Aristoteles
Yaşamın Uzunluğu ve Kısalığı Üzerine
Περὶ μακροβιότητος καὶ βραχυβιότητος
11. Bölüm
Uzun Ömürlülük ve Kısa Ömürlülük Üzerine
Hayvanlardan bir kısmının uzun ömürlü, bir kısmının kısa ömürlü olmasının ve genel olarak hayatın uzunluğunun ve kısalığının sebeplerini incelemeliyiz. İncelemeye önce bu konudaki güçlükleri ortaya koyarak başlamak zorunludur. Çünkü bütün hayvanlarda ve bitkilerde bir kısmının uzun, bir kısmının kısa ömürlü olmasının sebebinin aynı mı yoksa farklı mı olduğu açık değildir; nitekim bitkilerin de bir kısmının hayatı bir yıl sürer, bir kısmınınki uzun zaman. Ayrıca tabiatça var olan şeyler arasında uzun ömürlü olanlarla tabiatça sağlıklı olanlar aynı mıdır; yoksa kısa ömürlülük ile hastalıklı olmak birbirinden ayrı mıdır; ya da bazı hastalıklar bakımından tabiatça hastalıklı bedenler kısa ömürlülerle örtüşür, bazı hastalıklar bakımından ise uzun ömürlü olanların hastalıklı olmasına hiçbir engel yok mudur? Uyku ve uyanıklık hakkında daha önce konuştuk; hayat ve ölüm hakkında daha sonra konuşmalıyız, hastalık ve sağlık hakkında da tabiat felsefesini ilgilendirdiği kadarıyla. Şimdi ise, daha önce söylendiği gibi, bazı canlıların uzun ömürlü, bazılarının kısa ömürlü olmasının sebebini incelemeliyiz. Bu fark hem bütün cinsler arasında hem de tek bir türün altındaki fertler arasında bulunur. Cins bakımından farklılık derken mesela insan ile atı kastediyorum (insan cinsi at cinsinden daha uzun ömürlüdür); tür bakımından farklılık derken de insan ile insanı. Çünkü insanlardan da bazıları uzun ömürlü, bazıları kısa ömürlüdür ve bunlar yaşadıkları yerlere göre birbirinden ayrılır: sıcak yerlerdeki kavimler daha uzun, soğuk yerlerdekiler daha kısa ömürlüdür. Aynı yerde yaşayanlardan bazıları da birbirlerinden bu bakımdan aynı şekilde ayrılır.
ΠΕΡΙ ΜΑΚΡΟΒΙΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΒΡΑΧΥΒΙΟΤΗΤΟΣ. Περὶ δὲ τοῦ τὰ μὲν εἶναι μακρόβια τῶν ζῴων τὰ δὲ βραχύβια, καὶ περὶ ζωῆς ὅλως μήκους καὶ βραχύτητος ἐπισκεπτέον τὰς αἰτίας. Ἀρχὴ δὲ τῆς σκέψεως ἀναγκαία πρῶτον ἐκ τοῦ διαπορῆσαι περὶ αὐτῶν. Οὐ γάρ ἐστι δῆλον πότερον ἕτερον ἢ τὸ αὐτὸ αἴτιον πᾶσι τοῖς ζῴοις καὶ φυτοῖς τοῦ τὰ μὲν εἶναι μακρόβια τὰ δὲ βραχύβια· καὶ γὰρ τῶν φυτῶν· τὰ μὲν ἐπέτειον τὰ δὲ πολυχρόνιον ἔχει τὴν ζωήν. Ἔτι δὲ πότερον ταὐτὰ μακρόβια καὶ τὴν φύσιν ὑγιεινὰ τῶν φύσει συνεστώτων, ἢ κεχώρισται καὶ τὸ βραχύβιον καὶ τὸ νοσῶδες, ἢ κατ’ ἐνίας μὲν νόσους ἐπαλλάττει τὰ νοσώδη τὴν φύσιν σώματα τοῖς βραχυβίοις, κατ’ ἐνίας δ’ οὐδὲν κωλύει νοσώδεις εἶναι μακροβίους ὄντας. Περὶ μὲν οὖν ὕπνου καὶ ἐγρηγόρσεως εἴρηται πρότερον, περὶ δὲ ζωῆς καὶ θανάτου λεκτέον ὕστερον, ὁμοίως δὲ καὶ περὶ νόσου καὶ ὑγιείας, ὅσον ἐπιβάλλει τῇ φυσικῇ φιλοσοφίᾳ· νῦν δὲ περὶ τῆς αἰτίας τοῦ τὰ μὲν εἶναι μακρόβια τὰ δὲ βραχύβια, καθάπερ εἴρηται πρότερον, θεωρητέον. Ἔστι δ’ ἔχοντα τὴν διαφορὰν ταύτην ὅλα τε πρὸς ὅλα γένη, καὶ τῶν ὑφ’ ἓν εἶδος ἕτερα πρὸς ἕτερα. Λέγω δὲ κατὰ γένος μὲν διαφέρειν οἷον ἄνθρωπον πρὸς ἵππον (μακροβιώτερον γὰρ τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος ἢ τὸ τῶν ἵππων), κατ’ εἶδος δ’ ἄνθρωπον πρὸς ἄνθρωπον· εἰσὶ γὰρ καὶ ἄνθρωποι οἱ μὲν μακρόβιοι οἱ δὲ βραχύβιοι ἕτεροι καθ’ ἑτέρους τόπους διεστῶτες· τὰ μὲν γὰρ ἐν τοῖς θερμοῖς τῶν ἐθνῶν μακροβιώτερα, τὰ δ’ ἐν τοῖς ψυχροῖς βραχυβιώτερα. Καὶ τῶν τὸν αὐτὸν δὲ τόπον οἰκούντων διαφέρουσιν ὁμοίως τινὲς ταύτην πρὸς ἀλλήλους τὴν διαφοράν.
22. Bölüm
Tabiatça var olan şeylerde neyin kolay, neyin zor yok olduğunu kavramamız gerekir. Ateş, su ve bunlara akraba olan şeyler aynı kuvveye sahip olmadıkları için birbirlerinin oluşunun ve yok oluşunun sebebidir. Öyleyse bunlardan meydana gelen ve oluşan öteki şeylerin her birinin de bunların tabiatından pay alması akla yatkındır; yeter ki ev gibi birçok parçanın bir araya getirilmesiyle var olmasın. Öteki şeyler başka bir incelemenin konusudur; çünkü varlıkların çoğunun kendine özgü yok oluşları vardır, mesela epistēmē'nin, sağlığın ve hastalığın. Bunlar, kendilerini taşıyan şeyler yok olmadığı ve varlığını koruduğu hâlde de yok olur; mesela bilgisizliğin yok oluşu hatırlama ve öğrenmedir, epistēmē'ninki de unutma ve aldanmadır. Öteki şeylerin yok oluşları ise araz yoluyla tabiî şeylerin yok oluşunu izler: hayvanlar yok olunca, hayvanlardaki epistēmē de sağlık da yok olur. Bu yüzden buradan psykhē hakkında da bir sonuç çıkarılabilir: psykhē bedende tabiatça değil de epistēmē'nin psykhē'de bulunduğu gibi bulunuyorsa, bedenin yok olmasıyla uğradığı yok oluştan başka bir yok oluşu da olurdu. Böyle bir şey görülmediğine göre, psykhē'nin bedenle birlikteliği başka türlü olmalıdır.
Δεῖ δὴ λαβεῖν τί τὸ εὔφθαρτον ἐν τοῖς φύσει συνεστῶσι καὶ τί τὸ οὐκ εὔφθαρτον. Πῦρ γὰρ καὶ ὕδωρ καὶ τὰ τούτοις συγγενῆ, οὐκ ἔχοντα τὴν αὐτὴν δύναμιν, τυγχάνει γενέσεως καὶ φθορᾶς αἴτια ἀλλήλοις, ὥστε καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον ἐκ τούτων ὄντα καὶ συνεστῶτα μετέχειν τῆς τούτων φύσεως εὔλογον, ὅσα μὴ συνθέσει ἐκ πολλῶν ἐστίν, οἷον οἰκία. Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ἕτερος λόγος· εἰσὶ γὰρ ἴδιαι φθοραὶ πολλοῖς τῶν ὄντων, οἷον ἐπιστήμῃ καὶ ὑγιείᾳ καὶ νόσῳ· ταῦτα γὰρ φθείρεται καὶ μὴ φθειρομένων τῶν δεκτικῶν ἀλλὰ σωζομένων, οἷον ἀγνοίας μὲν φθορὰ ἀνάμνησις καὶ μάθησις, ἐπιστήμης δὲ λήθη καὶ ἀπάτη. Κατὰ σημβεβηκὸς δ’ ἀκολουθοῦσι τοῖς φυσικοῖς αἱ τῶν ἄλλων φθοραί· φθειρομένων γὰρ τῶν ζῴων φθείρεται καὶ ἡ ἐπιστήμη καὶ ἡ ὑγίεια ἡ ἐν τοῖς ζῴοις. Διὸ καὶ περὶ ψυχῆς συλλογίσαιτ’ ἄν τις ἐκ τούτων· εἰ γάρ ἐστι μὴ φύσει ἀλλ’ ὥσπερ ἐπιστήμη ἐν ψυχῇ, οὕτω καὶ ψυχὴ ἐν σώματι, εἴη ἄν τις αὐτῆς καὶ ἄλλη φθορὰ παρὰ τὴν φθορὰν ἣν φθείρεται φθειρομένου τοῦ σώματος. Ὥστ’ ἐπεὶ οὐ φαίνεται τοιαύτη οὖσα, ἄλλως ἂν ἔχοι πρὸς τὴν τοῦ σώματος κοινωνίαν.
33. Bölüm
Şu güçlük de haklı olarak ortaya atılabilir: yok olabilen bir şeyin, zıddının bulunmadığı bir yerde, mesela ateşin yukarıda, yok olmaz hâle geleceği bir yer var mıdır? Çünkü zıtlarda bulunan şeyler, zıtlar yok olduğu için araz yoluyla yok olur; zıtlar birbirlerini ortadan kaldırır. Ama ousialardaki zıtlardan hiçbiri araz yoluyla yok olmaz, çünkü ousia hiçbir dayanağa yüklenmez. Öyleyse zıddı olmayan ya da zıddının bulunmadığı yerdeki bir şeyin yok olması imkânsız olmalıdır. Çünkü bir şeyin yalnız zıtlar tarafından yok edildiği doğruysa ve zıt da ya hiç ya da orada bulunmuyorsa, onu yok edecek olan ne olabilir? Yoksa bu bir bakıma doğru, bir bakıma yanlış mıdır? Çünkü maddesi olan bir şeyde zıddın bir şekilde bulunmaması imkânsızdır. Sıcak ya da düz olan her yerde bulunabilir, ama bir şeyin bütünüyle sıcak, düz ya da beyaz olması imkânsızdır; çünkü o zaman hâller [taşıyıcılarından] ayrı var olurdu. Öyleyse etkin olan ile edilgin olan bir araya geldiğinde hep biri etki yapar, öteki etki alırsa, değişmemek imkânsızdır. Ayrıca bir artakalan meydana getirmek zorunluysa da durum böyledir; artakalan ise zıttır, çünkü değişme hep zıttan olur ve artakalan öncekinden geriye kalandır. Ama bir şey fiilen zıt olan her şeyi dışarı atıyorsa, o zaman bu yerde yok olmaz olabilir. Yoksa olamaz mı, çünkü çevreleyen şey onu yok eder? Çevreleyen şey bunu yapmaya yeterliyse, söylediklerimizden bu sonuç çıkar; yeterli değilse, şeyin içinde fiilen zıt bir şeyin bulunduğunu ve artakalanın meydana geldiğini varsaymak gerekir. Bu yüzden küçük alev büyük alev tarafından araz yoluyla yakılıp tüketilir; çünkü küçük alevin uzun zamanda tükettiği besini, yani dumanı, büyük alev çabucak tüketir. Bu yüzden her şey her zaman hareket hâlindedir, ya oluşur ya yok olur. Çevreleyen şey de buna ya yardım eder ya karşı koyar. Bu yüzden şeyler yer değiştirince tabiatlarının gerektirdiğinden daha uzun ya da daha kısa süre dayanır, ama zıtları olan şeylerden hiçbiri hiçbir yerde ezelî değildir; çünkü maddeleri zıddı hemen barındırır. Öyleyse zıtlık yerle ilgiliyse şey yer değiştirir, kemiyetle ilgiliyse büyür ve küçülür; bir hâlle ilgiliyse nitelikçe değişir.
Ἴσως δ’ ἄν τις ἀπορήσειεν εὐλόγως, ἆρ’ ἔστιν οὖ ἄφθαρτον ἔσται τὸ φθαρτόν, οἷον τὸ πῦρ ἄνω, οὗ μή ἐστι τὸ ἐναντίον. Φθείρεται γὰρ τὰ μὲν ὑπάρχοντα τοῖς ἐναντίοις κατὰ συμβεβηκός, τῷ ἐκεῖνα φθείρεσθαι· ἀναιρεῖται γὰρ τἀναντία ὑπ’ ἀλλήλων· κατὰ συμβεβηκὸς δ’ οὐθὲν τῶν ἐν ταῖς οὐσίαις ἐναντίων φθείρεται, διὰ τὸ μηθενὸς ὑποκειμένου κατηγορεῖσθαι τὴν οὐσίαν. Ὥσθ’ ᾧ μή ἐστιν ἐναντίον καὶ ὅπου μή ἐστιν, ἀδύνατον ἂν εἴη φθαρῆναι· τί γὰρ ἔσται τὸ φθεροῦν, εἴπερ ὑπ’ ἐναντίων μὲν φθείρεσθαι συμβαίνει μόνων, τοῦτο δὲ μὴ ὑπάρχει, ἢ ὅλως ἢ ἐνταῦθα; Ἢ τοῦτο τῇ μὲν ἀληθές ἐστι τῇ δ’ οὔ· ἀδύνατον γὰρ τῷ ὕλην ἔχοντι μὴ ὑπάρχειν πως τὸ ἐναντίον. Πάντῃ μὲν γὰρ ἐνεῖναι τὸ θερμὸν ἢ τὸ εὐθὺ ἐνδέχεται, πᾶν δ’ εἶναι ἀδύνατον ἢ θερμὸν ἢ εὐθὺ ἢ λευκόν· ἔσται γὰρ τὰ πάθη κεχωρισμένα. Εἰ οὖν, ὅταν ἅμα ᾖ τὸ ποιητικὸν καὶ τὸ παθητικόν, ἀεὶ τὸ μὲν ποιεῖ τὸ δὲ πάσχει, ἀδύνατον μὴ μεταβάλλειν. Ἔτι καὶ εἰ ἀνάγκη περίττωμα ποιεῖν, τὸ δὲ περίττωμα ἐναντίον· ἐξ ἐναντίου γὰρ ἀεὶ ἡ μεταβολή, τὸ δὲ περίττωμα ὑπόλειμμα τοῦ προτέρου. Εἰ δὲ πᾶν ἐξελαύνει τὸ ἐνεργείᾳ ἐναντίον, κἂν ἐνταῦθ’ ἄφθαρτον ἂν εἴη. Ἢ οὔ, ἀλλ’ ὑπὸ τοῦ περιέχοντος φθείρεται. Εἰ μὲν οὖν ἱκανόν, ἐκ τῶν εἰρημένων· εἰ δὲ μή, ὑποθέσθαι δεῖ ὅτι ἔνεστί τι ἐνεργείᾳ ἐναντίον, καὶ περίττωμα γίνεται. Διὸ ἡ ἐλάττων φλὸξ κατακάεται ὑπὸ τῆς πολλῆς κατὰ συμβεβηκός, ὅτι ἡ τροφὴ ἣν ἐκείνη ἐν πολλῷ χρόνῳ ἀναλίσκει τὸν καπνόν, ταύτην ἡ πολλὴ φλὸξ ταχύ. Διὸ πάντα ἀεὶ ἐν κινήσει ἐστί, καὶ γίνεται ἢ φθείρεται. Τὸ δὲ περιέχον ἢ συμπράττει ἢ ἀντιπράττει. Καὶ διὰ τοῦτο μετατιθέμενα πολυχρονιώτερα μὲν γίνεται καὶ ὀλιγοχρονιώτερα τῆς φύσεως, ἀΐδια δ’ οὐδαμοῦ, ὅσοις ἐναντία ἐστίν· εὐθὺς γὰρ ἡ ὕλη τὸ ἐναντίον ἔχει. Ὥστ’ εἰ μὲν τοῦ ποῦ, κατὰ τόπον μεταβάλλει, εἰ δὲ τοῦ ποσοῦ, κατ’ αὔξησιν καὶ φθίσιν· εἰ δὲ πάθους, ἀλλοιοῦται.
44. Bölüm
En büyük canlılar daha zor yok olanlar değildir (at insandan daha kısa ömürlüdür), küçükler de değildir (böceklerin çoğu bir yıl yaşar); genel olarak bitkiler de hayvanlardan daha dayanıklı değildir (bazı bitkiler bir yıl yaşar); kanlılar da değildir (arı bazı kanlı hayvanlardan daha uzun yaşar), kansızlar da değildir (yumuşakçalar bir yıl yaşar, hem de kansızdırlar); karadakiler de değildir (karada bir yıl yaşayan hem bitkiler hem yürüyen hayvanlar vardır), denizdekiler de; çünkü orada da kabuklular ve yumuşakçalar kısa ömürlüdür. Genel olarak en uzun ömürlüler bitkiler arasındadır, mesela hurma ağacı; sonra kansız hayvanlardan çok kanlılar arasında, suda yaşayanlardan çok karada yürüyenler arasında. Öyleyse bu iki özellik bir araya gelince, yani kanlı ve karada yürüyen hayvanlar arasında hayvanların en uzun ömürlüleri bulunur; mesela insan ve fil. Büyük olanlar da, genel olarak söylersek, küçüklerden daha uzun ömürlüdür; çünkü en uzun ömürlü öteki hayvanlarda da, sözünü ettiklerimizde olduğu gibi, büyüklük vardır.
Ἔστι δ’ οὔτε τὰ μέγιστα ἀφθαρτότερα (ἵππος γὰρ ἀνθρώπου βραχυβιώτερον) οὔτε τὰ μικρά (ἐπέτεια γὰρ τὰ πολλὰ τῶν ἐντόμων) οὔτε τὰ φυτὰ ὅλως τῶν ζῴων (ἐπέτεια γὰρ ἔνια τῶν φυτῶν) οὔτε τὰ ἔναιμα (μέλιττα γὰρ πολυχρονιώτερον ἐνίων ἐναίμων) οὔτε τὰ ἄναιμα (τὰ γὰρ μαλάκια ἐπέτεια μέν, ἄναιμα δέ) οὔτε τὰ ἐν τῇ γῇ (καὶ γὰρ φυτὰ ἐπέτειά ἐστι καὶ ζῷα πεζά) οὔτε τὰ ἐν τῇ θαλάττῃ· καὶ γὰρ ἐκεῖ βραχύβια καὶ τὰ ὀστρακηρὰ καὶ τὰ μαλάκια. Ὅλως δὲ τὰ μακροβιώτατα ἐν τοῖς φυτοῖς ἐστίν, οἷον ὁ φοῖνιξ· εἶτ’ ἐν τοῖς ἐναίμοις ζῴοις μᾶλλον ἢ ἐν τοῖς ἀναίμοις, καὶ ἐν τοῖς πεζοῖς ἢ ἐν τοῖς ἐνύδροις. Ὥστε καὶ συνδυασθέντων ἐν τοῖς ἐναίμοις καὶ πεζοῖς τὰ μακροβιώτατα τῶν ζῴων ἐστίν, οἷον ἄνθρωπος καὶ ἐλέφας. Καὶ δὴ καὶ τὰ μείζω ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ εἰπεῖν τῶν ἐλαττόνων μακροβιώτερα· καὶ γὰρ καὶ τοῖς ἄλλοις συμβέβηκε τοῖς μακροβιωτάτοις μέγεθος, ὥσπερ καὶ τοῖς εἰρημένοις.
55. Bölüm
Bütün bunların sebebi şuradan incelenebilir. Canlının tabiatça ıslak ve sıcak olduğunu, yaşamanın da böyle olduğunu, yaşlılığın ise soğuk ve kuru olduğunu, ölünün de öyle olduğunu kavramak gerekir; çünkü görünen budur. Var olan şeylerde bedenlerin maddesi şunlardır: sıcak ve soğuk, kuru ve ıslak. Öyleyse yaşlanan şeylerin kuruması zorunludur. Bu yüzden ıslak olanın kolay kurumaması gerekir. Yağlı şeylerin çürümemesi de bu yüzdendir. Sebebi, yağın havadan olmasıdır; hava ise öteki şeylere göre ateştir, ateş de çürümez. Islak olanın az olmaması da gerekir; çünkü az olan da kolay kurur. Bu yüzden, daha önce söylendiği gibi, büyük hayvanlar da büyük bitkiler de genel olarak daha uzun ömürlüdür; çünkü büyük olanların daha çok ıslaklığa sahip olması akla yatkındır. Ama yalnız bu yüzden daha uzun ömürlü değildirler; çünkü sebep iki tanedir, kemiyet ve keyfiyet. Bu yüzden ıslak olanın yalnız bol olması değil, sıcak da olması gerekir ki ne kolay donsun ne kolay kurusun. İnsanın kendisinden büyük bazı hayvanlardan daha uzun ömürlü olması da bu yüzdendir; çünkü ıslaklığın miktarı bakımından geride kalan canlılar, keyfiyetteki üstünlükleri kemiyetteki eksikliklerinden daha büyük oranda olursa, daha uzun yaşar. Bazı canlılarda sıcak olan yağlıdır; bu da hem kolay kurumamayı hem kolay soğumamayı sağlar; bazılarında ise sıcaklık başka bir sıvıdadır. Ayrıca kolay yok olmayacak olan şeyin çok artakalan üretmemesi gerekir. Çünkü böyle bir şey canlıyı ya hastalıkla ya tabiatça ortadan kaldırır; artakalanın kuvvesi zıttır ve kimi zaman bütün tabiatı, kimi zaman bir organı yok eder. Bu yüzden çok çiftleşen ve çok meni üreten canlılar çabuk yaşlanır; çünkü meni bir artakalandır, üstelik dışarı çıkarken bedeni kurutur. Bu yüzden katır, kendisinden doğduğu attan ve eşekten daha uzun yaşar; erkekler çok çiftleşiyorsa dişiler de erkeklerden daha uzun yaşar; nitekim erkek serçeler dişilerden daha kısa ömürlüdür. Ayrıca erkeklerden çok çalışanlar da çalışma yüzünden daha çabuk yaşlanır; çünkü çalışma kurutur, yaşlılık da kuruluktur. Tabiatça ve genel olarak söylersek, erkekler dişilerden daha uzun yaşar; sebebi erkeğin dişiden daha sıcak bir canlı olmasıdır. Aynı canlılar sıcak yerlerde soğuk yerlerdekinden daha uzun yaşar; bunun sebebi, büyük canlıların daha uzun yaşamasının sebebiyle aynıdır. Büyüklük en çok tabiatça soğuk canlılarda göze çarpar; bu yüzden yılanlar, kertenkeleler ve pullu hayvanlar sıcak yerlerde, kabuklular da Kızıldeniz'de büyük olur; çünkü sıcak ıslaklık hem büyümenin hem hayatın sebebidir. Soğuk yerlerde ise hayvanlardaki ıslaklık daha sulu olur; bu yüzden kolay donar. Öyle ki kanı az olan ya da hiç olmayan hayvanların bir kısmı kuzey bölgelerinde hiç yetişmez, ne karada yürüyenleri ne denizde yaşayanları; bir kısmı yetişir ama daha küçük ve daha kısa ömürlü olur; çünkü don büyümeyi engeller. Besin almayan bitkiler de hayvanlar da yok olur; çünkü kendi kendilerini eritirler. Büyük alev, besini tükettiği için küçük alevi yakıp yok ettiği gibi, tabiî sıcaklık da, sindirmeyi ilk yapan şey olarak, içinde bulunduğu maddeyi tüketir. Suda yaşayanlar karada yürüyenlerden daha kısa ömürlüdür; bunun sebebi yalnızca ıslak olmaları değil, sulu olmalarıdır; böyle bir ıslaklık da soğuk olduğu ve kolay donduğu için kolay yok olur. Kansız canlılar da aynı sebeple kısa yaşar, meğer ki büyüklükleriyle kendilerini korusunlar; çünkü onlarda ne yağ ne tatlı bir şey vardır. Hayvanda yağlı olan tatlıdır; bu yüzden arılar kendilerinden daha büyük bazı hayvanlardan daha uzun yaşar.
Τὴν δ’ αἰτίαν περὶ τούτων ἁπάντων ἐντεῦθεν ἄν τις θεωρήσειεν. Δεῖ γὰρ λαβεῖν ὅτι τὸ ζῷόν ἐστι φύσει ὑγρὸν καὶ θερμόν, καὶ τὸ ζῆν τοιοῦτον, τὸ δὲ γῆρας ψυχρὸν καὶ ξηρόν, καὶ τὸ τεθνηκός· φαίνεται γὰρ οὕτως. Ὕλη δὲ τῶν σωμάτων τοῖς οὖσι ταῦτα, τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, καὶ τὸ ξηρὸν καὶ τὸ ὑγρόν. Ἀνάγκη τοίνυν γηράσκοντα ξηραίνεσθαι. Διὸ δεῖ μὴ εὐξήραντον εἶναι τὸ ὑγρόν. Καὶ διὰ τοῦτο τὰ λιπαρὰ ἄσηπτα. Αἴτιον δ’ ὅτι ἀέρος· ὁ δ’ ἀὴρ πρὸς τἆλλα πῦρ· πῦρ δ’ οὐ γίνεται σαπρόν. Οὐδ’ αὖ ὀλίγον δεῖ εἶναι τὸ ὑγρόν· εὐξήραντον γὰρ καὶ τὸ ὀλίγον. Διὸ καὶ τὰ μεγάλα καὶ ζῷα καὶ φυτὰ ὡς ὅλως εἰπεῖν μακροβιώτερα, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον· εὔλογον γὰρ τὰ μείζω πλέον ἔχειν ὑγρόν. Οὐ μόνον δὲ διὰ τοῦτο μακροβιώτερα· δύο γὰρ τὰ αἴτια, τό τε ποσὸν καὶ τὸ ποιόν, ὥστε δεῖ μὴ μόνον πλῆθος εἶναι ὑγροῦ, ἀλλὰ τοῦτο καὶ θερμόν, ἵνα μήτε εὔπηκτον μήτε εὐξήραντον ᾖ. Καὶ διὰ τοῦτο ἄνθρωπος μακρόβιον μᾶλλον ἐνίων μειζόνων· μακροβιώτερα γὰρ τὰ λειπόμενα τῷ πλήθει τοῦ ὑγροῦ, ἐὰν πλείονι λόγῳ ὑπερέχῃ κατὰ τὸ ποιὸν ἢ λείπεται κατὰ τὸ ποσόν. Ἔστι δ’ ἐνίοις μὲν τὸ θερμὸν τὸ λιπαρόν, ὃ ἅμα ποιεῖ τό τε μὴ εὐξήραντον καὶ τὸ μὴ εὔψυκτον· ἐνίοις δ’ ἄλλον ἔχει χυμόν. Ἔτι δεῖ τὸ μέλλον εἶναι μὴ εὔφθαρτον μὴ περιττωματικὸν εἶναι. Ἀναιρεῖ γὰρ τὸ τοιοῦτον ἢ νόσῳ ἢ φύσει· ἐναντία δ’ ἡ τοῦ περιττώματος δύναμις καὶ φθαρτικὴ ἡ μὲν τῆς φύσεως ἡ δὲ μορίου. Διὸ τὰ ὀχευτικὰ καὶ πολύσπερμα γηράσκει ταχύ· τὸ γὰρ σπέρμα περίττωμα, καὶ ἔτι ξηραίνει ἀπιόν. Καὶ διὰ τοῦτο ἡμίονος μακροβιώτερος ἵππου καὶ ὄνου, ἐξ ὧν ἐγένετο, καὶ τὰ θήλεα τῶν ἀρρένων, ἐὰν ὀχευτικὰ ᾖ τὰ ἄρρενα· διὸ οἱ στρουθοὶ οἱ ἄρρενες βραχυβιώτεροι τῶν θηλειῶν. Ἔτι δὲ καὶ ὅσα πονητικὰ τῶν ἀρρένων, καὶ διὰ τὸν πόνον γηράσκει μᾶλλον· ξηραίνει γὰρ ὁ πόνος, τὸ δὲ γῆρας ξηρόν ἐστιν. Φύσει δὲ καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πᾶν εἰπεῖν τὰ ἄρρενα τῶν θηλειῶν μακροβιώτερα· αἴτιον δ’ ὅτι θερμότερον ζῷον τὸ ἄρρεν ἐστὶ τοῦ θήλεος. Τὰ δ’ αὐτὰ ἐν τοῖς ἀλεεινοῖς μακροβιώτερά ἐστιν ἢ ἐν τοῖς ψυχροῖς τόποις, διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν δι’ ἥνπερ τὰ μείζω. Καὶ μάλιστ’ ἐπίδηλον τὸ μέγεθος τῶν τὴν φύσιν ψυχρῶν ζῴων· διὸ οἵ τ’ ὄφεις καὶ αἱ σαῦραι καὶ τὰ φολιδωτὰ μεγάλα ἐν τοῖς θερμοῖς τόποις, καὶ ἐν τῇ θαλάττῃ τῇ ἐρυθρᾷ τὰ ὀστρακόδερμα· τῆς τε γὰρ αὐξήσεως ἡ θερμὴ ὑγρότης αἰτία καὶ τῆς ζωῆς. Ἐν δὲ τοῖς ψυχροῖς τόποις ὑδατωδέστερον τὸ ὑγρὸν τὸ ἐν τοῖς ζῴοις ἐστίν· διὸ εὔπηκτον, ὥστε τὰ μὲν οὐ γίνεται ὅλως τῶν ζῴων τῶν ὀλιγαίμων ἢ ἀναίμων ἐν τοῖς πρὸς τὴν ἄρκτον τόποις, οὔτε τὰ πεζὰ ἐν τῇ γῇ οὔτε τὰ ἔνυδρα ἐν τῇ θαλάττῃ, τὰ δὲ γίνεται μέν, ἐλάττω δὲ καὶ βραχυβιώτερα· ἀφαιρεῖται γὰρ ὁ πάγος τὴν αὔξησιν. Τροφὴν δὲ μὴ λαμβάνοντα καὶ τὰ φυτὰ καὶ τὰ ζῷα φθείρονται· συντήκει γὰρ αὐτὰ ἑαυτά· ὥσπερ γὰρ ἡ πολλὴ φλὸξ κατακαίει καὶ φθείρει τὴν ὀλίγην τῷ τὴν τροφὴν ἀναλίσκειν, οὕτω τὸ φυσικὸν θερμὸν τὸ πρῶτον πεπτικὸν ἀναλίσκει τὴν ὕλην ἐν ᾗ ἐστίν. Τὰ δ’ ἔνυδρα τῶν πεζῶν ἧττον μακρόβια οὐχ ὅτι ὑγρὰ ἁπλῶς, ἀλλ’ ὅτι ὑδατώδη· τὸ δὲ τοιοῦτον ὑγρὸν εὔφθαρτον, ὅτι ψυχρὸν καὶ εὔπηκτον. Καὶ τὸ ἄναιμον διὰ τὸ αὐτό, ἐὰν μὴ μεγέθει ἀπαμύνηται· οὔτε γὰρ λίπος οὔτε γλυκὺ ἔχει. Ἐν γὰρ ζῴῳ τὸ λιπαρὸν γλυκύ· διὸ αἱ μέλιτται μακροβιώτεραι ἑτέρων μειζόνων ζῴων.
66. Bölüm
En uzun ömürlüler bitkiler arasındadır, hem de hayvanlar arasındakilerden daha uzun ömürlüdürler. Bunun sebebi önce, bitkilerin daha az sulu, dolayısıyla kolay donmaz olmasıdır; sonra yağlılık ve yapışkanlık taşırlar, kuru ve topraksı oldukları hâlde ıslaklıkları kolay kurumaz. Ağaçların tabiatının uzun ömürlü olmasının sebebini ayrıca kavramak gerekir; çünkü bu sebep, hayvanlarla karşılaştırıldığında, böcekler dışında, ağaçlara özgüdür. Bitkiler hep yeniden gençleşir; uzun ömürlü olmaları bu yüzdendir. Hep yeni sürgünler çıkar, eskileri yaşlanır. Kökler de öyle. Ama bunlar aynı anda olmaz; bazen yalnız gövde ve dallar ölür, yerlerine yenileri çıkar; bu durumdayken var olan kökten başka kökler meydana gelir. Böylece hep bir kısmı yok olurken bir kısmı oluşarak sürer gider; uzun ömürlü olmaları bu yüzdendir. Daha önce söylendiği gibi, bitkiler böceklere benzer; çünkü bölündüklerinde yaşamaya devam ederler ve birden iki ya da çok canlı olur. Böcekler yaşamaya kadar varır, ama uzun süre yaşayamaz; çünkü organları yoktur ve her birindeki ilke bunları meydana getiremez. Bitkideki ilke ise meydana getirebilir; çünkü bitkinin her yerinde kuvve hâlinde hem kök hem gövde vardır. Bu yüzden bu ilkeden hep bir yandan yeni, bir yandan yaşlanan kısımlar çıkar ve bitki, çelikle dikilen fidanlar gibi, ancak küçük bir farkla uzun ömürlü olur. Çünkü çelikle dikmede de bir bakıma aynı şeyin olduğu söylenebilir; dikilen çelik bitkinin bir parçasıdır. Çelikle dikmede bu, parçalar birbirinden ayrılarak olur, öbür durumda ise bitişik kalarak. Sebebi, ilkenin kuvve hâlinde her yerde bulunmasıdır. Aynı şey hem hayvanlarda hem bitkilerde görülür. Hayvanlarda erkekler çoğu zaman daha uzun yaşar; bunların üst kısımları alt kısımlarından daha büyüktür (çünkü erkeğin yapısı, dişininkine göre, üstü ağır basan cüce yapısına daha yakındır); sıcak olan yukarıda, soğuk olan aşağıdadır. Bitkilerden de başı ağır olanlar daha uzun yaşar. Bir yıllık olmayan, ağaç gibi olanlar böyledir; çünkü bitkinin üst kısmı ve başı köktür; bir yıllık bitkiler ise aşağıya ve meyveye doğru büyür. Ama bu konu bitkiler hakkındaki incelemede ayrıca ve kendi başına ele alınacaktır. Şimdi öteki hayvanlar bakımından hayatın uzunluğunun ve kısalığının sebebi söylenmiş oldu. Geriye gençlik ve yaşlılık, hayat ve ölüm hakkında inceleme yapmak kalıyor; bunlar belirlenince hayvanlarla ilgili inceleme sonuna ulaşmış olur.
Ἐν δὲ τοῖς φυτοῖς ἐστὶ τὰ μακροβιώτατα, καὶ μᾶλλον ἢ ἐν τοῖς ζῴοις, πρῶτον μὲν ὅτι ἧττον ὑδατώδη, ὥστ’ οὐκ εὔπηκτα· εἶτ’ ἔχει λιπαρότητα καὶ γλισχρότητα, καὶ ξηρὰ καὶ γεώδη ὄντα ὅμως οὐκ εὐξήραντον ἔχει τὸ ὑγρόν. Περὶ δὲ τοῦ πολυχρόνιον εἶναι τὴν τῶν δένδρων φύσιν δεῖ λαβεῖν τὴν αἰτίαν· ἔχει γὰρ ἰδίαν πρὸς τὰ ζῷα, πλὴν πρὸς τὰ ἔντομα. Νέα γὰρ ἀεὶ τὰ φυτὰ γίνεται· διὸ πολυχρόνια. Ἀεὶ γὰρ ἕτεροι οἱ πτόρθοι, οἱ δὲ γηράσκουσιν. Καὶ αἱ ῥίζαι ὁμοίως. Ἀλλ’ οὐχ ἅμα, ἀλλ’ ὁτὲ μὲν μόνον τὸ στέλεχος καὶ οἱ κλάδοι ἀπώλοντο, ἕτεροι δὲ παρεφύησαν· ὅταν δ’ οὕτως ὦσιν, αἱ ῥίζαι ἄλλαι ἐκ τοῦ ὑπάρχοντος γίνονται, καὶ οὕτως ἀεὶ διατελεῖ τὸ μὲν φθειρόμενον τὸ δὲ γινόμενον· διὸ καὶ μακρόβια. Ἔοικε δὲ τὰ φυτὰ τοῖς ἐντόμοις, ὥσπερ εἴρηται πρότερον· διαιρούμενα γὰρ ζῇ, καὶ δύο καὶ πολλὰ γίνεται ἐξ ἑνός. Τὰ δ’ ἔντομα μέχρι μὲν τοῦ ζῆν ἦλθεν, πολὺν δ’ οὐ δύναται χρόνον· οὐ γὰρ ἔχει ὄργανα, οὐδὲ δύναται ποιεῖν αὐτὰ ἡ ἀρχὴ ἡ ἐν ἑκάστῳ. Ἡ δ’ ἐν τῷ φυτῷ δύναται· πανταχῇ γὰρ ἔχει καὶ ῥίζαν καὶ καυλὸν δυνάμει. Διὸ ἀπὸ ταύτης ἀεὶ προέρχεται τὸ μὲν νέον τὸ δὲ γηράσκον, μικρόν τι διαφέροντα τῷ εἶναι μακρόβια, οὕτως ὥσπερ τὰ ἀποφυτευόμενα. Καὶ γὰρ ἐν τῇ ἀποφυτείᾳ τρόπον τινὰ φαίη ἄν τις ταῦτα συμβαίνειν· μόριον γάρ τι τὸ ἀποφυτευθέν. Ἐν μὲν οὖν τῇ ἀποφυτείᾳ χωριζομένων συμβαίνει τοῦτο, ἐκεῖ δὲ διὰ τοῦ συνεχοῦς. Αἴτιον δ’ ὅτι ἐνυπάρχει πάντῃ ἡ ἀρχὴ δυνάμει ἐνοῦσα. Συμβαίνει δὲ ταὐτὸ ἐπί τε τῶν ζῴων καὶ φυτῶν. Ἔν τε γὰρ τοῖς ζῴοις τὰ ἄρρενα μακροβιώτερα ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· τούτων δὲ τὰ ἄνω μείζω ἢ τὰ κάτω (νανωδέστερον γὰρ τοῦ θήλεος τὸ ἄρρεν), ἐν δὲ τῷ ἄνω τὸ θερμόν, καὶ τὸ ψυχρὸν ἐν τῷ κάτω· καὶ τῶν φυτῶν τὰ κεφαλοβαρῆ μακροβιώτερα. Τοιαῦτα δὲ τὰ μὴ ἐπέτεια ἀλλὰ δενδρώδη· τὸ γὰρ ἄνω τοῦ φυτοῦ καὶ κεφαλὴ ἡ ῥίζα ἐστί, τὰ δ’ ἐπέτεια ἐπὶ τὸ κάτω καὶ τὸν καρπὸν λαμβάνει τὴν αὔξησιν. Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτου καὶ καθ’ αὑτὰ ἐν τοῖς περὶ φυτῶν διορισθήσεται· νῦν δὲ περὶ τῶν ἄλλων ζῴων εἴρηται τὸ αἴτιον περί τε μεγέθους ζωῆς καὶ βραχυβιότητος. Λοιπὸν δ’ ἡμῖν θεωρῆσαι περί τε νεότητος καὶ γήρως καὶ ζωῆς καὶ θανάτου· τούτων γὰρ διορισθέντων τέλος ἂν ἡ περὶ τῶν ζῴων ἔχοι μέθοδος.