Kavram
Entelekheia (ἐντελέχεια)
- Yunanca
- ἐντελέχεια (entelekheia)
- Latince
- actus, perfectio; entelechia
- Almanca
- Entelechie, Wirklichkeit
- Fransızca
- entéléchie, acte
- İngilizce
- entelechy, actuality
- Türkçe
- entelekheia (çevrilmez)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde karşılığı olmayan, Aristoteles'in kendi türettiği bir terimdir. Bir şeyin erekine ulaşmış, tamamlanmış olma hâlini anlatır: dynamis olarak et olan, henüz eti tanımlayan eidos'u almamıştır; eidos'u aldığında entelekheia olarak ettir. Fizik II.1'de bu yüzden biçim, maddeden "daha çok doğa" sayılır: her şey dynamis olarak olduğundan çok entelekheia olarak olduğunda adıyla söylenir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | dynamis'in karşıtı; tamamlanmış varlık hâli | Aristoteles, Fizik |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Ruhun tanımı: "doğal, organlı cismin ilk entelekheia'sı" | Aristoteles - Ruh Üzerine II.1 |
| 1714 | Leibniz | Monadlara "entelekheia" denmesi |
Dönüşüm: Aristoteles'in teknik türetmesi, Ortaçağ'da actus içinde erir, Rönesans'ta yeniden ayrı terim olarak doğar, Leibniz'de canlı tözün iç ilkesi hâline gelir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἐντελέχεια (entelekheia) | Aristoteles'in türettiği kelime; en telei ekhein "erekte (tamamlanmışlıkta) bulunmak" ya da entelēs "tam" + ekhein. energeia ile yakın, çoğu yerde eşanlamlı; Fizik I.2 (186a) ve II.1 (193b)'de dynamei "dynamis olarak"ın karşıtı. |
| Latince | actus, perfectio; entelechia | Ortaçağ çevirilerinde çoğu zaman actus (energeia ile aynı); Hermolaus Barbarus'tan beri entelechia olarak da korunur. |
| Almanca / Fransızca | Entelechie, Wirklichkeit / entéléchie, acte | Almanca Wirklichkeit energeia'yı da karşıladığından ayrım kaybolur. |
| İngilizce | entelechy, actuality |
Türkçe karşılığı
entelekheia. fiil / bilfiil: geçiş dönemi felsefe dilinde bilkuvve–bilfiil çifti yerleşiktir, ama energeia ile ayrımı siler. edim, gerçeklik: öz Türkçe türetme veya modern çağrışımlı. tamamlanmışlık: kökü verir, terimin teknik kullanımını açıklama hâline getirir. Tercih: transliterasyon; energeia = "energeia / etkinlik" ayrı tutuldu; dynamei / entelekheiāi = "dynamis olarak / entelekheia olarak" (Analitikler'deki "dynamis olarak" kullanımıyla uyumlu).
Terimi çevirmemek, Aristoteles'in yeni türettiği bir kelimeyi kullandığını okura hissettirir. "Bilfiil" demek metni geç dönem kelâm-felsefe diline bağlar ve energeia ile entelekheia'yı aynılaştırır.
Atıf ve kaynak notu
Kelime Aristoteles'e aittir; ondan önce tanığı yoktur. energeia ile ayrımının ne ölçüde sistemli olduğu tartışmalıdır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: entelekheia, fiilen, bilfiil, entelekheiası
Metinlerde işaretlendiği yerler
10 yer · 9 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Aristoteles, Fizik186a
- Aristoteles, Gök Üzerine282b
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerines180
- Aristoteles, Meteorologika4.4
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.1 2.1
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine1.1.22
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine2.1-1
- Aristoteles, Metafizik1007b
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları207