İçeriğe geç
Aristoteles

Aristoteles

Gençlik ve Yaşlılık, Yaşam ve Ölüm Üzerine

Περὶ νεότητος καὶ γήρως, περὶ ζωῆς καὶ θανάτου

11. Bölüm

Gençlik ve Yaşlılık Üzerine. Hayat ve Ölüm Üzerine

Şimdi gençlik ve yaşlılık, hayat ve ölüm hakkında konuşmalıyız; belki aynı zamanda soluk almanın sebeplerini de söylemek zorunludur, çünkü bazı hayvanlarda yaşamak ve yaşamamak buna bağlıdır. Psykhē hakkında başka yerde ayrıntılı belirlemeler yapıldı. Psykhē'nin ousia'sının bir beden olamayacağı açıktır; ama yine de bedenin bir parçasında, hem de parçalar arasında hâkim konumda olanlardan birinde bulunduğu açıktır. Psykhē'nin öteki parçalarını ya da kuvvelerini, hangi adla anılmaları gerekiyorsa, şimdilik bir yana bırakalım. Hayvan denen ve yaşadığı söylenen şeylerde, yani bu ikisine birden sahip olanlarda (ikisi derken hayvan olmayı ve yaşamayı kastediyorum), canlının hem yaşamasını sağlayan hem de ona hayvan dememizi sağlayan parçanın bir ve aynı olması zorunludur. Çünkü hayvan, hayvan olduğu ölçüde yaşamamazlık edemez; ama bir şey yaşadığı ölçüde hayvan olmak zorunda değildir: bitkiler yaşar ama his sahibi değildir, biz de hayvanı hayvan olmayandan hissetmekle ayırırız. Demek ki bu parça sayıca bir ve aynı olmalı, ama tanımı bakımından birden çok ve farklıdır; çünkü hayvan olmak ile yaşamak aynı şey değildir. Özel his organlarının ortak bir his organı vardır ve fiil hâlindeki hisler zorunlu olarak orada buluşur; bu organ ön denen yer ile arka denen yerin ortasında olmalıdır (ön, hissimizin yöneldiği taraftır, arka da onun karşısındaki taraf). Ayrıca bütün canlıların bedeni üst ve alt diye bölünür (her şeyin, bitkilerin bile, bir üstü ve altı vardır). Öyleyse besleyici ilkenin de bunların ortasında bulunacağı açıktır. Çünkü besinin girdiği parçaya, evrenin bütününü değil canlının kendisini göz önünde tutarak "üst" deriz; artakalanı ilk dışarı attığı parçaya da "alt". Bu bakımdan bitkilerle hayvanların durumu birbirinin tersidir. Hayvanlar içinde en çok insanın, dik durduğu için, üst parçası evrenin üstüne yöneliktir; öteki hayvanlarınki ikisinin arasındadır. Bitkiler ise hareketsiz oldukları ve besinlerini topraktan aldıkları için bu parçalarını zorunlu olarak hep aşağıda tutar. Çünkü bitkilerdeki kökler, hayvanlarda ağız denen organa karşılık gelir; bunlar besinlerini bu yoldan alır: bitkiler topraktan, hayvanlar kendi çabalarıyla.

1

ΠΕΡΙ ΝΕΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΓΗΡΩΣ. ΠΕΡΙ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΘΑΝΑΤΟΥ. Περὶ δὲ νεότητος καὶ γήρως καὶ περὶ ζωῆς καὶ θανάτου λεκτέον νῦν· ἅμα δὲ καὶ περὶ ἀναπνοῆς ἀναγκαῖον ἴσως τὰς αἰτίας εἰπεῖν· ἐνίοις γὰρ τῶν ζῴων διὰ τοῦτο συμβαίνει τὸ ζῆν καὶ τὸ μὴ ζῆν. Ἐπεὶ δὲ περὶ ψυχῆς ἐν ἑτέροις διώρισται, καὶ δῆλον ὅτι οὐχ οἷόν τ’ εἶναι σῶμα τὴν οὐσίαν αὐτῆς, ἀλλ’ ὅμως ὅτι γ’ ἔν τινι τοῦ σώματος ὑπάρχει μορίῳ, φανερόν, καὶ ἐν τούτῳ τινὶ τῶν ἐχόντων δύναμιν ἐν τοῖς μορίοις. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα τῆς ψυχῆς ἢ μόρια ἢ δυνάμεις, ὁποτέρως ποτὲ δεῖ καλεῖν, ἀφείσθω τὰ νῦν· ὅσα δὲ ζῷα λέγεται καὶ ζῆν, ἐν μὲν τοῖς ἀμφοτέρων τούτων τετυχηκόσι (λέγω δ’ ἀμφοτέρων τοῦ τε ζῷον εἶναι καὶ τοῦ ζῆν) ἀνάγκη ταὐτὸν εἶναι καὶ ἓν μόριον καθ’ ὅ τε ζῇ καὶ καθ’ ὃ προσαγορεύομεν αὐτὸ ζῷον. Τὸ μὲν γὰρ ζῷον ᾗ ζῷον, ἀδύνατον μὴ ζῆν· ᾗ δὲ ζῇ, ταύτῃ ζῷον ὑπάρχειν οὐκ ἀναγκαῖον· τὰ γὰρ φυτὰ ζῇ μέν, οὐκ ἔχει δ’ αἴσθησιν, τῷ δ’ αἰσθάνεσθαι τὸ ζῷον πρὸς τὸ μὴ ζῷον διορίζομεν. Ἀριθμῷ μὲν οὖν ἀναγκαῖον ἓν εἶναι καὶ τὸ αὐτὸ τοῦτο τὸ μόριον, τῷ δ’ εἶναι πλείω καὶ ἕτερα· οὐ γὰρ ταὐτὸ τὸ ζῴῳ τε εἶναι καὶ τὸ ζῆν. Ἐπεὶ οὖν τῶν ἰδίων αἰσθητηρίων ἕν τι κοινόν ἐστιν αἰσθητήριον, εἰς ὃ τὰς κατ’ ἐνέργειαν αἰσθήσεις ἀναγκαῖον ἀπαντᾶν, τοῦτο δ’ ἂν εἴη μέσον τοῦ πρόσθεν καλουμένου καὶ ὄπισθεν (ἔμπροσθεν μὲν γὰρ λέγεται ἐφ’ ὅ ἐστιν ἡμῖν ἡ αἴσθησις, ὄπισθεν δὲ τὸ ἀντικείμενον), ἔτι δὲ διῃρημένου τοῦ σώματος τῶν μὲν ζώντων πάντων τῷ τ’ ἄνω καὶ κάτω (πάντα γὰρ ἔχει τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω, ὥστε καὶ τὰ φυτά), δῆλον ὅτι τὴν θρεπτικὴν ἀρχὴν ἔχοι ἂν μέσῳ τούτων· καθ’ ὃ μὲν γὰρ εἰσέρχεται μόριον ἡ τροφή, ἄνω καλοῦμεν, πρὸς αὐτὸ βλέποντες ἀλλ’ οὐ πρὸς τὸ περιέχον ὅλον, κάτω δὲ καθ’ ὃ τὸ περίττωμα ἀφίησι τὸ πρῶτον. Ἔχει δ’ ἐναντίως τοῖς φυτοῖς τοῦτο καὶ τοῖς ζῴοις· τῷ μὲν γὰρ ἀνθρώπῳ διὰ τὴν ὀρθότητα μάλιστα ὑπάρχει τοῦτο τῶν ζῴων, τὸ ἔχειν τὸ ἄνω μόριον πρὸς τὸ τοῦ παντὸς ἄνω, τοῖς δ’ ἄλλοις μεταξύ· τοῖς δὲ φυτοῖς ἀκινήτοις οὖσι καὶ λαμβάνουσιν ἐκ τῆς γῆς τὴν τροφὴν ἀναγκαῖον ἀεὶ κάτω τοῦτ’ ἔχειν τὸ μόριον. Ἀνάλογον γάρ εἰσιν αἱ ῥίζαι τοῖς φυτοῖς καὶ τὸ καλούμενον στόμα τοῖς ζῴοις, δι’ οὗ τὴν τροφὴν τὰ μὲν ἐκ τῆς γῆς λαμβάνει, τὰ δὲ δι’ αὑτῶν.

22. Bölüm

Tam gelişmiş hayvanların hepsi üç kısma ayrılır: biri besini aldığı, biri artakalanı dışarı attığı, üçüncüsü de bu ikisinin ortasındaki kısım. Bu sonuncusuna en büyük hayvanlarda göğüs denir, ötekilerde de ona karşılık gelen bir kısım vardır; bu kısım bazılarında ötekilerdekinden daha belirgin şekilde eklemlenmiştir. Bunlardan yer değiştirebilenlere bu işe hizmet eden parçalar da eklenmiştir; bütün gövdeyi bunlarla taşırlar: bacaklar, ayaklar ve bunlarla aynı işi gören parçalar. Ama besleyici psykhē'nin ilkesinin üç kısmın ortasında bulunduğu hem hisle hem akıl yürütmeyle görülür. Çünkü birçok hayvan, uçtaki iki kısım, yani baş denen kısım ile besini alan kısım kesilse bile, orta kısım hangisine bağlı kalmışsa onunla yaşamaya devam eder. Bu, böceklerde, mesela eşekarılarında ve arılarda açıkça görülür; böcek olmayanların da birçoğu besleyici yetileri sayesinde bölündüklerinde yaşayabilir. Böyle bir kısım fiil hâlinde bir, kuvve hâlinde birden çok [ilkeye] sahiptir; çünkü bu hayvanlar bitkilerle aynı şekilde yapılmıştır: bitkiler de bölündüklerinde ayrı ayrı yaşar ve bir ilkeden birçok ağaç olur. Bazı hayvanların bölündüklerinde yaşayamamasının, bitkilerin ise çelikle çoğaltılabilmesinin sebebi başka bir incelemenin konusudur. Ama bu bakımdan bitkilerle böcek cinsi aynı durumdadır. Besleyici psykhē'nin de ona sahip olan canlılarda fiil hâlinde bir, kuvve hâlinde birden çok olması zorunludur. Hisseden ilke de böyledir; çünkü bu canlıların bölünmüş parçalarının his sahibi olduğu görülür. Ama tabiatlarını korumayı bitkiler başarabilir, bu hayvanlar ise başaramaz; çünkü varlıklarını sürdürmeye yarayacak organlardan yoksundurlar: kimi parçada besini alacak organ, kimisinde besini kabul edecek organ, kimisinde de hem bunlar hem başka organlar eksiktir. Böyle hayvanlar birbirine kaynamış birçok hayvana benzer; en iyi yapılmış hayvanlar ise buna uğramaz, çünkü tabiatları olabildiğince birdir. Bu yüzden bazı hayvanların parçaları kesilip ayrıldığında da biraz his gösterir, çünkü psykhē'ye özgü bir hâl taşırlar; iç organları çıkarıldığında da hareket ederler; mesela kalpleri çıkarılmış kaplumbağalar.

2

Τριῶν δὲ μερῶν ὄντων εἰς ἃ διαιρεῖται πάντα τὰ τέλεια τῶν ζῴων, ἑνὸς μὲν ᾗ δέχεται τὴν τροφήν, ἑνὸς δ’ ᾗ τὸ περίττωμα προΐεται, τρίτου δὲ τοῦ μέσου τούτων, τοῦτο ἐν μὲν τοῖς μεγίστοις τῶν ζῴων καλεῖται στῆθος, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις τὸ ἀνάλογον, διήρθρωται δὲ μᾶλλον ἑτέροις ἑτέρων. Ὅσα δ’ αὐτῶν ἐστὶ πορευτικά, πρόσκειται καὶ μόρια τὰ πρὸς ταύτην τὴν ὑπηρεσίαν, οἷς τὸ πᾶν οἴσουσι κύτος, σκέλη τε καὶ πόδες καὶ τὰ τούτοις ἔχοντα τὴν αὐτὴν δύναμιν. Ἀλλ’ ἥ γε τῆς θρεπτικῆς ἀρχὴ ψυχῆς ἐν τῷ μέσῳ τῶν τριῶν μορίων καὶ κατὰ τὴν αἴσθησιν οὖσα φαίνεται καὶ κατὰ τὸν λόγον· πολλὰ γὰρ τῶν ζῴων ἀφαιρουμένου ἑκατέρου τῶν μορίων, τῆς τε καλουμένης κεφαλῆς καὶ τοῦ δεκτικοῦ τῆς τροφῆς, ζῇ μεθ’ οὗπερ ἂν ᾖ τὸ μέσον. Δῆλον δ’ ἐπὶ τῶν ἐντόμων, οἷον σφηκῶν τε καὶ μελιττῶν, τοῦτο συμβαῖνον· καὶ τῶν μὴ ἐντόμων δὲ πολλὰ διαιρούμενα δύναται ζῆν διὰ τὸ θρεπτικόν. Τὸ δὲ τοιοῦτον μόριον ἐνεργείᾳ μὲν ἔχει ἕν, δυνάμει δὲ πλείω· τὸν αὐτὸν γὰρ συνέστηκε τοῖς φυτοῖς τρόπον· καὶ γὰρ τὰ φυτὰ διαιρούμενα ζῇ χωρίς, καὶ γίνεται πολλὰ ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς δένδρα. Δι’ ἢν δ’ αἰτίαν τὰ μὲν οὐ δύναται διαιρούμενα ζῆν, τὰ δ’ ἀποφυτεύεται τῶν φυτῶν, ἕτερος ἔσται λόγος. Ἀλλ’ ὁμοίως ἔχει κατά γε τοῦτο τά τε φυτὰ καὶ τὸ τῶν ἐντόμων γένος. Ἀνάγκη δὲ καὶ τὴν θρεπτικὴν ψυχὴν ἐνεργείᾳ μὲν ἐν τοῖς ἔχουσιν εἶναι μίαν, δυνάμει δὲ πλείους, Ὁμοίως δὲ καὶ τὴν αἰσθητικὴν ἀρχήν· φαίνεται γὰρ ἔχοντα αἴσθησιν τὰ διαιρούμενα αὐτῶν. Ἀλλὰ πρὸς τὸ σώζεσθαι τὴν φύσιν, τὰ μὲν φυτὰ δύναται, ταῦτα δ’ οὐ δύναται διὰ τὸ μὴ ἔχειν ὄργανα πρὸς σωτηρίαν, ἐνδεᾶ τ’ εἶναι τὰ μὲν τοῦ ληψομένου τὰ δὲ τοῦ δεξομένου τὴν τροφήν, τὰ δ’ ἄλλων τε καὶ τούτων ἀμφοτέρων. Ἐοίκασι γὰρ τὰ τοιαῦτα τῶν ζῴων πολλοῖς ζῴοις συμπεφυκόσιν· τὰ δ’ ἄριστα συνεστηκότα τοῦτ’ οὐ πάσχει τῶν ζῴων διὰ τὸ εἶναι τὴν φύσιν αὐτῶν ὡς ἐνδέχεται μάλιστα μίαν. Διὸ καὶ μικρὰν αἴσθησιν ἔνια ποιεῖ διαιρούμενα τῶν μορίων, ὅτι ἔχει τι ψυχικὸν πάθος· χωριζομένων γὰρ τῶν σπλάγχνων ποιεῖται κίνησιν, οἷον καὶ αἱ χελῶναι τῆς καρδίας ἀφῃρημένης.

33. Bölüm

Ayrıca bu hem bitkilerde hem hayvanlarda açıktır. Bitkilerde, tohumlardan oluşa, aşılara ve çeliklere bakanlar bunu görür. Tohumlardan oluş hepsinde ortadan gerçekleşir: bütün tohumlar iki kapaklıdır ve filiz, kapakların birleştiği yere, yani iki parçanın ortasına tutunur; büyüyen bitkinin gövdesi de kökü de buradan çıkar ve ilkeleri bunların ortasındadır. Aşılarda ve çeliklerde bu en çok boğumlarda olur; çünkü boğum dalın bir ilkesi, aynı zamanda ortasıdır. Bu yüzden, dal ya da kökler buradan çıksın diye, ya boğumu kesip alırlar ya da aşıyı boğuma yerleştirirler; çünkü ilke gövde ile kökün ortasındadır. Kanlı hayvanlarda da önce kalp oluşur. Bu, henüz oluşmakta olan canlılarda görülebildiği kadarıyla gözlemlediğimiz şeylerden açıktır. Öyleyse kansız hayvanlarda da kalbe karşılık gelen organın ilk olarak oluşması zorunludur. Kalbin damarların ilkesi olduğu, Hayvanların Parçaları Üzerine'de daha önce söylendi; kanın kanlı hayvanlarda son besin olduğu ve parçaların ondan oluştuğu da. Öyleyse besin konusunda ağzın kuvvesinin bir iş, midenin kuvvesinin başka bir iş gördüğü açıktır. Kalp ise en hâkim organdır ve işi gayesine ulaştırır. Öyleyse kanlı hayvanlarda hem hisseden hem besleyici psykhē'nin ilkesinin kalpte olması zorunludur; çünkü öteki parçaların besinle ilgili işleri kalbin işi içindir. Hâkim olan şey, kendisi için iş görülen gayeye yakın durmalıdır, ona hizmet eden şeylerin arasında değil; mesela hekim sağlığa yakın durur. Üstelik kanlı hayvanların hepsinde hislerin hâkimi kalptedir; çünkü bütün his organlarının ortak his organı burada olmalıdır. İki hissin, tat ile dokunmanın, açıkça buraya uzandığını görüyoruz; öyleyse ötekilerin de uzanması zorunludur. Çünkü öteki his organları hareketi buraya iletebilir, ama tat ile dokunma organları yukarı bölgeye hiç uzanmaz. Bunun dışında, yaşamak bütün canlılarda bu organdaysa, hisseden ilkenin de orada olması zorunludur; çünkü bir şeyin yaşadığını canlı olduğu ölçüde söyleriz, bir bedene hayvan dememiz de his sahibi olduğu içindir. Hislerin bir kısmının neden açıkça kalbe uzandığının, bir kısmının ise neden başta bulunduğunun sebebi başka yerde ayrıca söylendi (bazılarının hayvanların beyin aracılığıyla hissettiğini düşünmesi de bu yüzdendir). Görünenlere bakılırsa, söylenenlerden açıkça çıkar ki hisseden psykhē'nin ilkesi de, büyüten ve besleyen psykhē'nin ilkesi de bu organda, yani bedenin üç kısmının ortasındadır.

