Aristoteles
Solunum Üzerine
Περὶ ἀναπνοῆς
11. Bölüm
Soluk Alma Üzerine
Soluk alma hakkında önceki tabiat filozoflarından birkaçı bir şeyler söylemiştir. Ama soluk almanın hayvanlarda ne için bulunduğu konusunda kimi hiçbir şey açıklamamış, kimi de söylemiş ama iyi söylememiş, olup bitenleri pek tanımadan söylemiştir. Ayrıca bütün hayvanların soluk aldığını söylerler; bu doğru değildir. Bu yüzden, burada olmayanları boş yere suçluyormuşuz gibi görünmemek için önce bunları ele almamız gerekir. Akciğeri olan hayvanların hepsinin soluk aldığı açıktır. Ama bunlardan da akciğeri kansız ve süngerimsi olanlar soluğa daha az ihtiyaç duyar; bu yüzden bedenlerinin gücüne oranla suyun içinde uzun süre kalabilirler. Yumurtlayanların hepsinin, mesela kurbağa cinsinin, akciğeri süngerimsidir. Tatlı su kaplumbağaları ve kaplumbağalar da sıvıların içinde uzun süre kalır; çünkü akciğerlerinde az sıcaklık vardır, akciğerleri az kanlıdır. Şişirilen akciğer kendi hareketiyle serinletir ve hayvanın uzun süre su altında kalmasını sağlar. Ama biri onları zorla pek uzun süre tutarsa hepsi boğulur; çünkü bunların hiçbiri balıklar gibi suyu içine almaz. Akciğeri kanlı olanların hepsi ise sıcaklıklarının çokluğu yüzünden soluğa daha çok ihtiyaç duyar. Öteki hayvanlardan akciğeri olmayanların hiçbiri soluk almaz.
ΠΕΡΙ ΑΝΑΠΝΟΗΣ. Περὶ γὰρ ἀναπνοῆς ὀλίγοι μέν τινες τῶν πρότερον φυσικῶν εἰρήκασιν· τίνος μέντοι χάριν ὑπάρχει τοῖς ζῴοις, οἱ μὲν οὐδὲν ἀπεφήναντο, οἱ δὲ εἰρήκασι μέν, οὐ καλῶς δ’ εἰρήκασιν ἀλλ’ ἀπειροτέρως τῶν συμβαινόντων. Ἔτι δὲ πάντα τὰ ζῷά φασιν ἀναπνεῖν· τοῦτο δ’ οὐκ ἔστιν ἀληθές. Ὥστ’ ἀναγκαῖον περὶ τούτων πρῶτον ἐπελθεῖν, ὅπως μὴ δοκῶμεν ἀπόντων κενὴν κατηγορεῖν. Ὅτι μὲν οὖν ὅσα πλεύμονα ἔχει τῶν ζῴων, ἀναπνεῖ πάντα, φανερόν. Ἀλλὰ καὶ τούτων αὐτῶν ὅσα μὲν ἄναιμον ἔχει τὸν πλεύμονα καὶ σομφόν, ἧττον δέονται τῆς ἀναπνοῆς· διὸ πολὺν χρόνον ἐν τοῖς ὕδασι δύνανται διαμένειν παρὰ τὴν τοῦ σώματος ἰσχύν. Τὸν δὲ πλεύμονα σομφὸν ἔχει πάντα τὰ ᾠοτοκοῦντα, οἷον τὸ τῶν βατράχων γένος. Ἔτι δὲ αἱ ἑμύδες τε καὶ χελῶναι πολὺν χρόνον μένουσιν ἐν τοῖς ὑγροῖς· ὁ γὰρ πλεύμων ὀλίγην ἔχει θερμότητα· ὀλίγαιμον γὰρ ἔχουσιν αὐτόν· ἐμφυσώμενος οὖν αὐτὸς τῇ κινήσει καταψύχει καὶ ποιεῖ διαμένειν πολὺν χρόνον. Ἐὰν μέντοι βιάζηταί τις λίαν κατέχων πολὺν χρόνον, ἀποπνίγονται πάντα· οὐδὲν γὰρ τῶν τοιούτων δέχεται τὸ ὕδωρ ὥσπερ οἱ ἰχθῦς. Τὰ δ’ ἔναιμον ἔχοντα τὸν πλεύμονα πάντα μᾶλλον δεῖται τῆς ἀναπνοῆς διὰ τὸ πλῆθος τῆς θερμότητος· τῶν δ’ ἄλλων ὅσα μὴ ἔχει πλεύμονα, οὐδὲν ἀναπνεῖ.
22. Bölüm
Abderalı Demokritos ve soluk alma hakkında konuşan başka bazı kişiler öteki hayvanlar hakkında hiçbir belirleme yapmamışlardır, ama bütün hayvanların soluk aldığını söyler gibidirler. Anaksagoras ile Diogenes ise bütün hayvanların soluk aldığını öne sürerek balıkların ve istiridyelerin nasıl soluk aldığını anlatırlar. Anaksagoras'a göre balıklar, suyu solungaçlarından dışarı bıraktıklarında ağızlarında oluşan havayı çekerek soluk alır; çünkü hiçbir yerde boşluk yoktur. Diogenes'e göre de balıklar suyu solungaçlarından bıraktıklarında, ağızlarının çevresindeki sudan, ağızlarındaki boşluk yoluyla havayı çeker; çünkü suyun içinde hava vardır. Bunlar imkânsızdır. Önce işin yarısını atıyorlar, çünkü ikisine ortak olanı yalnız birine göre söylüyorlar. Soluk alma diye adlandırılan şeyin bir yanı soluk verme, bir yanı soluk çekmedir; oysa bunlar, bu hayvanların nasıl soluk verdiği hakkında hiçbir şey söylemezler. Söyleyemezler de; çünkü bu hayvanlar soluk aldıklarında, soluğu aldıkları yoldan geri vermeleri ve bunu hep sırayla yapmaları gerekir; böylece suyu ağızdan alırken aynı anda soluk vermiş olurlar. Oysa karşılaşan bu iki akımın birbirini engellemesi zorunludur. Sonra, suyu bıraktıklarında soluklarını ağızdan ya da solungaçlardan verirler; böylece aynı anda hem soluk verir hem soluk alırlar, çünkü bunlara göre soluk alma tam o anda olur. Oysa aynı anda soluk almak ve vermek imkânsızdır. Öyleyse soluk alan şeylerin soluk verip soluk çekmesi zorunluysa ve bunların hiçbiri soluk veremiyorsa, hiçbirinin soluk almadığı da açıktır.
Δημόκριτος μὲν οὖν ὁ Ἀβδηρίτης καί τινες ἄλλοι τῶν περὶ ἀναπνοῆς εἰρηκότων οὐδὲν περὶ τῶν ἄλλων διωρίκασι ζῴων, ἐοίκασι μέντοι λέγειν ὡς πάντων ἀναπνεόντων· Ἀναξαγόρας δὲ καὶ Διογένης, πάντα φάσκοντες ἀναπνεῖν, περὶ τῶν ἰχθύων καὶ τῶν ὀστρείων λέγουσι τίνα τρόπον ἀναπνέουσιν. Καί φησιν Ἀναξαγόρας μέν, ὅταν ἀφῶσι τὸ ὕδωρ διὰ τῶν βραγχίων, τὸν ἐν τῷ στόματι γινόμενον ἀέρα ἕλκοντας ἀναπνεῖν τοὺς ἰχθῦς· οὐ γὰρ εἶναι κενὸν οὐδέν· Διογένης δ’ ὅταν ἀφῶσι τὸ ὕδωρ διὰ τῶν βραγχίων, ἐκ τοῦ περὶ τὸ στόμα περιεστῶτος ὕδατος ἕλκειν τῷ κενῷ τῷ ἐν τῷ στόματι τὸν ἀέρα, ὡς ἐνόντος ἐν τῷ ὕδατι ἀέρος. Ταῦτα δ’ ἐστὶν ἀδύνατα. Πρῶτον μὲν γὰρ τὸ ἥμισυ τοῦ πράγματος ἀφαιροῦσι, διὰ τὸ τὸ κοινὸν ἐπὶ θατέρου λέγεσθαι μόνον. Ἀναπνοὴ γὰρ καλεῖται, ταύτης δὲ τὸ μὲν ἐκπνοή ἐστι τὸ δ’ εἰσπνοή· περὶ ἧς οὐθὲν λέγουσι, τίνα τρόπον ἐκπνέουσι τὰ τοιαῦτα τῶν ζῴων. Οὐδ’ ἐνδέχεται αὐτοῖς εἰπεῖν· ὅταν γὰρ ἀναπνεύσωσι, ταύτῃ ᾗ ἀνέπνευσαν πάλιν δεῖ ἐκπνεῖν, καὶ τοῦτο ποιεῖν ἀεὶ παραλλάξ, ὥστε συμβαίνει ἅμα δέχεσθαι τὸ ὕδωρ κατὰ τὸ στόμα καὶ ἐκπνεῖν. Ἀνάγκη δ’ ἀπαντῶντα ἐμποδίζειν θάτερον θατέρῳ. Εἶτα ὅταν ἀφῶσι τὸ ὕδωρ, τότε ἐκπνέουσι κατὰ τὸ στόμα ἢ κατὰ τὰ βράγχια, ὥστε συμβαίνει ἅμα ἐκπνεῖν καὶ ἀναπνεῖν· τότε γάρ φασιν αὐτὸ ἀναπνεῖν. Ἄμα δ’ ἀναπνεῖν καὶ ἐκπνεῖν ἀδύνατον. Ὤστ’ εἰ ἀνάγκη τὰ ἀναπνέοντα ἐκπνεῖν καὶ εἰσπνεῖν, ἐκπνεῖν δὲ μὴ ἐνδέχεται μηδὲν αὐτῶν, φανερὸν ὡς οὐδ’ ἀναπνεῖ αὐτῶν οὐδέν.
33. Bölüm
Ayrıca havayı ağızdan, ya da sudan ağız yoluyla çektiklerini söylemek imkânsızdır; çünkü akciğerleri olmadığı için soluk boruları da yoktur, ağzın hemen ardında mide vardır; öyleyse havayı mideyle çekmeleri gerekirdi. Öyle olsaydı bunu öteki hayvanlar da yapardı; oysa yapmazlar. Balıklar da sudan çıkınca bunu açıkça yaparlardı; oysa yapmadıkları görülür. Ayrıca soluk alan ve havayı çeken bütün hayvanlarda, çeken organda bir hareket olduğunu görürüz; balıklarda ise bu olmaz: sıvının içindeyken de, kuruya düşüp çırpınırken de mideyle ilgili hiçbir yeri değil, yalnız solungaçlarını hareket ettirdikleri görülür. Ayrıca soluk alan bütün hayvanlar sıvının içinde boğularak ölürken, hava zorla dışarı çıktığı için kabarcıklar oluşur; mesela biri kaplumbağaları, kurbağaları ya da bu cinslerden başka bir hayvanı zorla su altında tutarsa. Balıklarda ise her yolu denesek de bu olmaz; demek ki dışarıdan alınmış hiçbir havaları yoktur. Ayrıca balıkların soluk alma şekli diye anlattıkları şey, sıvının içindeki insanların başına da gelebilirdi. Balıklar çevrelerindeki sudan ağızlarıyla hava çekiyorsa, biz insanlar ve öteki hayvanlar bunu neden yapamayalım? Ağzımızdaki havayı da balıklar gibi çekebilirdik. Öyleyse onlar mümkün olsaydı bunlar da mümkün olurdu; bunlar mümkün olmadığına göre, balıklarda da olmadığı açıktır. Bunlara ek olarak: madem soluk alıyorlar, havada neden ölüyorlar ve boğulan hayvanlar gibi çırpındıkları görülüyor? Bunu besin eksikliğinden çekmedikleri kesin. Diogenes'in gösterdiği sebep ise saçmadır: balıkların havada pek fazla, suda ise ölçülü miktarda hava çektiklerini, bu yüzden öldüklerini söyler. Öyle olsaydı bunun karada yürüyen hayvanların başına da gelebilmesi gerekirdi; oysa hiçbir kara hayvanı çok soluk aldığı için boğulmaz. Ayrıca bütün hayvanlar soluk alıyorsa böceklerin de soluk aldığı açıktır; ama bunların birçoğunun yalnız iki değil, daha çok parçaya bölündüğünde bile yaşadığı görülür; mesela kırkayak denen hayvanlar. Bunlar nasıl, neyle soluk alabilir? Bu konuda iyi konuşulmamasının başlıca sebebi, bu kişilerin iç organları tanımamaları ve tabiatın her şeyi bir amaç için yaptığını kabul etmemeleridir. Soluk almanın hayvanlarda ne için bulunduğunu araştırıp bunu solungaç ve akciğer gibi organlar üzerinde inceleselerdi, sebebi daha çabuk bulurlardı.
Ἔτι δὲ τὸ φάναι τὸν ἀέρα ἕλκειν ἐκ τοῦ στόματος ἢ ἐκ τοῦ ὕδατος διὰ τοῦ στόματος ἀδύνατον· οὐ γὰρ ἔχουσιν ἀρτηρίαν διὰ τὸ πλεύμονα μὴ ἔχειν, ἀλλ’ εὐθὺς ἡ κοιλία πρὸς τῷ στόματί ἐστιν, ὥστ’ ἀναγκαῖον τῇ κοιλίᾳ ἕλκειν. Τοῦτο δὲ κἂν τἆλλα ἐποίει ζῷα· νῦν δὲ οὐ ποιοῦσιν. Κἂν ἐκεῖνα δ’ ἔξω τοῦ ὑγροῦ ὄντα ἐπιδήλως ἂν αὐτὸ ἐποίει· φαίνεται δ’ οὐ ποιοῦντ’ αὐτό. Ἔτι πάντων τῶν ἀναπνεόντων καὶ ἑλκόντων τὸ πνεῦμα ὁρῶμεν γινομένην κίνησίν τινα τοῦ μορίου τοῦ ἕλκοντος, ἐπὶ δὲ τῶν ἰχθύων οὐ συμβαῖνον· οὐδὲν γὰρ φαίνονται κινοῦντες τῶν περὶ τὴν κοιλίαν, ἀλλ’ ἢ τὰ βράγχια μόνον, καὶ ἐν τῷ ὑγρῷ καὶ εἰς τὸ ξηρὸν ἐκπεσόντες, ὅταν σπαίρωσιν. Ἔτι ὅταν ἀποθνήσκῃ πνιγόμενα ἐν τοῖς ὑγροῖς πάντα τὰ ἀναπνέοντα, γίνονται πομφόλυγες τοῦ πνεύματος ἐξιόντος βιαίως, οἷον ἐάν τις βιάζηται χελώνας ἢ βατράχους ἤ τι ἄλλο τῶν τοιούτων γενῶν· ἐπὶ δὲ τῶν ἰχθύων οὐ συμβαίνει πειρωμένοις πάντα τρόπον, ὡς οὐκ ἐχόντων πνεῦμα θύραθεν οὐθέν. Ὄν τε τρόπον λέγουσι γίνεσθαι τὴν ἀναπνοὴν αὐτοῖς, ἐνδέχεται καὶ τοῖς ἀνθρώποις οὖσιν ἐν τῷ ὑγρῷ συμβαίνειν· εἰ γὰρ καὶ οἱ ἰχθύες ἕλκουσιν ἐκ τοῦ πέριξ ὕδατος τῷ στόματι, διὰ τί τοῦτο οὐκ ἂν ποιοῖμεν καὶ οἱ ἄνθρωποι καὶ τἆλλα ζῷα; Καὶ τὸν ἐκ τοῦ στόματος δ’ ἂν ἕλκοιμεν ὁμοίως τοῖς ἰχθύσιν. Ὤστ’ εἴπερ κἀκεῖνα ἦν δυνατά, καὶ ταῦτ’ ἂν ἦν· ἐπεὶ δ’ οὐκ ἔστι, δῆλον ὡς οὐδ’ ἐπ’ ἐκείνων ἐστίν. Πρὸς δὲ τούτοις διὰ τίν’ αἰτίαν ἐν τῷ ἀέρι ἀποθνήσκουσι καὶ φαίνονται ἀσπαρίζοντα ὥσπερ τὰ πνιγόμενα, εἴπερ ἀναπνέουσιν; Οὐ γὰρ δὴ τροφῆς γε ἐνδείᾳ τοῦτο πάσχουσιν. Ἢν γὰρ λέγει Διογένης αἰτίαν, εὐήθης· φησὶ γὰρ ὅτι τὸν ἀέρα πολὺν ἕλκουσι λίαν ἐν τῷ ἀέρι, ἐν δὲ τῷ ὕδατι μέτριον, καὶ διὰ τοῦτ’ ἀποθνήσκειν. Καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν πεζῶν ἔδει δυνατὸν εἶναι τοῦτο συμβαίνειν· νῦν δ’ οὐδὲν τῷ σφόδρα ἀναπνεῦσαι ἀποπνίγεται πεζὸν ζῷον. Ἔτι δ’ εἰ πάντα ἀναπνεῖ, δῆλον ὅτι καὶ τὰ ἔντομα τῶν ζῴων ἀναπνεῖ· φαίνεται δ’ αὐτῶν πολλὰ διατεμνόμενα ζῆν, οὐ μόνον εἰς δύο μέρη ἀλλὰ καὶ εἰς πλείω, οἷον αἱ καλούμεναι σκολόπενδραι· ἃ πῶς ἢ τίνι ἐνδέχεται ἀναπνεῖν; Αἴτιον δὲ μάλιστα τοῦ μὴ λέγεσθαι περὶ αὐτῶν καλῶς τό τε τῶν μορίων ἀπείρους εἶναι τῶν ἐντός, καὶ μὴ λαμβάνειν ἕνεκά τινος τὴν φύσιν πάντα ποιεῖν· ζητοῦντες γὰρ τίνος ἕνεκα ἡ ἀναπνοὴ τοῖς ζῴοις ὑπάρχει, καὶ ἐπὶ τῶν μορίων τοῦτ’ ἐπισκοποῦντες, οἷον ἐπὶ βραγχίων καὶ πλεύμονος, εὗρον ἂν θᾶττον τὴν αἰτίαν.
