İçeriğe geç
Metafizik

Aristoteles · Metafizik

IV. Kitap (Γ)

1003a_21. Bölüm

Var olanı var olan olarak ve ona kendiliğinden ait olanları inceleyen bir epistēmē vardır. Bu, kısmî denen bilimlerin hiçbiriyle aynı değildir; çünkü ötekilerin hiçbiri var olanı var olan olarak küllî bir şekilde incelemez; tersine, onun bir parçasını ayırıp o parçanın arazlarını incelerler, sözgelişi matematik bilimleri. Biz ilkeleri ve en yüksek sebepleri aradığımıza göre, açıktır ki bunlar kendiliğinden var olan bir tabiatın ilkeleri olmalıdır. Var olanların unsurlarını arayanlar da bu ilkeleri arıyorlardıysa, unsurların da araz olarak değil, var olan olarak var olanın unsurları olması zorunludur. Bu yüzden biz de var olanın var olan olarak ilk sebeplerini kavramalıyız.

1003a_2

ἔστιν ἐπιστήμη τις ἣ θεωρεῖ τὸ ὂν ᾗ ὂν καὶ τὰ τούτῳ ὑπάρχοντα καθʼ αὑτό. αὕτη δʼ ἐστὶν οὐδεμιᾷ τῶν ἐν μέρει λεγομένων ἡ αὐτή· οὐδεμία γὰρ τῶν ἄλλων ἐπισκοπεῖ καθόλου περὶ τοῦ ὄντος ᾗ ὄν, ἀλλὰ μέρος αὐτοῦ τι ἀποτεμόμεναι περὶ τούτου θεωροῦσι τὸ συμβεβηκός, οἷον αἱ μαθηματικαὶ τῶν ἐπιστημῶν. ἐπεὶ δὲ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἀκροτάτας αἰτίας ζητοῦμεν, δῆλον ὡς φύσεώς τινος αὐτὰς ἀναγκαῖον εἶναι καθʼ αὑτήν. εἰ οὖν καὶ οἱ τὰ στοιχεῖα τῶν ὄντων ζητοῦντες ταύτας τὰς ἀρχὰς ἐζήτουν, ἀνάγκη καὶ τὰ στοιχεῖα τοῦ ὄντος εἶναι μὴ κατὰ συμβεβηκὸς ἀλλʼ ᾗ ὄν· διὸ καὶ ἡμῖν τοῦ ὄντος ᾗ ὂν τὰς πρώτας αἰτίας ληπτέον.

1003a302. Bölüm

Var olan birçok anlamda söylenir, ama tek bir şeye, tek bir tabiata göre söylenir; eşsesli olarak söylenmez. Nasıl ki sağlıklı denen her şey sağlığa göre söylenir: kimi sağlığı koruduğu için, kimi sağlık getirdiği için, kimi sağlığın işareti olduğu için, kimi de sağlığı alabildiği için; tıbbi denen de tıbba göre söylenir: kimine tıp bilgisine sahip olduğu için tıbbi denir, kimine tıbba yatkın olduğu için, kimine de tıbbın işi olduğu için; bunlar gibi söylenen başka şeyler de bulacağız. Var olan da böyledir: birçok anlamda söylenir, ama hepsi tek bir ilkeye göre söylenir.

1003a30

τὸ δὲ ὂν λέγεται μὲν πολλαχῶς, ἀλλὰ πρὸς ἓν καὶ μίαν τινὰ φύσιν καὶ οὐχ ὁμωνύμως ἀλλʼ ὥσπερ καὶ τὸ ὑγιεινὸν ἅπαν πρὸς ὑγίειαν, τὸ μὲν τῷ φυλάττειν τὸ δὲ τῷ ποιεῖν τὸ δὲ τῷ σημεῖον εἶναι τῆς ὑγιείας τὸ δʼ ὅτι δεκτικὸν αὐτῆς,

1003bKimi şeylere ousia oldukları için var olan denir, kimilerine ousia'nın hâlleri oldukları için, kimilerine ousia'ya giden yol oldukları ya da ousia'nın yok oluşları, yoksunlukları, nitelikleri oldukları için, ya da ousia'yı veya ousia'ya göre söylenen şeyleri meydana getirdikleri, doğurdukları için, ya da bunlardan birinin veya ousia'nın olumsuzlamaları oldukları için. Bu yüzden var olmayan için bile "var olmayandır" deriz. Nasıl ki sağlıklı denen her şeyin tek bir bilimi varsa, öteki durumlarda da böyledir. Çünkü yalnız tek bir anlama göre söylenen şeyleri değil, tek bir tabiata göre söylenen şeyleri de incelemek tek bir bilime düşer; zira bunlar da bir bakıma tek bir anlama göre söylenir. Öyleyse açıktır ki var olanları da var olan olarak incelemek tek bir bilime düşer. Her yerde bilim asıl olarak ilk olanla, öteki şeylerin kendisine bağlı olduğu ve kendisi yüzünden adlandırıldığı şeyle ilgilidir. Bu ilk olan ousia ise, filozofun ousia'ların ilkelerini ve sebeplerini kavraması gerekir.

Her cinsin tek bir hissi ve tek bir bilimi vardır; sözgelişi gramer, tek bir bilim olarak bütün sesleri inceler. Bu yüzden var olanın var olan olarak bütün türlerini incelemek de cins bakımından tek bir bilime düşer, türlerin türlerini incelemek de. Varlık ile bir aynı şeydir ve tek bir tabiattır; ilke ile sebep gibi birbirini izlerler, ama tek bir logosla gösterilmezler. Gerçi bunları aynı logosla gösterilen şeyler olarak düşünsek de bir fark çıkmaz, hatta işimize daha çok yarar. Çünkü "bir insan" ile "insan" aynıdır, "var olan insan" ile "insan" da; "bir insan" ile "bir olan var olan insan" denince, söz tekrarlanmakla başka bir şey göstermez. Açıktır ki bunlar ne oluşta ne yok oluşta birbirinden ayrılır; bir için de durum aynıdır. Dolayısıyla bu durumlarda eklemenin aynı şeyi gösterdiği ve bir'in varlığın yanında başka bir şey olmadığı açıktır. Ayrıca her şeyin ousia'sı araz olarak değil, kendiliğinden birdir; aynı şekilde kendiliğinden var olan bir şeydir. Böylece bir'in kaç türü varsa varlığın da o kadar türü vardır. Bunların her birinin ne olduğunu incelemek, cins bakımından aynı bilime düşer; sözgelişi aynıyı, benzeri ve buna benzer öteki şeyleri. Hemen bütün zıtlar bu ilkeye geri götürülür.

