İçeriğe geç

Kavram

Dynamis (δύναμις)

Yunanca
δύναμις (dynamis) · δυνατόν · δύνασθαι
Latince
potentia, potestas, vis; (Aristoteles çevirilerinde) potentia
Almanca
Vermögen, Kraft, Macht; Möglichkeit (Aristoteles)
Fransızca
puissance, pouvoir, capacité
İngilizce
power, potentiality
Türkçe
güç / kuvvet / kudret / imkân

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte dynamis bir şeyi yapabilme gücü, askeri güç, bir ilacın ya da besinin etkisidir. Hekimlik yazılarında bir maddenin "neyi yapabildiği" onun dynamis'idir (sıcak/soğuk, kurutucu/nemlendirici). Platon bu tıbbi-işlevsel anlamı genelleştirir: Kratylos'ta adın ve harfin dynamis'i, onun gösterme işlevidir; Theaitetos 156a'da "gizli öğreti" her şeyi etkimek ve maruz kalmak güçlerinin karşılaşmasından doğmuş sayar. Sofist 247d–e'de Elealı Yabancı, "daha iyi hâle getirilmiş" maddecilere (ruhu ve erdemleri tümüyle bedensel sayamayan topraktan doğmuşlara) hem bedenli hem bedensiz şeylere ortak olan "var olma" ölçütü olarak şunu önerir: en küçük ölçüde, bir kez bile olsa etkime ya da maruz kalma gücüne sahip olan her şey gerçekten vardır; "varolanlar güçten başka bir şey değildir". 248c'de eidos dostları bu ölçütü oluşa (genesis) uygular, ousia'ya uygulamaz; Yabancı ise bilinmenin bir maruz kalma olduğunu, dolayısıyla bilinen ousia'nın bir biçimde "devindiğini" (248d–e) ve tam anlamıyla varolanda devinim, yaşam, psykhē ve phronēsis bulunması gerektiğini (248e–249b) çıkarır. 251e'den itibaren dynamis cinslerin birbirine karışabilme gücü, dynamis koinōnias olarak ikinci bir teknik işlev kazanır. Aristoteles dynamis'i energeia ile çiftleştirerek "olanak/güç–edim" öğretisini kurar (Metaph. Θ); Yeni Platoncularda dynamis Bir'den taşan üretici güçtür (Plotinos Enn. III 8.10 "her şeyin gücü").

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8. yy Homeros beden gücü, savaş gücü Il. 8.294, 13.786
MÖ 5. yy Hippokrates külliyatı ilacın/besinin etkisi, niteliklerin işlevsel gücü De vetere medicina 14–22
MÖ 4. yy Platon adın/harfin gücü (Kratylos); matematik "kuvvet" (Theaitetos 147d); etkime/maruz kalma gücü (Theaitetos 156a); varolanın sınırı = güç, ortaklık gücü (Sofist); epistēmē ve doxa birer güç (Devlet V) Kratylos 393e–394c; Theaitetos 147d–148b, 156a; Sofist 247d–e, 248b–c, 251e, 252d, 254c; Devlet 477c–d
MÖ 4. yy Aristoteles dynamis / energeia: olanak ve edim; etkin ve edilgin güç; "güç" ilk anlamı "başka bir şeyde değişimin ilkesi" Metaph. Δ 12, Θ 1–9
MS 3. yy Plotinos Bir = "her şeyin gücü" (dynamis pantōn), üretici taşma Enn. III 8.10; V 4.2
Ortaçağ Thomas Aquinas potentia activa / passiva; actus purus S.Th. I q.25
MS 20. yy Heidegger Aristoteles dynamis'inin "yetenek" (Vermögen) olarak yeniden okunması Aristoteles, Metaphysik Θ 1–3 (GA 33, 1931)

Dönüşüm: Beden ve ordu gücünden (Homeros) tıbbi-işlevsel "etki"ye (Hippokrates), oradan Platon'da ontolojik bir ölçüte (Sofist 247e: var olmak = güç sahibi olmak) ve cinsler arası karışabilirliğe (dynamis koinōnias) geçer; Aristoteles'te modal "olanak" (edimin karşıtı, dolayısıyla eksik olan) anlamına kayar — Platon'da varlığın işareti olan dynamis, Aristoteles'te henüz gerçekleşmemişliğin işareti olur (değer işareti tersine döner). Plotinos'ta yeniden en yüksek ilkenin üretici gücü olarak yükselir.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca δύναμις, -εως (dynamis) δύναμαι "yapabilmek, gücü yetmek" fiilinden; Homeros'ta beden gücü, ordu gücü. Hekimlikte (Hippokrates külliyatı) ilacın, besinin "etkisi". Platon'da: Kratylos 393e–394c harfin ve adın "gücü" (anlam-işlev); Theaitetos 147d–148b matematik "kuvvet" (kök); Theaitetos 156a etkimek/maruz kalmak gücü; Sofist 247d–e: varolanın sınırı (horos) = etkime ya da maruz kalma gücü; 248c eidos dostlarına karşı; 251e–254c dynamis koinōnias (ortaklık gücü) cinslerin birbiriyle karışabilirliği. Devlet V 477c–d epistēmē ve doxa "güç" olarak.
Latince potentia, vis, potestas Cicero vis; Ortaçağ Aristoteles çevirilerinde potentia (karşıtı actus = energeia); Ficino Sofist 247e: potentia.
Almanca / Fransızca Vermögen, Kraft; puissance, pouvoir Schleiermacher Sofist 247e Vermögen; Apelt Kraft; Diès puissance; Cordero pouvoir.
İngilizce power, potentiality

