İçeriğe geç

Kavram

Telos (τέλος)

Yunanca
τέλος (telos) · τὸ οὗ ἕνεκα (to hou heneka)
Latince
finis; causa finalis
Almanca
Ziel, Zweck, Ende
Fransızca
fin, but
İngilizce
end, goal
Türkçe
erek (Aristoteles); gaye (Helenistik etik); son (Platon)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde telos bir şeyin sonu, bitişi, tamamlanması, bir işin neticesidir; ölüm için de kullanılır (teleutē). Aristoteles Fizik II.2'de bu çift anlamla oynar: şairin "uğruna doğduğu sona erişti" sözü gülünçtür, çünkü her son uç erek değildir, en iyisi erektir. Doğa erekseldir: devinimi kesintisiz olan şeylerde son uç, uğruna olandır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy Trajediler Son, ölüm, tamamlanma
MÖ 4. yy Platon Bir sürecin sonu; göz dikilen son Kratylos, Protagoras
MÖ 4. yy Aristoteles Doğanın ereği; dört nedenden biri Aristoteles, Fizik
MÖ 3. yy Kyreneliler, Epikuros, Stoa Hayatın gayesi (haz, ataraksia, doğaya uygun yaşamak) Aristippos Fr. 75

Dönüşüm: "Bitiş"ten "amaç"a: zamansal sondan değer bakımından en iyiye; Helenistik dönemde doğadan insan hayatına daralır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca τέλος (telos); τὸ οὗ ἕνεκα "uğruna olan" telos "son, bitiş, tamamlanma, gaye". Fizik II.2 (194a)'da to hou heneka ile eşanlamlı: "doğa erek ve uğruna olandır".
Latince finis; causa finalis Skolastikte dört nedenden biri: causa finalis.
Almanca / Fransızca Ziel, Zweck, Ende / fin, but
İngilizce end, goal

Türkçe karşılığı

erek (Aristoteles) / gaye (etik) / son (Platon). Platon çevirisinde telos gündelik "son" (Kratylos 417c) ve "erek" Aristoteles için saklandı; Postsokratiklerde Helenistik etiğin hayat gayesi için "gaye (telos)". erek: öz Türkçe türetme, ama felsefe dilinde yerleşmiş ve kararla Aristoteles'e ayrılmış. gaye: tanıklı ve edebî, ama etik bağlamda kullanılıyor. Tercih: Aristoteles'in doğa felsefesinde "erek (telos)"; to hou heneka "uğruna olan (hou heneka)".

Aynı Yunanca kelimeye üç Türkçe karşılık verilmesi bir kayıptır, ama Platon'daki "bitiş", Aristoteles'teki doğal erek ve Stoa'daki "hayatın gayesi" arasındaki farkı görünür kılar. "Uğruna olan" ifadesi, Yunanca hou heneka'nın edat yapısını korur.

Atıf ve kaynak notu

"Ereksel neden" adlandırması ve dört neden çizelgesi Aristoteles'e aittir (Fizik II.3); Platon'un Timaios'undaki tasarımcı akıl ile ilişkisi tartışmalıdır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: gaye, telos, son

Metinlerde işaretlendiği yerler

10 yer · 10 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.