Kavram
Antiperistasis (ἀντιπερίστασις)
- Yunanca
- ἀντιπερίστασις (antiperistasis)
- Latince
- antiperistasis, circumobsistentia (skolastik), reactio contrariorum
- Almanca
- Antiperistasis, gegenseitige Umstellung, Gegenumdrängung
- Fransızca
- antipéristase
- İngilizce
- antiperistasis, mutual replacement
- Türkçe
- karşılıklı yer değiştirme (antiperistasis)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Yunancada nadir, büyük ölçüde teknik bir kelimedir. Fizik'te Platon'un (Timaios 79b–80c) boşluk olmadan dolaşım açıklamasına verilen addır; Aristoteles onu fırlatılan cismin hareketini açıklamak için tartışır ve yetersiz bulur. Meteorologika'da sıcak ve soğuğun mevsimlere göre birbirini içeri sürmesi (yazın doluların oluşması), Uyku ve Uyanıklık Üzerine'de ise besinden yükselen cisimsi buğulanmanın beyinde soğuyup aşağı inerken sıcağı içeriye, kalbin çevresine sürmesi; uyku bu "doğal antiperistasis"in ilk duyu organını zapt etmesidir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Platon | (adı geçmeden) soluk alıp vermede havanın "çevreden itilerek" dolaşımı | |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | boşluksuz devinim; sıcak ile soğuğun karşılıklı içeri sürülmesi; uykunun tanımı | Aristoteles, Uyku ve Uyanıklık Üzerine 2–s298 |
| MS 6. yy | Philoponos, Simplikios | fırlatılan cisim tartışmasında Aristoteles'e itiraz; impetus öğretisine geçiş | |
| Orta Çağ – 17. yy | skolastik fizik | zıtların karşılıklı kuvvetlenmesi ilkesi |
Dönüşüm: Mekanik bir dolaşım modelinden (Platon, Fizik) sıcak–soğuk karşıtlığına dayalı fizyolojik bir açıklamaya (Meteorologika, Uyku); oradan skolastikte genel bir "zıtların birbirini kuvvetlendirmesi" ilkesine.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀντιπερίστασις (antiperistasis); ἀντιπεριιστάναι | anti "karşı" + peri "çevresinde" + histanai "durdurmak, yerleştirmek": bir şeyin, yerinden ettiği şeyin yerine çevresinden dolanarak geçmesi. Aristoteles'te üç bağlamda: boşluk olmadan devinimin açıklanması ve fırlatılan cismin devinimi (Fizik IV.8, VIII.10); sıcak ile soğuğun birbirini içeri sürmesi (Meteorologika I.12, dolu); uykunun tanımı (Uyku ve Uyanıklık Üzerine 3: "sıcağın içeri doğru toplanması ve doğal bir antiperistasis"). |
| Latince | antiperistasis (aynen alındı); circumobsistentia | Ortaçağ fiziğinde "zıtların karşılıklı kuvvetlenmesi" ilkesine genişletildi (soğuğun çevrelediği sıcağın yoğunlaşması). |
| Almanca / Fransızca | Antiperistasis, gegenseitige Umstellung / antipéristase | Modern çeviriler çoğunlukla terimi olduğu gibi bırakır. |
| İngilizce | antiperistasis, mutual replacement |
Türkçe karşılığı
karşılıklı yer değiştirme (antiperistasis). çevrel itilme, karşıt kuşatma: Yunancanın "çevreden dolanma" imgesini korur, ama yerleşik değildir. mütekabil tard (Osmanlıca felsefe dili): ağır terkip. Tercih: "karşılıklı yer değiştirme" (Fizik ve Meteorologika çevirilerindeki karar), terim hep transliterasyonla birlikte verilir; Uyku'da sıcak ile cisimsi buğulanmanın yer değiştirmesi bu karşılıkla da okunabilir.
"Karşılıklı yer değiştirme" mekanik bir dolaşımı (boşluk olmadan dolu bir ortamda cisimlerin birbirinin yerine geçmesi) öne çıkarır; Meteorologika ve Uyku'daki kullanım ise karşıtların birbirini "içeri sürmesi", yani sıcağın soğuk tarafından kuşatılıp toplanmasıdır. Tek karşılık her iki okumayı da taşımaz; bu yüzden transliterasyon korunur.
Atıf ve kaynak notu
Kelime Aristoteles'te geçer; Platon'a uygulanması Aristoteles'in kendi yorumudur (Fizik IV.8). "Zıtların kuvvetlenmesi" genellemesi skolastik fiziğe aittir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: karşılıklı yer değiştirmedir, karşılıklı yer değiştirir
Metinlerde işaretlendiği yerler
2 yer · 2 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.