Türkçe karşılığı

güç (dynamis). güç: Kratylos 393e'den beri projenin kararı; Sofist 247e'de "varolanlar güçten başka bir şey değildir" cümlesini doğal Türkçeyle verir. kuvvet: Theaitetos 147d–148b matematik bağlamına ayrıldı (Osmanlı-Türkçe matematik terimi). kudret: Tanzimat metinlerinde tanrısal güç çağrışımı; kullanılmadı. imkân / olanak: Aristotelesçi dynamis–energeia ikiliğinin çevirisi; Platon'a geriye yansıtır, reddedildi. yeti: psikolojik (Devlet V'te epistēmē/doxa için) düşünülebilir; ileride orada tartılacak.

Sofist 247e'yi "varolanlar güçten başka bir şey değildir" diye çevirmek, Yabancı'nın önerisini etkin bir nedensellik ölçütü (bir şeye etki edebilen ya da etkilenebilen şey vardır) olarak okumayı seçer; "imkân" deseydin cümle Aristotelesçi bir modal tez ("var olan, olabilen şeydir") gibi okunurdu ve 248c–249b'de eidos dostlarına yöneltilen "bilinmek = maruz kalmak" argümanının fiziksel çarpıcılığı kaybolurdu. "Kuvvet" mekanik fizik çağrıştırır (Newtoncu vis), "kudret" tanrısal/siyasi iktidarı. "Güç" hem Kratylos'taki "adın gücü" (anlam-işlev) hem Sofist'teki "ortaklık gücü" (dynamis koinōnias, 251e, 254c) için aynı sözcüğü korur; bu, 247e'deki ontolojik tanımla 251e–254c'deki cinslerin karışabilirliği arasında Platon'un kurduğu sözcüksel bağı Türkçede görünür kılar. Bedeli: 247e tanımının "yalnızca maddeciler için önerilmiş geçici bir sınır" (247e–248a "belki ileride başka bir şey görünür") olduğu, "güç" sözcüğünün kesinliği yüzünden gözden kaçabilir.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde δύναμις = güç (ilk geçişte parantezle dynamis; Kratylos 393e kararı), matematik bağlamda (Theaitetos 147d–148b) kuvvet. Sofist 247e: "herhangi bir güce (dynamis) sahip olan her şey gerçekten vardır ... varolanlar güçten başka bir şey değildir"; ποιεῖν / πάσχειν = etkimek / maruz kalmak (Theaitetos 156a kararı), ποίημα / πάθημα = etki / maruz kalma; δύναμις κοινωνίας = ortaklık gücü (Sofist 251e, 254c). Aristoteles'teki dynamis–energeia çifti ("güç–edim" / "olanak–etkinlik") ayrıca ele alınır. | 5.–6. yy | Pseudo-Dionysios | Tanrı güçtür: her gücü kendinde taşır, aşar, sonsuz güç verir; Tanrı'nın yapamaması (Elymas) yoksunluk değildir | Dionysios, İlahî İsimler VIII |

Atıf ve kaynak notu

Sofist 247e'deki "varolanlar güçten başka bir şey değildir" cümlesinin Platon'un kendi "varlık tanımı" olup olmadığı tartışmalıdır: Yabancı onu yalnızca "şu anda daha iyisini söyleyemeyen" maddecilere önerir ve "belki ileride bize de onlara da başka bir şey görünür" (247e–248a) diye kayıt düşer. Cornford (1935) onu Platon'un ciddi önerisi sayar; Owen ve Moravcsik geçici, diyalektik bir öneri. Kimi yorumcular (Leibniz'den beri) 247e'de "kuvvet ontolojisi"nin öncüsünü görür — bu geriye yansıtmadır. Dynamis'e "olanak/imkân" diye bakmak Aristotelesçi dynamis–energeia ikiliğini Platon'a taşır; Platon'da bu ikilik yoktur.

İlgili kavramlar

  • Sofist — 247d–e: varolanın sınırı (horos) olarak güç; 248c–249b: bilinmek bir maruz kalma mıdır? Öyleyse ousia değişmez olabilir mi? 251e–254c: dynamis koinōnias — cinslerin hangileri birbiriyle karışabilir?
  • ousia · gignesthai (oluş: eidos dostlarının güç ölçütünü yalnızca oluşa uygulaması) · pathe (maruz kalma, pathēma) · genos (ortaklık gücü) · psyche · nous (249a–b) · aisthesis (Theaitetos 156a etkiyen–maruz kalan) · Aristoteles energeia — ileride ayrı not adayı.
  • potentia — Latince karşılığı (potentia, "kudret"; Augustinus, De Trinitate XIII: kudret ve adalet).

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: güç, kuvve, güce, gücü, dynamis, gücünü

Metinlerde işaretlendiği yerler

66 yer · 45 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.