44. Bölüm
Demokritos, soluk almanın soluk alanlara bir şey sağladığını, psykhē'nin dışarı sıkıştırılıp atılmasını engellediğini söyler. Ama tabiatın bunu bu amaçla yaptığını hiç söylemez; çünkü genel olarak öteki tabiat filozofları gibi o da böyle bir sebebe hiç değinmez. Psykhē ile sıcağın aynı şey, yani küre biçimli ilk şekiller olduğunu söyler. Çevreleyen şey bu şekilleri sıkıştırıp dışarı iterken bir araya toplanırlar; soluk almanın yardıma bu sırada geldiğini söyler. Çünkü havada, onun nous ve psykhē dediği bu şekillerden çok sayıda bulunur. Canlı soluk alıp hava içeri girince, bunlar da havayla birlikte girer ve sıkışmayı geri püskürterek canlıdaki psykhē'nin dağılıp gitmesini önler. Bu yüzden yaşamak ve ölmek soluk alıp vermeye bağlıdır: çevreleyen şey sıkıştırarak üstün gelince ve canlı soluk alamadığı için dışarıdan giren şekiller artık onu geri püskürtemez hâle gelince, ölüm gerçekleşir; çünkü ölüm, çevreleyen şeyin sıkıştırmasıyla bu şekillerin bedenden çıkıp gitmesidir. Ama bütün canlıların neden ölmek zorunda olduğunu, hem de rastgele bir zamanda değil, tabiata uygun olarak yaşlılıktan, tabiata aykırı olarak da zorla öldüklerini hiç açıklamamıştır. Oysa bu bazen olup bazen olmadığına göre, sebebin dışarıda mı içeride mi olduğunu söylemesi gerekirdi. Soluk almanın başlangıcının sebebi hakkında da, içeriden mi dışarıdan mı geldiği hakkında da bir şey söylemez. Çünkü yardımı gözeten dışarıdaki nous değildir; soluk almanın ve bu hareketin ilkesi içeriden gelir, çevreleyen şeyin zorlamasıyla değil. Çevreleyen şeyin hem sıkıştırması hem de içeri girerek genişletmesi de tuhaftır. Onun söyledikleri ve söyleme biçimi aşağı yukarı bunlardır. Daha önce söylediklerimizin doğru olduğunu ve bütün hayvanların soluk almadığını kabul etmemiz gerekiyorsa, bu sebebin her ölüm için değil, yalnız soluk alan canlılar için söylendiğini düşünmeliyiz. Ama bunlar için de iyi söylenmemiştir. Bu, olup bitenlerden ve hepimizin tecrübe ettiği böyle şeylerden açıktır. Sıcak havalarda daha çok ısınınca soluğa daha çok ihtiyaç duyar ve hepimiz daha sık soluk alırız; çevre soğuk olup bedeni büzüştürünce ve katılaştırınca ise soluğumuzu tuttuğumuz olur. Oysa dışarıdan giren havanın sıkışmayı tam o zaman engellemesi gerekirdi. Ama tersi olur: soluk verilmediği için sıcak çok fazla birikince, o zaman soluğa ihtiyaç duyulur; soluk alırken de soluk çekmek zorunludur. Sıcakta insanlar sık sık soluk alır, sanki serinlemek için soluk alıyorlarmış gibi; oysa Demokritos'un açıklamasına göre bu, deyim yerindeyse, ateşe ateş eklemek olurdu.
Δημόκριτος δ’ ὅτι μὲν ἐκ τῆς ἀναπνοῆς συμβαίνει τι τοῖς ἀναπνέουσι λέγει, φάσκων κωλύειν ἐκθλίβεσθαι τὴν ψυχήν· οὐ μέντοι ὡς τούτου γ’ ἕνεκα ποιήσασαν τοῦτο τὴν φύσιν οὐθὲν εἴρηκεν· ὅλως γὰρ ὥσπερ καὶ οἱ ἄλλοι φυσικοί, καὶ οὗτος οὐθὲν ἅπτεται τῆς τοιαύτης αἰτίας. Λέγει δ’ ὡς ἡ ψυχὴ καὶ τὸ θερμὸν ταὐτὸν τὰ πρῶτα σχήματα τῶν σφαιροειδῶν. συγκρινομένων οὖν αὐτῶν ὑπὸ τοῦ περιέχοντος ἐκθλίβοντος, βοήθειαν γίνεσθαι τὴν ἀναπνοήν φησιν. Ἐν γὰρ τῷ ἀέρι πολὺν ἀριθμὸν εἶναι τῶν τοιούτων ἃ καλεῖ ἐκεῖνος νοῦν καὶ ψυχήν· ἀναπνέοντος οὖν καὶ εἰσιόντος τοῦ ἀέρος συνεισιόντα ταῦτα, καὶ ἀνείργοντα τὴν θλίψιν, κωλύειν τὴν ἐνοῦσαν ἐν τοῖς ζῴοις διιέναι ψυχήν. Καὶ διὰ τοῦτο ἐν τῷ ἀναπνεῖν καὶ ἐκπνεῖν εἶναι τὸ ζῆν καὶ τὸ ἀποθνήσκειν· ὅταν γὰρ κρατῇ τὸ περιέχον συνθλῖβον, καὶ μηκέτι θύραθεν εἰσιὸν δύνηται ἀνείργειν, μὴ δυναμένου ἀναπνεῖν, τότε συμβαίνειν τὸν θάνατον τοῖς ζῴοις· εἶναι γὰρ τὸν θάνατον τὴν τῶν τοιούτων σχημάτων ἐκ τοῦ σώματος ἔξοδον ἐκ τῆς τοῦ περιέχοντος ἐκθλίψεως. Τὴν δ’ αἰτίαν διὰ τί ποτε πᾶσι μὲν ἀναγκαῖον ἀποθανεῖν, οὐ μέντοι ὅτε ἔτυχεν ἀλλὰ κατὰ φύσιν μὲν γήρᾳ, βίᾳ δὲ παρὰ φύσιν, οὐθὲν δεδήλωκεν. Καίτοι ἐχρῆν, ἐπεὶ ὁτὲ μὲν φαίνεται τοῦτο γινόμενον, ὁτὲ δ’ οὐ φαίνεται, πότερον τὸ αἴτιον ἔξωθέν ἐστιν ἢ ἐντός. Οὐ λέγει δὲ οὐδὲ περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ ἀναπνεῖν τί τὸ αἴτιον, πότερον ἔσωθεν ἢ ἔξωθεν· οὐ γὰρ δὴ ὁ θύραθεν νοῦς τηρεῖ τὴν βοήθειαν, ἀλλ’ ἔσωθεν ἡ ἀρχὴ τῆς ἀναπνοῆς γίνεται καὶ τῆς κινήσεως, οὐχ ὡς βιαζομένου τοῦ περιέχοντος. Ἄτοπον δὲ καὶ τὸ ἅμα τὸ περιέχον συνθλίβειν καὶ εἰσιὸν διαστέλλειν. Ἃ μὲν οὖν εἴρηκε καὶ ὥς, σχεδὸν ταῦτ’ ἐστίν. Εἰ δὲ δεῖ νομίζειν ἀληθῆ εἶναι τὰ πρότερον λεχθέντα καὶ μὴ πάντα τὰ ζῷα ἀναπνεῖν, οὐ περὶ παντὸς θανάτου τὴν αἰτίαν ὑποληπτέον εἰρῆσθαι ταύτην, ἀλλὰ μόνον ἐπὶ τῶν ἀναπνεόντων. Οὐ μὴν οὐδ’ ἐπὶ τούτων καλῶς. Δῆλον δ’ ἐκ τῶν συμβαινόντων καὶ τῶν τοιούτων ὧν ἔχομεν πάντες πεῖραν. Ἐν γὰρ ταῖς ἀλέαις θερμαινόμενοι μᾶλλον καὶ τῆς ἀναπνοῆς μᾶλλον δεόμεθα καὶ πυκνότερον ἀναπνέομεν πάντες· ὅταν δὲ τὸ πέριξ ᾖ ψυχρὸν καὶ συνάγῃ καὶ συμπηγνύῃ τὸ σῶμα, κατέχειν συμβαίνει τὸ πνεῦμα. Καίτοι τότ’ ἐχρῆν τὸν θύραθεν εἰσιόντα κωλύειν τὴν σύνθλιψιν. Νῦν δὲ γίνεται τοὐναντίον· ὅταν γὰρ πολὺ λίαν ἀθροισθῇ τὸ θερμὸν μὴ ἐκπνεόντων, τότε δέονται τῆς ἀναπνοῆς· ἀναγκαῖον δ’ εἰσπνεύσαντας ἀναπνεῖν. Ἀλεάζοντες δὲ πολλάκις ἀναπνέουσιν, ὡς ἀναψύξεως χάριν ἀναπνέοντες, ὅτε τὸ λεγόμενον ποιεῖ πῦρ ἐπὶ πῦρ.
55. Bölüm
Timaios'ta yazılan itme yoluyla dolaşma açıklaması da öteki hayvanlar hakkında hiçbir belirleme yapmaz: sıcaklıkları onlarda nasıl korunur, aynı şekilde mi yoksa başka bir sebeple mi? Soluk alma yalnız karada yürüyen hayvanlarda varsa, neden yalnız onlarda olduğu söylenmelidir; ötekilerde de var ama şekli başkaysa, bütün hayvanların soluk alması gerçekten mümkünse, bunun da belirlenmesi gerekir. Ayrıca sebebin açıklanış şekli de uydurmadır. Platon'a göre sıcak ağızdan dışarı çıkınca itilen çevre havası, etler seyrek olduğu için, içerideki sıcağın çıktığı yere gelip düşer; çünkü hiçbir yerde boşluk yoktur ve şeyler karşılıklı yer değiştirir. Hava ısınınca da aynı yerden yeniden çıkar ve dışarı düşen sıcak havayı ağızdan içeri doğru iter. Canlılar soluk alıp verirken bunu hep sürdürürler. Böyle düşünenlere göre soluk verme soluk çekmeden önce gelir. Oysa tersidir. Delili şudur: bu ikisi birbirini izleyerek olur, ama canlılar ölürken soluk verirler; öyleyse başlangıcın soluk çekme olması zorunludur. Ayrıca bu şekilde konuşanlar bunların, yani soluk almanın ve vermenin, hayvanlarda ne için bulunduğu hakkında hiçbir şey söylememiş, bir rastlantıdan söz ediyormuş gibi yalnızca görüş bildirmişlerdir. Oysa bunların yaşamayı ve ölmeyi belirlediğini görüyoruz: soluk alan hayvanlar soluk alamaz hâle gelince yok olurlar. Ayrıca sıcağın ağızdan çıkıp yeniden girmesini fark edip, havanın göğse girip ısındıktan sonra yeniden çıkmasını fark etmememiz de tuhaftır. Soluk almanın sıcağın içeri girmesi olması da tuhaftır. Görünen bunun tersidir: verilen soluk sıcak, çekilen soluk soğuktur. Hava sıcak olunca da insanlar soluk soluğa kalarak soluk alır; çünkü içeri giren hava yeterince serinletmediği için sık sık soluk çekmek zorunda kalırlar.
Ἡ δ’ ἐν τῷ Τιμαίῳ γεγραμμένη περίωσις περί τε τῶν ἄλλων ζῴων οὐδὲν διώρικε τίνα τρόπον αὐτοῖς ἡ τοῦ θερμοῦ γίνεται σωτηρία, πότερον τὸν αὐτὸν ἢ δι’ ἄλλην τινὰ αἰτίαν· εἰ μὲν γὰρ μόνοις τὸ τῆς ἀναπνοῆς ὑπάρχει τοῖς πεζοῖς, λεκτέον τὴν αἰτίαν τοῦ μόνοις· εἰ δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις, ὁ δὲ τρόπος ἄλλος, καὶ περὶ τούτου διοριστέον, εἴπερ δυνατὸν ἀναπνεῖν πᾶσιν. Ἔτι δὲ καὶ πλασματώδης ὁ τρόπος τῆς αἰτίας. Ἐξιόντος γὰρ ἔξω τοῦ θερμοῦ διὰ τοῦ στόματος, τὸν περιέχοντα ὠθούμενον ἀέρα φερόμενον ἐμπίπτειν εἰς τὸν αὐτὸν τόπον φησὶ διὰ μανῶν οὐσῶν τῶν σαρκῶν, ὅθεν τὸ ἐντὸς ἐξῄει θερμόν, διὰ τὸ μηδὲν εἶναι κενὸν ἀντιπεριισταμένων ἀλλήλοις· θερμανθέντα δὲ πάλιν ἐξιέναι κατὰ τὸν αὐτὸν τόπον, καὶ περιωθεῖν εἴσω διὰ τοῦ στόματος τὸν ἀέρα τὸν ἐκπίπτοντα θερμόν· καὶ τοῦτο δὴ διατελεῖν ἀεὶ ποιοῦντας, ἀναπνέοντάς τε καὶ ἐκπνέοντας. Συμβαίνει δὲ τοῖς οὕτως οἰομένοις πρότερον τὴν ἐκπνοὴν γίνεσθαι τῆς εἰσπνοῆς. Ἔστι δὲ τοὐναντίον. Σημεῖον δέ· γίνεται μὲν γὰρ ἀλλήλοις ταῦτα παρ’ ἄλληλα, τελευτῶντες δὲ ἐκπνέουσιν, ὥστ’ ἀναγκαῖον εἶναι τὴν ἀρχὴν εἰσπνοήν. Ἔτι δὲ τὸ τίνος ἕνεκα ταῦθ’ ὑπάρχει τοῖς ζῴοις (λέγω δὲ τὸ ἀναπνεῖν καὶ τὸ ἐκπνεῖν) οὐθὲν εἰρήκασιν οἱ τοῦτον τὸν τρόπον λέγοντες, ἀλλ’ ὡς περὶ συμπτώματός τινος ἀποφαίνονται μόνον. Καίτοι γε κύρια ταῦθ’ ὁρῶμεν τοῦ ζῆν καὶ τελευτᾶν· ὅταν γὰρ ἀναπνεῖν μὴ δύνωνται, τότε συμβαίνει γίνεσθαι τὴν φθορὰν τοῖς ἀναπνέουσιν. Ἔτι δὲ ἄτοπον τὸ τὴν μὲν τοῦ θερμοῦ διὰ τοῦ στόματος ἔξοδον καὶ πάλιν εἴσοδον μὴ λανθάνειν ἡμᾶς, τὴν δ’ εἰς τὸν θώρακα τοῦ πνεύματος εἴσοδον καὶ πάλιν θερμανθέντος ἔξοδον λανθάνειν. Ἄτοπον δὲ καὶ τοῦ θερμοῦ τὴν ἀναπνοὴν εἴσοδον εἶναι. Φαίνεται γὰρ τοὐναντίον· τὸ μὲν γὰρ ἐκπνεόμενον εἶναι θερμόν, τὸ δ’ εἰσπνεόμενον ψυχρόν. Ὅταν δὲ θερμὸν ᾖ, ἀσθμαίνοντες ἀναπνέουσιν· διὰ γὰρ τὸ μὴ καταψύχειν ἱκανῶς τὸ εἰσιὸν πολλάκις τὸ πνεῦμα συμβαίνει σπᾶν.
66. Bölüm
Soluk almanın besin için olduğunu da düşünmemeliyiz; yani içerideki ateşin havayla beslendiğini, soluk alınınca ateşe çıra konur gibi ona bir şey verildiğini, ateş beslenince de soluk vermenin gerçekleştiğini. Bu görüşe karşı da öncekilere söylediklerimizi tekrarlayacağız: bunun ya da buna karşılık gelen bir şeyin öteki hayvanlarda da olması gerekirdi, çünkü hepsinde hayatî bir sıcaklık vardır. Sonra sıcağın havadan meydana geldiği nasıl açıklanacak? Bu bir uydurmadır; çünkü sıcağın daha çok besinden meydana geldiğini görüyoruz. Ayrıca bu görüşe göre besin aynı yoldan alınıp artakalan aynı yoldan dışarı atılır; oysa öteki durumlarda bunun olduğunu görmüyoruz.
Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τροφῆς γε χάριν ὑποληπτέον γίνεσθαι τὴν ἀναπνοήν, ὡς τρεφομένου τῷ πνεύματι τοῦ ἐντὸς πυρός, καὶ ἀναπνέοντος μὲν ὥσ περ ἐπὶ πῦρ ὑπέκκαυμα ὑποβάλλεσθαι, τραφέντος δὲ τοῦ πυρὸς γίνεσθαι τὴν ἐκπνοήν. Ταὐτὰ γὰρ ἐροῦμεν πάλιν καὶ πρὸς τοῦτον τὸν λόγον ἅπερ πρὸς τοὺς ἔμπροσθεν· καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν ἄλλων ζῴων ἐχρῆν τοῦτο συμβαίνειν ἢ τὸ ἀνάλογον τούτῳ· πάντα γὰρ ἔχει θερμότητα ζωτικήν. Ἔπειτα καὶ τὸ γίνεσθαι τὸ θερμὸν ἐκ τοῦ πνεύματος τίνα χρὴ τρόπον λέγειν, πλασματῶδες ὄν· μᾶλλον γὰρ ἐκ τῆς τροφῆς τοῦτο γινόμενον ὁρῶμεν. Συμβαίνει τε κατὰ ταὐτὸ δέχεσθαι τὴν τροφὴν καὶ τὸ περίττωμα ἀφιέναι· τοῦτο δ’ ἐπὶ τῶν ἄλλων οὐχ ὁρῶμεν γινόμενον.
77. Bölüm
Empedokles de soluk alma hakkında konuşur, ama ne için olduğunu söylemez; bütün hayvanların soluk alıp almadığı konusunda da hiçbir açıklık getirmez. Burun delikleriyle soluk almaktan söz ederken de asıl soluk almadan söz ettiğini sanır. Oysa soluk alma hem göğüsten soluk borusu yoluyla hem de burun delikleri yoluyla olur; ama o öteki soluk alma olmadan burun delikleriyle soluk alınamaz. Hayvanlar burun delikleriyle soluk almaktan yoksun kalınca bir şey olmaz, soluk borusuyla soluk almaktan yoksun kalınca ise ölürler. Tabiat bazı hayvanlarda burun delikleriyle soluk almayı ek bir iş olarak koku almak için kullanır; bu yüzden hayvanların hemen hepsi koku almaktan pay alır, ama hepsinde his organı aynı değildir. Bu konuda başka yerde daha açık konuşuldu. Empedokles soluk alıp vermenin şöyle olduğunu söyler: bazı damarlar vardır; içlerinde kan bulunur ama kanla dolu değildirler; dışarıdaki havaya açılan gözenekleri vardır, bu gözenekler bedenin parçacıklarından küçük, havanınkilerden büyüktür. Bu yüzden kan tabiatı gereği yukarı aşağı hareket eder; kan aşağı inerken hava içeri akar ve soluk çekme olur, yukarı çıkarken hava dışarı atılır ve soluk verme olur. Olup biteni de klepsydralara benzetir:
İşte böyle soluk alır ve verir her şey: hepsinde, kanı az
etten borular bedenin en dış yüzüne dek gerilidir,
ağızlarında da sık yarıklarla baştan başa delinmiştir
derinin en uç yüzeyi; öyle ki kanı
içeride saklar, aithēre ise geçitlerle kolay bir yol açılmıştır.
Sonra ne zaman ince kan oradan geri çekilip atılsa,
köpürerek iner aithēr çılgın bir dalgayla;
kan geri sıçradığında ise soluk yeniden dışarı verilir. Tıpkı bir kızın
parlak tunçtan bir klepsydra ile oynaması gibi:
borunun ağzını güzel eline dayayıp
kabı gümüş parıltılı suyun ince gövdesine daldırdığında,
kaba hiç su (ombros) girmez; onu engeller
içeriden sık deliklere yüklenen havanın kütlesi (onkos),
ta ki kız sıkışmış akımın örtüsünü kaldırana dek; fakat sonra,
hava (pneuma) çekildikçe, girer gereken ölçüde (aisimon) su.
Aynı şekilde, su tunç kabın derinliklerini doldurduğunda,
boru ağzı ve geçit (poros) insan teniyle kapatılmışken,
dışarıdaki aithēr içeri girmeye can atarak suyu tutar,
gürültüyle hırıldayan süzgecin kapılarında yüzeye hâkim olarak,
ta ki kız elini çekene dek; o zaman da, öncekinin aksine,
hava (pneuma) içeri dolarken gereken ölçüde su aşağıdan akıp çıkar.
Aynı şekilde, uzuvlar boyunca çağlayan ince kan
geri dönüp iç köşeye doğru atıldığında,
hemen aithērin akımı iner, kabaran bir dalgayla coşarak;
kan geri sıçradığında ise yeniden aynı ölçüde soluk dışarı verilir.
Soluk alma hakkında söyledikleri bunlardır. Ama dediğimiz gibi, açıkça soluk alan hayvanlar soluk borusu yoluyla, hem ağızdan hem burun deliklerinden aynı anda soluk alır. Öyleyse Empedokles bu soluk almadan söz ediyorsa, söylediği sebebin buna nasıl uyacağını araştırmak gerekir; çünkü tersinin olduğu görülür. Hayvanlar, demirci ocaklarındaki körükler gibi, bu bölgeyi kaldırarak soluk alırlar; bölgeyi kaldıranın sıcak olması, sıcağın yerini de kanın tutması akla yatkındır. Oradaki körükler gibi bölgeyi indirip sıkıştırarak da soluk verirler. Yalnız körüklerde hava aynı yoldan alınıp aynı yoldan geri verilmez, soluk alanlar ise aynı yoldan alıp verir. Empedokles yalnız burun deliklerinden soluk almadan söz ediyorsa büyük bir yanılgıya düşmüştür; çünkü burun deliklerine özgü bir soluk alma yoktur: burun delikleri, ağzın tavanının en ucunda, küçük dilin çevresindeki kanala açılır; havanın bir kısmı bu yoldan, bir kısmı ağızdan geçer, girerken de çıkarken de aynı şekilde. Başkalarının soluk alma hakkında söyledikleri işte bu türden ve bu kadar güçlük taşır.
Λέγει δὲ περὶ ἀναπνοῆς καὶ Ἐμπεδοκλῆς, οὐ μέντοι τίνος γ’ ἕνεκα, οὐδὲ περὶ πάντων τῶν ζῴων οὐδὲν ποιεῖ δῆλον, εἴτε ἀναπνέουσιν εἴτε μή. Καὶ περὶ τῆς διὰ τῶν μυκτήρων ἀναπνοῆς λέγων οἴεται καὶ περὶ τῆς κυρίας λέγειν ἀναπνοῆς. Ἔστι γὰρ καὶ διὰ τῆς ἀρτηρίας ἐκ τῶν στηθῶν ἡ ἀναπνοή, καὶ ἡ διὰ τῶν μυκτήρων· αὐτοῖς δὲ χωρὶς ἐκείνης οὐκ ἔστιν ἀναπνεῦσαι τοῖς μυκτῆρσιν. Καὶ τῆς μὲν διὰ τῶν μυκτήρων γινομένης ἀναπνοῆς στερισκόμενα τὰ ζῷα οὐδὲν πάσχουσι, τῆς δὲ κατὰ τὴν ἀρτηρίαν ἀποθνήσκουσιν. Καταχρῆται γὰρ ἡ φύσις ἐν παρέργῳ τῇ διὰ τῶν μυκτήρων ἀναπνοῇ πρὸς τὴν ὄσφρησιν ἐν ἐνίοις τῶν ζῴων· διόπερ ὀσφρήσεως μὲν σχεδὸν μετέχει πάντα τὰ ζῷα, ἔστι δ’ οὐ πᾶσι τὸ αὐτὸ αἰσθητήριον. Εἴρηται δὲ περὶ αὐτῶν ἐν ἑτέροις σαφέστερον. Γίνεσθαι δέ φησι τὴν ἀναπνοὴν καὶ ἐκπνοὴν διὰ τὸ φλέβας εἶναί τινας, ἐν αἷς ἔνεστι μὲν αἷμα, οὐ μέντοι πλήρεις εἰσὶν αἵματος, ἔχουσι δὲ πόρους εἰς τὸν ἔξω ἀέρα, τῶν μὲν τοῦ σώματος μορίων ἐλάττους, τῶν δὲ τοῦ ἀέρος μείζους· διὸ τοῦ αἵματος πεφυκότος κινεῖσθαι ἄνω καὶ κάτω, κάτω μὲν φερομένου εἰσρεῖν τὸν ἀέρα καὶ γίνεσθαι ἀναπνοήν, ἄνω δ’ ἰόντος ἐκπίπτειν θύραζε καὶ γίνεσθαι τὴν ἐκπνοήν, παρεικάζων τὸ συμβαῖνον ταῖς κλεψύδραις.
Ὧδε δ’ ἀναπνεῖ πάντα καὶ ἐκπνεῖ. Πᾶσι λίφαιμοι
σαρκῶν σύριγγες πύματον κατὰ σῶμα τέτανται,
καί σφιν ἐπὶ στομίοις πυκναῖς τέτρηνται ἄλοξιν
ῥινῶν ἔσχατα τέρθρα διαμπερές, ὥστε φόνον μέν
κεύθειν, αἰθέρι δ’ εὐπορίην διόδοισι τετμῆσθαι.
Ἔνθεν ἔπειθ’ ὁπόταν μὲν ἀπαΐξῃ τέρεν αἷμα,
αἰθὴρ παφλάζων καταβήσεται οἴδματι μάργῳ,
εὖτε δ’ ἀναθρώσκει, πάλιν ἐκπνεῖ, ὥσ περ ὅταν παῖς
κλεψύδρην παίζησι δι’ εὐπετέος χαλκοῖο.
Εὖτε μὲν αὐλοῦ πορθμὸν ἐπ’ εὐειδεῖ χερὶ θεῖσα
εἰς ὕδατος βάπτῃσι τέρεν δέμας ἀργυφέοιο,
οὐδ’ ὅγ’ ἐς ἄγγος δ’ ὄμβρος ἐσέρχεται, ἀλλά μιν εἴργει
ἀέρος ὄγκος ἔσωθε πεσὼν ἐπὶ τρήματα πυκνά,
εἰσόκ’ ἀποστεγάσῃ πυνικὸν ῥόον· αὐτὰρ ἔπειτα
πνεύματος ἐλλείποντος ἐσέρχεται αὔξιμον ὕδωρ.
Ὡς δ’ αὕτως ὅθ’ ὕδωρ μὲν ἔχει κατὰ βένθεα χαλκοῦ
πορθμοῦ χωσθέντος βροτέῳ χροῒ ἠδὲ πόροιο,
αἰθὴρ δ’ ἐκτὸς ἔσω λελιημένος ὄμβρον ἐρύκει
ἀμφὶ πύλας ἰσθμοῖο δυσηχέος, ἄκρα κρατύνων,
εἰσόκε χειρὶ μεθῇ· τότε δ’ αὖ πάλιν, ἔμπαλιν ἢ πρίν,
πνεύματος ἐμπίπτοντος ὑπεκθέει αὔξιμον ὕδωρ.
Ὡς δ’ αὕτως τέρεν αἷμα κλαδασσόμενον διὰ γυίων
ὁππότε μὲν παλίνορσον ἐπαΐξειε μυχόνδε,
αἰθέρος εὐθὺς ῥεῦμα κατέρχεται οἴδματι θῦον,
εὖτε δ’ ἀναθρώσκῃ, πάλιν ἐκπνεῖ ἶσον ὀπίσσω.
Λέγει μὲν οὖν ταῦτα περὶ τοῦ ἀναπνεῖν, ἀναπνεῖ δ’, ὥσπερ εἴπομεν, τὰ φανερῶς ἀναπνέοντα διὰ τῆς ἀρτηρίας, διά τε τοῦ στόματος ἅμα καὶ διὰ τῶν μυκτήρων. Ὥστ’ εἰ μὲν περὶ ταύτης λέγει τῆς ἀναπνοῆς, ἀναγκαῖον ζητεῖν πῶς ἐφαρμόσει ὁ εἰρημένος λόγος τῆς αἰτίας· φαίνεται γὰρ τοὐναντίον συμβαῖνον. Ἄραντες μὲν γὰρ τὸν τόπον, καθάπερ τὰς φύσας ἐν τοῖς χαλκείοις, ἀναπνέουσιν· αἴρειν δὲ τὸ θερμὸν εὔλογον, ἔχειν δὲ τὸ αἷμα τὴν τοῦ θερμοῦ χώραν· συνιζάνοντες δὲ καὶ καταπνίγοντες, ὥσπερ ἐκεῖ τὰς φύσας, ἐκπνέουσιν. Πλὴν ἐκεῖ μὲν οὐ κατὰ ταὐτὸν εἰσδέχονταί τε τὸν ἀέρα καὶ πάλιν ἐξιᾶσιν, οἱ δ’ ἀναπνέοντες κατὰ ταὐτόν. Εἰ δὲ περὶ τῆς κατὰ τοὺς μυκτῆρας λέγει μόνης, πολὺ διημάρτηκεν· οὐ γάρ ἐστιν ἀναπνοὴ μυκτήρων ἴδιος, ἀλλὰ παρὰ τὸν αὐλῶνα τὸν περὶ τὸν γαργαρεῶνα, ᾗ τὸ ἔσχατον τοῦ ἐν τῷ στόματι οὐρανοῦ, συντετρημένων τῶν μυκτήρων χωρεῖ τὸ μὲν ταύτῃ τοῦ πνεύματος, τὸ δὲ διὰ τοῦ στόματος, ὁμοίως εἰσιόν τε καὶ ἐξιόν. Τὰ μὲν οὖν παρὰ τῶν ἄλλων εἰρημένα περὶ τοῦ ἀναπνεῖν τοιαύτας καὶ τοσαύτας ἔχει δυσχερείας.
88. Bölüm
Daha önce yaşamanın ve psykhē'nin melekesinin bir tür sıcaklıkla birlikte bulunduğu söylendi; çünkü hayvanlara besinlerini sağlayan sindirim de ne psykhē olmadan ne sıcaklık olmadan olur; her şeyi ateş işler. Bu yüzden böyle bir ilkenin bedenin hangi ilk bölgesinde ve bu bölgenin hangi ilk parçasında bulunması zorunluysa, ilk besleyici psykhē de zorunlu olarak orada bulunur. Bu bölge, besini alan kısım ile artakalanı dışarı atan kısmın ortasındaki bölgedir. Kansız hayvanlarda bu parçanın adı yoktur, kanlılarda ise bu parça kalptir. Çünkü hayvanların parçalarının doğrudan oluştuğu besin, kanın tabiatıdır. Kanın ve damarların ilkesinin aynı olması zorunludur; çünkü biri ötekinin kabı ve alıcısı olarak onun içindir. Kanlı hayvanlarda damarların ilkesi kalptir; damarların hepsi kalbin içinden geçmez, ondan çıkıp ona bağlıdır. Bu bize kesip incelemelerden açıktır. Psykhē'nin öteki kuvveleri besleyici kuvve olmadan bulunamaz (sebebi Ruh Üzerine'de daha önce söylendi), besleyici kuvve de tabiî ateş olmadan bulunamaz; çünkü tabiat onu bu ateşte tutuşturmuştur. Daha önce söylendiği gibi ateşin yok oluşu söndürülme ve sönüp tükenmedir. Söndürülme zıtlar tarafından olandır; bu yüzden ateş hem çevredeki soğukla bir anda söner, hem de dağıtılınca daha çabuk söner. Bu yok oluş canlılarda da cansızlarda da aynı şekilde zorla olur; çünkü hayvanlar aletlerle bölündüklerinde de, aşırı soğuktan donduklarında da ölür. Sönüp tükenme ise sıcaklığın çokluğundan olur; çünkü çevredeki sıcaklık aşırıya kaçarsa ve yanan şey besin almazsa, soğuyarak değil, sönüp tükenerek yok olur. Öyleyse canlı varlığını sürdürecekse bir serinletme olması zorunludur; çünkü bu yok oluşa karşı yardım eden şey budur.
