İçeriğe geç
Aristoteles

Aristoteles

Uyku ve Uyanıklık Üzerine

Περὶ ὕπνου καὶ ἐγρηγόρσεως

11. Bölüm

Uyku ve Uyanıklık Üzerine

Uyku ve uyanıklık hakkında şunları incelemeliyiz: ne oldukları; psykhē'ye mi, bedene mi özgü oldukları, yoksa ikisinde ortak mı oldukları; ortaksalar psykhē'nin ya da bedenin hangi parçasına ait oldukları; hayvanlarda hangi sebeple bulundukları; bütün hayvanlar ikisinden de pay alıyor mu, yoksa bazıları yalnız uykudan, bazıları yalnız ötekinden mi, ya da bazıları hiçbirinden, bazıları ikisinden de mi pay alıyor. Bunlara ek olarak düşün ne olduğunu ve uyuyanların neden bazen düş görüp bazen görmediğini; yoksa uyuyanlar her zaman düş görür de hatırlamaz mı, böyleyse bu hangi sebeple olur. Bir de geleceği önceden görmenin mümkün olup olmadığını, mümkünse nasıl mümkün olduğunu; yalnız insanın yapacağı gelecek şeylerin mi, yoksa sebebi ilahî bir güçte olan, tabiatça ya da kendiliğinden meydana gelen şeylerin de mi önceden görülebileceğini.

Önce şu açıktır: uyanıklık da uyku da hayvanın aynı parçasında bulunur. Çünkü birbirlerinin karşıtıdırlar ve uyku uyanıklığın bir tür yoksunluğu olarak görünür. Zıtlar, başka alanlarda da tabiat olaylarında da daima aynı alıcıda meydana gelir ve aynı şeyin hâlleridir; mesela sağlık ve hastalık, güzellik ve çirkinlik, güç ve güçsüzlük, görme ve körlük, işitme ve sağırlık. Bu şuradan da açıktır: uyanık olanı neyle tanıyorsak uyuyanı da onunla tanırız; çünkü hisseden kişinin uyanık olduğunu düşünürüz, uyanık olan herkesin de ya dışarıdaki bir şeyi ya da kendi içindeki hareketlerden birini hissettiğini düşünürüz. Uyanık olmak hissetmekten başka bir şey değilse, uyanık olanların hissettikleri şeyle uyanık olduğu, uyuyanların da onunla uyuduğu açıktır. Hissetmek ne psykhē'ye ne bedene özgü olduğuna göre (çünkü kuvve neyinse fiil de onundur; his denen şey de, fiil olarak, psykhē'nin beden aracılığıyla gerçekleşen bir tür hareketidir), bu hâlin ne psykhē'ye özgü olduğu ne de psykhē'siz bir bedenin hissedebildiği açıktır.

Psykhē'nin parçaları denen şeyler hakkında daha önce başka yerde belirlemeler yapıldı: beslenme yetisi hayat sahibi bedenlerde ötekilerden ayrı bulunabilir, ötekilerin hiçbiri ise onsuz bulunamaz. Buradan açıktır ki canlılardan yalnız büyüme ve küçülmeden pay alanlarda, mesela bitkilerde, ne uyku ne uyanıklık vardır; çünkü onlarda his parçası yoktur, bu parça ister ayrı olsun ister ayrı olmasın; zira kuvvesi ve varlığı bakımından ayrıdır. Aynı şekilde her zaman uyanık ya da her zaman uyuyan hiçbir şey olmadığı, bu iki hâlin de aynı hayvanlarda bulunduğu açıktır: çünkü his sahibi olmayan bir hayvan varsa, onun ne uyuması ne uyanık olması mümkündür; zira bu iki hâl de ilk his yetisinin hissiyle ilgilidir. Bunlardan birinin aynı şeyde her zaman bulunması da mümkün değildir; mesela bir hayvan cinsinin her zaman uyuması ya da her zaman uyanık olması.

Ayrıca tabiatça bir işi olan her şey, o işi yapabileceği süreyi aştığında güçsüz düşmek zorundadır; mesela gözler bakmaktan yorulur ve bakmayı bırakır; el de, işi olan başka her şey de böyledir. Hissetmek bir şeyin işiyse, o şey de sürekli hissedebileceği süreyi aştığında güçsüz düşecek ve artık hissetmeyecektir. Uyanıklık hissin serbest kalmasıyla belirleniyorsa, zıtlardan birinin mevcut olması zorunlu, ötekininki değilse, uyanıklık uykunun zıddıysa ve her şeyde bunlardan birinin bulunması zorunluysa, uyumak zorunlu olacaktır. Böyle bir hâl uykuysa, bu da uyanıklığın aşırılığından doğan bir güçsüzlükse, uyanıklığın aşırılığı da bazen hastalıktan, bazen hastalık olmadan meydana geliyorsa ve dolayısıyla güçsüzlük ve çözülme de aynı şekilde olacaksa, uyanık olan her şeyin uyuyabilmesi zorunludur; çünkü her zaman fiil hâlinde olmak imkânsızdır. Aynı şekilde hiçbir şeyin her zaman uyuması da mümkün değildir. Çünkü uyku his parçasının bir tür bağlanması ve hareketsizliğidir; dolayısıyla uyuyan her şeyin his parçasına sahip olması zorunludur. His yetisine sahip olan, fiil hâlinde hissedebilendir; uyurken ise hissi asıl anlamda ve mutlak olarak fiil hâlinde kullanmak imkânsızdır. Bu yüzden her uykudan uyanılabilmesi zorunludur.

Öteki hayvanların hemen hepsinin, yüzenlerin, uçanların ve karada yürüyenlerin uykudan pay aldığı açıktır: bütün balık cinslerinin ve yumuşakçaların uyuduğu görülmüştür, gözleri olan öteki bütün hayvanların da; sert gözlülerin ve böceklerin de uyuduğu açıktır. Ama bunların hepsi kısa uyur; bu yüzden uykudan pay alıp almadıkları çoğu zaman gözden kaçabilir. Kabuklulara gelince, uyuyup uyumadıkları his yoluyla henüz açık değildir; ama söylenen akıl yürütmeyi inandırıcı bulan buna ikna olacaktır. Bütün hayvanların uykudan pay aldığı bunlardan açıktır: hayvan his sahibi olmakla belirlenir; hissin bir bakıma hareketsizliğine ve bir tür bağlanmasına uyku, çözülmesine ve gevşemesine uyanıklık deriz. Bitkilerden hiçbiri ise bu hâllerin hiçbirinden pay alamaz. Çünkü his olmadan ne uyku ne uyanıklık olur; his sahibi olanlarda acı ve sevinç de vardır, bunlar olanlarda da arzu. Bitkilerde ise bunların hiçbiri yoktur. Beslenme parçasının kendi işini uyanıklıktan çok uykuda görmesi de bunun bir işaretidir: hayvanlar o zaman daha çok beslenir ve büyür, çünkü bunlar için hisse hiç ihtiyaçları yoktur.