1003b

καὶ τὸ ἰατρικὸν πρὸς ἰατρικήν (τὸ μὲν γὰρ τῷ ἔχειν ἰατρικὴν λέγεται ἰατρικὸν τὸ δὲ τῷ εὐφυὲς εἶναι πρὸς αὐτὴν τὸ δὲ τῷ ἔργον εἶναι τῆς ἰατρικῆς), ὁμοιοτρόπως δὲ καὶ ἄλλα ληψόμεθα λεγόμενα τούτοις,—οὕτω δὲ καὶ τὸ ὂν λέγεται πολλαχῶς μὲν ἀλλʼ ἅπαν πρὸς μίαν ἀρχήν· τὰ μὲν γὰρ ὅτι οὐσίαι, ὄντα λέγεται, τὰ δʼ ὅτι πάθη οὐσίας, τὰ δʼ ὅτι ὁδὸς εἰς οὐσίαν ἢ φθοραὶ ἢ στερήσεις ἢ ποιότητες ἢ ποιητικὰ ἢ γεννητικὰ οὐσίας ἢ τῶν πρὸς τὴν οὐσίαν λεγομένων, ἢ τούτων τινὸς ἀποφάσεις ἢ οὐσίας· διὸ καὶ τὸ μὴ ὂν εἶναι μὴ ὄν φαμεν. καθάπερ οὖν καὶ τῶν ὑγιεινῶν ἁπάντων μία ἐπιστήμη ἔστιν, ὁμοίως τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. οὐ γὰρ μόνον τῶν καθʼ ἓν λεγομένων ἐπιστήμης ἐστὶ θεωρῆσαι μιᾶς ἀλλὰ καὶ τῶν πρὸς μίαν λεγομένων φύσιν· καὶ γὰρ ταῦτα τρόπον τινὰ λέγονται καθʼ ἕν. δῆλον οὖν ὅτι καὶ τὰ ὄντα μιᾶς θεωρῆσαι ᾗ ὄντα. πανταχοῦ δὲ κυρίως τοῦ πρώτου ἡ ἐπιστήμη, καὶ ἐξ οὗ τὰ ἄλλα ἤρτηται, καὶ διʼ ὃ λέγονται. εἰ οὖν τοῦτʼ ἐστὶν ἡ οὐσία, τῶν οὐσιῶν ἂν δέοι τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς αἰτίας ἔχειν τὸν φιλόσοφον.—ἅπαντος δὲ γένους καὶ αἴσθησις μία ἑνὸς καὶ ἐπιστήμη, οἷον γραμματικὴ μία οὖσα πάσας θεωρεῖ τὰς φωνάς· διὸ καὶ τοῦ ὄντος ᾗ ὂν ὅσα εἴδη θεωρῆσαι μιᾶς ἐστὶν ἐπιστήμης τῷ γένει, τά τε εἴδη τῶν εἰδῶν. εἰ δὴ τὸ ὂν καὶ τὸ ἓν ταὐτὸν καὶ μία φύσις τῷ ἀκολουθεῖν ἀλλήλοις ὥσπερ ἀρχὴ καὶ αἴτιον, ἀλλʼ οὐχ ὡς ἑνὶ λόγῳ δηλούμενα (διαφέρει δὲ οὐθὲν οὐδʼ ἂν ὁμοίως ὑπολάβωμεν, ἀλλὰ καὶ πρὸ ἔργου μᾶλλον)· ταὐτὸ γὰρ εἷς ἄνθρωπος καὶ ἄνθρωπος, καὶ ὢν ἄνθρωπος καὶ ἄνθρωπος, καὶ οὐχ ἕτερόν τι δηλοῖ κατὰ τὴν λέξιν ἐπαναδιπλούμενον τὸ εἷς ἄνθρωπος καὶ εἷς ὢν ἄνθρωπος (δῆλον δʼ ὅτι οὐ χωρίζεται οὔτʼ ἐπὶ γενέσεως οὔτʼ ἐπὶ φθορᾶς) , ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ ἑνός, ὥστε φανερὸν ὅτι ἡ πρόσθεσις ἐν τούτοις ταὐτὸ δηλοῖ, καὶ οὐδὲν ἕτερον τὸ ἓν παρὰ τὸ ὄν, ἔτι δʼ ἡ ἑκάστου οὐσία ἕν ἐστιν οὐ κατὰ συμβεβηκός, ὁμοίως δὲ καὶ ὅπερ ὄν τι·—ὥσθʼ ὅσα περ τοῦ ἑνὸς εἴδη, τοσαῦτα καὶ τοῦ ὄντος· περὶ ὧν τὸ τί ἐστι τῆς αὐτῆς ἐπιστήμης τῷ γένει θεωρῆσαι, λέγω δʼ οἷον περὶ ταὐτοῦ καὶ ὁμοίου καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων. σχεδὸν δὲ πάντα ἀνάγεται τἀναντία εἰς τὴν ἀρχὴν ταύτην·

1004aBunları "Zıtların Seçkisi"nde incelemiş olalım. Ousia'lar kaç taneyse felsefenin de o kadar kısmı vardır; dolayısıyla bunların arasında bir ilk felsefe ve onu izleyen bir felsefe bulunması zorunludur. Çünkü var olan [ve bir] doğrudan doğruya cinslere ayrılmış olarak bulunur; bu yüzden bilimler de bu cinsleri izleyecektir. Filozof, matematikçi denen kişiye benzer; çünkü matematiğin de kısımları vardır, matematik bilimleri içinde bir birinci ve bir ikinci bilim ve sırayla gelen ötekiler bulunur.

Karşıtları incelemek tek bir bilime düşer, bir'in karşıtı da çokluktur. Olumsuzlamayı ve yoksunluğu incelemek de tek bir bilime düşer, çünkü her iki durumda da olumsuzlaması ya da yoksunluğu söz konusu olan bir incelenir: ya o şeyin hiç bulunmadığını söyleriz, ya da belli bir cinste bulunmadığını. Birinci durumda olumsuzlamada bir'e hiçbir ayırım eklenmez, çünkü olumsuzlama o şeyin yokluğudur; yoksunlukta ise, yoksunluğun hakkında söylendiği, dayanak olan bir tabiat da ortaya çıkar. Dolayısıyla söylenen şeylerin karşıtlarını, yani başkayı, benzemezi, eşit olmayanı ve bunlara ya da çokluğa ve bir'e göre söylenen öteki şeyleri tanımak da söz konusu bilime düşer. Zıtlık da bunlardandır; çünkü zıtlık bir tür ayırımdır, ayırım da başkalıktır. Dolayısıyla bir birçok anlamda söylendiğine göre bunlar da birçok anlamda söylenecektir; ama yine de hepsini tanımak tek bir bilime düşer. Çünkü bir şeyin birçok anlamda söylenmesi onu başka bir bilime ait kılmaz; logosları ne tek bir anlama ne de tek bir şeye göre kurulmuyorsa, ancak o zaman başka bir bilime aittir. Her şey ilk olana göre söylendiğine, sözgelişi bir denen her şey ilk bir'e göre söylendiğine göre, aynı, başka ve zıtlar için de durumun böyle olduğunu söylemeliyiz. Dolayısıyla her birinin kaç anlamda söylendiğini ayırdıktan sonra, her kategoride ilk olana göre nasıl söylendiğini göstermek gerekir: kimi şeyler onu taşıdıkları için, kimileri onu meydana getirdikleri için, kimileri de buna benzer başka şekillerde böyle söylenecektir.

Öyleyse açıktır ki [aporia'larda söylendiği gibi] bunlar ve ousia hakkında açıklama yapmak tek bir bilime düşer (bu, aporia'lar arasında sayılanlardan biriydi) ve her şey hakkında inceleme yapabilmek filozofun işidir.

1004a

τεθεωρήσθω δʼ ἡμῖν ταῦτα ἐν τῇ ἐκλογῇ τῶν ἐναντίων. καὶ τοσαῦτα μέρη φιλοσοφίας ἔστιν ὅσαι περ αἱ οὐσίαι· ὥστε ἀναγκαῖον εἶναί τινα πρώτην καὶ ἐχομένην αὐτῶν. ὑπάρχει γὰρ εὐθὺς γένη ἔχον τὸ ὂν [καὶ τὸ ἕν]· διὸ καὶ αἱ ἐπιστῆμαι ἀκολουθήσουσι τούτοις. ἔστι γὰρ ὁ φιλόσοφος ὥσπερ ὁ μαθηματικὸς λεγόμενος· καὶ γὰρ αὕτη ἔχει μέρη, καὶ πρώτη τις καὶ δευτέρα ἔστιν ἐπιστήμη καὶ ἄλλαι ἐφεξῆς ἐν τοῖς μαθήμασιν.—ἐπεὶ δὲ μιᾶς τἀντικείμενα θεωρῆσαι, τῷ δὲ ἑνὶ ἀντίκειται πλῆθος—ἀπόφασιν δὲ καὶ στέρησιν μιᾶς ἐστὶ θεωρῆσαι διὰ τὸ ἀμφοτέρως θεωρεῖσθαι τὸ ἓν οὗ ἡ ἀπόφασις ἢ ἡ στέρησις (ἢ ⟨γὰρ⟩ ἁπλῶς λέγομεν ὅτι οὐχ ὑπάρχει ἐκεῖνο, ἤ τινι γένει· ἔνθα μὲν οὖν †τῷ ἑνὶ ἡ διαφορὰ πρόσεστι παρὰ τὸ ἐν τῇ ἀποφάσει†, ἀπουσία γὰρ ἡ ἀπόφασις ἐκείνου ἐστίν, ἐν δὲ τῇ στερήσει καὶ ὑποκειμένη τις φύσις γίγνεται καθʼ ἧς λέγεται ἡ στέρησις) [τῷ δʼ ἑνὶ πλῆθος ἀντίκειται]—ὥστε καὶ τἀντικείμενα τοῖς εἰρημένοις, τό τε ἕτερον καὶ ἀνόμοιον καὶ ἄνισον καὶ ὅσα ἄλλα λέγεται ἢ κατὰ ταῦτα ἢ κατὰ πλῆθος καὶ τὸ ἕν, τῆς εἰρημένης γνωρίζειν ἐπιστήμης· ὧν ἐστὶ καὶ ἡ ἐναντιότης· διαφορὰ γάρ τις ἡ ἐναντιότης, ἡ δὲ διαφορὰ ἑτερότης. ὥστʼ ἐπειδὴ πολλαχῶς τὸ ἓν λέγεται, καὶ ταῦτα πολλαχῶς μὲν λεχθήσεται, ὅμως δὲ μιᾶς ἅπαντά ἐστι γνωρίζειν· οὐ γὰρ εἰ πολλαχῶς, ἑτέρας, ἀλλʼ εἰ μήτε καθʼ ἓν μήτε πρὸς ἓν οἱ λόγοι ἀναφέρονται. ἐπεὶ δὲ πάντα πρὸς τὸ πρῶτον ἀναφέρεται, οἷον ὅσα ἓν λέγεται πρὸς τὸ πρῶτον ἕν, ὡσαύτως φατέον καὶ περὶ ταὐτοῦ καὶ ἑτέρου καὶ τῶν ἐναντίων ἔχειν· ὥστε διελόμενον ποσαχῶς λέγεται ἕκαστον, οὕτως ἀποδοτέον πρὸς τὸ πρῶτον ἐν ἑκάστῃ κατηγορίᾳ πῶς πρὸς ἐκεῖνο λέγεται· τὰ μὲν γὰρ τῷ ἔχειν ἐκεῖνο τὰ δὲ τῷ ποιεῖν τὰ δὲ κατʼ ἄλλους λεχθήσεται τοιούτους τρόπους.—φανερὸν οὖν [ὅπερ ἐν ταῖς ἀπορίαις ἐλέχθη] ὅτι μιᾶς περὶ τούτων καὶ τῆς οὐσίας ἐστὶ λόγον ἔχειν (τοῦτο δʼ ἦν ἓν τῶν ἐν τοῖς ἀπορήμασιν), καὶ ἔστι τοῦ φιλοσόφου περὶ πάντων δύνασθαι θεωρεῖν.

1004bÇünkü bu filozofun işi değilse, Sokrates ile oturan Sokrates'in aynı olup olmadığını, bir şeyin tek bir zıddı olup olmadığını, zıddın ne olduğunu ya da kaç anlamda söylendiğini kim inceleyecek? Bu türden öteki sorular için de durum aynıdır. Bunlar bir'in bir olarak ve var olanın var olan olarak kendiliğinden hâlleri olduğuna göre, sayı, çizgi ya da ateş olarak değil, açıktır ki bunların hem ne olduğunu hem de arazlarını tanımak o bilime düşer. Bunları inceleyenler felsefe yapmadıkları için yanılmıyorlar; yanılgıları, ousia'nın önce geldiğini görmemeleri ve onun hakkında hiçbir şey anlamamalarıdır. Nasıl ki sayının sayı olarak kendine özgü hâlleri vardır, sözgelişi teklik ve çiftlik, ölçüdeşlik ve eşitlik, fazlalık ve eksiklik, ve bunlar sayılara hem kendi başlarına hem birbirleriyle ilişkileri içinde aittir (aynı şekilde katı cismin, hareketsiz ve hareketli olanın, ağırlıksız ve ağırlıklı olanın da kendine özgü başka hâlleri vardır), var olanın da var olan olarak kendine özgü birtakım hâlleri vardır ve bunlar hakkındaki doğruyu incelemek filozofa düşer. Bunun bir işareti şudur: diyalektikçiler ve sofistler filozofun kılığına girerler. Çünkü sofistlik yalnızca görünüşte bilgeliktir; diyalektikçiler de her şey hakkında tartışırlar, varlık ise her şey için ortaktır. Bunlar hakkında tartışmalarının sebebi, açıktır ki bunların felsefeye özgü konular olmasıdır. Sofistlik ve diyalektik felsefeyle aynı cins etrafında döner; ama felsefe diyalektikten yetisinin türüyle, sofistlikten ise seçtiği hayatla, yani prohairesis'iyle ayrılır. Diyalektik, felsefenin bilgisini verdiği konularda yalnızca sınar; sofistlik ise felsefe gibi görünür, ama değildir.

Ayrıca zıtların iki sütunundan biri yoksunluktur; hepsi de varlığa ve var olmayana, bir'e ve çokluğa geri götürülür; sözgelişi durgunluk bir'e, hareket çokluğa aittir. Var olanların ve ousia'nın zıtlardan oluştuğunda ise hemen herkes birleşir; nitekim hepsi ilkeleri zıt olarak koyar: kimi tek ve çifti, kimi sıcak ve soğuğu, kimi sınır ve sınırsızı, kimi sevgi ve neikos'u. Öteki her şeyin de bir'e ve çokluğa geri götürüldüğü görülüyor (bu geri götürmeyi kabul edilmiş sayalım); başkalarının koyduğu ilkeler de tamamen bunların altına, cinslerin altına düşer gibi düşer.

1004b

εἰ γὰρ μὴ τοῦ φιλοσόφου, τίς ἔσται ὁ ἐπισκεψόμενος εἰ ταὐτὸ Σωκράτης καὶ Σωκράτης καθήμενος, ἢ εἰ ἓν ἑνὶ ἐναντίον, ἢ τί ἐστι τὸ ἐναντίον ἢ ποσαχῶς λέγεται; ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων. ἐπεὶ οὖν τοῦ ἑνὸς ᾗ ἓν καὶ τοῦ ὄντος ᾗ ὂν ταῦτα καθʼ αὑτά ἐστι πάθη, ἀλλʼ οὐχ ᾗ ἀριθμοὶ ἢ γραμμαὶ ἢ πῦρ, δῆλον ὡς ἐκείνης τῆς ἐπιστήμης καὶ τί ἐστι γνωρίσαι καὶ τὰ συμβεβηκότʼ αὐτοῖς. καὶ οὐ ταύτῃ ἁμαρτάνουσιν οἱ περὶ αὐτῶν σκοπούμενοι ὡς οὐ φιλοσοφοῦντες, ἀλλʼ ὅτι πρότερον ἡ οὐσία, περὶ ἧς οὐθὲν ἐπαΐουσιν, ἐπεὶ ὥσπερ ἔστι καὶ ἀριθμοῦ ᾗ ἀριθμὸς ἴδια πάθη, οἷον περιττότης ἀρτιότης, συμμετρία ἰσότης, ὑπεροχὴ ἔλλειψις, καὶ ταῦτα καὶ καθʼ αὑτοὺς καὶ πρὸς ἀλλήλους ὑπάρχει τοῖς ἀριθμοῖς (ὁμοίως δὲ καὶ στερεῷ καὶ ἀκινήτῳ καὶ κινουμένῳ ἀβαρεῖ τε καὶ βάρος ἔχοντι ἔστιν ἕτερα ἴδια), οὕτω καὶ τῷ ὄντι ᾗ ὂν ἔστι τινὰ ἴδια, καὶ ταῦτʼ ἐστὶ περὶ ὧν τοῦ φιλοσόφου ἐπισκέψασθαι τὸ ἀληθές. σημεῖον δέ· οἱ γὰρ διαλεκτικοὶ καὶ σοφισταὶ τὸ αὐτὸ μὲν ὑποδύονται σχῆμα τῷ φιλοσόφῳ· ἡ γὰρ σοφιστικὴ φαινομένη μόνον σοφία ἐστί, καὶ οἱ διαλεκτικοὶ διαλέγονται περὶ ἁπάντων, κοινὸν δὲ πᾶσι τὸ ὄν ἐστιν, διαλέγονται δὲ περὶ τούτων δῆλον ὅτι διὰ τὸ τῆς φιλοσοφίας ταῦτα εἶναι οἰκεῖα. περὶ μὲν γὰρ τὸ αὐτὸ γένος στρέφεται ἡ σοφιστικὴ καὶ ἡ διαλεκτικὴ τῇ φιλοσοφίᾳ, ἀλλὰ διαφέρει τῆς μὲν τῷ τρόπῳ τῆς δυνάμεως, τῆς δὲ τοῦ βίου τῇ προαιρέσει· ἔστι δὲ ἡ διαλεκτικὴ πειραστικὴ περὶ ὧν ἡ φιλοσοφία γνωριστική, ἡ δὲ σοφιστικὴ φαινομένη, οὖσα δʼ οὔ. ἔτι τῶν ἐναντίων ἡ ἑτέρα συστοιχία στέρησις, καὶ πάντα ἀνάγεται εἰς τὸ ὂν καὶ τὸ μὴ ὄν, καὶ εἰς ἓν καὶ πλῆθος, οἷον στάσις τοῦ ἑνὸς κίνησις δὲ τοῦ πλήθους· τὰ δʼ ὄντα καὶ τὴν οὐσίαν ὁμολογοῦσιν ἐξ ἐναντίων σχεδὸν ἅπαντες συγκεῖσθαι· πάντες γοῦν τὰς ἀρχὰς ἐναντίας λέγουσιν· οἱ μὲν γὰρ περιττὸν καὶ ἄρτιον, οἱ δὲ θερμὸν καὶ ψυχρόν, οἱ δὲ πέρας καὶ ἄπειρον, οἱ δὲ φιλίαν καὶ νεῖκος. πάντα δὲ καὶ τἆλλα ἀναγόμενα φαίνεται εἰς τὸ ἓν καὶ πλῆθος (εἰλήφθω γὰρ ἡ ἀναγωγὴ ἡμῖν),

1005aBunlardan da açıktır ki var olanı var olan olarak incelemek tek bir bilime düşer. Çünkü her şey ya zıttır ya da zıtlardan oluşur; zıtların ilkeleri ise bir ve çokluktur. Bunlar da, ister tek bir anlama göre söylensin ister söylenmesin, tek bir bilime düşer; belki de gerçekte tek bir anlama göre söylenmezler. Ama bir birçok anlamda söylense bile, ötekiler ilk olana göre söylenecek, zıtlar da aynı şekilde. Bu yüzden, varlık ya da bir küllî ve her şeyde aynı olan bir şey ya da ayrı bir şey olmasa bile (belki de değildir; kimi şeyler tek bir şeye göre, kimileri de bir sıra içinde böyle söylenir), hepsi tek bir bilime düşer. Bu yüzden zıddın, tam olanın, bir'in, varlığın, aynının ya da başkanın ne olduğunu incelemek geometricinin işi değildir; o bunları ancak varsayım olarak kabul eder. Böylece var olanı var olan olarak ve ona var olan olarak ait olanları incelemenin tek bir bilime düştüğü açıktır; aynı bilimin yalnız ousia'ları değil, onlara ait olanları da incelediği açıktır: söylediğimiz şeyleri, önce ile sonrayı, cins ile türü, bütün ile parçayı ve buna benzer öteki şeyleri.

1005a

αἱ δʼ ἀρχαὶ καὶ παντελῶς αἱ παρὰ τῶν ἄλλων ὡς εἰς γένη ταῦτα πίπτουσιν. φανερὸν οὖν καὶ ἐκ τούτων ὅτι μιᾶς ἐπιστήμης τὸ ὂν ᾗ ὂν θεωρῆσαι. πάντα γὰρ ἢ ἐναντία ἢ ἐξ ἐναντίων, ἀρχαὶ δὲ τῶν ἐναντίων τὸ ἓν καὶ πλῆθος. ταῦτα δὲ μιᾶς ἐπιστήμης, εἴτε καθʼ ἓν λέγεται εἴτε μή, ὥσπερ ἴσως ἔχει καὶ τἀληθές. ἀλλʼ ὅμως εἰ καὶ πολλαχῶς λέγεται τὸ ἕν, πρὸς τὸ πρῶτον τἆλλα λεχθήσεται καὶ τὰ ἐναντία ὁμοίως, [καὶ διὰ τοῦτο] καὶ εἰ μὴ ἔστι τὸ ὂν ἢ τὸ ἓν καθόλου καὶ ταὐτὸ ἐπὶ πάντων ἢ χωριστόν, ὥσπερ ἴσως οὐκ ἔστιν ἀλλὰ τὰ μὲν πρὸς ἓν τὰ δὲ τῷ ἐφεξῆς. καὶ διὰ τοῦτο οὐ τοῦ γεωμέτρου θεωρῆσαι τί τὸ ἐναντίον ἢ τέλειον ἢ ἓν ἢ ὂν ἢ ταὐτὸν ἢ ἕτερον, ἀλλʼ ἢ ἐξ ὑποθέσεως. ὅτι μὲν οὖν μιᾶς ἐπιστήμης τὸ ὂν ᾗ ὂν θεωρῆσαι καὶ τὰ ὑπάρχοντα αὐτῷ ᾗ ὄν, δῆλον, καὶ ὅτι οὐ μόνον τῶν οὐσιῶν ἀλλὰ καὶ τῶν ὑπαρχόντων ἡ αὐτὴ θεωρητική, τῶν τε εἰρημένων καὶ περὶ προτέρου καὶ ὑστέρου, καὶ γένους καὶ εἴδους, καὶ ὅλου καὶ μέρους καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων.

1005a153. Bölüm

Matematikte aksiyom denen şeyleri incelemenin ve ousia'yı incelemenin tek bir bilime mi, yoksa farklı bilimlere mi düştüğünü de söylemeliyiz. Açıktır ki bunlar hakkındaki inceleme de tek bir bilime, filozofun bilimine düşer. Çünkü aksiyomlar bütün var olanlara aittir, ötekilerden ayrı olarak belli bir cinse özgü değildir. Herkes bunları kullanır, çünkü bunlar var olanın var olan olarak aksiyomlarıdır, her cins de var olandır; ama herkes bunları kendisine yettiği ölçüde, yani ispatlarını yaptığı cinsin kapsadığı ölçüde kullanır. Dolayısıyla aksiyomların her şeye var olan olarak ait olduğu açık olduğuna göre (çünkü hepsi için ortak olan budur), bunları incelemek de var olanı var olan olarak tanıyan kişiye düşer. Bu yüzden kısmî inceleme yapanların hiçbiri, ne geometrici ne aritmetikçi, bunların doğru olup olmadığı hakkında bir şey söylemeye girişmez; yalnız tabiatçılardan bazıları buna girişmiştir ve bunu yapmaları anlaşılır bir şeydir, çünkü bütün tabiatı ve var olanı yalnız kendilerinin incelediğini düşünüyorlardı. Ama tabiatçının da üstünde biri olduğuna göre (çünkü tabiat var olanın yalnız bir cinsidir), bunları incelemek de küllî olanı ve ilk ousia'yı inceleyen kişiye düşer.

1005a15

λεκτέον δὲ πότερον μιᾶς ἢ ἑτέρας ἐπιστήμης περί τε τῶν ἐν τοῖς μαθήμασι καλουμένων ἀξιωμάτων καὶ περὶ τῆς οὐσίας. φανερὸν δὴ ὅτι μιᾶς τε καὶ τῆς τοῦ φιλοσόφου καὶ ἡ περὶ τούτων ἐστὶ σκέψις· ἅπασι γὰρ ὑπάρχει τοῖς οὖσιν ἀλλʼ οὐ γένει τινὶ χωρὶς ἰδίᾳ τῶν ἄλλων. καὶ χρῶνται μὲν πάντες, ὅτι τοῦ ὄντος ἐστὶν ᾗ ὄν, ἕκαστον δὲ τὸ γένος ὄν· ἐπὶ τοσοῦτον δὲ χρῶνται ἐφʼ ὅσον αὐτοῖς ἱκανόν, τοῦτο δʼ ἔστιν ὅσον ἐπέχει τὸ γένος περὶ οὗ φέρουσι τὰς ἀποδείξεις· ὥστʼ ἐπεὶ δῆλον ὅτι ᾗ ὄντα ὑπάρχει πᾶσι (τοῦτο γὰρ αὐτοῖς τὸ κοινόν), τοῦ περὶ τὸ ὂν ᾗ ὂν γνωρίζοντος καὶ περὶ τούτων ἐστὶν ἡ θεωρία. διόπερ οὐθεὶς τῶν κατὰ μέρος ἐπισκοπούντων ἐγχειρεῖ λέγειν τι περὶ αὐτῶν, εἰ ἀληθῆ ἢ μή, οὔτε γεωμέτρης οὔτʼ ἀριθμητικός, ἀλλὰ τῶν φυσικῶν ἔνιοι, εἰκότως τοῦτο δρῶντες· μόνοι γὰρ ᾤοντο περί τε τῆς ὅλης φύσεως σκοπεῖν καὶ περὶ τοῦ ὄντος. ἐπεὶ δʼ ἔστιν ἔτι τοῦ φυσικοῦ τις ἀνωτέρω (ἓν γάρ τι γένος τοῦ ὄντος ἡ φύσις) , τοῦ καθόλου καὶ τοῦ περὶ τὴν πρώτην οὐσίαν θεωρητικοῦ καὶ ἡ περὶ τούτων ἂν εἴη σκέψις·

1005bTabiat bilimi de bir tür bilgeliktir, ama ilk bilgelik değildir. Hakikat hakkında konuşanlardan bazılarının, bir şeyin doğru olarak hangi şartla kabul edilmesi gerektiğini tartışmaya girişmeleri, analitikte eğitim görmemiş olmalarından ileri gelir; çünkü bu konulara önceden bilerek gelmek gerekir, dersi dinlerken bunları araştırmaya kalkmak değil.

Öyleyse kıyas ilkelerini incelemenin de filozofa, yani bütün ousia'yı tabiatı gereği inceleyen kişiye düştüğü açıktır. Her cinsi en iyi tanıyanın, o konunun en sağlam ilkelerini söyleyebilmesi gerekir; dolayısıyla var olanları var olan olarak tanıyanın da her şeyin en sağlam ilkelerini söyleyebilmesi gerekir. Bu kişi filozoftur. İlkelerin en sağlamı ise hakkında yanılmanın imkânsız olduğu ilkedir. Böyle bir ilkenin hem en bilinir olması (çünkü herkes bilmediği şeylerde aldanır) hem de varsayıma dayanmaması zorunludur. Çünkü var olanlardan herhangi bir şeyi anlayan kişinin sahip olması zorunlu olan şey bir varsayım değildir; herhangi bir şeyi bilen kişinin bilmesi zorunlu olan şeye de, işe başlarken sahip olması zorunludur. Böyle bir ilkenin bütün ilkelerin en sağlamı olduğu açıktır; bunun hangi ilke olduğunu ise şimdi söyleyelim. Aynı şeyin aynı şeye aynı bakımdan aynı anda hem ait olması hem ait olmaması imkânsızdır; mantıki güçlüklere karşı ekleyebileceğimiz başka kayıtlar varsa, onlar da eklenmiş sayılsın. İşte bu, bütün ilkelerin en sağlamıdır, çünkü söylediğimiz belirlemeye uyar. Hiç kimsenin, bazılarının Herakleitos'un söylediğini sandığı gibi, aynı şeyin hem var olduğuna hem var olmadığına inanması imkânsızdır; çünkü insanın söylediği şeye inanması zorunlu değildir. Zıtların aynı şeye aynı anda ait olması mümkün değilse (bu önermeye de alışılmış kayıtlar eklenmiş sayılsın) ve bir kanaatin zıddı onunla çelişen kanaatse, açıktır ki aynı kişinin aynı şeyin hem var olduğuna hem var olmadığına aynı anda inanması imkânsızdır; çünkü bu konuda yanılan kişi aynı anda zıt kanaatlere sahip olurdu. Bu yüzden ispat yapan herkes en son bu kanaate dayanır; çünkü bu, tabiatça öteki bütün aksiyomların da ilkesidir.