3

Ἔτι δὲ ἐπί τε τῶν φυτῶν δῆλον καὶ ἐπὶ τῶν ζῴων, τῶν μὲν φυτῶν τήν τ’ ἐκ τῶν σπερμάτων γένεσιν ἐπισκοποῦσι καὶ τὰς ἐμφυτείας τε καὶ τὰς ἀποφυτείας. Ἥ τε γὰρ τῶν σπερμάτων γένεσις συμβαίνει πᾶσιν ἐκ τοῦ μέσου· διθύρων γὰρ ὄντων πάντων, ᾗ συμπέφυκεν ἔχεται, καὶ τὸ μέσον ἐστὶν ἑκατέρου τῶν μορίων· ἐντεῦθεν γὰρ ὅ τε καυλὸς ἐκφύεται καὶ ἡ ῥίζα τῶν φυομένων, ἡ δ’ ἀρχὴ τὸ μέσον αὐτῶν ἐστίν. Ἔν τε ταῖς ἐμφυτείαις καὶ ταῖς ἀποφυτείαις μάλιστα τοῦτο συμβαίνει περὶ τοὺς ὄζους· ἔστι γὰρ ἀρχή τις ὁ ὄζος τοῦ κλάδου, ἅμα δὲ καὶ μέσον, ὥστε ἢ τοῦτο ἀφαιροῦσιν ἢ εἰς τοῦτο ἐμβάλλουσιν, ἵνα ἢ ὁ κλάδος ἢ αἱ ῥίζαι ἐκ τούτων γίνωνται, ὡς οὔσης τῆς ἀρχῆς ἐκ τοῦ μέσου καυλοῦ καὶ ῥίζης. Καὶ τῶν ζῴων τῶν ἐναίμων ἡ καρδία γίνεται πρῶτον. Τοῦτο δὲ δῆλον ἐξ ὧν ἐν τοῖς ἐνδεχομένοις ἔτι γιγνομένοις ἰδεῖν τεθεωρήκαμεν. Ὥστε καὶ ἐν τοῖς ἀναίμοις ἀναγκαῖον τὸ ἀνάλογον τῇ καρδίᾳ γίνεσθαι πρῶτον. Ἡ δὲ καρδία ὅτι ἐστὶν ἀρχὴ τῶν φλεβῶν, ἐν τοῖς περὶ τὰ μέρη τῶν ζῴων εἴρηται πρότερον· καὶ ὅτι τὸ αἷμα τοῖς ἐναίμοις ἐστὶ τελευταία τροφή, ἐξ οὗ γίνεται τὰ μόρια. Φανερὸν τοίνυν ὅτι μίαν μέν τινα ἐργασίαν ἡ τοῦ στόματος λειτουργεῖ δύναμις, ἑτέραν δ’ ἡ τῆς κοιλίας περὶ τὴν τροφήν. Ἡ δὲ καρδία κυριωτάτη, καὶ τὸ τέλος ἐπιτίθησιν. Ὥστ’ ἀνάγκη καὶ τῆς αἰσθητικῆς καὶ τῆς θρεπτικῆς ψυχῆς ἐν τῇ καρδίᾳ τὴν ἀρχὴν εἶναι τοῖς ἐναίμοις· τὰ γὰρ τῶν ἄλλων μορίων ἔργα περὶ τὴν τροφὴν τοῦ ταύτης ἔργου χάριν ἐστί· δεῖ γὰρ τὸ κύριον πρὸς τὸ οὗ ἕνεκα διατελεῖν, ἀλλ’ οὐκ ἐν τοῖς τούτου ἕνεκα, οἷον ἰατρὸς πρὸς τὴν ὑγίειαν. Ἀλλὰ μὴν τό γε κύριον τῶν αἰσθήσεων ἐν ταύτῃ τοῖς ἐναίμοις πᾶσιν· ἐν τούτῳ γὰρ ἀναγκαῖον εἶναι τὸ πάντων τῶν αἰσθητηρίων κοινὸν αἰσθητήριον. Δύο δὲ φανερῶς ἐνταῦθα συντεινούσας ὁρῶμεν, τήν τε γεῦσιν καὶ τὴν ἁφήν, ὥστε καὶ τὰς ἄλλας ἀναγκαῖον· ἐν τούτῳ μὲν γὰρ τοῖς ἄλλοις αἰσθητηρίοις ἐνδέχεται ποιεῖσθαι τὴν κίνησιν, ταῦτα δ’ οὐδὲν συντείνει πρὸς τὸν ἄνω τόπον. Χωρὶς δὲ τούτων, εἰ τὸ ζῆν ἐν τούτῳ τῷ μορίῳ πᾶσίν ἐστι, δῆλον ὅτι καὶ τὴν αἰσθητικὴν ἀρχὴν ἀναγκαῖον· ᾗ μὲν γὰρ ζῷον, ταύτῃ καὶ ζῆν φαμέν, ᾗ δ’ αἰσθητικόν, ταύτῃ τὸ σῶμα ζῷον εἶναι λέγομεν. Διὰ τί δ’ αἱ μὲν τῶν αἰσθήσεων φανερῶς συντείνουσι πρὸς τὴν καρδίαν, αἱ δ’ εἰσὶν ἐν τῇ κεφαλῇ (διὸ καὶ δοκεῖ τισὶν αἰσθάνεσθαι τὰ ζῷα διὰ τὸν ἐγκέφαλον), τὸ αἴτιον τούτων ἐν ἑτέροις εἴρηται χωρίς. Κατὰ μὲν οὖν τὰ φαινόμενα δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι ἐν τούτῳ τε καὶ ἐν τῷ μέσῳ τοῦ σώματος τῶν τριῶν μορίων ἥ τε τῆς αἰσθητικῆς ἀρχὴ ψυχῆς ἐστὶ καὶ ἡ τῆς αὐξητικῆς καὶ τῆς θρεπτικῆς.