1

ΠΕΡΙ ΥΠΝΟΥ ΚΑΙ ΕΓΡΗΓΟΡΣΕΩΣ. Περὶ δὲ ὕπνου καὶ ἐγρηγόρσεως σκεπτέον, τίνα τε τυγχάνει ὄντα, καὶ πότερον ἴδια τῆς ψυχῆς ἢ τοῦ σώματος ἢ κοινά, κἂν ᾖ κοινά, τίνος μορίου τῆς ψυχῆς ἢ τοῦ σώματος· καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν ὑπάρχει τοῖς ζῴοις· καὶ πότερον ἅπαντα κεκοινώνηκεν αὐτῶν ἀμφοτέρων, ἢ τὰ μὲν ὕπνου τὰ δὲ θατέρου μόνον, ἢ τὰ μὲν οὐδετέρου τὰ δ’ ἀμφοτέρων· πρὸς δὲ τούτοις τί ἐστι τὸ ἐνύπνιον, καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν οἱ καθεύδοντες ὁτὲ μὲν ὀνειρώττουσιν ὁτὲ δ’ οὔ· ἢ συμβαίνει μὲν ἀεὶ τοῖς καθεύδουσιν ἐνυπνιάζειν, ἀλλ’ οὐ μνημονεύουσιν· καὶ εἰ τοῦτο γίνεται, διὰ τίνα αἰτίαν γίνεται· καὶ πότερον ἐνδέχεται τὰ μέλλοντα προορᾶν, ἢ οὐκ ἐνδέχεται· καὶ τίνα τρόπον, εἰ ἐνδέχεται· καὶ πότερον τὰ μέλλοντα ὑπ’ ἀνθρώπου πράσσεσθαι μόνον, ἢ καὶ ὧν τὸ δαιμόνιον ἔχει τὴν αἰτίαν καὶ φύσει γίνεται ἢ ἀπὸ ταὐτομάτου. Πρῶτον μὲν οὖν τοῦτό γε φανερόν, ὅτι τῷ αὐτῷ τοῦ ζῴου ἥ τε ἐγρήγορσις ὑπάρχει καὶ ὁ ὕπνος· ἀντίκεινται γάρ, καὶ φαίνεται στέρησίς τις ὁ ὕπνος τῆς ἐγρηγόρσεως· ἀεὶ γὰρ τὰ ἐναντία καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων καὶ ἐν τοῖς φυσικοῖς ἐν τῷ αὐτῷ δεκτικῷ φαίνεται γινόμενα καὶ τοῦ αὐτοῦ ὄντα πάθη, λέγω δ’ οἷον ὑγίεια καὶ νόσος, καὶ κάλλος καὶ αἶσχος, καὶ ἰσχὺς καὶ ἀσθένεια, καὶ ὄψις καὶ τυφλότης, καὶ ἀκοὴ καὶ κωφότης. Ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶνδε δῆλον. Ὦι γὰρ τὸν ἐγρηγορότα γνωρίζομεν, τούτῳ καὶ τὸν ὑπνοῦντα· τὸν γὰρ αἰσθανόμενον ἐγρηγορέναι νομίζομεν καὶ τὸν ἐγρηγορότα πάντα ἢ τῶν ἔξωθέν τινος αἰσθάνεσθαι ἢ τῶν ἐν αὑτῷ κινήσεων. Εἰ τοίνυν τὸ ἐγρηγορέναι ἐν μηδενὶ ἄλλῳ ἐστὶν ἢ τῷ αἰσθάνεσθαι, δῆλον ὅτι ᾧπερ αἰσθάνεται, τούτῳ καὶ ἐγρήγορε τὰ ἐγρηγορότα καὶ καθεύδει τὰ καθεύδοντα. Ἐπεὶ δ’ οὔτε τῆς ψυχῆς ἴδιον τὸ αἰσθάνεσθαι οὔτε τὸ σώματος (οὗ γὰρ ἡ δύναμις, τούτου καὶ ἡ ἐνέργεια· ἡ δὲ λεγομένη αἴσθησις, ὧς ἐνέργεια, κίνησίς τις διὰ τοῦ σώματος τῆς ψυχῆς ἐστί), φανερὸν ὡς οὔτε τῆς ψυχῆς τὸ πάθος ἴδιον, οὔτ’ ἄψυχον σῶμα δυνατὸν αἰσθάνεσθαι. Διωρισμένων δὲ πρότερον ἐν ἑτέροις περὶ τῶν λεγομένων ὡς μορίων τῆς ψυχῆς, καὶ τοῦ μὲν θρεπτικοῦ χωριζομένου τῶν ἄλλων ἐν τοῖς ἔχουσι σώμασι ζωήν, τῶν δ’ ἄλλων οὐδενὸς ἄνευ τούτου, δῆλον ὡς ὅσα μὲν αὐξήσεως καὶ φθίσεως μετέχει μόνον τῶν ζώντων, ὅτι τούτοις οὐχ ὑπάρχει ὕπνος οὐδ’ ἐγρήγορσις, οἷον τοῖς φυτοῖς· οὐ γὰρ ἔχουσι τὸ αἰσθητικὸν μόριον, οὔτ’ εἰ χωριστόν ἐστιν οὔτ’ εἰ μὴ χωριστόν· τῇ γὰρ δυνάμει καὶ τῷ εἶναι χωριστόν ἐστιν. Ὁμοίως δὲ καὶ ὅτι οὐδέν ἐστιν ὃ ἀεὶ ἐγρήγορεν ἢ ἀεὶ καθεύδει, ἀλλὰ τοῖς αὐτοῖς ὑπάρχει τῶν ζῴων ἀμφότερα τὰ πάθη ταῦτα· οὔτε γὰρ εἴ τί ἐστι ζῷον ἔχον αἴσθησιν, τοῦτ’ ἐνδέχεται οὔτε καθεύδειν οὔτ’ ἐγρηγορέναι· ἄμφω γάρ ἐστι τὰ πάθη ταῦτα περὶ αἴσθησιν τοῦ πρώτου αἰσθητικοῦ. Οὐκ ἐνδέχεται δὲ οὐδὲ θάτερον τούτων ἀεὶ ὑπάρχειν τῷ αὐτῷ, οἷον ἀεί τι γένος ζῴων καθεύδειν ἢ ἀεί τι ἐγρηγορέναι. Ἔτι ὅσων ἐστί τι ἔργον κατὰ φύσιν, ὅταν ὑπερβάλλῃ τὸν χρόνον ᾧ δύναται χρόνῳ τι ποιεῖν, ἀνάγκη ἀδυνατεῖν, οἷον τὰ ὄμματα ὁρῶντα καὶ παύεσθαι τοῦτο ποιοῦντα, ὁμοίως δὲ καὶ χεῖρα καὶ ἄλλο πᾶν οὗ ἐστί τι ἔργον. Εἰ δή τινός ἐστιν ἔργον τὸ αἰσθάνεσθαι, καὶ τοῦτο ἂν ὑπερβάλλῃ ὅσον ἦν χρόνον δυνάμενον αἰσθάνεσθαι συνεχῶς, ἀδυνατήσει καὶ οὐκέτι τοῦτο ποιήσει. Εἰ τοίνυν τὸ ἐγρηγορέναι ὥρισται τῷ λελύσθαι τὴν αἴσθησιν, τῶν δ’ ἐναντίων τὸ μὲν ἀνάγκη παρεῖναι τὸ δ’ οὔ, τὸ δ’ ἐγρηγορέναι τῷ καθεύδειν ἐναντίον, καὶ ἀναγκαῖον παντὶ θάτερον ὑπάρχειν, ἀναγκαῖον ἂν εἴη καθεύδειν. Εἰ οὖν τὸ τοιοῦτον πάθος ὕπνος, τοῦτο δ’ ἐστὶν ἀδυναμία δι’ ὑπερβολὴν τοῦ ἐγρηγορέναι, ἡ δὲ τοῦ ἐγρηγορέναι ὑπερβολὴ ὁτὲ μὲν νοσώδης ὁτὲ δ’ ἄνευ νόσου γίνεται, ὥστε καὶ ἡ ἀδυναμία καὶ ἡ διάλυσις ὡσαύτως ἔσται, ἀνάγκη πᾶν τὸ ἐγρηγορὸς ἐνδέχεσθαι καθεύδειν· ἀδύνατον γὰρ ἀεὶ ἐνεργεῖν. Ὁμοίως δὲ οὐδὲ καθεύδειν οὐδὲν ἀεὶ ἐνδέχεται. Ὁ γὰρ ὕπνος τι τοῦ αἰσθητικοῦ μορίου ἐστίν, οἷον δεσμὸς καὶ ἀκινησία τις, ὥστ’ ἀνάγκη πᾶν τὸ καθεῦδον ἔχειν τὸ αἰσθητικὸν μόριον. Αἰσθητικὸν δὲ τὸ δυνατὸν αἰσθάνεσθαι κατ’ ἐνέργειαν· ἐνεργεῖν δὲ τῇ αἰσθήσει κυρίως καὶ ἁπλῶς ἀδύνατον καθεῦδον ἅμα· διὸ ἀναγκαῖον ὕπνον πάντα ἐγερτὸν εἶναι. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα σχεδὸν πάντα δῆλα κοινωνοῦνθ’ ὕπνου, καὶ πλωτὰ καὶ πτηνὰ καὶ πεζά· καὶ γὰρ τὰ τῶν ἰχθύων γένη πάντα καὶ τὰ τῶν μαλακίων ὦπται καθεύδοντα, καὶ τἆλλα πάνθ’ ὅσα περ ἔχει ὀφθαλμούς· καὶ γὰρ τὰ σκληρόφθαλμα φανερὰ καὶ τὰ ἔντομα κοιμώμενα· βραχύυπνα δὲ τὰ τοιαῦτα πάντα, διὸ καὶ λάθοι ἄν τινα πολλάκις πότερον μετέχουσι τοῦ καθεύδειν ἢ οὔ. Τῶν δ’ ὀστρακοδέρμων κατὰ μὲν τὴν αἴσθησιν οὐδέ πω γέγονε φανερὸν εἰ καθεύδουσιν· εἰ δέ τῳ πιθανὸς ὁ λεχθεὶς λόγος, τούτῳ πεισθήσεται. Ὅτι μὲν οὖν ὕπνου κοινωνεῖ τὰ ζῷα πάντα, φανερὸν ἐκ τούτων· τῷ γὰρ αἴσθησιν ἔχειν ὥρισται τὸ ζῷον, τῆς δ’ αἰσθήσεως τρόπον τινὰ τὴν μὲν ἀκινησίαν καὶ οἷον δεσμὸν τὸν ὕπνον εἶναί φαμεν, τὴν δὲ λύσιν καὶ τὴν ἄνεσιν ἐγρήγορσιν. Τῶν δὲ φυτῶν οὐδὲν οἷόν τε κοινωνεῖν οὐδετέρου τούτων τῶν παθημάτων. Ἄνευ μὲν γὰρ αἰσθήσεως οὐχ ὑπάρχει οὔθ’ ὕπνος οὔτ’ ἐγρήγορσις· οἷς δ’ αἴσθησις ὑπάρχει, καὶ τὸ λυπεῖσθαι καὶ τὸ χαίρειν· οἷς δὲ ταῦτα, καὶ ἐπιθυμία. Τοῖς δὲ φυτοῖς οὐδὲν ὑπάρχει τούτων. Σημεῖον δ’ ὅτι καὶ τὸ ἔργον τὸ αὑτοῦ ποιεῖ τὸ θρεπτικὸν μόριον ἐν τῷ καθεύδειν μᾶλλον ἢ ἐν τῷ ἐγρηγορέναι· τρέφεται γὰρ καὶ αὐξάνεται τότε μᾶλλον, ὡς οὐδὲν προσδεόμενα πρὸς ταῦτα τῆς αἰσθήσεως.

22. Bölüm

Hayvanın neden uyuyup uyandığını, bunun hangi his ya da, birden çoksa, hangi hisler yüzünden olduğunu incelemeliyiz. Bazı hayvanlar bütün hislere sahiptir, bazıları ise bazılarına, mesela görmeye sahip değildir; ama dokunma ve tatmaya, tamamlanmamış bazı hayvanlar müstesna, hepsi sahiptir (bunlar hakkında psykhē üzerine yazdıklarımızda konuşuldu). Uyuyan hayvanın hiçbir hissi mutlak olarak kullanması mümkün olmadığına göre, uyku denen şeyde bütün hislerin aynı hâlde olması gerektiği açıktır; çünkü bu hâl birinde bulunup ötekinde bulunmasaydı, hayvan uyurken o hisle hissederdi; bu ise imkânsızdır.

Her hissin bir özel, bir de ortak yanı vardır: özel olan, görmenin görmesi, işitmenin işitmesi gibidir; ötekiler de aynı şekilde. Ama hepsine eşlik eden ortak bir yeti de vardır; insan gördüğünü ve işittiğini onunla hisseder; çünkü gördüğünü görmeyle görmez. Tatlıların beyazlardan farklı olduğunu da ne tatmayla ne görmeyle ne de ikisiyle, bütün duyu organlarında ortak olan bir parçayla ayırt eder ve ayırt edebilir. Çünkü tek bir his ve tek bir hâkim duyu organı vardır; ama her cinse ait hissin, mesela sesin ve rengin hissinin varlığı farklıdır. Bu ortak parça en çok dokunma organıyla birlikte bulunur; çünkü dokunma öteki duyu organlarından ayrı bulunabilir, ötekiler ise ondan ayrılamaz. Bunlar hakkında psykhē üzerine incelemelerimizde konuşuldu. Şu hâlde uyanıklığın ve uykunun bu parçanın hâli olduğu açıktır. Bu yüzden bütün hayvanlarda bulunur; çünkü yalnız dokunma hepsinde vardır.

Uyumak bütün hislerin bir şeye uğramasıyla meydana gelseydi, aynı anda faaliyet göstermeleri ne zorunlu ne de bir bakıma mümkün olan hislerin aynı anda atıl ve hareketsiz kalmasının zorunlu olması saçma olurdu; aksine, aynı anda durmamaları daha makul olurdu. Ama şimdi söylediğimiz gibiyse, bu konuda da durum makuldür: öteki bütün duyu organlarına hâkim olan ve ötekilerin yöneldiği duyu organı bir şeye uğradığında ötekilerin hepsinin de onunla birlikte etkilenmesi zorunludur; ama onlardan biri güçsüz düştüğünde bunun da güçsüz düşmesi zorunlu değildir.

Uykunun, hislerin atıl kalmasında ve kullanılmamasında ya da hissedememekte olmadığı birçok şeyden açıktır. Çünkü bayılmalarda da böyle bir şey olur; bayılma hislerin güçsüz düşmesidir. Bazı kendinden geçmeler de böyledir. Ayrıca boyundaki damarları sıkılanlar da hissizleşir. Ama kullanma güçsüzlüğü ne rastgele bir duyu organında ne de rastgele bir sebeple olduğunda, şimdi söylendiği gibi her şeyi hissettiği ilk duyu organında olduğunda uyku olur. Çünkü bu güçsüz düştüğünde bütün duyu organlarının da hissetmekte güçsüz düşmesi zorunludur; onlardan biri güçsüz düştüğünde ise bunun güçsüz düşmesi zorunlu değildir.

Uykunun hangi sebeple meydana geldiğini ve nasıl bir hâl olduğunu söylemeliyiz. Sebebin birden çok türü olduğuna göre (bir şeyin ne için olduğunu da, hareketin ilkesinin nereden geldiğini de, maddeyi ve logosu da sebep sayarız), önce şunu söyleyelim: tabiatın bir şey için iş gördüğünü, bunun da bir iyi olduğunu söylüyoruz; tabiatça hareket eden ama her zaman ve sürekli hazla hareket edemeyen her şey için dinlenme zorunlu ve yararlıdır; uykuya da, gerçekten öyle olduğu için, bir dinlenme olduğu benzetmesini yakıştırırlar. Dolayısıyla uyku hayvanların korunması için vardır. Uyanıklık ise gayedir: çünkü hissetmek ve düşünmek, bunlardan birine sahip olan her şeyin gayesidir; bunlar en iyi şeylerdir, gaye de en iyi olandır. Dolayısıyla her hayvanda uykunun bulunması zorunludur. Zorunluluk derken varsayıma bağlı zorunluluğu kastediyorum: bir hayvan kendi tabiatına sahip olarak var olacaksa, onda zorunlu olarak bazı şeylerin bulunması, bunlar bulununca da başka şeylerin bulunması gerekir.

Bundan sonra da, bedenlerde hangi hareket ve süreç meydana gelince hayvanların uyanık kaldığını ve uyuduğunu söylemeliyiz. Öteki hayvanlarda bu hâlin sebeplerinin kanlı hayvanlardakilerle ya aynı ya da onlara karşılık düşen sebepler olduğunu, kanlı hayvanlarda ise insanlardakilerle aynı olduğunu kabul etmeliyiz; dolayısıyla her şeyi bunlardan yola çıkarak incelemeliyiz. Hayvanlarda hissin ilkesinin hareketin ilkesiyle aynı parçadan geldiği daha önce başka yerde belirlendi. Bu parça, belirlenmiş üç bölgeden, baş ile alt karın arasındaki orta bölgededir. Kanlı hayvanlarda bu, kalp çevresindeki parçadır; çünkü bütün kanlı hayvanların kalbi vardır, hareketin ve hâkim hissin ilkesi de buradadır. Hareketle ilgili olarak, soluğun, yani pneuma'nın ilkesinin ve genel olarak soğumanın ilkesinin burada olduğu açıktır; tabiat, bu parçadaki sıcağın korunması için soluk almayı ve sıvıyla soğumayı sağlamıştır. Bu konu hakkında ileride ayrıca konuşulacak. Kansızlarda, böceklerde ve dışarıdan soluk almayanlarda ise doğuştan gelen pneuma'nın, karşılık düşen parçada şişip söndüğü görülür. Bu, zar kanatlılarda, mesela eşekarılarında ve arılarda, sineklerde ve bu türden hayvanlarda açıktır. Kuvvet olmadan bir şeyi hareket ettirmek ya da yapmak imkânsızdır; kuvveti de pneuma'nın tutulması sağlar: dışarıdan soluk alanlarda dışarıdan gelen, soluk almayanlarda doğuştan gelen pneuma. Bu yüzden kanatlılar hareket ettiklerinde, pneuma zar kanatlıların zarına çarpıp sürtündüğü için vızıldıyor görünür. Her şey, ilk duyu organında kendine ait ya da yabancı bir his meydana geldiğinde hareket eder. Uyku ve uyanıklık bu parçanın hâlleriyse, uykunun ve uyanıklığın hangi bölgede ve ilk olarak hangi parçada meydana geldiği açıktır.

Bazıları uyurken hareket eder ve uyanıkken yapılan birçok şeyi yapar; ama bir imge ve bir his olmadan değil, çünkü düş de bir bakıma bir histir. Bunlar hakkında ileride konuşmalıyız. Uyanınca düşlerini hatırlayıp uyurken yaptıkları uyanıklık işlerini neden hatırlamadıkları ise Problemler'de söylendi.

2

Διὰ τί δὲ καθεύδει καὶ ἐγρήγορε, καὶ διὰ ποίαν τιν’ αἴσθησιν ἢ ποίας, εἰ διὰ πλείους, σκεπτέον. Ἐπεὶ δ’ ἔνια μὲν τῶν ζῴων ἔχει τὰς αἰσθήσεις πάσας, ἔνια δ’ οὐκ ἔχουσιν, οἷον ὄψιν, τὴν δ’ ἁφὴν καὶ τὴν γεῦσιν ἅπαντ’ ἔχει, πλὴν εἴ τι τῶν ζῴων ἀτελές (εἴρηται δὲ περὶ αὐτῶν ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς), ἀδύνατον δ’ ἐστὶν ἁπλῶς ὁποιανοῦν αἴσθησιν αἰσθάνεσθαι τὸ καθεῦδον ζῷον, φανερὸν ὅτι πᾶσιν ἀναγκαῖον ὑπάρχειν ταὐτὸ πάθος ἐν τῷ καλουμένῳ ὕπνῳ· εἰ γὰρ τῇ μὲν τῇ δὲ μή, ταύτῃ καθεῦδον αἰσθήσεται, τοῦτο δ’ ἀδύνατον. Ἐπεὶ δ’ ὑπάρχει καθ’ ἑκάστην αἴσθησιν τὸ μέν τι ἴδιον τὸ δέ τι κοινόν, ἴδιον μὲν οἷον τῇ ὄψει τὸ ὁρᾶν, τῇ δ’ ἀκοῇ τὸ ἀκούειν, ταῖς δ’ ἄλλαις κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον· ἔστι δέ τις καὶ κοινὴ δύναμις ἀκολουθοῦσα πάσαις, ᾗ καὶ ὅτι ὁρᾷ καὶ ἀκούει καὶ αἰσθάνεται· οὐ γὰρ δὴ τῇ γε ὄψει ὁρᾷ ὅτι ὁρᾷ. Καὶ κρίνει δὴ καὶ δύναται κρίνειν ὅτι ἕτερα τὰ γλυκέα τῶν λευκῶν, οὔτε γεύσει οὔτε ὄψει οὔτ’ ἀμφοῖν, ἀλλά τινι κοινῷ μορίῳ τῶν αἰσθητηρίων ἁπάντων. Ἔστι μὲν γὰρ μία αἴσθησις, καὶ τὸ κύριον αἰσθητήριον ἕν· τὸ δ’ εἶναι αἰσθήσει τοῦ γένους ἑκάστου ἕτερον, οἷον ψόφου καὶ χρώματος. Τοῦτο δ’ ἅμα τῷ ἁπτικῷ μάλισθ’ ὑπάρχει· τοῦτο μὲν γὰρ χωρίζεται τῶν ἄλλων αἰσθητηρίων, τὰ δ’ ἄλλα τούτου ἀχώριστα. Εἴρηται δὲ περὶ αὐτῶν ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς θεωρήμασιν. Φανερὸν τοίνυν ὅτι τούτου ἐστὶ πάθος ἡ ἐγρήγορσις καὶ ὁ ὕπνος. Διὸ καὶ πᾶσιν ὑπάρχει τοῖς ζῴοις· καὶ γὰρ ἡ ἁφὴ μόνη πᾶσιν. Εἰ γὰρ τῷ πάσας τι πεπονθέναι τὰς αἰσθήσεις ἐγίνετο τὸ καθεύδειν, ἄτοπον εἰ αἷς οὔτ’ ἀνάγκη οὔτε δυνατὸν τρόπον τινὰ ἐνεργεῖν ἅμα, ταύτας ἀναγκαῖον ἀργεῖν ἅμα καὶ ἀκινητίζειν· τοὐναντίον γὰρ εὐλογώτερον συνέβαινεν ἂν αὐταῖς τὸ μὴ ἅμα ἠρεμεῖν. Ὡς δὲ νῦν λέγομεν, εὐλόγως ἔχει καὶ περὶ τούτων· τοῦ γὰρ κυρίου τῶν ἄλλων πάντων αἰσθητηρίου καὶ πρὸς ὃ συντείνει τἆλλα, πεπονθότος τι συμπάσχειν ἀναγκαῖον καὶ τὰ λοιπὰ πάντα, ἐκείνων δέ τινος ἀδυνατοῦντος οὐκ ἀνάγκη τοῦτ’ ἀδυνατεῖν. Φανερὸν δ’ ἐκ πολλῶν ὅτι οὐκ ἐν τῷ τὰς αἰσθήσεις ἀργεῖν καὶ μὴ χρῆσθαι αὐταῖς ὁ ὕπνος, οὐδ’ ἐν τῷ μὴ δύνασθαι αἰσθάνεσθαι. Καὶ γὰρ ἐν ταῖς λιποψυχίαις τοιοῦτον συμβαίνει· ἀδυναμία γὰρ αἰσθήσεων ἡ λιποψυχία. Γίνονται δὲ καὶ ἔκνοιαί τινες τοιαῦται. Ἔτι δ’ οἱ τὰς ἐν τῷ αὐχένι φλέβας καταλαμβανόμενοι ἀναίσθητοι γίνονται. Ἀλλ’ ὅταν ἡ ἀδυναμία τῆς χρήσεως μήτ’ ἐν τῷ τυχόντι αἰσθητηρίῳ μήτε δι’ ἣν ἔτυχεν αἰτίαν, ἀλλὰ καθάπερ εἴρηται νῦν, ἐν τῷ πρώτῳ ᾧ αἰσθάνεται πάντων· ὅταν μὲν γὰρ τοῦτ’ ἀδυνατήσῃ, ἀνάγκη καὶ τοῖς αἰσθητηρίοις πᾶσιν ἀδυνατεῖν αἰσθέσθαι· ὅταν δ’ ἐκείνων τι, οὐκ ἀνάγκη τούτῳ. Δι’ ἣν δ’ αἰτίαν συμβαίνει τὸ καθεύδειν, καὶ ποῖόν τι τὸ πάθος ἐστί, λεκτέον. Ἐπεὶ δὲ τρόποι πλείους τῆς αἰτίας (καὶ γὰρ τὸ τίνος ἕνεκα, καὶ ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως, καὶ τὴν ὕλην καὶ τὸν λόγον αἴτιον εἶναί φαμεν), πρῶτον μὲν οὖν ἐπειδὴ λέγομεν τὴν φύσιν ἕνεκά του ποιεῖν, τοῦτο δ’ ἀγαθόν τι, τὴν δ’ ἀνάπαυσιν παντὶ τῷ πεφυκότι κινεῖσθαι, μὴ δυναμένῳ δ’ ἀεὶ καὶ συνεχῶς κινεῖσθαι μεθ’ ἡδονῆς ἀναγκαῖον εἶναι καὶ ὠφέλιμον, τῷ δ’ ὕπνῳ δι’ αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν προσάπτουσι τὴν μεταφορὰν ταύτην ὡς ἀναπαύσει ὄντι· ὥστε σωτηρίας ἕνεκα τῶν ζῴων ὑπάρχει. Ἡ δ’ ἐγρήγορσις τέλος· τὸ γὰρ αἰσθάνεσθαι καὶ τὸ φρονεῖν πᾶσι τέλος οἷς ὑπάρχει θάτερον αὐτῶν· βέλτιστα γὰρ ταῦτα, τὸ δὲ τέλος βέλτιστον. Ὥστε ἀναγκαῖον ἑκάστῳ τῶν ζῴων ὑπάρχειν τὸν ὕπνον. Λέγω δ’ ἐξ ὑποθέσεως τὴν ἀνάγκην, ὅτι εἰ ζῷον ἔσται ἔχον τὴν αὑτοῦ φύσιν, ἐξ ἀνάγκης τιν’ ὑπάρχειν αὐτῷ δεῖ, καὶ τούτων ὑπαρχόντων ἕτερα ὑπάρχειν. Ἔτι δὲ ποίας κινήσεως καὶ πράξεως ἐν τοῖς σώμασι γιγνομένης συμβαίνει τό τε ἐγρηγορέναι καὶ τὸ καθεύδειν τοῖς ζῴοις, μετὰ ταῦτα λεκτέον. Τοῖς μὲν οὖν ἄλλοις ζῴοις καθάπερ τοῖς ἐναίμοις ὑποληπτέον εἶναι τὰ αἴτια τοῦ πάθους, ἢ ταὐτὰ ἢ τὰ ἀνάλογον, τοῖς δ’ ἐναίμοις ἅπερ τοῖς ἀνθρώποις· ὥστ’ ἐκ τούτων πάντα θεωρητέον. Ὅτι μὲν οὖν ἡ τῆς αἰσθήσεως ἀρχὴ γίνεται ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ μέρους τοῖς ζῴοις ἀφ’ οὗπερ καὶ ἡ τῆς κινήσεως, διώρισται πρότερον ἐν ἑτέροις. Αὕτη δ’ ἐστὶ τριῶν διωρισμένων τόπων ὁ μέσος κεφαλῆς καὶ τῆς κάτω κοιλίας. Τοῖς μὲν οὖν ἐναίμοις τοῦτ’ ἐστὶ τὸ περὶ τὴν καρδίαν μέρος· πάντα γὰρ τὰ ἔναιμα καρδίαν ἔχει, καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως καὶ τῆς αἰσθήσεως τῆς κυρίας ἐντεῦθέν ἐστιν. Τῆς μὲν οὖν κινήσεως φανερὸν ὅτι καὶ ἡ τοῦ πνεύματος ἀρχὴ καὶ ὅλως ἡ τῆς καταψύξεώς ἐστιν ἐνταῦθα, καὶ τὸ ἀναπνεῖν τε καὶ τὸ ὑγρῷ καταψύχεσθαι πρός γε σωτηρίαν τοῦ ἐν τούτῳ τῷ μορίῳ θερμοῦ ἡ φύσις πεπόρικεν. Ῥηθήσεται δὲ περὶ αὐτῆς ὕστερον καθ’ αὑτήν. Τοῖς δ’ ἀναίμοις καὶ τοῖς ἐντόμοις καὶ μὴ δεχομένοις πνεῦμα ἐν τῷ ἀνάλογον τὸ σύμφυτον πνεῦμα ἀναφυσώμενον καὶ συνιζάνον φαίνεται. Δῆλον δὲ τοῦτο ἐπὶ τῶν ὁλοπτέρων, οἷον σφηκῶν καὶ μελισσῶν, καὶ ἐν ταῖς μυίαις καὶ ὅσα τοιαῦτα. Ἐπεὶ δὲ κινεῖν μέν τι ἢ ποιεῖν ἄνευ ἰσχύος ἀδύνατον, ἰσχὺν δὲ ποιεῖ ἡ τοῦ πνεύματος κάθεξις, τοῖς μὲν εἰσφερομένοις ἡ θύραθεν, τοῖς δὲ μὴ ἀναπνέουσιν ἡ σύμφυτος. Διὸ καὶ βομβοῦντα φαίνεται τὰ πτερωτά, ὅταν κινῆται, τῇ τρίψει τοῦ πνεύματος προσπίπτοντος πρὸς τὸ ὑπόζωμα τῶν ὁλοπτέρων. Κινεῖται δὲ πᾶν αἰσθήσεώς τινος γινομένης, ἢ οἰκείας ἢ ἀλλοτρίας, ἐν τῷ πρώτῳ αἰσθητηρίῳ. Εἰ δ’ ἐστὶν ὁ ὕπνος καὶ ἡ ἐγρήγορσις πάθη τοῦ μορίου τούτου, ἐν ᾧ μὲν τόπῳ καὶ ἐν ᾧ μορίῳ πρώτῳ γίνεται ὁ ὕπνος καὶ ἡ ἐγρήγορσις, φανερόν. Κινοῦνται δ’ ἔνιοι καθεύδοντες καὶ ποιοῦσι πολλὰ ἐγρηγορικά, οὐ μέντοι ἄνευ φαντάσματος καὶ αἰσθήσεώς τινος· τὸ γὰρ ἐνύπνιόν ἐστιν αἴσθημα τρόπον τινά. Λεκτέον δὲ περὶ αὐτῶν ὕστερον. Διότι δὲ τὰ μὲν ἐνύπνια μνημονεύουσιν ἐγερθέντες, τὰς δ’ ἐγρηγορικὰς πράξεις οὐ μνημονεύουσιν, ἐν τοῖς προβληματικοῖς εἴρηται.

33. Bölüm

Söylenenlerden sonra sırada şunu ele almak var: uyanıklık ve uyku hâli hangi süreçlerle ve nereden başlar? Açıktır ki hayvan, his sahibi olduğu andan itibaren besin almak ve büyümek zorundadır. Bütün hayvanlarda son besin, kanlılarda kanın tabiatı, kansızlarda ona karşılık düşen şeydir; kanın yeri damarlardır, damarların ilkesi de kalptir; bu, anatomik incelemelerden açıktır. Dışarıdan gelen besin onu alan yerlere girdiğinde damarlara doğru bir buğulanma meydana gelir; buğulanma orada değişerek kana dönüşür ve ilkeye doğru ilerler.

3

Ἐχόμενον δὲ τῶν εἰρημένων ἐστὶν ἐπελθεῖν τίνων γινομένων καὶ πόθεν ἡ ἀρχὴ τοῦ πάθους γίγνεται, τοῦ τ’ ἐγρηγορέναι καὶ τοῦ καθεύδειν. Φανερὸν δὴ ὅτι ἐπεὶ ἀναγκαῖον τῷ ζῴῳ, ὅταν αἴσθησιν ἔχῃ, τότε πρῶτον τροφήν τε λαμβάνειν καὶ αὔξησιν, τροφὴ δ’ ἐστὶ πᾶσιν ἡ ἐσχάτη τοῖς μὲν ἐναίμοις ἡ τοῦ αἵματος φύσις τοῖς δ’ ἀναίμοις τὸ ἀνάλογον, τόπος δὲ τοῦ αἵματος αἱ φλέβες, τούτων δ’ ἀρχὴ ἡ καρδία· φανερὸν δὲ τὸ λεχθὲν ἐκ τῶν ἀνατομῶν. Τῆς

s294Bunlar hakkında beslenme üzerine yazdıklarımızda konuşuldu; şimdi ise, hareketin ilkelerini görmek ve his parçası neye uğradığında uyanıklığın ve uykunun meydana geldiğini anlamak için bunları yeniden ele almalıyız. Çünkü uyku, söylendiği gibi, his yetisinin herhangi bir güçsüzlüğü değildir; kendinden geçme, bir tür boğulma ve bayılma da böyle bir güçsüzlük meydana getirir. Hatta şiddetle bayılan bazı kimselerde tahayyül de meydana gelmiştir. Bu bir aporia doğurur: bayılan biri uykuya dalabiliyorsa, bu imge de bir düş olabilir. Çok derin bayılıp ölmüş sanılan kimselerin anlattığı birçok şey vardır; bunların hepsi hakkında aynı açıklamanın geçerli olduğunu kabul etmeliyiz. Ama söylediğimiz gibi, uyku his yetisinin her türlü güçsüzlüğü değildir; bu hâl besinden doğan buğulanmadan meydana gelir. Çünkü buğulanan şeyin bir noktaya kadar itilmesi, sonra da Euripos'un akıntısı gibi geri dönüp yön değiştirmesi zorunludur. Her hayvandaki sıcak doğal olarak yukarı doğru gider; yukarıdaki bölgelere ulaştığında ise toplu hâlde geri dönüp aşağı iner. Bu yüzden uyku en çok yemekten sonra gelir; çünkü o zaman toplu hâlde çok miktarda nem ve cisimsi madde yukarı çıkar. Bu madde orada durduğunda başı ağırlaştırır ve uyuklatır; aşağı meyledip geri dönerek sıcağı ittiğinde ise uyku gelir ve hayvan uyur. Uyutucu maddeler de bunun işaretidir: hepsi, içilenler de yenenler de, haşhaş, adamotu, şarap, delice, baş ağırlığı yapar.

s294

μὲν οὖν θύραθεν τροφῆς εἰσιούσης εἰς τοὺς δεκτικοὺς τόπους γίνεται ἡ ἀναθυμίασις εἰς τὰς φλέβας, ἐκεῖ δὲ μεταβάλλουσα ἐξαιματοῦται καὶ πορεύεται ἐπὶ τὴν ἀρχήν. Εἴρηται δὲ περὶ τούτων ἐν τοῖς περὶ τροφῆς· νῦν δ’ ἀναληπτέον ὑπὲρ αὐτῶν τούτου χάριν, ὅπως τὰς ἀρχὰς τῆς κινήσεως θεωρήσωμεν, καὶ τί πάσχοντος τοῦ μορίου τοῦ αἰσθητικοῦ συμβαίνει ἡ ἐγρήγορσις καὶ ὁ ὕπνος. Οὐ γάρ ἐστιν ὁ ὕπνος ἡτισοῦν ἀδυναμία τοῦ αἰσθητικοῦ, καθάπερ εἴρηται· καὶ γὰρ ἔκνοια καὶ πνιγμός τις καὶ λιποψυχία ποιεῖ τὴν τοιαύτην ἀδυναμίαν. Ἤδη δὲ γεγένηταί τισι καὶ φαντασίᾳ λιποψυχήσασιν ἰσχυρῶς. Τοῦτο μὲν οὖν ἔχει τινὰ ἀπορίαν· εἰ γὰρ ἐνδέχεται καταδαρθεῖν τὸν λιποψυχήσαντα, ἐνδέχοιτ’ ἂν ἐνύπνιον εἶναι καὶ τὸ φάντασμα. Πολλὰ δ’ ἐστὶν ἃ λέγουσιν οἱ σφόδρα λιποψυχήσαντες καὶ δόξαντες τεθνάναι· περὶ ὧν τὸν αὐτὸν λόγον ὑποληπτέον εἶναι πάντων. Ἀλλὰ γὰρ ὥσπερ εἴπομεν, οὐκ ἔστιν ὁ ὕπνος ἀδυναμία πᾶσα τοῦ αἰσθητικοῦ, ἀλλ’ ἐκ τῆς περὶ τὴν τροφὴν ἀναθυμιάσεως γίνεται τὸ πάθος τοῦτο· ἀναγκαῖον γὰρ τὸ ἀναθυμιώμενον μέχρι του ὠθεῖσθαι, εἶτ’ ἀντιστρέφειν καὶ μεταβάλλειν καθάπερ εὔριπον. Τὸ δὲ θερμὸν ἑκάστου τῶν ζῴων πρὸς τὸ ἄνω πέφυκε φέρεσθαι· ὅταν δ’ ἐν τοῖς ἄνω τόποις γένηται, ἀθρόον πάλιν ἀντιστρέφει καὶ καταφέρεται. Διὸ μάλιστα γίνονται ὕπνοι ἀπὸ τῆς τροφῆς· ἀθρόον γὰρ πολὺ τότε ὑγρὸν καὶ τὸ σωματῶδες ἀναφέρεται. Ἱστάμενον μὲν οὖν βαρύνει καὶ ποιεῖ νυστάζειν· ὅταν δὲ ῥέψῃ κάτω καὶ ἀντιστρέψαν ἀπώσῃ τὸ θερμόν, τότε γίνεται ὁ ὕπνος καὶ τὸ ζῷον καθεύδει. Σημεῖον δὲ τούτων καὶ τὰ ὑπνωτικά· πάντα γὰρ καρηβαρίαν ποιεῖ, καὶ τὰ ποτὰ καὶ

s295Uykuya dalanlar ve uyuklayanlar da bunu yaşıyor gibi görünür, başlarını ve göz kapaklarını kaldıramazlar. Uyku en çok yemekten sonra böyledir; çünkü yiyeceklerden gelen buğulanma boldur. Bazı yorgunluklardan sonra da böyledir: yorgunluk eritir, erimiş madde de, soğuk olmadıkça, sindirilmemiş besin gibi olur. Bazı hastalıklar da aynısını yapar: nemli ve sıcak artıktan doğanlar, mesela ateşlilerde ve uyuşukluk hastalığında olduğu gibi. Bir de ilk yaş: küçük çocuklar çok uyur, çünkü bütün besinleri yukarı gider. İşareti, ilk yaşta üst kısımların büyüklüğünün alt kısımlarınkini aşmasıdır; çünkü büyüme üst kısımlarda olur. Sara nöbetleri de aynı sebepten meydana gelir: uyku saraya benzer, bir bakıma uyku bir saradır. Bu yüzden birçok kişide bu hastalık uyurken başlar; uyurken nöbete yakalanırlar, uyanıkken yakalanmazlar. Çünkü pneuma çok miktarda yukarı çıktığında, yeniden inerken damarları şişirir ve soluk almanın gerçekleştiği kanalı sıkıştırır. Bu yüzden şarap küçük çocuklara da sütannelere de yaramaz (çocukların kendilerinin içmesiyle sütannelerinin içmesi arasında belki hiçbir fark yoktur); sulandırılmış ve az içmeleri gerekir; çünkü şarap pneuma doludur, siyah şarap daha da çok. Küçük çocukların üst kısımları besinle öyle doludur ki beş aylıkken boyunlarını bile çeviremezler; çünkü çok sarhoş olanlarda olduğu gibi, çok miktarda nem yukarı çıkar. Embriyoların ilk başta rahimde hareketsiz durmasının sebebinin de bu hâl olması makuldür. Genel olarak, damarları belirgin olmayanlar, cüce yapılılar ve başı büyük olanlar uykuya düşkündür: birincilerin damarları dardır, dolayısıyla inen nem kolayca akıp geçemez; cüce yapılılarda ve başı büyük olanlarda ise yukarı doğru güçlü bir atılım ve bol buğulanma vardır.

s295

τὰ βρωτά, μήκων, μανδραγόρας, οἶνος, αἶραι. Καὶ καταφερόμενοι καὶ νυστάζοντες τοῦτο δοκοῦσι πάσχειν, καὶ ἀδυνατοῦσιν αἴρειν τὴν κεφαλὴν καὶ τὰ βλέφαρα. Καὶ μετὰ τὰ σῖτα μάλιστα τοιοῦτος ὁ ὕπνος· πολλὴ γὰρ ἡ ἀπὸ τῶν σιτίων ἀναθυμίασις. Ἔτι δ’ ἐκ κόπων ἐνίων· ὁ μὲν γὰρ κόπος συντηκτικόν, τὸ δὲ σύντηγμα γίνεται ὥσπερ τροφὴ ἄπεπτος, ἂν μὴ ψυχρὸν ᾖ. Καὶ νόσοι δέ τινες ταὐτὸ τοῦτο ποιοῦσιν, ὅσαι ἀπὸ περιττώματος ὑγροῦ καὶ θερμοῦ, οἷον συμβαίνει τοῖς πυρέττουσι καὶ ἐν τοῖς ληθάργοις. Ἔτι δ’ ἡ πρώτη ἡλικία· τὰ γὰρ παιδία καθεύδει σφόδρα διὰ τὸ τὴν τροφὴν ἄνω φέρεσθαι πᾶσαν. Σημεῖον δὲ τὸ ὑπερβάλλειν τὸ μέγεθος τῶν ἄνω πρὸς τὰ κάτω κατὰ τὴν πρώτην ἡλικίαν, διὰ τὸ ἐπὶ ταῦτα γίνεσθαι τὴν αὔξησιν. Διὰ ταύτην δὲ τὴν αἰτίαν καὶ ἐπιληπτικὰ γίνεται· ὅμοιον γὰρ ὁ ὕπνος ἐπιλήψει, καὶ ἔστι τρόπον τινὰ ὁ ὕπνος ἐπίληψις. Διὸ καὶ συμβαίνει πολλοῖς ἡ ἀρχὴ τούτου τοῦ πάθους καθεύδουσιν, καὶ καθεύδοντες μὲν ἁλίσκονται, ἐγρηγορότες δ’ οὔ· ὅταν γὰρ πολὺ φέρηται τὸ πνεῦμα ἄνω, καταβαῖνον πάλιν τὰς φλέβας ὀγκοῖ, καὶ συνθλίβει τὸν πόρον δι’ οὗ ἡ ἀναπνοὴ γίνεται. Διὸ τοῖς παιδίοις οὐ συμφέρουσιν οἱ οἶνοι, οὐδὲ ταῖς τίτθαις (διαφέρει γὰρ ἴσως οὐδὲν αὐτὰ πίνειν ἢ τὰς τίτθας), ἀλλὰ δεῖ πίνειν ὑδαρῆ καὶ ὀλίγον· πνευματῶδες γὰρ ὁ οἶνος, καὶ τούτου μᾶλλον ὁ μέλας. Οὕτω δὲ τὰ ἄνω πλήρη τῆς τροφῆς τοῖς παιδίοις, ὥστε πέντε μηνῶν οὐδὲ στρέφουσι τὸν αὐχένα· ὥσπερ γὰρ τοῖς σφόδρα μεθύουσιν, ὑγρότης ἀναφέρεται πολλή. Εὔλογον δὲ τοῦτ’ εἶναι τὸ πάθος αἴτιον καὶ τοῦ ἠρεμεῖν ἐν ταῖς μήτραις τὰ ἔμβρυα τὸ πρῶτον. Καὶ τὸ ὅλον δὲ φίλυπνοι οἱ

s296Damarları belirgin olanlar ise, damarları kolay aktığı için, karşıt yönde başka bir hâlleri yoksa uykucu değildir. Melankolikler de değildir: iç bölgeleri soğumuştur, bu yüzden onlarda buğulanma çok olmaz. Sert yapılı oldukları hâlde obur olmalarının sebebi de budur: bedenleri sanki hiçbir şeyden yararlanmamış gibi durur. Kara safra tabiatça soğuk olduğu için beslenme bölgesini de, bu tür bir artığın kuvve hâlinde bulunduğu öteki parçaları da soğutur. Dolayısıyla söylenenlerden açıktır ki uyku, söylenen sebepten dolayı sıcağın içeri toplanması ve tabiî bir karşılıklı yer değiştirmedir. Bu yüzden uyuyanın içinde çok hareket olur. Sıcağın çekildiği yer soğur ve soğuma yüzünden göz kapakları düşer. Üst kısımlar ve dış kısımlar soğumuştur, iç ve alt kısımlar ise sıcaktır; mesela ayakların çevresi ve iç kısımlar.

Ama şöyle bir aporia doğabilir: uyku en güçlü hâliyle yemekten sonra gelir, şarap ve bu türden sıcaklık taşıyan başka şeyler de uyutucudur. Oysa uykunun bir soğuma, uyumanın sebeplerinin ise sıcak olması makul değildir. Acaba karın boşken sıcak olup dolduğunda hareket yüzünden soğuduğu gibi, buğulanma yukarı çıktığında baştaki kanallar ve bölgeler de mi soğur? Yoksa üzerine sıcak su dökülenlerde birden bir ürperme olması gibi, orada da sıcak yükselince soğuk toplanıp soğutur, tabiî sıcağı da güçsüz bırakıp geri çekilmeye mi zorlar?

s296

ἀδηλόφλεβοι καὶ οἱ νανώδεις καὶ οἱ μεγαλοκέφαλοι· τῶν μὲν γὰρ αἱ φλέβες στεναί, ὥστ’ οὐ ῥᾴδιον διαρρεῖν κατιὸν τὸ ὑγρόν, τοῖς δὲ νανώδεσι καὶ μεγαλοκεφάλοις ἡ ἄνω ὁρμὴ πολλὴ καὶ ἀναθυμίασις. Οἱ δὲ φλεβώδεις οὐχ ὑπνωτικοὶ δι’ εὔροιαν τῶν φλεβῶν, ἂν μή τι ἄλλο πάθος ἔχωσιν ὑπεναντίον. Οὐδ’ οἱ μελαγχολικοί· κατέψυκται γὰρ ὁ εἴσω τόπος, ὥστ’ οὐ γίνεται πλῆθος αὐτοῖς ἀναθυμιάσεως. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ βρωτικοὶ σκληροὶ ὄντες· ὥσπερ γὰρ οὐδὲν ἀπολελαυκότα διάκειται τὰ σώματα αὐτοῖς. Ἡ δὲ μέλαινα χολὴ φύσει ψυχρὰ οὖσα καὶ τὸν θρεπτικὸν τόπον ψυχρὸν ποιεῖ καὶ τἆλλα μόρια, ὅπου ἂν ὑπάρχῃ δυνάμει τὸ τοιοῦτον περίττωμα. Ὥστε φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι ὁ ὕπνος ἐστὶ σύνοδός τις τοῦ θερμοῦ εἴσω καὶ ἀντιπερίστασις φυσικὴ διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν. Διὸ πολλὴ ἡ κίνησις τοῦ ὑπνοῦντος. Ὅθεν δ’ ἐκλείπει, καταψύχεται, καὶ διὰ ψύξιν καταπίπτει τὰ βλέφαρα. Καὶ τὰ μὲν ἄνω κατέψυκται καὶ τὰ ἔξω, τὰ δ’ ἐντὸς καὶ τὰ κάτω θερμά, οἷον τὰ περὶ τοὺς πόδας καὶ τὰ εἴσω. Καίτοι τις ἀπορήσειεν ἄν, ὅτι μετὰ τὰ σιτία ἰσχυρότατος ὁ ὕπνος γίνεται, καὶ ἔστιν ὑπνωτικὰ οἶνος καὶ ἄλλα θερμότητας ἔχοντα τοιαύτας. Ἔστι δ’ οὐκ εὔλογον τὸν μὲν ὕπνον εἶναι κατάψυξιν, τὰ δ’ αἴτια τοῦ καθεύδειν θερμά. Πότερον οὖν τοῦτο συμβαίνει ὅτι ὥσπερ ἡ κοιλία κενὴ μὲν οὖσα θερμή ἐστιν, ἡ δὲ πλήρωσις αὐτὴν καταψύχει διὰ τὴν κίνησιν, οὕτω καὶ οἱ ἐν τῇ κεφαλῇ πόροι καὶ τόποι καταψύχονται ἀναφερομένης τῆς ἀναθυμιάσεως; Ἢ ὥσπερ τοῖς προσχεομένοις τὸ θερμὸν

s297Ayrıca çok miktarda besin girdiğinde, sıcak onu yukarı taşırken, üstüne odun konan ateş gibi soğur, ta ki besin sindirilinceye kadar. Çünkü uyku, söylendiği gibi, cisimsi madde sıcak tarafından damarlar yoluyla başa taşındığında meydana gelir. Sıcak artık taşıyamadığında, yukarı taşınan madde çokluğuyla ona ağır bastığında, madde yeniden geri itilir ve aşağı akar. Bu yüzden insanlar, yukarı taşıyan sıcak çekildiğinde yere yığılır (çünkü hayvanlardan yalnız insan diktir); bu madde üzerlerine çöktüğünde önce kendinden geçme, sonra tahayyül meydana getirir. Yoksa şimdi söylenen çözümler soğumanın nasıl meydana geldiğine dair mümkün açıklamalardır, ama asıl belirleyici olan, başka yerde söylendiği gibi, beyin çevresindeki bölgedir. Beyin bedendeki her şeyin en soğuğudur; beyni olmayanlarda ise ona karşılık düşen parça. Güneşin sıcaklığıyla buharlaşan nem, yukarıdaki bölgeye ulaştığında oranın soğukluğu yüzünden soğuyup yoğunlaşarak yeniden su olur ve aşağı iner; aynı şekilde sıcak beyne doğru yükselirken artık niteliğindeki buğulanma balgama dönüşür (bu yüzden nezlelerin baştan geldiği görülür), besleyici ve hastalık yapmayan buğulanma ise yoğunlaşarak aşağı iner ve sıcağı soğutur. Beyin çevresindeki damarların inceliği ve darlığı da beynin soğumasına ve buğulanmayı kolayca almamasına katkıda bulunur.