Ἐπεὶ δὲ εἴρηται πρότερον ὅτι τὸ ζῆν καὶ ἡ τῆς ψυχῆς ἕξις μετὰ θερμότητός τινός ἐστιν· οὐδὲ γὰρ ἡ πέψις, δι’ ἧς ἡ τροφὴ γίνεται τοῖς ζῴοις, οὔτ’ ἄνευ ψυχῆς οὔτ’ ἄνευ θερμότητός ἐστιν· πυρὶ γὰρ ἐργάζεται πάντα. Διόπερ ἐν ᾧ πρώτῳ τόπῳ τοῦ σώματος καὶ ἐν ᾧ πρώτῳ τοῦ τόπου τούτου μορίῳ τὴν ἀρχὴν ἀναγκαῖον εἶναι τὴν τοιαύτην, ἐνταῦθα καὶ τὴν πρώτην τὴν θρεπτικὴν ψυχὴν ἀναγκαῖον ὑπάρχειν. Οὗτος δ’ ἐστὶν ὁ μέσος τόπος τοῦ τε δεχομένου τὴν τροφὴν καὶ καθ’ ὃν ἀφίησι τὸ περίττωμα. Τοῖς μὲν οὖν ἀναίμοις ἀνώνυμον, τοῖς δ’ ἐναίμοις ἡ καρδία τοῦτο τὸ μόριόν ἐστιν. Ἡ τροφὴ μὲν γὰρ ἐξ ἧς ἤδη γίνεται τὰ μόρια τοῖς ζῴοις, ἡ τοῦ αἵματος φύσις ἐστίν. Τοῦ δ’ αἵματος καὶ τῶν φλεβῶν τὴν αὐτὴν ἀρχὴν ἀναγκαῖον εἶναι· θατέρου γὰρ ἕνεκα θάτερόν ἐστιν, ὡς ἀγγεῖον καὶ δεκτικόν. Ἀρχὴ δὲ τῶν φλεβῶν ἡ καρδία τοῖς ἐναίμοις· οὐ γὰρ διὰ ταύτης, ἀλλ’ ἐκ ταύτης ἠρτημέναι πᾶσαι τυγχάνουσιν. Δῆλον δ’ ἡμῖν τοῦτο ἐκ τῶν ἀνατομῶν. Τὰς μὲν οὖν ἄλλας δυνάμεις τῆς ψυχῆς ἀδύνατον ὑπάρχειν ἄνευ τῆς θρεπτικῆς (δι’ ἣν δ’ αἰτίαν, εἴρηται πρότερον ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς), ταύτην δ’ ἄνευ τοῦ φυσικοῦ πυρός· ἐν τούτῳ γὰρ ἡ φύσις ἐμπεπύρευκεν αὐτήν. Φθορὰ δὲ πυρός, ὥσ περ εἴρηται πρότερον, σβέσις καὶ μάρανσις. Σβέσις μὲν ἡ ὑπὸ τῶν ἐναντίων· διό περ ἀθρόον τε ὑπὸ τῆς τοῦ περιέχοντος ψυχρότητος, καὶ θᾶττον ὅτι σβέννυται διασπώμενον. Αὕτη μὲν οὖν ἡ φθορὰ βίαιος ὁμοίως ἐπὶ τῶν ἐμψύχων καὶ τῶν ἀψύχων ἐστίν· καὶ γὰρ ὀργάνοις διαιρουμένου τοῦ ζῴου, καὶ πηγνυμένου διὰ ψύχους ὑπερβολήν, ἀποθνήσκουσιν. Ἡ δὲ μάρανσις διὰ πλῆθος θερμότητος· καὶ γὰρ ἂν ὑπερβάλλῃ τὸ πέριξ θερμόν, καὶ τροφὴν ἐὰν μὴ λαμβάνῃ, φθείρεται τὸ πυρούμενον, οὐ ψυχόμενον ἀλλὰ μαραινόμενον. Ὥστ’ ἀνάγκη γίνεσθαι κατάψυξιν, εἰ μέλλει τεύξεσθαι σωτηρίας· τοῦτο γὰρ βοηθεῖ πρὸς ταύτην τὴν φθοράν.
99. Bölüm
Hayvanların bir kısmı suda, bir kısmı karada yaşar. Bunlardan pek küçük olanlarla kansız olanlar için, çevrelerindeki sudan ya da havadan gelen soğuma bu yok oluşa karşı yardım olarak yeterlidir; çünkü sıcaklıkları az olduğundan az yardıma ihtiyaç duyarlar. Bu yüzden böyle hayvanların hemen hepsi kısa ömürlüdür; çünkü iki yönde de küçük bir etkiyle dengeleri bozulur. Böceklerden daha uzun ömürlü olanlarda (böceklerin hepsi kansızdır) bel kemerinin altında bir yarık bulunur; zar orada daha ince olduğu için oradan serinlerler. Çünkü daha sıcak oldukları için daha çok serinlemeye ihtiyaç duyarlar; mesela arılar (arıların bazıları yedi yıl bile yaşar) ve vızıldayan öteki böcekler, mesela eşekarıları, mayıs böcekleri ve ağustosböcekleri. Bunlar sesi de soluk soluğa kalmış gibi pneuma ile çıkarırlar: bel kemerinin kendisinde, doğuştan gelen pneuma onu kaldırıp indirdikçe, zara karşı bir sürtünme olur. Çünkü bu bölgeyi, dışarıdan soluk alan hayvanların akciğerlerini, balıkların da solungaçlarını hareket ettirmesi gibi hareket ettirirler. Biri soluk alan bir hayvanın ağzını kapatıp onu boğsa da benzer bir şey olur; çünkü bu hayvanlar da akciğerleriyle bu kaldırma hareketini yapar. Ama bu hayvanlarda böyle bir hareket yeterli serinlik sağlamaz, böceklerde ise sağlar. Dediğimiz gibi, vızıltıyı zara sürtünmeyle çıkarırlar; tıpkı çocukların delikli kamışların üstüne ince bir zar koyup ses çıkarması gibi. Ağustosböceklerinden ötenlerin ötmesi de bu yüzdendir: daha sıcaktırlar ve bel kemerinin altında yarıkları vardır; ötmeyenlerde ise bu yer yarıksızdır. Kanlı ve akciğerli olup akciğeri az kanlı ve süngerimsi olan bazı hayvanlar da uzun süre soluk almadan yaşayabilir; çünkü akciğerleri az kan ve ıslaklık taşıdığından çok kalkıp inebilir; akciğerin kendi hareketi uzun süre serinletmeye yeter. Ama sonunda yetmez; daha önce de söylendiği gibi, hayvan soluk alamazsa boğulur. Çünkü serinleyememekten doğan sönüp tükenmeye boğulma denir, böyle yok olanlara da boğuldu deriz. Böceklerin soluk almadığı daha önce de söylendi; bu, küçük hayvanlarda, mesela sineklerde ve arılarda da açıkça görülür: sıvının içinde, sıvı pek sıcak ya da soğuk değilse, uzun süre yüzerek kalırlar. Oysa gücü az olan hayvanlar daha sık soluk almaya çalışır. Bunlar ise mideleri dolunca ve bel kemerinin altındaki ıslaklık bozulunca ölür ve boğuldu denir. Bu yüzden külün içinde bir süre kalınca yeniden canlanırlar. Sıvıda yaşayanlardan kansız olanlar da havada, kanlı olan ve deniz suyunu içine alanlardan, mesela balıklardan, daha uzun süre yaşar; sıcaklıkları az olduğu için hava onları uzun süre serinletmeye yeter; mesela yumuşak kabuklularda ve ahtapotlarda böyledir. Yine de sıcaklıkları az olduğu için hava onları sonuna kadar yaşatmaya yetmez; nitekim balıkların çoğu da toprakta yaşar, ama hareketsiz kalarak; toprak kazılınca bulunurlar. Hiç akciğeri olmayan ya da akciğeri kansız olanlar serinlemeye daha seyrek ihtiyaç duyar.
Ἐπεὶ δὲ τῶν ζῴων τὰ μὲν ἔνυδρα, τὰ δ’ ἐν τῇ γῇ ποιεῖται τὴν διατριβήν, τούτων τοῖς μὲν μικροῖς πάμπαν καὶ τοῖς ἀναίμοις ἡ γινομένη ἐκ τοῦ περιέχοντος ἢ ὕδατος ἢ ἀέρος ψύξις ἱκανὴ πρὸς τὴν βοήθειαν τῆς φθορᾶς ταύτης· μικρὸν γὰρ ἔχοντα τὸ θερμὸν μικρᾶς δέονται τῆς βοηθείας. Διὸ καὶ βραχύβια σχεδὸν πάντα τὰ τοιαῦτ’ ἐστίν· ἐπ’ ἀμφότερα γὰρ μικρᾶς ὄντα τυγχάνει ῥοπῆς. Ὅσα δὲ μακροβιώτερα τῶν ἐντόμων (ἄναιμα γάρ ἐστι πάντα τὰ ἔντομα), τούτοις ὑπὸ τὸ διάζωμα διέσχισται, ὅπως διὰ λεπτοτέρου ὄντος τοῦ ὑμένος ψύχηται· μᾶλλον γὰρ ὄντα θερμὰ πλείονος δεῖται τῆς καταψύξεως, οἷον αἱ μέλιτται (τῶν γὰρ μελιττῶν ἔνιαι ζῶσι καὶ ἑπτὰ ἔτη) καὶ τἆλλα δὲ ὅσα βομβεῖ, οἷον σφῆκες καὶ μηλολόνθαι καὶ τέττιγες. Καὶ γὰρ τὸν ψόφον ποιοῦσι πνεύματι, οἷον ἀσθμαίνοντα· ἐν αὐτῷ γὰρ τῷ ὑποζώματι, τῷ ἐμφύτῳ πνεύματι αἴροντι καὶ συνίζοντι, συμβαίνει πρὸς τὸν ὑμένα γίνεσθαι τρίψιν· κινοῦσι γὰρ τὸν τόπον τοῦτον, ὥσπερ τὰ ἀναπνέοντα ἔξωθεν τῷ πλεύμονι καὶ οἱ ἰχθύες τοῖς βραγχίοις. Παραπλήσιον γὰρ συμβαίνει κἂν εἴ τίς τινα τῶν ἀναπνεόντων πνίγοι, τὸ στόμα κατασχών· καὶ γὰρ ταῦτα ποιήσει τῷ πλεύμονι τὴν ἄρσιν ταύτην. Ἀλλὰ τούτοις μὲν οὐχ ἱκανὴν ἡ τοιαύτη ποιεῖ κίνησις κατάψυξιν, ἐκείνοις δ’ ἱκανήν. Καὶ τῇ τρίψει τῇ πρὸς τὸν ὑμένα ποιοῦσι τὸν βόμβον, ὥσπερ λέγομεν, οἷον διὰ τῶν καλάμων τῶν τετρυπημένων τὰ παιδία, ὅταν ἐπιθῶσιν ὑμένα λεπτόν. Διὰ γὰρ τοῦτο καὶ τῶν τεττίγων οἱ ᾄδοντες ᾄδουσιν· θερμότεροι γάρ εἰσι, καὶ ἔσχισται αὐτοῖς ὑπὸ τὸ ὑπόζωμα· τοῖς δὲ μὴ ᾄδουσι τοῦτ’ ἐστὶν ἄσχιστον. Καὶ τῶν ἐναίμων δὲ καὶ πλεύμονα ἐχόντων, ὀλίγαιμον δ’ ἐχόντων καὶ σομφόν, ἔνια διὰ τοῦτο πολὺν χρόνον δύνανται ἀπνευστὶ ζῆν, ὅτι ὁ πλεύμων ἄρσιν ἔχει πολλήν, ὀλίγον ἔχων τὸ αἷμα καὶ τὸ ὑγρόν· ἡ γὰρ οἰκεία κίνησις ἐπὶ πολὺν χρόνον διαρκεῖ καταψύχουσα. Τέλος δ’ οὐ δύναται, ἀλλ’ ἀποπνίγεται μὴ ἀναπνεύσαντα, καθάπερ εἴρηται καὶ πρότερον· τῆς γὰρ μαράνσεως ἡ διὰ τὸ μὴ ψύχεσθαι φθορὰ καλεῖται πνίξις, καὶ τὰ οὕτω φθειρόμενα ἀποπνίγεσθαί φαμεν. Ὅτι δ’ οὐκ ἀναπνεῖ τὰ ἔντομα τῶν ζῴων, εἴρηται μὲν καὶ πρότερον, φανερὸν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν μικρῶν ἐστὶ ζῴων, οἷον μυιῶν καὶ μελιττῶν· ἐν γὰρ τοῖς ὑγροῖς πολὺν χρόνον ἀνανήχεται, ἂν μὴ λίαν ᾖ θερμὸν ἢ ψυχρόν. Καίτοι τὰ μικρὰν ἔχοντα δύναμιν πυκνότερον ζητεῖ ἀναπνεῖν. Ἀλλὰ φθείρεται ταῦτα καὶ λέγεται ἀποπνίγεσθαι πληρουμένης τῆς κοιλίας καὶ φθειρομένου τοῦ ἐν τῷ ὑποζώματι ὑγροῦ. Διὸ καὶ ἐν τῇ τέφρᾳ χρονισθέντα ἀνίσταται. Καὶ τῶν ἐν τῷ ὑγρῷ δὲ ζώντων ὅσα ἄναιμα, πλείω χρόνον ζῇ ἐν τῷ ἀέρι τῶν ἐναίμων καὶ δεχομένων τὴν θάλατταν, οἷον τῶν ἰχθύων· διὰ γὰρ τὸ ὀλίγον ἔχειν τὸ θερμὸν ὁ ἀὴρ ἱκανός ἐστιν ἐπὶ πολὺν χρόνον καταψύχειν, οἷον τοῖς τε μαλακοστράκοις καὶ τοῖς πολύποσιν. Οὐ μὴν εἰς τέλος γε διαρκεῖ πρὸς τὸ ζῆν, διὰ τὸ ὀλιγόθερμα εἶναι, ἐπεὶ καὶ τῶν ἰχθύων οἱ πολλοὶ ζῶσιν ἐν τῇ γῇ, ἀκινητίζοντες μέντοι, καὶ εὑρίσκονται ὀρυττόμενοι. Ὅσα γὰρ ἢ μηδ’ ὅλως ἔχει πλεύμονα ἢ ἄναιμον, ἐλαττονάκις δεῖται καταψύξεως.
1010. Bölüm
Kansız hayvanlar hakkında, bir kısmının hayatını sürdürmesine çevreleyen havanın, bir kısmınınkine sıvının yardım ettiği söylendi. Kanlı ve kalbi olan hayvanlardan akciğeri olanların hepsi havayı içine alır ve serinlemeyi soluk çekip vermekle sağlar. Akciğeri olanlar, yalnız dışarıda değil kendi içlerinde de canlı doğuranlardır (köpekbalıkları da canlı doğurur, ama kendi içlerinde değil), yumurtlayanlardan da kanatlılar, mesela kuşlar, ve pullular, mesela kaplumbağalar, kertenkeleler ve yılanlar. Birincilerin akciğeri kanlıdır, bunların çoğununki ise süngerimsidir. Bu yüzden, daha önce de söylendiği gibi, bunlar soluk almayı daha seyrek kullanır. Suda yaşayıp hayatını suda geçirenler de soluk almayı kullanır; mesela su yılanları, kurbağalar, timsahlar, tatlı su kaplumbağaları, deniz ve kara kaplumbağaları ve foklar. Bunların hepsi ve bunlar gibi olanlar karada doğurur ve ya karada uyur ya da suda, soluk alabilmek için ağızlarını dışarıda tutarak uyur. Solungacı olanların hepsi ise suyu içine alarak serinler; solungaç, selakhe denen [köpekbalığı] cinsinde ve öteki ayaksızlarda bulunur. Balıkların hepsi ayaksızdır; çünkü sahip oldukları uzuvlar yüzgeçlere benzer. Ayağı olanlardan, şimdiye kadar incelenmiş olanlar arasında, yalnız kordylos denen hayvanın solungacı vardır. Hem akciğeri hem solungacı olan hiçbir hayvan şimdiye kadar görülmemiştir. Sebebi şudur: akciğer havayla serinletmek içindir (akciğer, Yunanca adını, pneumōn adını, havayı, yani pneuma'yı karşılamasından almış gibi görünür), solungaçlar ise suyla serinletmek içindir. Bir iş için bir organ yararlıdır ve her canlıya tek bir serinletme yeter. Tabiatın hiçbir şeyi boşuna yapmadığını görüyoruz; iki organ olsaydı biri boşuna olurdu; bu yüzden bir kısmının solungacı, bir kısmının akciğeri vardır, ikisi birden hiçbirinde yoktur.
Περὶ μὲν οὖν τῶν ἀναίμων, ὅτι τοῖς μὲν ὁ περιέχων ἀὴρ τοῖς δὲ τὸ ὑγρὸν βοηθεῖ πρὸς τὴν ζωήν, εἴρηται· τοῖς δ’ ἐναίμοις καὶ τοῖς ἔχουσι καρδίαν, ὅσα μὲν ἔχει πλεύμονα, πάντα δέχεται τὸν ἀέρα καὶ τὴν κατάψυξιν ποιεῖται διὰ τοῦ ἀναπνεῖν καὶ ἐκπνεῖν. Ἔχει δὲ πλεύμονα τά τε ζῳοτοκοῦντα ἐν αὑτοῖς καὶ μὴ θύραζε μόνον (τὰ γὰρ σελάχη ζῳοτοκεῖ μέν, ἀλλ’ οὐκ ἐν αὑτοῖς) καὶ τῶν ᾠοτοκούντων τά τε πτερυγωτά, οἷον ὄρνιθες, καὶ τὰ φολιδωτά, οἷον χελῶναι καὶ σαῦραι καὶ ὄφεις. Ἐκεῖνα μὲν οὖν ἔναιμον, τούτων δὲ τὰ πλεῖστα τὸν πλεύμονα ἔχει σομφόν. Διὸ καὶ τῇ ἀναπνοῇ χρῆται μανότερον, ὥσπερ εἴρηται καὶ πρότερον. Χρῆται δὲ πάντα καὶ ὅσα διατρίβει καὶ ποιεῖται τὸν βίον ἐν τοῖς ὕδασιν, οἷον τὸ τῶν ὕδρων γένος καὶ βατράχων καὶ κροκοδείλων καὶ ἑμύδων καὶ χελῶναι αἵ τε θαλάττιαι καὶ αἱ χερσαῖαι καὶ φῶκαι· ταῦτα γὰρ πάντα καὶ τὰ τοιαῦτα καὶ τίκτει ἐν τῷ ξηρῷ, καὶ καθεύδει ἢ ἐν τῷ ξηρῷ, ἢ ἐν τῷ ὑγρῷ ὑπερέχοντα τὸ στόμα διὰ τὴν ἀναπνοήν. Ὅσα δὲ βράγχια ἔχει, πάντα καταψύχεται δεχόμενα τὸ ὕδωρ· ἔχει δὲ βράγχια τὸ τῶν καλουμένων σελαχῶν γένος καὶ τῶν ἄλλων ἀπόδων. Ἄποδες δ’ οἱ ἰχθύες πάντες· καὶ γὰρ ἃ ἔχει, καθ’ ὁμοιότητα τῶν πτερυγίων ἔχουσιν. Τῶν δὲ πόδας ἐχόντων ἓν ἔχει βράγχιον μόνον τῶν τεθεωρημένων ὁ καλούμενος κορδύλος. Ἅμα δὲ πλεύμονα καὶ βράγχια οὐδὲν ὦπταί πω ἔχον. Αἴτιον δ’ ὅτι ὁ μὲν πλεύμων τῆς ὑπὸ τοῦ πνεύματος καταψύξεως ἕνεκέν ἐστιν (ἔοικε δὲ καὶ τοὔνομα εἰληφέναι ὁ πνεύμων διὰ τὴν τοῦ πνεύματος ὑποδοχήν), τὰ δὲ βράγχια πρὸς τὴν ἀπὸ τοῦ ὕδατος κατάψυξιν· ἓν δ’ ἐφ’ ἓν ὄργανον χρήσιμον, καὶ μία κατάψυξις ἱκανὴ πᾶσιν. Ὤστ’ ἐπεὶ μάτην οὐδὲν ὁρῶμεν ποιοῦσαν τὴν φύσιν, δυοῖν δ’ ὄντοιν θάτερον ἂν ἦν μάτην, διὰ τοῦτο τὰ μὲν ἔχει βράγχια τὰ δὲ πνεύμονα, ἄμφω δ’ οὐδέν.
1111. Bölüm
Her hayvan var olmak için besine, varlığını sürdürmek için serinlemeye ihtiyaç duyar; tabiat bu ikisi için aynı organı kullanır. Bazı hayvanlarda dili hem tatmak hem anlatmak için kullandığı gibi, akciğeri olanlarda da ağız denen organı hem besini işlemek hem soluk vermek ve soluk almak için kullanır. Akciğeri olmayan ve soluk almayanlarda ise ağız besini işlemeye yarar; bunlardan serinlemeye ihtiyaç duyanların serinlemesi için de solungaçlar vardır. Bu organların kuvvesinin serinletmeyi nasıl sağladığını sonra anlatacağız. Beslenmeyi engellememe bakımından soluk alanlarla sıvıyı içine alanların durumu benzerdir: soluk alırken aynı anda besin yutmazlar; yoksa ıslak ya da kuru besin soluk borusundan akciğere kaçar ve boğulurlar. Çünkü soluk borusu, besinin mide denen yere gittiği yemek borusunun önünde durur. Dört ayaklı ve kanlı hayvanlarda soluk borusunun üstünde kapak gibi bir gırtlak kapağı vardır; kuşlarda ve dört ayaklılardan yumurtlayanlarda bu kapak yoktur, ama bunlar aynı işi soluk borusunu büzerek görürler. Besini alırken kimi soluk borusunu büzer, kimi gırtlak kapağını kapatır. Besin geçince de kimi büzdüğünü gevşetir, kimi kapağı açar ve serinlemek için havayı içine alır. Solungacı olanlar ise sıvıyı solungaçlarından dışarı bıraktıktan sonra besini ağızdan alır. Soluk boruları olmadığı için sıvının kaçmasından bu yolla zarar görmezler, ama sıvı mideye girerse zarar görürler. Bu yüzden sıvıyı bırakmayı da besini almayı da hızlı yaparlar; dişleri sivridir ve hemen hepsinin dişleri testere gibi birbirine geçer; çünkü besini ufalayamazlar.
Ἐπεὶ δὲ πρὸς μὲν τὸ εἶναι τροφῆς δεῖται τῶν ζῴων ἕκαστον, πρὸς δὲ τὴν σωτηρίαν τῆς καταψύξεως, τῷ αὐτῷ ὀργάνῳ χρῆται πρὸς ἄμφω ταῦτα ἡ φύσις, καθάπερ ἐνίοις τῇ γλώττῃ πρός τε τοὺς χυμοὺς καὶ πρὸς τὴν ἑρμηνείαν, οὕτω τοῖς ἔχουσι τὸν πλεύμονα τῷ καλουμένῳ στόματι πρός τε τὴν τῆς τροφῆς ἐργασίαν καὶ τὴν ἐκπνοὴν καὶ τὴν ἀναπνοήν. Τοῖς δὲ μὴ ἔχουσι πνεύμονα μηδ’ ἀναπνέουσι τὸ μὲν στόμα πρὸς τὴν ἐργασίαν τῆς τροφῆς, πρὸς δὲ τὴν κατάψυξιν τοῖς δεομένοις καταψύξεως ἡ τῶν βραγχίων ὑπάρχει φύσις. Πῶς μὲν οὖν ἡ τῶν εἰρημένων ὀργάνων δύναμις ποιεῖ τὴν κατάψυξιν, ὕστερον ἐροῦμεν. Πρὸς δὲ τὸ τὴν τροφὴν μὴ διακωλύειν παραπλησίως τοῖς τ’ ἀναπνέουσι συμβαίνει καὶ τοῖς δεχομένοις τὸ ὑγρόν· οὔτε γὰρ ἀναπνέοντες ἅμα καταδέχονται τὴν τροφήν· εἰ δὲ μή, συμβαίνει πνίγεσθαι παρεισιούσης τῆς τροφῆς ἢ τῆς ὑγρᾶς ἢ τῆς ξηρᾶς ἐπὶ τὸν πνεύμονα διὰ τῆς ἀρτηρίας· πρότερον γὰρ κεῖται ἡ ἀρτηρία τοῦ οἰσοφάγου, δι’ οὖ ἡ τροφὴ πορεύεται εἰς τὴν καλουμένην κοιλίαν. Τοῖς μὲν οὖν τετράποσι καὶ ἐναίμοις ἔχει ἡ ἀρτηρία οἷον πῶμα τὴν ἐπιγλωττίδα· τοῖς δ’ ὄρνισι καὶ τῶν τετραπόδων τοῖς ᾠοτόκοις οὐκ ἔπεστιν, ἀλλὰ τῇ συναγωγῇ τὸ αὐτὸ ποιοῦσιν· δεχόμενα γὰρ τὴν τροφὴν τὰ μὲν συνάγει, τὰ δ’ ἐπιτίθησι τὴν ἐπιγλωττίδα. Προελθούσης δὲ τὰ μὲν ἐπαίρει, τὰ δὲ διοίγει καὶ καταδέχεται τὸ πνεῦμα πρὸς τὴν κατάψυξιν. Τὰ δ’ ἔχοντα βράγχια, ἀφέντα διὰ τούτων τὸ ὑγρόν, διὰ τοῦ στόματος καταδέχεται τὴν τροφήν· ἀρτηρίαν μὲν γὰρ οὐκ ἔχουσιν, ὥστε ταύτῃ μὲν οὐθὲν ἂν βλάπτοιντο ὑπὸ τῆς τοῦ ὑγροῦ παρεμπτώσεως, ἀλλ’ εἰς τὴν κοιλίαν εἰσιόντος. Διὸ ταχεῖαν ποιεῖται τὴν ἄφεσιν καὶ τὴν λῆψιν τῆς τροφῆς, καὶ τοὺς ὀδόντας ὀξεῖς ἔχουσι, καὶ καρχαρόδοντες σχεδὸν πάντες εἰσίν· οὐ γὰρ ἐνδέχεται λεαίνειν τὴν τροφήν.
1212. Bölüm
Sudaki hayvanlardan balinamsılar hakkında bir güçlük ortaya atılabilir, ama onların durumu da akla uygundur; mesela yunuslar, balinalar ve üfleç denen bir boruya sahip öteki hayvanlar. Bunlar ayaksızdır, ama akciğerleri olduğu hâlde deniz suyunu içlerine alırlar. Bunun sebebi az önce söylenendir: sıvıyı serinlemek için almazlar. Serinleme onlarda soluk alarak olur; çünkü akciğerleri vardır. Bu yüzden ağızlarını sudan dışarıda tutarak uyurlar, yunuslar horlar bile. Ayrıca ağlara yakalanırlarsa soluk alamadıkları için çabucak boğulurlar; soluk almak için deniz yüzeyine çıktıkları da görülür. Ama besinlerini sıvının içinde almak zorunda olduklarından, içlerine aldıkları sıvıyı dışarı atmaları da zorunludur; bu yüzden hepsinin üfleci vardır. Balıklar suyu aldıktan sonra solungaçlarından bıraktığı gibi, bunlar da üfleçlerinden yukarı fışkırtırlar. Üfleçlerin yeri de buna delildir: hiçbir kanlı organa açılmaz, beynin önünde yer alır ve suyu dışarı atar. Yumuşakçalar ve yumuşak kabuklular, mesela langust ve yengeç denenler, suyu aynı sebeple alır. Bunların hiçbiri serinlemeye ihtiyaç duymaz; çünkü her birinin sıcaklığı azdır ve kanı yoktur, bu yüzden çevrelerindeki sıvı onları yeterince serinletir. Suyu besin yüzünden, besini alırken su da içeri akmasın diye alırlar. Yumuşak kabuklular, mesela yengeçler ve langustlar, suyu tüylü kısımların yanındaki kapakçıklardan dışarı atar; mürekkepbalıkları ve ahtapotlar ise baş denen kısmın üstündeki oyuktan. Bunlar hakkında hayvanlarla ilgili araştırmalarda daha ayrıntılı yazılmıştır. Sıvıyı içine almaya gelince, tabiatça suda yaşayan hayvanların sıvıyı hem serinlemek için hem de besinlerini sıvıdan almak zorunda oldukları için içlerine aldıkları söylenmiş oldu.
Περὶ δὲ τὰ κητώδη τῶν ἐνύδρων ἀπορήσειεν ἄν τις, ἔχει δὲ κἀκεῖνα κατὰ λόγον, οἷον περί τε τοὺς δελφῖνας καὶ τὰς φαλαίνας, καὶ τῶν ἄλλων ὅσα ἔχει τὸν καλούμενον αὐλόν. Ταῦτα γὰρ ἄποδα μέν ἐστιν, ἔχοντα δὲ πνεύμονα δέχεται τὴν θάλατταν. Αἴτιον δὲ τούτου τὸ νῦν εἰρημένον· οὐ γὰρ καταψύξεως ἕνεκεν δέχεται τὸ ὑγρόν. Τοῦτο μὲν γὰρ γίνεται αὐτοῖς ἀναπνέουσιν· ἔχουσι γὰρ πλεύμονα. Διὸ καὶ καθεύδουσιν ὑπερέχοντα τὸ στόμα, καὶ ῥέγχουσιν οἵ γε δελφῖνες. Ἔτι δὲ κἂν ληφθῶσι τοῖς δικτύοις, ταχὺ ἀποπνίγονται διὰ τὸ μὴ ἀναπνεῖν· καὶ ἐπιπολάζοντα φαίνεται τὰ τοιαῦτα ἐπὶ τῆς θαλάττης διὰ τὴν ἀναπνοήν. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἀναγκαῖον ποιεῖσθαι τὴν τροφὴν ἐν ὑγρῷ, ἀναγκαῖον δεχόμενα τὸ ὑγρὸν ἀφιέναι, καὶ διὰ τοῦτ’ ἔχουσι πάντα τὸν αὐλόν· δεξάμενα γὰρ τὸ ὕδωρ, ὥσπερ οἱ ἰχθύες κατὰ τὰ βράγχια, ταῦτα κατὰ τὸν αὐλόν, ἀνασπᾷ τὸ ὕδωρ. Σημεῖον δὲ καὶ ἡ θέσις τοῦ αὐλοῦ· πρὸς οὐθὲν γὰρ περαίνει τῶν ἐναίμων, ἀλλὰ πρὸ τοῦ ἐγκεφάλου τὴν θέσιν ἔχει, καὶ ἀφίησι τὸ ὕδωρ. Διὰ ταὐτὸ δὲ τοῦτο δέχεται καὶ τὰ μαλάκια τὸ ὕδωρ καὶ τὰ μαλακόστρακα, λέγω δ’ οἷον τοὺς καλουμένους καράβους καὶ τοὺς καρκίνους. Καταψύξεως μὲν γὰρ αὐτῶν οὐδὲν τυγχάνει δεόμενον· ὀλιγόθερμον γάρ ἐστι καὶ ἄναιμον ἕκαστον αὐτῶν, ὥσθ’ ἱκανῶς καταψύχεται ὑπὸ τοῦ περιέχοντος ὑγροῦ· ἀλλὰ διὰ τὴν τροφήν, ὅπως μὴ ἅμα δεχομένοις εἰσρέῃ τὸ ὑγρόν. Τὰ μὲν οὖν μαλακόστρακα, οἷον οἵ τε καρκίνοι καὶ οἱ κάραβοι, παρὰ τὰ δασέα ἀφιᾶσι τὸ ὕδωρ διὰ τῶν ἐπιπτυγμάτων, σηπίαι δὲ καὶ πολύποδες διὰ τοῦ κοίλου τοῦ ὑπὲρ τῆς καλουμένης κεφαλῆς. Γέγραπται δὲ περὶ αὐτῶν δι’ ἀκριβείας μᾶλλον ἐν ταῖς περὶ τῶν ζῴων ἱστορίαις. Περὶ μὲν οὖν τοῦ δέχεσθαι τὸ ὑγρόν, εἴρηται ὅτι συμβαίνει διὰ κατάψυξιν καὶ διὰ τὸ δεῖν δέχεσθαι τὴν τροφὴν ἐκ τοῦ ὑγροῦ τὰ τὴν φύσιν ὄντα τῶν ζῴων ἔνυδρα.
