Kavram
Dynamis (δύναμις)
- Yunanca
- δύναμις (dynamis) · δυνατόν · δύνασθαι
- Latince
- potentia, potestas, vis; (Aristoteles çevirilerinde) potentia
- Almanca
- Vermögen, Kraft, Macht; Möglichkeit (Aristoteles)
- Fransızca
- puissance, pouvoir, capacité
- İngilizce
- power, potentiality
- Türkçe
- güç / kuvvet / kudret / imkân
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte dynamis bir şeyi yapabilme gücü, askeri güç, bir ilacın ya da besinin etkisidir. Hekimlik yazılarında bir maddenin "neyi yapabildiği" onun dynamis'idir (sıcak/soğuk, kurutucu/nemlendirici). Platon bu tıbbi-işlevsel anlamı genelleştirir: Kratylos'ta adın ve harfin dynamis'i, onun gösterme işlevidir; Theaitetos 156a'da "gizli öğreti" her şeyi etkimek ve maruz kalmak güçlerinin karşılaşmasından doğmuş sayar. Sofist 247d–e'de Elealı Yabancı, "daha iyi hâle getirilmiş" maddecilere (ruhu ve erdemleri tümüyle bedensel sayamayan topraktan doğmuşlara) hem bedenli hem bedensiz şeylere ortak olan "var olma" ölçütü olarak şunu önerir: en küçük ölçüde, bir kez bile olsa etkime ya da maruz kalma gücüne sahip olan her şey gerçekten vardır; "varolanlar güçten başka bir şey değildir". 248c'de eidos dostları bu ölçütü oluşa (genesis) uygular, ousia'ya uygulamaz; Yabancı ise bilinmenin bir maruz kalma olduğunu, dolayısıyla bilinen ousia'nın bir biçimde "devindiğini" (248d–e) ve tam anlamıyla varolanda devinim, yaşam, psykhē ve phronēsis bulunması gerektiğini (248e–249b) çıkarır. 251e'den itibaren dynamis cinslerin birbirine karışabilme gücü, dynamis koinōnias olarak ikinci bir teknik işlev kazanır. Aristoteles dynamis'i energeia ile çiftleştirerek "olanak/güç–edim" öğretisini kurar (Metaph. Θ); Yeni Platoncularda dynamis Bir'den taşan üretici güçtür (Plotinos Enn. III 8.10 "her şeyin gücü").
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | beden gücü, savaş gücü | Il. 8.294, 13.786 |
| MÖ 5. yy | Hippokrates külliyatı | ilacın/besinin etkisi, niteliklerin işlevsel gücü | De vetere medicina 14–22 |
| MÖ 4. yy | Platon | adın/harfin gücü (Kratylos); matematik "kuvvet" (Theaitetos 147d); etkime/maruz kalma gücü (Theaitetos 156a); varolanın sınırı = güç, ortaklık gücü (Sofist); epistēmē ve doxa birer güç (Devlet V) | Kratylos 393e–394c; Theaitetos 147d–148b, 156a; Sofist 247d–e, 248b–c, 251e, 252d, 254c; Devlet 477c–d |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | dynamis / energeia: olanak ve edim; etkin ve edilgin güç; "güç" ilk anlamı "başka bir şeyde değişimin ilkesi" | Metaph. Δ 12, Θ 1–9 |
| MS 3. yy | Plotinos | Bir = "her şeyin gücü" (dynamis pantōn), üretici taşma | Enn. III 8.10; V 4.2 |
| Ortaçağ | Thomas Aquinas | potentia activa / passiva; actus purus | S.Th. I q.25 |
| MS 20. yy | Heidegger | Aristoteles dynamis'inin "yetenek" (Vermögen) olarak yeniden okunması | Aristoteles, Metaphysik Θ 1–3 (GA 33, 1931) |