s297

ἐξαίφνης φρίκη γίνεται, κἀκεῖ ἀνιόντος τοῦ θερμοῦ ἀθροιζόμενον τὸ ψυχρὸν καταψύχει, καὶ τὸ κατὰ φύσιν θερμὸν ποιεῖ ἐξαδυνατεῖν καὶ ὑποχωρεῖν; Ἔτι δὲ πολλῆς ἐμπιπτούσης τροφῆς, ἣν ἀνάγει τὸ θερμόν, ὥσπερ τὸ πῦρ ἐπιτιθεμένων τῶν ξύλων, καταψύχεται, ἕως ἂν καταπεφθῇ. Γίνεται γὰρ ὁ ὕπνος, ὥσπερ εἴρηται, τοῦ σωματώδους ἀναφερομένου ὑπὸ τοῦ θερμοῦ διὰ τῶν φλεβῶν πρὸς τὴν κεφαλήν. Ὅταν δὲ μηκέτι δύνηται, ἀλλὰ τῷ πλήθει ὑπερβάλλῃ τὸ ἀναχθέν, πάλιν ἀνταπωθεῖται καὶ κάτω ῥεῖ. Διὸ καταπίπτουσί τε ὑποσπωμένου τοῦ θερμοῦ τοῦ ἀνάγοντος οἱ ἄνθρωποι (μόνον γὰρ ὀρθὸν τῶν ζῴων), καὶ ἐπιπεσὸν μὲν ἔκνοιαν ποιεῖ, ὕστερον δὲ φαντασίαν. Ἢ αἱ μὲν νῦν λεγόμεναι λύσεις ἐνδεχόμεναι μέν εἰσι τοῦ γίνεσθαι τὴν κατάψυξιν· οὐ μὴν ἀλλὰ κύριός γ’ ἐστὶν ὁ τόπος ὁ περὶ τὸν ἐγκέφαλον, ὥσπερ ἐν ἄλλοις εἴρηται. Πάντων δ’ ἐστὶ τῶν ἐν τῷ σώματι ψυχρότατον ὁ ἐγκέφαλος, τοῖς δὲ μὴ ἔχουσι τὸ ἀνάλογον τούτῳ μόριον. Ὥσπερ οὖν τὸ ἀπατμίζον ὑγρὸν ὑπὸ τῆς τοῦ ἡλίου θερμότητος, ὅταν ἔλθῃ εἰς τὸν ἄνω τόπον, διὰ τὴν ψυχρότητα αὐτοῦ καταψύχεται καὶ συστὰν καταφέρεται γενόμενον πάλιν ὕδωρ, οὕτως ἐν τῇ ἀναφορᾷ τοῦ θερμοῦ τῇ πρὸς τὸν ἐγκέφαλον ἡ μὲν περιττωματικὴ ἀναθυμίασις εἰς φλέγμα συνέρχεται (διὸ καὶ οἱ κατάρροι φαίνονται γιγνόμενοι ἐκ τῆς κεφαλῆς), ἡ δὲ τρόφιμος καὶ μὴ νοσώδης καταφέρεται συνισταμένη καὶ καταψύχει τὸ θερμόν. Πρὸς δὲ τὸ καταψύχεσθαι καὶ μὴ δέχεσθαι

s298Buğulanma sıcaklıkça ağır bastığı hâlde soğumanın sebebi budur. Hayvan, sindirim tamamlanıp çevreden dar bir yere sıkıştırılmış bol sıcaklık üstün geldiğinde ve daha cisimsi kanla en saf kan birbirinden ayrıldığında uyanır. En ince ve en saf kan baştakidir, en koyu ve en bulanık kan ise alt kısımlardakidir. Bütün kanın ilkesi, hem burada hem başka yerlerde söylendiği gibi, kalptir. Kalpteki odacıklardan ortadaki, iki yandakinin ortağıdır; yandakilerin her biri iki damardan birinden, büyük damar denenden ve aorttan kan alır; ayrışma ortadakinde olur. Ama bunları ayrıntılı olarak belirlemek başka bir incelemeye daha uygundur. Besin alındıktan sonra kan daha karışık hâle geldiği için uyku gelir, ta ki kanın daha saf kısmı yukarıya, daha bulanık kısmı aşağıya ayrılıncaya kadar; bu olunca hayvanlar besinden gelen ağırlıktan kurtulup uyanır. Böylece uyumanın sebebinin ne olduğu söylendi: doğuştan gelen sıcak tarafından yukarı taşınan cisimsi maddenin ilk duyu organına doğru toplu hâlde karşılıklı yer değiştirmesidir. Uykunun ne olduğu da söylendi: ilk duyu organının fiil hâline geçemeyecek şekilde tutulmasıdır. Uyku zorunluluktan meydana gelir (çünkü onu meydana getiren şeyler olmadan hayvan var olamaz), ama korunma için vardır; çünkü dinlenme korur.

s298

ῥᾳδίως τὴν ἀναθυμίασιν συμβάλλεται καὶ ἡ λεπτότης καὶ ἡ στενότης τῶν περὶ τὸν ἐγκέφαλον φλεβῶν. Τῆς μὲν οὖν καταψύξεως τοῦτ’ ἐστὶν αἴτιον, καίπερ τῆς ἀναθυμιάσεως ὑπερβαλλούσης τῇ θερμότητι. Ἐγείρεται δ’, ὅταν πεφθῇ καὶ κρατήσῃ ἡ συνεωσμένη θερμότης ἐν ὀλίγῳ πολλὴ ἐκ τοῦ περιεστῶτος, καὶ διακριθῇ τό τε σωματωδέστερον αἷμα καὶ τὸ καθαρώτατον. Ἔστι δὲ λεπτότατον μὲν αἷμα καὶ καθαρώτατον τὸ ἐν τῇ κεφαλῇ, παχύτατον δὲ καὶ θολερώτατον τὸ ἐν τοῖς κάτω μέρεσιν. Παντὸς δὲ τοῦ αἵματος ἀρχή, ὥσπερ εἴρηται καὶ ἐνταῦθα καὶ ἐν ἄλλοις, ἡ καρδία. Τῶν δ’ ἐν τῇ καρδίᾳ ἑκατέρας τῆς θαλάμης κοινὴ ἡ μέση· ἐκείνων δ’ ἑκατέρα δέχεται ἐξ ἑκατέρας τῆς φλεβός, τῆς τε μεγάλης καλουμένης καὶ τῆς ἀορτῆς· ἐν δὲ τῇ μέσῃ γίνεται ἡ διάκρισις. Ἀλλὰ τὸ μὲν διορίζειν περὶ τούτων ἑτέρων ἐστὶ λόγων οἰκειότερον. Διὰ δὲ τὸ γίνεσθαι ἀδιακριτώτερον τὸ αἷμα μετὰ τὴν τῆς τροφῆς προσφορὰν ὁ ὕπνος γίνεται, ἕως ἂν διακριθῇ τοῦ αἵματος τὸ μὲν καθαρώτερον εἰς τὰ ἄνω, τὸ δὲ θολερώτερον εἰς τὰ κάτω· ὅταν δὲ τοῦτο συμβῇ, ἐγείρονται ἀπολυθέντα τοῦ ἐκ τῆς τροφῆς βάρους. Τί μὲν οὖν τὸ αἴτιον τοῦ καθεύδειν, εἴρηται, ὅτι ἡ ὑπὸ τοῦ σωματώδους τοῦ ἀναφερομένου ὑπὸ τοῦ συμφύτου θερμοῦ ἀντιπερίστασις ἀθρόως ἐπὶ τὸ πρῶτον αἰσθητήριον· καὶ τί ἐστιν ὁ ὕπνος, ὅτι τοῦ πρώτου αἰσθητηρίου κατάληψις πρὸς τὸ μὴ δύνασθαι ἐνεργεῖν, ἐξ ἀνάγκης μὲν γινόμενος (οὐ γὰρ ἐνδέχεται ζῷον εἶναι μὴ συμβαινόντων τῶν ἀπεργαζομένων αὐτό,) ἕνεκα δὲ σωτηρίας· σώζει γὰρ ἡ ἀνάπαυσις.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…