44. Bölüm

Akıl yürütme de aynı sonuca götürür; çünkü tabiatın her şeyde mümkün olanlar arasından en güzelini yaptığını görüyoruz. Her iki ilke de canlının yapısının ortasında olunca, iki kısmın her biri, yani son besini işleyen kısım ile besini alan kısım, kendi işini en iyi şekilde görür; çünkü ilke böylece ikisine de yakın olur; böyle bir ilkenin ortadaki yeri de hükümdarın yeridir. Ayrıca kullanan ile kullanılanın farklı olması gerekir. Kuvve bakımından farklı oldukları gibi yer bakımından da farklı olabilirler; tıpkı flütlerle flütleri hareket ettiren elin farklı olması gibi. Öyleyse hayvan hisseden psykhē'ye sahip olmakla tanımlanıyorsa, kanlı hayvanlarda bu ilkenin kalpte, kansızlarda da ona karşılık gelen organda olması zorunludur. Hayvanların bütün parçalarında ve bütün bedeninde doğuştan gelen bir tabiî sıcaklık vardır; bu yüzden hayvanlar yaşarken sıcak, ölüp hayattan yoksun kalınca ise tersi görünür. Bu sıcaklığın ilkesinin de kanlılarda kalpte, kansızlarda ona karşılık gelen organda olması zorunludur; çünkü bütün parçalar besini tabiî sıcaklıkla işler ve sindirir, en çok da en hâkim parça. Bu yüzden öteki parçalar soğuyunca hayat sürer, ama buradaki sıcaklık soğuyunca büsbütün yok olur; çünkü bütün parçalardaki sıcaklığın ilkesi buraya bağlıdır ve psykhē bu organlarda adeta ateşle tutuşturulmuş gibidir: kansızlarda karşılık gelen organda, kanlılarda kalpte. Öyleyse yaşamanın bu sıcaklığın korunmasıyla bir arada bulunması, ölüm denen şeyin de bu sıcaklığın yok oluşu olması zorunludur.

4

Κατὰ δὲ τὸν λόγον, ὅτι τὴν φύσιν ὁρῶμεν ἐν πᾶσιν ἐκ τῶν δυνατῶν ποιοῦσαν τὸ κάλλιστον. Ἐν τῷ μέσῳ δὲ τῆς οὐσίας τῆς ἀρχῆς οὔσης ἑκατέρας μάλιστα μὲν ἀποτελεῖ τῶν μορίων ἑκάτερον τὸ αὑτοῦ ἔργον, τό τε κατεργαζόμενον τὴν ἐσχάτην τροφὴν καὶ τὸ δεκτικόν· πρὸς ἑκατέρῳ γὰρ αὐτῶν οὕτως ἔσται, καὶ ἔστιν ἡ τοῦ τοιούτου μέση χώρα ἄρχοντος χώρα. Ἔτι τὸ χρώμενον καὶ ᾧ χρῆται, δεῖ διαφέρειν. Ὥσπερ δὲ τὴν δύναμιν, οὕτως ἂν ἐνδέχοιτο καὶ τὸν τρόπον, ὥσπερ οἵ τ’ αὐλοὶ καὶ τὸ κινοῦν τοὺς αὐλούς, ἡ χείρ. Εἴπερ οὖν τὸ ζῷον ὥρισται τῷ τὴν αἰσθητικὴν ἔχειν ψυχήν, τοῖς μὲν ἐναίμοις ἀναγκαῖον ἐν τῇ καρδίᾳ ταύτην ἔχειν τὴν ἀρχήν, τοῖς δ’ ἀναίμοις ἐν τῷ ἀνάλογον μορίῳ. Πάντα δὲ τὰ μόρια καὶ πᾶν τὸ σῶμα τῶν ζῴων ἔχει τινὰ σύμφυτον θερμότητα φυσικήν· διὸ ζῶντα μὲν φαίνεται θερμά, τελευτῶντα δὲ καὶ στερισκόμενα τοῦ ζῆν τοὐναντίον. Ἀναγκαῖον δὴ ταύτης τὴν ἀρχὴν τῆς θερμότητος ἐν τῇ καρδίᾳ τοῖς ἐναίμοις εἶναι, τοῖς δ’ ἀναίμοις ἐν τῷ ἀνάλογον· ἐργάζεται γὰρ καὶ πέττει τῷ φυσικῷ θερμῷ τὴν τροφὴν πάντα, μάλιστα δὲ τὸ κυριώτατον. Διὸ τῶν μὲν ἄλλων μορίων ψυχομένων ὑπομένει τὸ ζῆν, τοῦ δ’ ἐν ταύτῃ φθείρεται πάμπαν, διὰ τὸ τὴν ἀρχὴν ἐντεῦθεν τῆς θερμότητος ἠρτῆσθαι πᾶσι, καὶ τῆς ψυχῆς ὥσπερ ἐμπεπυρευμένης ἐν τοῖς μορίοις τούτοις, τῶν μὲν ἀναίμων ἐν τῷ ἀνάλογον, ἐν δὲ τῇ καρδίᾳ τῶν ἐναίμων. Ἀνάγκη τοίνυν ἅμα τό τε ζῆν ὑπάρχειν καὶ τὴν τοῦ θερμοῦ τούτου σωτηρίαν, καὶ τὸν καλούμενον θάνατον εἶναι τὴν τούτου φθοράν.