1313. Bölüm
Bundan sonra serinlemenin soluk alanlarda ve solungacı olanlarda nasıl gerçekleştiğini söylemeliyiz. Akciğeri olan hayvanların soluk aldığı daha önce söylendi. Bazı hayvanların neden bu organa sahip olduğuna ve sahip olanların neden soluk almaya ihtiyaç duyduğuna gelince: sahip olmalarının sebebi, daha değerli hayvanların daha çok sıcaklık almış olmasıdır; çünkü bunların aynı zamanda daha değerli bir psykhē almış olmaları da zorunludur; böyle hayvanlar bitkilerin tabiatından daha değerlidir. Bu yüzden akciğeri en kanlı ve en sıcak olanlar büyüklükçe de daha büyüktür; en temiz ve en bol kana sahip hayvan olan insan da en dik duranıdır ve üst kısmını evrenin üstüne doğru tutan tek hayvandır, çünkü bu organ onda böyledir. Öyleyse bu organı, öteki herhangi bir organ gibi, hem insanın hem öteki hayvanların ousiasının sebebi saymak gerekir. İşte bu organa bu amaçla sahiptirler. Zorunluluk ve hareket bakımından sebebe gelince, böyle hayvanların da, böyle olmayan birçok hayvan gibi bir araya geldiğini düşünmek gerekir: bazıları daha çok topraktan oluşmuştur, mesela bitki cinsi; bazıları sudan, mesela suda yaşayanlar; kanatlılarla karada yürüyenlerin de kimi havadan, kimi ateşten oluşmuştur. Her biri kendine uygun yerde kendi sırasını alır.
Περὶ δὲ τῆς καταψύξεως, τίνα γίνεται τρόπον τοῖς τ’ ἀναπνέουσι καὶ τοῖς ἔχουσι βράγχια, μετὰ ταῦτα λεκτέον. Ὅτι μὲν οὖν ἀναπνέουσιν ὅσα πνεύμονα τῶν ζῴων ἔχουσι, πρότερον εἴρηται. Διὰ τί δὲ τοῦτο τὸ μόριον ἔχουσιν ἔνια, καὶ διὰ τί τὰ ἔχοντα δεῖται τῆς ἀναπνοῆς, αἴτιον τοῦ μὲν ἔχειν ὅτι τὰ τιμιώτερα τῶν ζῴων πλείονος τετύχηκε θερμότητος· ἅμα γὰρ ἀνάγκη καὶ ψυχῆς τετυχηκέναι τιμιωτέρας· τιμιώτερα γὰρ τὰ τοιαῦτα τῆς φύσεως τῆς τῶν φυτῶν. Διὸ καὶ τὰ μάλιστα ἔναιμον ἔχοντα τὸν πνεύμονα καὶ θερμὸν μείζονά τε τοῖς μεγέθεσι, καὶ τό γε καθαρωτάτῳ καὶ πλείστῳ κεχρημένον αἵματι τῶν ζῴων ὀρθότατόν ἐστιν ὁ ἄνθρωπος, καὶ τὸ ἄνω πρὸς τὸ τοῦ ὅλου ἄνω ἔχει μόνον διὰ τὸ τοιοῦτον ἔχειν τοῦτο τὸ μόριον. Ὥστε τῆς οὐσίας καὶ τούτῳ καὶ τοῖς ἄλλοις θετέον αἴτιον αὐτό, καθάπερ ὁτιοῦν ἄλλο τῶν μορίων. Ἔχει μὲν οὖν ἕνεκα τούτου. Τὴν δ’ ἐξ ἀνάγκης καὶ τῆς κινήσεως αἰτίαν καὶ τὰ τοιαῦτα νομίζειν συνεστάναι ζῷα, καθάπερ καὶ μὴ τοιαῦτα πολλὰ συνέστηκεν· τὰ μὲν γὰρ ἐκ γῆς πλείονος γέγονεν, οἷον τὸ τῶν φυτῶν γένος, τὰ δ’ ἐξ ὕδατος, οἷον τὸ τῶν ἐνύδρων· τῶν δὲ πτηνῶν καὶ πεζῶν τὰ μὲν ἐξ ἀέρος τὰ δ’ ἐκ πυρός. Ἕκαστα δ’ ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις ἔχει τὴν τάξιν αὐτῶν.
1414. Bölüm
Empedokles bunu iyi söylememiştir. Ona göre hayvanların en sıcak olanları, en çok ateşe sahip olanları suda yaşar; tabiatlarındaki sıcaklığın aşırılığından kaçarlar ve soğuktan ve ıslaktan yoksun oldukları için, zıtları olan bir yerde bulunarak korunurlar; çünkü ıslak olan havadan daha az sıcaktır. Ama genel olarak, bunların her biri karada meydana gelmişse yerini değiştirip suya nasıl geçebilmiştir, anlaşılmaz bir şeydir; çünkü bunların çoğu ayaksızdır bile. Oysa Empedokles onların ilk oluşumunu anlatırken karada meydana geldiklerini, kaçıp suya geldiklerini söyler. Ayrıca kara hayvanlarından daha sıcak oldukları da görülmez; çünkü bir kısmı hiç kansızdır, bir kısmı az kanlıdır. Hangi şeylere sıcak, hangilerine soğuk demek gerektiği ayrıca kendi başına incelenmiştir. Empedokles'in gösterdiği sebebe gelince, aranan şeyin bir bakıma makul bir yanı vardır, ama onun söylediği doğru değildir. Çünkü melekeleri aşırılık taşıyanları zıt yerler ve mevsimler korur, tabiat ise en çok kendine uygun yerlerde korunur. Hayvanların her birinin yapıldığı madde ile bu maddenin melekeleri ve durumları aynı şey değildir. Mesela tabiat balmumundan bir şey yapsa onu sıcak bir yere koyarak korumazdı, buzdan bir şey yapsa da; çünkü zıddı yüzünden çabucak yok olurdu: sıcak, zıddı tarafından yapılmış olanı eritir. Tuzdan ya da soda tuzundan bir şey yapsa onu götürüp sıvıya koymazdı; çünkü sıcak ve kuru tarafından yapılmış şeyleri ıslak yok eder. Öyleyse bütün bedenlerin maddesi ıslak ve kuruysa, ıslak ve soğuktan yapılmış olanların ıslak şeylerin içinde, soğuksalar soğukta, kurudan yapılmış olanların da kuruda bulunması akla yatkındır. Bu yüzden ağaçlar suda değil, toprakta yetişir. Oysa Empedokles'in açıklamasına göre ağaçların da, aşırı kuru oldukları için, onun aşırı ateşli şeyler için söylediği gibi suya gitmesi gerekirdi; çünkü bu şeyler suya soğuk olduğu için değil, ıslak olduğu için gelmiştir. Demek ki maddenin tabiatları hangi yerdeyse o yerin niteliğindedir: suda olanlar ıslak, toprakta olanlar kuru, havada olanlar sıcaktır. Ama melekelerden sıcaklık bakımından aşırı olanlar soğuğa, soğukluk bakımından aşırı olanlar sıcağa konunca daha iyi korunur; çünkü yer melekedeki aşırılığı ölçüye getirip dengeler. Öyleyse bunu her maddenin kendine uygun yerlerinde ve ortak mevsimin değişmelerinde aramak gerekir; çünkü melekeler yerlerin zıddı olabilir, ama madde olamaz. Hayvanların bir kısmının suda, bir kısmının karada yaşamasının, Empedokles'in dediği gibi tabiatlarının sıcaklığından ileri gelmediği ve bir kısmının neden akciğeri olmadığı, bir kısmının neden olduğu hakkında bu kadarı yeterli olsun.
Ἐμπεδοκλῆς δ’ οὐ καλῶς τοῦτ’ εἴρηκε, φάσκων τὰ θερμότατα καὶ πῦρ ἔχοντα πλεῖστον τῶν ζῴων ἔνυδρα εἶναι, φεύγοντα τὴν ὑπερβολὴν τῆς ἐν τῇ φύσει θερμότητος, ὅπως ἐπειδὴ τοῦ ψυχροῦ καὶ τοῦ ὑγροῦ ἐλλείπει, κατὰ τὸν τόπον ἀνασώζηται ἐναντία ὄντα· θερμὸν γὰρ εἶναι τὸ ὑγρὸν ἧττον τοῦ ἀέρος. Ὅλως μὲν οὖν ἄτοπον πῶς ἐνδέχεται γενόμενον ἕκαστον αὐτῶν ἐν τῷ ξηρῷ μεταβάλλειν τὸν τόπον εἰς τὸ ὑγρόν· σχεδὸν γὰρ καὶ ἄποδα τὰ πλεῖστα αὐτῶν ἐστίν. Ὁ δὲ τὴν ἐξ ἀρχῆς αὐτῶν σύστασιν λέγων γενέσθαι μὲν ἐν τῷ ξηρῷ φησί, φεύγοντα δ’ ἐλθεῖν εἰς τὸ ὑγρόν. Ἔτι δ’ οὔτε φαίνεται θερμότερα ὄντα τῶν πεζῶν· τὰ μὲν γὰρ ἄναιμα πάμπαν, τὰ δ’ ὀλίγαιμα αὐτῶν ἐστίν. Ἀλλὰ ποῖα μὲν δεῖ λέγειν θερμὰ καὶ ψυχρά, καθ’ αὑτὰ τὴν ἐπίσκεψιν εἴληφεν· περὶ δ’ ἧς αἰτίας εἴρηκεν Ἐμπεδοκλῆς, τῇ μὲν ἔχει τὸ ζητούμενον λόγον, οὐ μὴν ὅ γε φησὶν ἐκεῖνος ἀληθές. Τῶν μὲν γὰρ ἕξεων τὰς ὑπερβολὰς ἔχοντας οἱ ἐναντίοι τόποι καὶ ὧραι σώζουσιν, ἡ δὲ φύσις ἐν τοῖς οἰκείοις σώζεται μάλιστα τόποις. Οὐ γὰρ ταὐτὸν ἥ θ’ ὕλη τῶν ζῴων ἐξ ἧς ἐστὶν ἕκαστον, καὶ αἱ ἕξεις καὶ διαθέσεις αὐτῆς. Λέγω δ’ οἷον εἴ τι ἐκ κηροῦ συστήσειεν ἡ φύσις, οὐκ ἂν ἐν θερμῷ θεῖσα διέσωσεν, οὐδ’ εἴ τι ἐκ κρυστάλλου· ἐφθάρη γὰρ ἂν ταχὺ διὰ τοὐναντίον· τήκει γὰρ τὸ θερμὸν τὸ ὑπὸ τοῦ ἐναντίου συστάν. Οὐδ’ εἴ τι ἐξ ἁλὸς ἢ νίτρου συνέστησεν, οὐκ ἂν εἰς ὑγρὸν φέρουσα κατέθηκεν· φθείρει γὰρ τὰ ὑπὸ θερμοῦ καὶ ξηροῦ συστάντα τὸ ὑγρόν. Εἰ οὖν ὕλη πᾶσι τοῖς σώμασι τὸ ὑγρὸν καὶ τὸ ξηρόν, εὐλόγως τὰ μὲν ἐξ ὑγροῦ καὶ ψυχροῦ συστάντα ἐν ὑγροῖς ἐστί, καὶ εἰ ψυχρά, ἔσται ἐν ψυχρῷ, τὰ δ’ ἐκ ξηροῦ ἐν ξηρῷ. Διὰ τοῦτο τὰ δένδρα οὐκ ἐν ὕδατι φύεται, ἀλλ’ ἐν τῇ γῇ. Καί τοι τοῦ αὐτοῦ λόγου ἐστὶν εἰς τὸ ὕδωρ, διὰ τὸ εἶναι αὐτὰ ὑπέρξηρα, ὥσπερ τὰ ὑπέρπυρά φησιν ἐκεῖνος· οὐ γὰρ διὰ τὸ ψυχρὸν ἦλθεν εἰς αὐτό, ἀλλ’ ὅτι ὑγρόν. Αἱ μὲν οὖν φύσεις τῆς ὕλης, ἐν οἵῳπερ τόπῳ εἰσί, τοιαῦται οὖσαι τυγχάνουσιν, αἱ μὲν ἐν ὕδατι ὑγραί, αἱ δ’ ἐν τῇ γῇ ξηραί, αἱ δ’ ἐν τῷ ἀέρι θερμαί. Αἱ μέντοι ἕξεις αἱ μὲν ὑπερβάλλουσαι θερμότητι ἐν ψυχρῷ, αἱ δὲ τῇ ψυχρότητι ἐν θερμῷ τιθέμεναι σώζονται μᾶλλον· ἐπανισοῖ γὰρ εἰς τὸ μέτριον ὁ τόπος τὴν τῆς ἕξεως ὑπερβολήν. Τοῦτο μὲν οὖν δεῖ ζητεῖν ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις ἑκάστης ὕλης, καὶ κατὰ τὰς μεταβολὰς τῆς κοινῆς ὥρας· τὰς μὲν γὰρ ἕξεις ἐνδέχεται τοῖς τόποις ἐναντίας εἶναι, τὴν δ’ ὕλην ἀδύνατον. Ὅτι μὲν οὖν οὐ διὰ θερμότητα τῆς φύσεως τὰ μὲν ἔνυδρα τὰ δὲ πεζὰ τῶν ζῴων ἐστί, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς φησίν, τοσαῦτ’ εἰρήσθω, καὶ διότι τὰ μὲν οὐκ ἔχει πνεύμονα τὰ δὲ ἔχει.
1515. Bölüm
Akciğeri olanların neden havayı içine alıp soluk aldığına, özellikle de akciğeri kanlı olanların neden böyle yaptığına gelince: soluk almalarının sebebi, akciğerin süngerimsi ve borucuklarla dolu olmasıdır. İç organ denenler arasında en kanlı olan da bu organdır. Akciğeri kanlı olanlar, psykhē'ye ait ateşin dengesi kolayca bozulduğu için hızlı bir serinlemeye ihtiyaç duyar; kanın ve sıcaklığın çokluğu yüzünden de serinletenin her yere işlemesi gerekir. Bu ikisini hava kolayca yapabilir; çünkü ince tabiatlı olduğu için her yere hızla işleyerek serinletir; su ise tersidir. Akciğeri kanlı olanların neden en çok soluk aldığı da buradan açıktır: daha sıcak olan daha çok serinlemeye ihtiyaç duyar; aynı zamanda hava da kalpteki sıcaklığın ilkesine kolayca ulaşır.
Διὰ τί δὲ τὰ ἔχοντα δέχεται τὸν ἀέρα καὶ ἀναπνέουσι, καὶ μάλιστ’ αὐτῶν ὅσα ἔχουσιν ἔναιμον, αἴτιον τοῦ μὲν ἀναπνεῖν ὁ πνεύμων σομφὸς ὢν καὶ συρίγγων πλήρης. Καὶ ἐναιμότατον δὴ μάλιστα τοῦτο τὸ μόριον τῶν καλουμένων σπλάγχνων. Ὅσα δὴ ἔχει ἔναιμον αὐτό, ταχείας μὲν δεῖται τῆς καταψύξεως διὰ τὸ μικρὰν εἶναι τὴν ῥοπὴν τοῦ ψυχικοῦ πυρός, εἴσω δ’ εἰσιέναι διὰ παντὸς διὰ τὸ πλῆθος τοῦ αἵματος καὶ τῆς θερμότητος. Ταῦτα δ’ ἀμφότερα ὁ μὲν ἀὴρ δύναται ῥᾳδίως ποιεῖν· διὰ γὰρ τὸ λεπτὴν ἔχειν τὴν φύσιν διὰ παντός τε καὶ ταχέως διαδυόμενος διαψύχει· τὸ δ’ ὕδωρ τοὐναντίον. Καὶ διότι δὴ μάλιστ’ ἀναπνέουσι τὰ ἔχοντα τὸν πνεύμονα ἔναιμον, ἐκ τούτων δῆλον· τό τε γὰρ θερμότερον πλείονος δεῖται τῆς καταψύξεως, ἅμα δὲ καὶ πρὸς τὴν ἀρχὴν τῆς θερμότητος τῆς ἐν τῇ καρδίᾳ πορεύεται τὸ πνεῦμα ῥᾳδίως.