Dönüşüm: Beden ve ordu gücünden (Homeros) tıbbi-işlevsel "etki"ye (Hippokrates), oradan Platon'da ontolojik bir ölçüte (Sofist 247e: var olmak = güç sahibi olmak) ve cinsler arası karışabilirliğe (dynamis koinōnias) geçer; Aristoteles'te modal "olanak" (edimin karşıtı, dolayısıyla eksik olan) anlamına kayar — Platon'da varlığın işareti olan dynamis, Aristoteles'te henüz gerçekleşmemişliğin işareti olur (değer işareti tersine döner). Plotinos'ta yeniden en yüksek ilkenin üretici gücü olarak yükselir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | δύναμις, -εως (dynamis) | δύναμαι "yapabilmek, gücü yetmek" fiilinden; Homeros'ta beden gücü, ordu gücü. Hekimlikte (Hippokrates külliyatı) ilacın, besinin "etkisi". Platon'da: Kratylos 393e–394c harfin ve adın "gücü" (anlam-işlev); Theaitetos 147d–148b matematik "kuvvet" (kök); Theaitetos 156a etkimek/maruz kalmak gücü; Sofist 247d–e: varolanın sınırı (horos) = etkime ya da maruz kalma gücü; 248c eidos dostlarına karşı; 251e–254c dynamis koinōnias (ortaklık gücü) cinslerin birbiriyle karışabilirliği. Devlet V 477c–d epistēmē ve doxa "güç" olarak. |
| Latince | potentia, vis, potestas | Cicero vis; Ortaçağ Aristoteles çevirilerinde potentia (karşıtı actus = energeia); Ficino Sofist 247e: potentia. |
| Almanca / Fransızca | Vermögen, Kraft; puissance, pouvoir | Schleiermacher Sofist 247e Vermögen; Apelt Kraft; Diès puissance; Cordero pouvoir. |
| İngilizce | power, potentiality |
Türkçe karşılığı
güç (dynamis). güç: Kratylos 393e'den beri projenin kararı; Sofist 247e'de "varolanlar güçten başka bir şey değildir" cümlesini doğal Türkçeyle verir. kuvvet: Theaitetos 147d–148b matematik bağlamına ayrıldı (Osmanlı-Türkçe matematik terimi). kudret: Tanzimat metinlerinde tanrısal güç çağrışımı; kullanılmadı. imkân / olanak: Aristotelesçi dynamis–energeia ikiliğinin çevirisi; Platon'a geriye yansıtır, reddedildi. yeti: psikolojik (Devlet V'te epistēmē/doxa için) düşünülebilir; ileride orada tartılacak.
Sofist 247e'yi "varolanlar güçten başka bir şey değildir" diye çevirmek, Yabancı'nın önerisini etkin bir nedensellik ölçütü (bir şeye etki edebilen ya da etkilenebilen şey vardır) olarak okumayı seçer; "imkân" deseydin cümle Aristotelesçi bir modal tez ("var olan, olabilen şeydir") gibi okunurdu ve 248c–249b'de eidos dostlarına yöneltilen "bilinmek = maruz kalmak" argümanının fiziksel çarpıcılığı kaybolurdu. "Kuvvet" mekanik fizik çağrıştırır (Newtoncu vis), "kudret" tanrısal/siyasi iktidarı. "Güç" hem Kratylos'taki "adın gücü" (anlam-işlev) hem Sofist'teki "ortaklık gücü" (dynamis koinōnias, 251e, 254c) için aynı sözcüğü korur; bu, 247e'deki ontolojik tanımla 251e–254c'deki cinslerin karışabilirliği arasında Platon'un kurduğu sözcüksel bağı Türkçede görünür kılar. Bedeli: 247e tanımının "yalnızca maddeciler için önerilmiş geçici bir sınır" (247e–248a "belki ileride başka bir şey görünür") olduğu, "güç" sözcüğünün kesinliği yüzünden gözden kaçabilir.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde δύναμις = güç (ilk geçişte parantezle dynamis; Kratylos 393e kararı), matematik bağlamda (Theaitetos 147d–148b) kuvvet. Sofist 247e: "herhangi bir güce (dynamis) sahip olan her şey gerçekten vardır ... varolanlar güçten başka bir şey değildir"; ποιεῖν / πάσχειν = etkimek / maruz kalmak (Theaitetos 156a kararı), ποίημα / πάθημα = etki / maruz kalma; δύναμις κοινωνίας = ortaklık gücü (Sofist 251e, 254c). Aristoteles'teki dynamis–energeia çifti ("güç–edim" / "olanak–etkinlik") ayrıca ele alınır. | 5.–6. yy | Pseudo-Dionysios | Tanrı güçtür: her gücü kendinde taşır, aşar, sonsuz güç verir; Tanrı'nın yapamaması (Elymas) yoksunluk değildir | Dionysios, İlahî İsimler VIII |
Atıf ve kaynak notu
Sofist 247e'deki "varolanlar güçten başka bir şey değildir" cümlesinin Platon'un kendi "varlık tanımı" olup olmadığı tartışmalıdır: Yabancı onu yalnızca "şu anda daha iyisini söyleyemeyen" maddecilere önerir ve "belki ileride bize de onlara da başka bir şey görünür" (247e–248a) diye kayıt düşer. Cornford (1935) onu Platon'un ciddi önerisi sayar; Owen ve Moravcsik geçici, diyalektik bir öneri. Kimi yorumcular (Leibniz'den beri) 247e'de "kuvvet ontolojisi"nin öncüsünü görür — bu geriye yansıtmadır. Dynamis'e "olanak/imkân" diye bakmak Aristotelesçi dynamis–energeia ikiliğini Platon'a taşır; Platon'da bu ikilik yoktur.
İlgili kavramlar
- Sofist — 247d–e: varolanın sınırı (horos) olarak güç; 248c–249b: bilinmek bir maruz kalma mıdır? Öyleyse ousia değişmez olabilir mi? 251e–254c: dynamis koinōnias — cinslerin hangileri birbiriyle karışabilir?
- ousia · gignesthai (oluş: eidos dostlarının güç ölçütünü yalnızca oluşa uygulaması) · pathe (maruz kalma, pathēma) · genos (ortaklık gücü) · psyche · nous (249a–b) · aisthesis (Theaitetos 156a etkiyen–maruz kalan) · Aristoteles energeia — ileride ayrı not adayı.
- potentia — Latince karşılığı (potentia, "kudret"; Augustinus, De Trinitate XIII: kudret ve adalet).
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: güç, kuvve, güce, gücü, dynamis, gücünü
Metinlerde işaretlendiği yerler
66 yer · 45 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Parmenides, Fragmanlar28B9
- Empedokles, Fragmanlar31B79 31B110
- Demokritos, Fragmanlar68B142
- Diğer Presokratikler, Alkmaion24B4
- Diğer Presokratikler, Melissos30B7
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B11 44B21
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B15 58B37
- Platon, Sofist247d 265b
- Platon, Devlet Adamı261c 304d 308c
- Platon, Parmenides133d
- Platon, Philebos24b
- Platon, Şölen188d 202e 216c
- Platon, Alkibiades I103a
- Platon, Alkibiades II140b
- Platon, Theages129e
- Platon, Kharmides168b
- Platon, Lakhes192a
- Platon, Protagoras330a 349b
- Platon, Gorgias460a
- Platon, Menon78b
- Platon, Büyük Hippias295e
- Platon, Küçük Hippias375d
- Platon, Ion533d
- Platon, Meneksenos240d
- Platon, Devlet346a 429b 454a 477b 497b 588b
- Platon, Timaios28a
- Platon, Kanunlar643a 686e 720e 791b 829a 892a 918b
- Aristoteles, Önermeler Üzerine9
- Aristoteles, Fizik186a
- Aristoteles, Gök Üzerine275b
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerines178
- Aristoteles, Meteorologika1.3
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.1 2.1
- Aristoteles, Duyum ve Duyulurlar Üzerine3.2
- Aristoteles, Bellek ve Anımsama Üzerines282
- Aristoteles, Uyku ve Uyanıklık Üzerine1
- Aristoteles, Yaşamın Uzunluğu ve Kısalığı Üzerine2
- Aristoteles, Solunum Üzerine8
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihi1.4
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine1.18-1
- Aristoteles, Metafizik1019a10
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1094a
- Pseudo-Dionysios Areopagites, Dionysios Külliyatıs452
- Hegel, Mantık Bilimi111
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri35