kaldırmaz, seçilmiş olanı geri döndürülemez kılar (620e, Atropos). Transliterasyon bu gerilimi açık bırakır.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde kişileştirilmiş ve kosmik ἀνάγκη = "Anankē" (transliterasyon; ilk geçişte "Anankē (Zorunluluk)", Şölen 195c); gündelik ve mantıksal ἀνάγκη / ἀναγκαῖον = "zorunlu(luk)". ἀνάγκης ἄτρακτος = "Anankē'nin iği". Not, Devlet 616c'de açıldı.
Atıf ve kaynak notu
Anankē figürü Platon'un icadı değildir; Orpheusçu kosmogonilerde (Khronos ile birlikte) ve Presokratiklerde önceden vardır. Platon'a ait olan, onu bir psykhē seçimi sahnesinin merkezine yerleştirip özgür seçim ile geri döndürülemezlik arasındaki ilişkiyi dramatize etmesidir. "Determinizm" okuması geriye yansıtmadır: Devlet 617e'de "aretē'nin efendisi yoktur" ve "tanrı sorumlu değildir" sözleri, Anankē'nin seçimi değil sonuçlarını bağladığını gösterir.
İlgili kavramlar
- daimon (psykhē'nin kendi seçtiği daimon ve seçimin sorumluluğu, 617e, 620d–e)
- psyche (ölümsüz psykhē'nin yaşam seçimi ve metempsykhosis, 617d–621b)
- metempsykhosis (Er mythos'undaki yaşamlar arası dolaşım)
- harmonia (Seiren'lerin sekiz sesinden doğan tek uyum, 617b)
- mythos (Er mythos'unun "kurtulması", 621b–c)
- necessitas (Latince karşılık)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: zorunluluk, ananke, zorunluluktan, zorunluluklarla, zorunluluğu, Zorunluluk
Metinlerde işaretlendiği yerler
9 yer · 5 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.