1616. Bölüm
Kalbin akciğerle nasıl bağlantılı olduğunu kesip incelemelerden ve hayvanlarla ilgili yazılmış araştırmalardan öğrenmek gerekir. Hayvanların tabiatı genel olarak, psykhē kalpte tutuşturulmuş olduğu için serinlemeye ihtiyaç duyar. Yalnız kalbi değil akciğeri de olan hayvanlar bunu soluk alarak sağlar. Kalbi olup akciğeri olmayanlar ise, mesela tabiatları suya göre olan balıklar, serinlemeyi solungaçlar aracılığıyla suyla sağlar. Kalbin solungaçlara göre konumunu, gözle görmek için kesip incelemelerden, ayrıntısıyla öğrenmek için de araştırmalardan incelemek gerekir; ama şimdi ana hatlarıyla söylersek durum şöyledir. Kalbin konumu kara hayvanlarında ve balıklarda aynı değilmiş gibi görünebilir, ama aynıdır. Çünkü kalbin sivri ucu, hayvanların başlarını eğdikleri yöne bakar. Kara hayvanlarıyla balıklar başlarını aynı yöne eğmediği için, balıklarda kalbin sivri ucu ağza doğru bakar. Kalbin ucundan, bütün solungaçların birleştiği ortaya doğru damarlı ve sinirli bir boru uzanır. En büyük boru budur; kalbin iki yanından da başka borular her solungacın ucuna uzanır. Su durmadan solungaçlardan geçip aktığı için serinleme bunlar aracılığıyla kalbe ulaşır. Soluk alanlarda da göğüs, havayı içine alıp dışarı verirken, balıklarda solungaçların yaptığı gibi sık sık yukarı aşağı hareket eder. Soluk alanlar az ve hep aynı havada boğulur, [balıklar da az ve hep aynı suda]; çünkü ikisi de çabucak ısınır, kanın dokunuşu ikisini de ısıtır. Kan da sıcak olduğu için serinlemeyi engeller. Soluk alanlar akciğerlerini, suda yaşayanlar solungaçlarını bir hastalık ya da yaşlılık yüzünden hareket ettiremez hâle gelince ölüm gerçekleşir.
Ὃν δὲ τρόπον ἡ καρδία τὴν σύντρησιν ἔχει πρὸς τὸν πλεύμονα, δεῖ θεωρεῖν ἔκ τε τῶν ἀνατεμνομένων καὶ τῶν ἱστοριῶν τῶν περὶ τὰ ζῷα γεγραμμένων. Καταψύξεως μὲν οὖν ὅλως ἡ τῶν ζῴων δεῖται φύσις διὰ τὴν ἐν τῇ καρδίᾳ τῆς ψυχῆς ἐμπύρωσιν. Ταύτην δὲ ποιεῖται διὰ τῆς ἀναπνοῆς, ὅσα μὴ μόνον ἔχουσι καρδίαν ἀλλὰ καὶ πνεύμονα τῶν ζῴων. Τὰ δὲ καρδίαν μὲν ἔχοντα, πνεύμονα δὲ μή, καθάπερ οἱ ἰχθύες διὰ τὸ ἔνυδρον αὐτῶν τὴν φύσιν εἶναι, τῷ ὕδατι ποιοῦνται τὴν κατάψυξιν διὰ τῶν βραγχίων. Ὡς δ’ ἡ θέσις ἔχει τῆς καρδίας πρὸς τὰ βράγχια, πρὸς μὲν τὴν ὄψιν ἐκ τῶν ἀνατομῶν δεῖ θεωρεῖν, πρὸς δ’ ἀκρίβειαν ἐκ τῶν ἱστοριῶν· ὡς δ’ ἐν κεφαλαίοις εἰπεῖν καὶ νῦν, ἔχει τόνδε τὸν τρόπον. Δόξειε μὲν γὰρ ἂν οὐχ ὡσαύτως ἔχειν τὴν θέσιν ἡ καρδία τοῖς τε πεζοῖς τῶν ζῴων καὶ τοῖς ἰχθύσιν, ἔχει δ’ ὡσαύτως. Ἧι γὰρ νεύουσι τὰς κεφαλάς, ἐνταῦθ’ ἡ καρδία τὸ ὀξὺ ἔχει. Ἐπεὶ δὲ οὐχ ὡσαύτως αἱ κεφαλαὶ νεύουσι τοῖς τε πεζοῖς τῶν ζῴων καὶ τοῖς ἰχθύσι, πρὸς τὸ στόμα ἡ καρδία τὸ ὀξὺ ἔχει. Τείνει δ’ ἐξ ἄκρου τῆς καρδίας αὐλὸς φλεβονευρώδης εἰς τὸ μέσον, ᾗ συνάπτουσιν ἀλλήλοις πάντα τὰ βράγχια. Μέγιστος μὲν οὖν οὗτός ἐστιν, ἔνθεν δὲ καὶ ἔνθεν τῆς καρδίας καὶ ἕτεροι τείνουσιν εἰς ἄκρον ἑκάστου τῶν βραγχίων, δι’ ὧν ἡ κατάψυξις γίνεται πρὸς τὴν καρδίαν, διαυλωνίζοντος ἀεὶ τοῦ ὕδατος διὰ τῶν βραγχίων. Ὡσαύτως δὲ τοῖς ἀναπνέουσιν ὁ θώραξ ἄνω καὶ κάτω κινεῖται πολλάκις δεχομένων τὸ πνεῦμα καὶ ἐξιέντων, ὡς τὰ βράγχια τοῖς ἰχθύσιν. Καὶ τὰ μὲν ἀναπνέοντα ἐν ὀλίγῳ ἀέρι καὶ τῷ αὐτῷ ἀποπνίγονται· ταχέως γὰρ ἑκάτερον αὐτῶν γίνεται θερμόν· θερμαίνει γὰρ ἡ τοῦ αἵματος θίξις ἑκάτερον. θερμὸν δ’ ὂν τὸ αἷμα κωλύει τὴν κατάψυξιν· καὶ μὴ δυναμένων κινεῖν τῶν μὲν ἀναπνεόντων τὸν πνεύμονα τῶν δ’ ἐνύδρων τὰ βράγχια διὰ πάθος ἢ διὰ γῆρας, τότε συμβαίνειν τὴν τελευτήν.
1717. Bölüm
Doğmak ve ölmek bütün hayvanlarda ortaktır, ama şekilleri tür bakımından farklıdır; çünkü yok oluş farksız değildir, yalnız ortak bir yanı vardır. Ölüm kimi zaman zorla, kimi zaman tabiata uygun olarak olur: ilkesi dışarıdaysa zorla, canlının kendisindeyse tabiata uygun olarak. Bu sonuncusunda organın yapısı baştan böyledir, sonradan edinilmiş bir hâl değildir. Bitkilerde buna kuruma, hayvanlarda yaşlılık denir. Ölüm ve yok oluş, eksik olmayan bütün canlılarda aynı şekildedir; eksik olanlarda da buna benzer, ama başka bir şekildedir. Eksik derken mesela yumurtaları ve bitkilerin köksüz tohumlarını kastediyorum. Hepsinde yok oluş bir sıcaklığın sönmesiyle olur; tam canlılarda ise bu sönme, ousia'nın ilkesinin bulunduğu yerde olur. Bu ilke, daha önce söylendiği gibi, üst ile altın birleştiği yerdedir: bitkilerde sürgün ile kökün ortasında, hayvanlardan kanlılarda kalpte, kansızlarda ona karşılık gelen organda. Bunların bazılarının kuvve hâlinde birçok ilkesi vardır, ama fiil hâlinde yoktur. Bu yüzden bazı böcekler bölündüklerinde yaşar; kanlılardan da canlılığı pek güçlü olmayanlar, mesela kaplumbağalar, kalpleri çıkarıldıktan sonra uzun süre yaşar ve kabukları üzerlerindeyken ayaklarıyla hareket eder; çünkü tabiatları iyi kurulmamıştır, böceklerinkine benzer. Hayatın ilkesi, ona ortak olan sıcak serinletilmeyince, onu taşıyanlarda söner. Çünkü sık sık söylendiği gibi, sıcak kendi kendini eritir. Bir kısmında akciğer, bir kısmında solungaçlar sertleşince, yani zamanın uzunluğu yüzünden bir kısmında solungaçlar, bir kısmında akciğer kuruyup topraksı hâle gelince, bu organlar artık hareket edemez, kalkıp inemez. Sonunda zorlanma artınca ateş sönüp tükenir. Bu yüzden yaşlılıkta küçük rahatsızlıklar baş gösterince insanlar çabucak ölür; çünkü uzun ömür boyunca sıcaklığın çoğu soluk olup gittiği için az sıcaklık kalmıştır ve organ hangi zorlanmaya uğrarsa uğrasın, sıcak çabucak söner. Sanki içinde kısacık ve küçük bir alev varmış gibi, küçük bir hareketle söner. Bu yüzden yaşlılıktaki ölüm acısızdır: yaşlılar zorlayıcı hiçbir hâle uğramadan ölür, psykhē'nin bedenden çözülüşü de büsbütün hissedilmeden olur. Akciğeri urlarla, artakalanlarla ya da ateşli hastalıklarda olduğu gibi hastalıktan doğan aşırı sıcaklıkla sertleştiren hastalıklar da soluğu sıklaştırır; çünkü akciğer uzun uzun kalkıp inemez. Sonunda hastalar akciğeri hiç hareket ettiremez hâle gelince son soluklarını verip ölürler.
Ἔστι μὲν οὖν πᾶσι τοῖς ζῴοις κοινὸν γένεσις καὶ θάνατος, οἱ δὲ τρόποι διαφέρουσι τῷ εἴδει· οὐ γὰρ ἀδιάφορος ἡ φθορά, ἀλλ’ ἔχει τι κοινόν. Θάνατος δ’ ἐστὶν ὁ μὲν βίαιος ὁ δὲ κατὰ φύσιν, βίαιος μὲν ὅταν ἡ ἀρχὴ ἔξωθεν ᾖ, κατὰ φύσιν δ’ ὅταν ἐν αὐτῷ. Καὶ ἡ τοῦ μορίου σύστασις ἐξ ἀρχῆς τοιαύτη, ἀλλὰ μὴ ἐπίκτητόν τι πάθος. Τοῖς μὲν οὖν φυτοῖς αὔανσις, ἐν δὲ τοῖς ζῴοις καλεῖται τοῦτο γῆρας. Ἔστι δὲ θάνατος καὶ ἡ φθορὰ πᾶσιν ὁμοίως τοῖς μὴ ἀτελέσιν· τούτοις δὲ παρομοίως μέν, ἄλλον δὲ τρόπον. Ἀτελῆ δὲ λέγω οἷον τά τε ᾠὰ καὶ τὰ σπέρματα τῶν φυτῶν, ὅσα ἄρριζα. Πᾶσι μἐν οὖν ἡ φθορὰ γίνεται διὰ θερμοῦ τινὸς ἔκλειψιν, τοῖς δὲ τελείοις, ἐν ᾧ τῆς οὐσίας ἡ ἀρχή. Αὕτη δ’ ἐστίν, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, ἐν ᾧ τό τε ἄνω καὶ τὸ κάτω συνάπτει, τοῖς μὲν φυτοῖς μέσον βλαστοῦ καὶ ῥίζης, τῶν δὲ ζῴων τοῖς μὲν ἐναίμοις ἡ καρδία, τοῖς δ’ ἀναίμοις τὸ ἀνάλογον. Τούτων δ’ ἔνια δυνάμει πολλὰς ἀρχὰς ἔχουσιν, οὐ μέντοι γε ἐνεργείᾳ. Διὸ καὶ τῶν ἐντόμων ἔνια διαιρούμενα ζῶσι, καὶ τῶν ἐναίμων ὅσα μὴ ζωτικὰ λίαν εἰσί, πολὺν χρόνον ζῶσιν ἐξῃρημένης τῆς καρδίας, οἷον αἱ χελῶναι καὶ κινοῦνται τοῖς ποσίν, ἐπόντων τῶν χελωνίων, διὰ τὸ μὴ συγκεῖσθαι τὴν φύσιν αὐτῶν εὖ, παραπλησίως δὲ τοῖς ἐντόμοις. Ἡ δ’ ἀρχὴ τῆς ζωῆς ἐκλείπει τοῖς ἔχουσιν, ὅταν μὴ καταψύχηται τὸ θερμὸν τὸ κοινωνοῦν αὐτῆς. Καθάπερ γὰρ εἴρηται πολλάκις, συντήκεται αὐτὸ ὑφ’ αὑτοῦ. Ὅταν οὖν τοῖς μὲν ὁ πλεύμων τοῖς δὲ τὰ βράγχια σκληρύνηται, διὰ χρόνου μῆκος ξηραινομένων τοῖς μὲν τῶν βραγχίων τοῖς δὲ τοῦ πλεύμονος, καὶ γινομένων γεηρῶν, οὐ δύναται ταῦτα τὰ μόρια κινεῖν οὐδ’ αἴρειν καὶ συνάγειν. Τέλος δὲ γινομένης ἐπιτάσεως καταμαραίνεται τὸ πῦρ. Διὸ καὶ μικρῶν παθημάτων ἐπιγινομένων ἐν τῷ γήρᾳ ταχέως τελευτῶσιν· διὰ γὰρ τὸ ὀλίγον εἶναι τὸ θερμόν, ἅτε τοῦ πλείστου διαπεπνευκότος ἐν τῷ πλήθει τῆς ζωῆς, ἥτις ἂν ἐπίτασις γένηται τοῦ μορίου, ταχέως ἀποσβέννυται· ὥσπερ γὰρ ἀκαριαίας καὶ μικρᾶς ἐν αὐτῷ φλογὸς ἐνούσης διὰ μικρὰν κίνησιν ἀποσβέννυται. Διὸ καὶ ἄλυπός ἐστιν ὁ ἐν τῷ γήρᾳ θάνατος· οὐδενὸς γὰρ βιαίου πάθους αὐτοῖς συμβαίνοντος τελευτῶσιν, ἀλλ’ ἀναίσθητος ἡ τῆς ψυχῆς ἀπόλυσις γίνεται παντελῶς. Καὶ τῶν νοσημάτων ὅσα ποιοῦσι τὸν πνεύμονα σκληρὸν ἢ φύμασιν ἢ περιττώμασιν ἢ θερμότητος νοσηματικῆς ὑπερβολῇ, καθάπερ ἐν τοῖς πυρετοῖς, πυκνὸν τὸ πνεῦμα ποιοῦσι διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τὸν πνεύμονα μακρὰν αἴρειν ἄνω καὶ συνίζειν. Τέλος δ’, ὅταν μηκέτι δύνωνται κινεῖν, τελευτῶσιν ἀποπνεύσαντες.
1818. Bölüm
Oluş, besleyici psykhē'den sıcak aracılığıyla ilk kez pay almaktır; hayat da bu payın sürmesidir. Gençlik ilk serinletici organın büyümesi, yaşlılık onun küçülmesi, olgunluk da bunların ortasıdır. Zorla olan ölüm ve yok oluş sıcağın söndürülmesi ya da sönüp tükenmesidir; çünkü sıcak bu iki sebepten de yok olabilir. Tabiata uygun olan ise aynı sıcağın, zamanın uzunluğu ve ömrün tamamlanması yüzünden sönüp tükenmesidir. Bitkilerde buna kuruma, hayvanlarda ölüm denir. Yaşlılıktaki ölüm, organın yaşlılık yüzünden serinletemez hâle gelip sönüp tükenmesidir. Oluşun, hayatın ve ölümün ne olduğu ve hayvanlarda hangi sebeplerden bulunduğu söylenmiş oldu.
Γένεσις μὲν οὖν ἐστὶν ἡ πρώτη μέθεξις ἐν τῷ θερμῷ τῆς θρεπτικῆς ψυχῆς, ζωὴ δ’ ἡ μονὴ ταύτης. Νεότης δ’ ἐστὶν ἡ τοῦ πρώτου καταψυκτικοῦ μορίου αὔξησις, γῆρας δ’ ἡ τούτου φθίσις, ἀκμὴ δὲ τὸ τούτων μέσον. Τελευτὴ δὲ καὶ φθορὰ βίαιος μὲν ἡ τοῦ θερμοῦ σβέσις καὶ μάρανσις· φθαρείη γὰρ ἂν δι’ ἀμφοτέρας ταύτας τὰς αἰτίας, ἡ δὲ κατὰ φύσιν τοῦ αὐτοῦ τούτου μάρανσις διὰ χρόνου μῆκος γινομένη καὶ τελειότητα. Τοῖς μὲν οὖν φυτοῖς αὔανσις, ἐν δὲ τοῖς ζῴοις καλεῖται θάνατος. Τούτου δ’ ὁ μὲν ἐν γήρᾳ θάνατος μάρανσις τοῦ μορίου δι’ ἀδυναμίαν τοῦ καταψύχειν ὑπὸ γήρως. Τί μὲν οὖν ἐστὶ γένεσις καὶ ζωὴ καὶ θάνατος, καὶ διὰ τίνας αἰτίας ὑπάρχουσι τοῖς ζῴοις, εἴρηται.
1919. Bölüm
Bundan, soluk alan hayvanların neden sıvıda, balıkların neden havada boğulduğu da açıktır: balıklarda serinleme suyla, ötekilerde havayla olur; yer değiştirince her biri kendi serinleticisinden yoksun kalır. Bir kısmında solungaçların, bir kısmında akciğerin hareketinin sebebi (bunlar kalkıp inerken bir kısmı soluk verip çeker, bir kısmı sıvıyı içine alıp dışarı bırakır), ayrıca organın yapısı şöyledir.
Δῆλον δ’ ἐκ τούτων καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν τοῖς μὲν ἀναπνέουσι τῶν ζῴων ἀποπνίγεσθαι συμβαίνει ἐν τῷ ὑγρῷ, τοῖς δ’ ἰχθύσιν ἐν τῷ ἀέρι· τοῖς μὲν γὰρ διὰ τοῦ ὕδατος ἡ κατάψυξις γίνεται, τοῖς δὲ διὰ τοῦ ἀέρος, ὧν ἑκάτερα στερίσκεται μεταβάλλοντα τοὺς τόπους. Ἡ δ’ αἰτία τῆς κινήσεως τοῖς μὲν τῶν βραγχίων τοῖς δὲ τοῦ πνεύμονος, ὧν αἰρομένων καὶ συνιζόντων τὰ μὲν ἐκπνέουσι καὶ εἰσπνέουσι τὰ δὲ δέχονται τὸ ὑγρὸν καὶ ἐξιᾶσιν, ἔτι δ’ ἡ σύστασις τοῦ ὀργάνου, τόνδ’ ἔχει τὸν τρόπον.
2020. Bölüm
Kalpte görülen ve aynı tabiattaymış gibi görünen ama aynı tabiatta olmayan üç şey vardır: çarpıntı, nabız ve soluk alma. Çarpıntı, kalpteki sıcağın, artakalanlardan ya da erimeden doğan bir soğuma yüzünden bir araya sıkışmasıdır; mesela çarpıntı denen hastalıkta, başka hastalıklarda ve korkularda olur. Çünkü korkanların üst kısımları soğur, sıcak da kaçıp büzülerek çarpıntıyı yapar; küçük bir yere öyle sıkışır ki hayvanlar bazen sönüp korkudan ya da bir hastalık hâlinden ölür. Kalbin her zaman sürekli yaptığı görülen nabız atışı ise urların yaptığı harekete benzer; urlar, kandaki değişme tabiata aykırı olduğu için, acıyla birlikte böyle bir hareket yapar. Bu hareket, ur sindirilip irinleşinceye kadar sürer. Bu hâl kaynamaya benzer; çünkü kaynama, sıvı sıcak tarafından buhara dönüştürülünce olur; hacmi büyüdüğü için kabarır. Urlarda, buhar dışarı çıkıp dağılmazsa, sıvı koyulaşınca hareket çürümeyle durur; kaynamada ise sıvı kabın kenarlarından taşınca durur. Kalpte ise besinden sürekli gelen sıvının sıcaklık yüzünden kabarması nabzı yapar; sıvı kalbin en dış zarına doğru kabarır. Bu da hep sürekli olur; çünkü kanın tabiatını meydana getiren sıvı hep sürekli akıp gelir; kan ilk önce kalpte yapılır. Bu, oluşun ta başında açıkça görülür: damarlar henüz ayrılmamışken kalpte kan bulunduğu görülür. Bu yüzden nabız gençlerde yaşlılardakinden daha çok atar; çünkü gençlerde buğulanma daha çoktur. Bütün damarlar da, kalbe bağlı oldukları için, atar, hem de birbiriyle aynı anda. Kalp hep hareket eder; öyleyse damarlar da hep atar ve kalp hareket ettiğinde birbiriyle aynı anda atar. Demek ki çarpıntı, soğuğun sıkıştırmasına karşı meydana gelen geri itmedir; nabız ise ısınan sıvının buhara dönüşmesidir.
Τρία ἐστὶ τὰ συμβαίνοντα περὶ τὴν καρδίαν, ἃ δοκεῖ τὴν αὐτὴν φύσιν ἔχειν, ἔχει δ’ οὐ τὴν αὐτήν, πήδησις καὶ σφυγμὸς καὶ ἀναπνοή. Πήδησις μὲν οὖν ἐστὶ σύνωσις τοῦ θερμοῦ τοῦ ἐν αὐτῇ διὰ κατάψυξιν περιττωματικὴν ἢ συντηκτικήν, οἷον ἐν τῇ νόσῳ τῇ καλουμένῃ παλμῷ, καὶ ἐν ἄλλαις δὲ νόσοις, καὶ ἐν τοῖς φόβοις δέ· καὶ γὰρ οἱ φοβούμενοι καταψύχονται τὰ ἄνω, τὸ δὲ θερμὸν ὑποφεῦγον καὶ συστελλόμενον ποιεῖ τὴν πήδησιν, εἰς μικρὸν συνωθούμενον οὕτως ὥστ’ ἐνίοτ’ ἀποσβέννυσθαι τὰ ζῷα καὶ ἀποθνήσκειν διὰ φόβον καὶ διὰ πάθος νοσηματικόν. Ἡ δὲ συμβαίνουσα σφύξις τῆς καρδίας, ἣν ἀεὶ φαίνεται ποιουμένη συνεχῶς, ὁμοία φύμασίν ἐστιν, ἣν ποιοῦνται κίνησιν μετ’ ἀλγηδόνος διὰ τὸ παρὰ φύσιν εἶναι τῷ αἵματι τὴν μεταβολήν. Γίνεται δὲ μέχρι οὗ ἂν πυωθῇ πεφθέν. Ἔστι δ’ ὅμοιον ζέσει τοῦτο τὸ πάθος· ἡ γὰρ ζέσις γίνεται πνευματουμένου τοῦ ὑγροῦ ὑπὸ τοῦ θερμοῦ· αἴρεται γὰρ διὰ τὸ πλείω γίνεσθαι τὸν ὄγκον. Παῦλα δ’ ἐν μὲν τοῖς φύμασιν, ἐὰν μὴ διαπνεύσῃ, παχυτέρου γινομένου τοῦ ὑγροῦ, σῆψις, τῇ δὲ ζέσει ἡ ἔκπτωσις διὰ τῶν ὁριζόντων. Ἐν δὲ τῇ καρδίᾳ ἡ τοῦ ἀεὶ προσιόντος ἐκ τῆς τροφῆς ὑγροῦ διὰ τῆς θερμότητος ὄγκωσις ποιεῖ σφυγμόν, αἰρομένη πρὸς τὸν ἔσχατον χιτῶνα τῆς καρδίας. Καὶ τοῦτ’ ἀεὶ γίνεται συνεχῶς· ἐπιρρεῖ γὰρ ἀεὶ τὸ ὑγρὸν συνεχῶς, ἐξ οὗ γίνεται ἡ τοῦ αἵματος φύσις· πρῶτον γὰρ ἐν τῇ καρδίᾳ δημιουργεῖται. Δῆλον δ’ ἐν τῇ γενέσει ἐξ ἀρχῆς· οὔπω γὰρ διωρισμένων τῶν φλεβῶν φαίνεται ἔχουσα αἷμα. Καὶ διὰ τοῦτο σφύζει μᾶλλον τοῖς νεωτέροις τῶν πρεσβυτέρων· γίνεται γὰρ ἡ ἀναθυμίασις πλείων τοῖς νεωτέροις. Καὶ σφύζουσιν αἱ φλέβες πᾶσαι, καὶ ἅμα ἀλλήλαις, διὰ τὸ ἠρτῆσθαι ἐκ τῆς καρδίας. Κινεῖ δ’ ἀεί· ὥστε κἀκεῖναι αἰεί, καὶ ἅμα ἀλλήλαις, ὅτε κινεῖ. Ἀναπήδησις μὲν οὖν ἐστὶν ἡ γινομένη ἄντωσις πρὸς τὴν τοῦ ψυχροῦ σύνωσιν, σφύξις δ’ ἡ τοῦ ὑγροῦ θερμαινομένου πνευμάτωσις.
2121. Bölüm
Soluk alma ise besleyici ilkenin bulunduğu sıcak büyüyünce olur. Öteki parçalar nasıl besine ihtiyaç duyuyorsa o da ihtiyaç duyar, hem de ötekilerden daha çok; çünkü ötekilerin beslenmesinin sebebi odur. Sıcak çoğalınca organı kaldırması zorunludur. Organın yapısını demirci ocaklarındaki körüklere benzer düşünmek gerekir; çünkü ne akciğer ne kalp böyle bir şekli almaktan uzaktır. Böyle bir yapı çift olmalıdır; çünkü tabiî kuvvenin besleyici kısmı ortada olmalıdır. Sıcak çoğalınca kalkar; kalkınca onu çevreleyen organın da kalkması zorunludur. Soluk alanların yaptığı görülen şey de budur: göğüslerini kaldırırlar, çünkü göğüste bulunan, bu organın ilkesi aynı şeyi yapar. Göğüs kalkınca, körüklerde olduğu gibi, dışarıdaki havanın içeri girmesi zorunludur; hava soğuk olduğu ve serinlettiği için ateşin aşırılığını söndürür. Bu organ sıcak büyüyünce nasıl kalkıyorsa, sıcak küçülünce de inmesi zorunludur; inince de giren havanın yeniden çıkması zorunludur. Hava girerken soğuktur, çıkarken ise bu organdaki sıcağa dokunduğu için sıcaktır; özellikle de akciğeri kanlı olanlarda. Çünkü hava akciğerdeki borucuklara, adeta birçok kanala dolar; her borucuğun yanında damarlar uzanır, öyle ki bütün akciğer kanla dolu gibi görünür. Havanın girişine soluk çekme, çıkışına soluk verme denir. Bu, canlı yaşadığı ve bu organı hareket ettirdiği sürece hep sürekli olur. Yaşamanın soluk alıp vermeye bağlı olması da bu yüzdendir. Balıklarda solungaçların hareketi de aynı şekilde olur. Kandaki sıcak organlar boyunca kalkınca solungaçlar da kalkar ve suyu geçirir; sıcak kanallardan kalbe inip serinleyince solungaçlar iner ve suyu dışarı bırakır. Kalpteki sıcak hep kalkar, serinleyince de solungaçlar hep yeniden suyu alır. Bu yüzden soluk alanlarda yaşamanın ve yaşamamanın sonu soluk almaya, balıklarda da sıvıyı içine almaya bağlıdır.
Hayat ve ölüm hakkında ve bu incelemeyle akraba konular hakkında hemen her şey söylenmiş oldu. Sağlık ve hastalık konusu ise yalnız hekimin değil, sebeplerini bir yere kadar söylemek bakımından tabiat filozofunun da işidir. İki çalışmanın nerede ayrıldığı ve nerede ayrı şeyleri incelediği gözden kaçmamalıdır; ama bir yere kadar komşu olduklarına olup bitenler tanıklık eder: hekimlerden ince zekâlı ve meraklı olanlar tabiat hakkında bir şeyler söyler ve ilkelerini oradan almayı uygun görür, tabiat üzerine çalışanların en incelikli olanları da sonunda hemen hemen hekimliğin ilkelerine varır.
Ἡ δ’ ἀναπνοὴ γίνεται αὐξανομένου τοῦ θερμοῦ, ἐν ᾧ ἡ ἀρχὴ ἡ θρεπτική. Καθάπερ γὰρ καὶ τἆλλα δεῖται τροφῆς, κἀκεῖνο, καὶ τῶν ἄλλων μᾶλλον· καὶ γὰρ τοῖς ἄλλοις ἐκεῖνο τῆς τροφῆς αἴτιόν ἐστιν. Ἀνάγκη δὴ πλέον γινόμενον αἴρειν τὸ ὄργανον. Δεῖ δ’ ὑπολαβεῖν τὴν σύστασιν τοῦ ὀργάνου παραπλησίαν μὲν εἶναι ταῖς φύσαις ταῖς ἐν τοῖς χαλκείοις· οὐ πόρρω γὰρ οὔθ’ ὁ πνεύμων οὔθ’ ἡ καρδία πρὸς τὸ δέξασθαι σχῆμα τοιοῦτον· διπλοῦν δ’ εἶναι τὸ τοιοῦτον· δεῖ γὰρ ἐν τῷ μέσῳ τὸ θρεπτικὸν εἶναι τῆς φυσικῆς δυνάμεως. Αἴρεται μὲν οὖν πλεῖον γενόμενον, αἰρομένου δ’ ἀναγκαῖον αἴρεσθαι καὶ τὸ περιέχον αὐτὸ μόριον. Ὅπερ φαίνονται ποιεῖν οἱ ἀναπνέοντες· αἴρουσι γὰρ τὸν θώρακα διὰ τὸ τὴν ἀρχὴν τὴν ἐνοῦσαν αὐτῷ τοῦ τοιούτου μορίου ταὐτὸ τοῦτο ποιεῖν· αἰρομένου γάρ, καθάπερ εἰς τὰς φύσας, ἀναγκαῖον εἰσφέρειν τὸν ἀέρα τὸν θύραθεν, καὶ ψυχρὸν ὄντα καὶ καταψύχοντα σβεννύναι τὴν ὑπεροχὴν τὴν τοῦ πυρός. Ὥσπερ δ’ αὐξανομένου ᾔρετο τοῦτο τὸ μόριον, καὶ φθίνοντος ἀναγκαῖον συνίζειν, καὶ συνίζοντος ἐξιέναι τὸν ἀέρα τὸν εἰσελθόντα πάλιν, εἰσιόντα μὲν ψυχρὸν ἐξιόντα δὲ θερμὸν διὰ τὴν ἁφὴν τοῦ θερμοῦ τοῦ ἐνόντος ἐν τῷ μορίῳ τούτῳ, καὶ μάλιστα τοῖς τὸν πνεύμονα ἔναιμον ἔχουσιν· εἰς πολλοὺς γὰρ οἷον αὐλῶνας τὰς σύριγγας ἐμπίπτειν τὰς ἐν τῷ πνεύμονι, ὧν παρ’ ἑκάστην παρατέτανται φλέβες, ὥστε δοκεῖν ὅλον εἶναι τὸν πνεύμονα πλήρη αἵματος. Καλεῖται δ’ ἡ μὲν εἴσοδος τοῦ ἀέρος ἀναπνοή, ἡ δ’ ἔξοδος ἐκπνοή. Καὶ ἀεὶ δὴ τοῦτο γίνεται συνεχῶς, ἕως περ ἂν ζῇ καὶ κινῇ τοῦτο τὸ μόριον συνεχῶς. Καὶ διὰ τοῦτο ἐν τῷ ἀναπνεῖν καὶ ἐκπνεῖν ἐστὶ τὸ ζῆν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τοῖς ἰχθύσιν ἡ κίνησις γίνεται τῶν βραγχίων. Αἰρομένου μὲν γὰρ τοῦ θερμοῦ τοῦ ἐν τῷ αἵματι διὰ τῶν μορίων αἴρονται καὶ τὰ βράγχια, καὶ διιᾶσι τὸ ὕδωρ· κατιόντος δὲ πρὸς τὴν καρδίαν διὰ τῶν πόρων καὶ καταψυχομένου συνίζουσι, καὶ ἀφιᾶσι τὸ ὕδωρ. Ἀεὶ δ’ αἰρομένου τοῦ ἐν τῇ καρδίᾳ, ἀεὶ δέχεται πάλιν καταψυχομένου. Διὸ κἀκείνοις τοῦ ζῆν καὶ μὴ ζῆν τὸ τέλος ἐστὶν ἐν τῷ ἀναπνεῖν, καὶ τούτοις ἐν τῷ δέχεσθαι τὸ ὑγρόν.
Περὶ μὲν οὖν ζωῆς καὶ θανάτου καὶ τῶν συγγενῶν ταύτης τῆς σκέψεως, σχεδὸν εἴρηται περὶ πάντων. Περὶ δὲ ὑγιείας καὶ νόσου οὐ μόνον ἐστὶν ἰατροῦ ἀλλὰ καὶ τοῦ φυσικοῦ μέχρι του τὰς αἰτίας εἰπεῖν. Ἧι δὲ διαφέρουσι καὶ ᾗ διαφέροντα θεωροῦσιν, οὐ δεῖ λανθάνειν, ἐπεὶ ὅτι γε σύνορος ἡ πραγματεία μέχρι τινός ἐστι, μαρτυρεῖ τὸ γινόμενον· τῶν τε γὰρ ἰατρῶν ὅσοι κομψοὶ ἢ περίεργοι, λέγουσί τι περὶ φύσεως καὶ τὰς ἀρχὰς ἐκεῖθεν ἀξιοῦσι λαμβάνειν, καὶ τῶν περὶ φύσεως πραγματευθέντων οἱ χαριέστατοι σχεδὸν τελευτῶσιν εἰς τὰς ἀρχὰς τὰς ἰατρικάς.