Kavram
Telos (τέλος)
- Yunanca
- τέλος (telos) · τὸ οὗ ἕνεκα (to hou heneka)
- Latince
- finis; causa finalis
- Almanca
- Ziel, Zweck, Ende
- Fransızca
- fin, but
- İngilizce
- end, goal
- Türkçe
- erek (Aristoteles); gaye (Helenistik etik); son (Platon)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde telos bir şeyin sonu, bitişi, tamamlanması, bir işin neticesidir; ölüm için de kullanılır (teleutē). Aristoteles Fizik II.2'de bu çift anlamla oynar: şairin "uğruna doğduğu sona erişti" sözü gülünçtür, çünkü her son uç erek değildir, en iyisi erektir. Doğa erekseldir: devinimi kesintisiz olan şeylerde son uç, uğruna olandır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Trajediler | Son, ölüm, tamamlanma | |
| MÖ 4. yy | Platon | Bir sürecin sonu; göz dikilen son | Kratylos, Protagoras |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Doğanın ereği; dört nedenden biri | Aristoteles, Fizik |
| MÖ 3. yy | Kyreneliler, Epikuros, Stoa | Hayatın gayesi (haz, ataraksia, doğaya uygun yaşamak) | Aristippos Fr. 75 |
Dönüşüm: "Bitiş"ten "amaç"a: zamansal sondan değer bakımından en iyiye; Helenistik dönemde doğadan insan hayatına daralır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τέλος (telos); τὸ οὗ ἕνεκα "uğruna olan" | telos "son, bitiş, tamamlanma, gaye". Fizik II.2 (194a)'da to hou heneka ile eşanlamlı: "doğa erek ve uğruna olandır". |
| Latince | finis; causa finalis | Skolastikte dört nedenden biri: causa finalis. |
| Almanca / Fransızca | Ziel, Zweck, Ende / fin, but | |
| İngilizce | end, goal |
Türkçe karşılığı
erek (Aristoteles) / gaye (etik) / son (Platon). Platon çevirisinde telos gündelik "son" (Kratylos 417c) ve "erek" Aristoteles için saklandı; Postsokratiklerde Helenistik etiğin hayat gayesi için "gaye (telos)". erek: öz Türkçe türetme, ama felsefe dilinde yerleşmiş ve kararla Aristoteles'e ayrılmış. gaye: tanıklı ve edebî, ama etik bağlamda kullanılıyor. Tercih: Aristoteles'in doğa felsefesinde "erek (telos)"; to hou heneka "uğruna olan (hou heneka)".
Aynı Yunanca kelimeye üç Türkçe karşılık verilmesi bir kayıptır, ama Platon'daki "bitiş", Aristoteles'teki doğal erek ve Stoa'daki "hayatın gayesi" arasındaki farkı görünür kılar. "Uğruna olan" ifadesi, Yunanca hou heneka'nın edat yapısını korur.
Atıf ve kaynak notu
"Ereksel neden" adlandırması ve dört neden çizelgesi Aristoteles'e aittir (Fizik II.3); Platon'un Timaios'undaki tasarımcı akıl ile ilişkisi tartışmalıdır.
İlgili kavramlar
- finis (Latince karşılığı)
- physis
- tekhne
- entelekheia
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: gaye, telos, son
Metinlerde işaretlendiği yerler
10 yer · 10 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Aristoteles, Fizik194a
- Aristoteles, Gök Üzerine277a
- Aristoteles, Meteorologika4.2
- Aristoteles, Ruh Üzerines192
- Aristoteles, Uyku ve Uyanıklık Üzerine2
- Aristoteles, Gençlik ve Yaşlılık, Yaşam ve Ölüm Üzerine3
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.6
- Aristoteles, Hayvanların Hareketi Üzerine6
- Aristoteles, Metafizik1021b10
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1094a