55. Bölüm

Ateşin iki türlü yok oluşunu görüyoruz: sönüp tükenme ve söndürülme. Kendi kendine olana sönüp tükenme, zıtlar tarafından olana söndürülme deriz; birincisi yaşlılıktan, ikincisi zorla olur. Her iki yok oluş da aynı sebepten meydana gelir: besin eksildiğinde, sıcak besin alamadığı için ateş yok olur. Zıt olan sindirmeyi durdurarak beslenmeyi engeller; sönüp tükenme ise bazen, ateş soluk alamadığı ve serinleyemediği için çok sıcaklık birikmesiyle olur. Çünkü bu şekilde de çok biriken sıcak besini çabucak tüketir, hem de yeni buğulanma gelmeden önce tüketir. Bu yüzden yalnız küçük ateş büyük ateşin yanında sönüp tükenmekle kalmaz, kandil alevi de kendi başına daha büyük bir alevin içine konunca, yanabilen başka herhangi bir şey gibi yanıp tükenir. Sebebi, büyük alevin, küçük alevdeki besini başka besin gelmeden önce kapmasıdır; ateş ise hep oluşarak ve bir ırmak gibi akarak sürer, ama hızı yüzünden bu fark edilmez. Öyleyse sıcak korunacaksa (canlı yaşayacaksa bu zorunludur), ilkedeki sıcağın bir şekilde serinletilmesi gerektiği açıktır. Buna örnek olarak boğulan közlere olanı alabiliriz: közler boğucu denen kapakla sürekli örtülürse çabucak söner; ama biri kapağı sık sık açıp kapatırsa uzun süre kor hâlinde kalırlar. Közleri külün altına gömmek de ateşi korur; çünkü külün seyrekliği yüzünden ateşin soluk vermesi engellenmez, kül de içinde barındırdığı sıcaklığın bolluğuyla çevredeki havaya set çeker ve havanın ateşi söndürmesini önler. Ama bu sebep hakkında, yani gömülen ateşle boğulan ateşin başına neden zıt şeyler geldiği hakkında (biri sönüp tükenir, öteki daha uzun süre kalır) Problemler'de konuşuldu.

5

Ἀλλὰ μὴν πυρός γε δύο ὁρῶμεν φθοράς, μάρανσίν τε καὶ σβέσιν. Καλοῦμεν δὲ τὴν μὲν ὑφ’ αὑτοῦ μάρανσιν, τὴν δ’ ὑπὸ τῶν ἐναντίων σβέσιν, τὴν μὲν γήρᾳ, τὴν δὲ βίαιον. Συμβαίνει δ’ ἀμφοτέρας διὰ ταὐτὸ γίνεσθαι τὰς φθοράς· ὑπολειπούσης γὰρ τῆς τροφῆς, οὐ δυναμένου λαμβάνειν τοῦ θερμοῦ τὴν τροφήν, φθορὰ γίνεται τοῦ πυρός. Τὸ μὲν γὰρ ἐναντίον παῦον τὴν πέψιν κωλύει τρέφεσθαι· ὁτὲ δὲ μαραίνεσθαι συμβαίνει, πλείονος ἀθροιζομένου θερμοῦ διὰ τὸ μὴ ἀναπνεῖν μηδὲ καταψύχεσθαι· ταχὺ γὰρ καὶ οὕτω καταναλίσκει τὴν τροφὴν πολὺ συναθροιζόμενον τὸ θερμόν, καὶ φθάνει καταναλίσκον πρὶν ἐπιστῆναι τὴν ἀναθυμίασιν. Διόπερ οὐ μόνον μαραίνεται τὸ ἔλαττον παρὰ τὸ πλεῖον πῦρ, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ καθ’ αὑτὴν ἡ τοῦ λύχνου φλὸξ ἐντιθεμένη πλείονι φλογὶ κατακάεται, καθάπερ ὁτιοῦν ἄλλο τῶν καυστῶν. Αἴτιον δ’ ὅτι τὴν μὲν οὖσαν ἐν τῇ φλογὶ τροφὴν φθάνει λαμβάνουσα ἡ μείζων φλὸξ πρὶν ἐπελθεῖν ἑτέραν, τὸ δὲ πῦρ ἀεὶ διατελεῖ γινόμενον καὶ ῥέον ὥσπερ ποταμός, ἀλλὰ λανθάνει διὰ τὸ τάχος. Δῆλον τοίνυν ὡς εἴπερ δεῖ σώζεσθαι τὸ θερμόν (τοῦτο δ’ ἀναγκαῖον, εἴπερ μέλλει ζῆν), δεῖ γίνεσθαί τινα τοῦ θερμοῦ τοῦ ἐν τῇ ἀρχῇ κατάψυξιν. Παράδειγμα δὲ τούτου λαβεῖν ἔστι τὸ συμβαῖνον ἐπὶ τῶν καταπνιγομένων ἀνθράκων· ἂν μὲν γὰρ ὦσι περιπεπωμασμένοι τῷ καλουμένῳ πνιγεῖ συνεχῶς, ἀποσβέννυνται ταχέως· ἂν δὲ παρ’ ἄλληλά τις ποιῇ πυκνὰ τὴν ἀφαίρεσιν καὶ τὴν ἐπίθεσιν, μένουσι πεπυρωμένοι πολὺν χρόνον. Ἡ δ’ ἔγκρυψις σώζει τὸ πῦρ· οὔτε γὰρ ἀποπνεῖν κωλύεται διὰ μανότητα τῆς τέφρας, ἀντιφράττει τε τῷ πέριξ ἀέρι πρὸς τὸ μὴ σβεννύναι τῷ πλήθει τῆς ἐνυπαρχούσης αὐτῷ θερμότητος. Ἀλλὰ περὶ μὲν τῆς αἰτίας ταύτης, ὅτι τὸ ἐναντίον συμβαίνει τῷ ἐγκρυπτομένῳ καὶ καταπνιγομένῳ πυρί (τὸ μὲν γὰρ μαραίνεται, τὸ δὲ διαμένει πλείω χρόνον), εἴρηται ἐν τοῖς προβλήμασιν.

66. Bölüm

Her hayvanın bir psykhē'si vardır ve dediğimiz gibi psykhē tabiî sıcaklık olmadan bulunmaz. Bitkilerde tabiî sıcaklığın korunması için besinden ve çevreden gelen yardım yeterli olur. Çünkü besin içeri girerken serinletir; insanlarda da yemek ilk alındığında böyledir. Oruç ise ısıtır ve susuzluk doğurur; çünkü hava hareketsiz kalınca hep ısınır, besin girince ise hareket ederek, sindirim gerçekleşinceye kadar serinletir. Çevre mevsim yüzünden aşırı soğuk olur da sert donlar bastırırsa bitki kurur; ya da yazın sıcaklar çok bastırır ve topraktan çekilen ıslaklık serinletemezse, sıcak sönüp tükenerek yok olur; bu dönemlerde ağaçların kavrulduğu ve yıldız çarpmasına uğradığı söylenir. Bu yüzden bitkilerin kökleri serin kalsın diye köklerin altına bazı taş türleri ve kaplar içinde su koyarlar. Hayvanlardan bir kısmı suda, bir kısmı havada yaşadığı için serinliği bunlardan ve bunlar aracılığıyla sağlar: kimi suyla, kimi havayla. Bunun ne şekilde ve nasıl olduğunu, konuya daha çok eğilerek söylemeliyiz.

6

Ἐπεὶ δὲ πᾶν ζῷον ἔχει ψυχήν, αὐτὸ δ’ οὐκ ἄνευ φυσικῆς ὑπάρχει θερμότητος, ὥσπερ εἴπομεν, τοῖς μὲν φυτοῖς ἡ διὰ τῆς τροφῆς καὶ τοῦ περιέχοντος ἱκανὴ γίνεται βοήθεια πρὸς τὴν τοῦ φυσικοῦ θερμοῦ σωτηρίαν. Καὶ γὰρ ἡ τροφὴ ποιεῖ κατάψυξιν εἰσιοῦσα, καθάπερ καὶ τοῖς ἀνθρώποις τὸ πρῶτον προσενεγκαμένοις· αἱ δὲ νηστεῖαι θερμαίνουσι καὶ δίψας ποιοῦσιν· ἀκίνητος γὰρ ὢν ὁ ἀὴρ ἀεὶ θερμαίνεται, τῆς δὲ τροφῆς εἰσιούσης καταψύχει κινούμενος, ἕως ἂν λάβῃ τὴν πέψιν. Ἐὰν δὲ ἢ τὸ περιέχον ὑπερβάλλῃ ψυχρότητι διὰ τὴν ὥραν, ἰσχυρῶν γινομένων πάγων, ἐξαυαίνεται, αίνεται, ἢ τοῦ θέρους ἰσχυρὰ συμβαίνῃ καύματα καὶ μὴ δύνηται τὸ σπώμενον ἐκ τῆς γῆς ὑγρὸν καταψύχειν, φθείρεται μαραινόμενον τὸ θερμόν, καὶ λέγεται σφακελίζειν καὶ ἀστρόβλητα γίνεσθαι τὰ δένδρα περὶ τοὺς καιροὺς τούτους. Διὸ καὶ γένη τινὰ λίθων ταῖς ῥίζαις ὑποβάλλουσι καὶ ὕδωρ ἐν ἀγγείοις, ὅπως αἱ ῥίζαι ψύχωνται τῶν φυτῶν. Τῶν δὲ ζῴων ἐπεὶ τὰ μέν ἐστιν ἔνυδρα τὰ δ’ ἐν τῷ ἀέρι ποιεῖται τὴν δίαιταν, ἐκ τούτων καὶ διὰ τούτων πορίζεται τὴν κατάψυξιν, τὰ μὲν τῷ ὕδατι τὰ δὲ τῷ ἀέρι. Τίνα δὲ τρόπον καὶ πῶς, λεκτέον ἐπιστήσασι τὸν λόγον μᾶλλον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…