1005b

ἔστι δὲ σοφία τις καὶ ἡ φυσική, ἀλλʼ οὐ πρώτη. ὅσα δʼ ἐγχειροῦσι τῶν λεγόντων τινὲς περὶ τῆς ἀληθείας ὃν τρόπον δεῖ ἀποδέχεσθαι, διʼ ἀπαιδευσίαν τῶν ἀναλυτικῶν τοῦτο δρῶσιν· δεῖ γὰρ περὶ τούτων ἥκειν προεπισταμένους ἀλλὰ μὴ ἀκούοντας ζητεῖν.—ὅτι μὲν οὖν τοῦ φιλοσόφου, καὶ τοῦ περὶ πάσης τῆς οὐσίας θεωροῦντος ᾗ πέφυκεν, καὶ περὶ τῶν συλλογιστικῶν ἀρχῶν ἐστὶν ἐπισκέψασθαι, δῆλον· προσήκει δὲ τὸν μάλιστα γνωρίζοντα περὶ ἕκαστον γένος ἔχειν λέγειν τὰς βεβαιοτάτας ἀρχὰς τοῦ πράγματος, ὥστε καὶ τὸν περὶ τῶν ὄντων ᾗ ὄντα τὰς πάντων βεβαιοτάτας. ἔστι δʼ οὗτος ὁ φιλόσοφος. βεβαιοτάτη δʼ ἀρχὴ πασῶν περὶ ἣν διαψευσθῆναι ἀδύνατον· γνωριμωτάτην τε γὰρ ἀναγκαῖον εἶναι τὴν τοιαύτην (περὶ γὰρ ἃ μὴ γνωρίζουσιν ἀπατῶνται πάντες) καὶ ἀνυπόθετον. ἣν γὰρ ἀναγκαῖον ἔχειν τὸν ὁτιοῦν ξυνιέντα τῶν ὄντων, τοῦτο οὐχ ὑπόθεσις· ὃ δὲ γνωρίζειν ἀναγκαῖον τῷ ὁτιοῦν γνωρίζοντι, καὶ ἥκειν ἔχοντα ἀναγκαῖον. ὅτι μὲν οὖν βεβαιοτάτη ἡ τοιαύτη πασῶν ἀρχή, δῆλον· τίς δʼ ἔστιν αὕτη, μετὰ ταῦτα λέγωμεν. τὸ γὰρ αὐτὸ ἅμα ὑπάρχειν τε καὶ μὴ ὑπάρχειν ἀδύνατον τῷ αὐτῷ καὶ κατὰ τὸ αὐτό (καὶ ὅσα ἄλλα προσδιορισαίμεθʼ ἄν, ἔστω προσδιωρισμένα πρὸς τὰς λογικὰς δυσχερείας)· αὕτη δὴ πασῶν ἐστὶ βεβαιοτάτη τῶν ἀρχῶν· ἔχει γὰρ τὸν εἰρημένον διορισμόν. ἀδύνατον γὰρ ὁντινοῦν ταὐτὸν ὑπολαμβάνειν εἶναι καὶ μὴ εἶναι, καθάπερ τινὲς οἴονται λέγειν Ἡράκλειτον. οὐκ ἔστι γὰρ ἀναγκαῖον, ἅ τις λέγει, ταῦτα καὶ ὑπολαμβάνειν· εἰ δὲ μὴ ἐνδέχεται ἅμα ὑπάρχειν τῷ αὐτῷ τἀναντία (προσδιωρίσθω δʼ ἡμῖν καὶ ταύτῃ τῇ προτάσει τὰ εἰωθότα), ἐναντία δʼ ἐστὶ δόξα δόξῃ ἡ τῆς ἀντιφάσεως, φανερὸν ὅτι ἀδύνατον ἅμα ὑπολαμβάνειν τὸν αὐτὸν εἶναι καὶ μὴ εἶναι τὸ αὐτό· ἅμα γὰρ ἂν ἔχοι τὰς ἐναντίας δόξας ὁ διεψευσμένος περὶ τούτου. διὸ πάντες οἱ ἀποδεικνύντες εἰς ταύτην ἀνάγουσιν ἐσχάτην δόξαν· φύσει γὰρ ἀρχὴ καὶ τῶν ἄλλων ἀξιωμάτων αὕτη πάντων.

1005b304. Bölüm

Dediğimiz gibi, aynı şeyin hem var olup hem var olmamasının mümkün olduğunu kendileri söyleyen ve böyle düşündüklerini ileri süren bazı kimseler vardır.

1005b30

εἰσὶ δέ τινες οἵ, καθάπερ εἴπομεν, αὐτοί τε ἐνδέχεσθαί φασι τὸ αὐτὸ εἶναι καὶ μὴ εἶναι,

1006aTabiat üzerine yazanların birçoğu da bu sözü kullanır. Biz ise bir şeyin aynı anda hem var olup hem var olmamasının imkânsız olduğunu kabul ettik ve bununla bunun bütün ilkelerin en sağlamı olduğunu gösterdik. Bazıları terbiye eksikliğinden bunun da ispatlanmasını isterler; çünkü hangi şeylerin ispatının aranması gerektiğini, hangilerinin aranmaması gerektiğini bilmemek terbiye eksikliğidir. Her şeyin ispatı olması kesinlikle imkânsızdır, çünkü sonsuza gidilirdi ve böylece yine ispat olmazdı; bazı şeylerin ispatı aranmamalıysa da, hangi ilkenin bundan daha çok böyle olduğunu söyleyemezler. Ama karşı çıkan kişi bir şey söylediği sürece, bunun imkânsız olduğu da çürütme yoluyla ispatlanabilir. Hiçbir şey söylemezse, hiçbir şey söylemeyen biriyle, hiçbir şey söylemediği ölçüde, söz alışverişine girmeye çalışmak gülünçtür; çünkü böyle biri, böyle olduğu ölçüde, artık bir bitkiye benzer. Çürütme yoluyla ispatlamanın düz ispatlamadan şu bakımdan farklı olduğunu söylüyorum: ispatlamaya kalkan kişi baştaki iddiayı peşinen kabul ediyor gibi görünebilir; ama bunun sebebi karşıdaki kişi olursa, ortada ispat değil, çürütme, yani elenkhos olur. Bütün bu tür tartışmalarda başlangıç noktası, karşıdakinden bir şeyin var olduğunu ya da olmadığını söylemesini istemek değildir, çünkü bu, baştaki iddiayı peşinen kabul ettirmek sayılabilir; ondan hem kendisi hem başkası için bir şey anlatmasını istemektir. Bir şey söylüyorsa bu zorunludur; yoksa böyle birinin ne kendisiyle ne de başkasıyla konuşabileceği bir logosu olmaz. Biri bunu kabul ederse ispat mümkün olur, çünkü artık belirlenmiş bir şey vardır. Ama bunun sebebi ispat eden değil, buna katlanan kişidir; çünkü logosu ortadan kaldırırken logosa katlanır. Ayrıca bunu kabul eden kişi, ispatsız da bir şeyin doğru olduğunu kabul etmiş olur [dolayısıyla her şey hem böyle hem böyle değil olamaz].

Önce şu kadarının doğru olduğu açıktır: "var olmak" ya da "var olmamak" sözcüğü belirli bir şey anlatır; dolayısıyla her şey hem böyle hem böyle değil olamaz. Ayrıca "insan" tek bir şey anlatıyorsa, bu "iki ayaklı canlı" olsun. Tek bir şey anlatmak derken şunu kastediyorum: insan bu ise, bir şey insansa, onun insan olması bu olacaktır. Biri "insan"ın birden çok şey anlattığını söylese de, yeter ki bunlar sınırlı sayıda olsun, hiçbir fark çıkmaz; çünkü her logos için ayrı bir ad konabilir.

1006a

καὶ ὑπολαμβάνειν οὕτως. χρῶνται δὲ τῷ λόγῳ τούτῳ πολλοὶ καὶ τῶν περὶ φύσεως. ἡμεῖς δὲ νῦν εἰλήφαμεν ὡς ἀδυνάτου ὄντος ἅμα εἶναι καὶ μὴ εἶναι, καὶ διὰ τούτου ἐδείξαμεν ὅτι βεβαιοτάτη αὕτη τῶν ἀρχῶν πασῶν. ἀξιοῦσι δὴ καὶ τοῦτο ἀποδεικνύναι τινὲς διʼ ἀπαιδευσίαν· ἔστι γὰρ ἀπαιδευσία τὸ μὴ γιγνώσκειν τίνων δεῖ ζητεῖν ἀπόδειξιν καὶ τίνων οὐ δεῖ· ὅλως μὲν γὰρ ἁπάντων ἀδύνατον ἀπόδειξιν εἶναι (εἰς ἄπειρον γὰρ ἂν βαδίζοι, ὥστε μηδʼ οὕτως εἶναι ἀπόδειξιν), εἰ δέ τινων μὴ δεῖ ζητεῖν ἀπόδειξιν, τίνα ἀξιοῦσιν εἶναι μᾶλλον τοιαύτην ἀρχὴν οὐκ ἂν ἔχοιεν εἰπεῖν. ἔστι δʼ ἀποδεῖξαι ἐλεγκτικῶς καὶ περὶ τούτου ὅτι ἀδύνατον, ἂν μόνον τι λέγῃ ὁ ἀμφισβητῶν· ἂν δὲ μηθέν, γελοῖον τὸ ζητεῖν λόγον πρὸς τὸν μηθενὸς ἔχοντα λόγον, ᾗ μὴ ἔχει· ὅμοιος γὰρ φυτῷ ὁ τοιοῦτος ᾗ τοιοῦτος ἤδη. τὸ δʼ ἐλεγκτικῶς ἀποδεῖξαι λέγω διαφέρειν καὶ τὸ ἀποδεῖξαι, ὅτι ἀποδεικνύων μὲν ἂν δόξειεν αἰτεῖσθαι τὸ ἐν ἀρχῇ, ἄλλου δὲ τοῦ τοιούτου αἰτίου ὄντος ἔλεγχος ἂν εἴη καὶ οὐκ ἀπόδειξις. ἀρχὴ δὲ πρὸς ἅπαντα τὰ τοιαῦτα οὐ τὸ ἀξιοῦν ἢ εἶναί τι λέγειν ἢ μὴ εἶναι (τοῦτο μὲν γὰρ τάχʼ ἄν τις ὑπολάβοι τὸ ἐξ ἀρχῆς αἰτεῖν), ἀλλὰ σημαίνειν γέ τι καὶ αὑτῷ καὶ ἄλλῳ· τοῦτο γὰρ ἀνάγκη, εἴπερ λέγοι τι. εἰ γὰρ μή, οὐκ ἂν εἴη τῷ τοιούτῳ λόγος, οὔτʼ αὐτῷ πρὸς αὑτὸν οὔτε πρὸς ἄλλον. ἂν δέ τις τοῦτο διδῷ, ἔσται ἀπόδειξις· ἤδη γάρ τι ἔσται ὡρισμένον. ἀλλʼ αἴτιος οὐχ ὁ ἀποδεικνὺς ἀλλʼ ὁ ὑπομένων· ἀναιρῶν γὰρ λόγον ὑπομένει λόγον. ἔτι δὲ ὁ τοῦτο συγχωρήσας συγκεχώρηκέ τι ἀληθὲς εἶναι χωρὶς ἀποδείξεως [ὥστε οὐκ ἂν πᾶν οὕτως καὶ οὐχ οὕτως ἔχοι].—πρῶτον μὲν οὖν δῆλον ὡς τοῦτό γʼ αὐτὸ ἀληθές, ὅτι σημαίνει τὸ ὄνομα τὸ εἶναι ἢ μὴ εἶναι τοδί, ὥστʼ οὐκ ἂν πᾶν οὕτως καὶ οὐχ οὕτως ἔχοι· ἔτι εἰ τὸ ἄνθρωπος σημαίνει ἕν, ἔστω τοῦτο τὸ ζῷον δίπουν. λέγω δὲ τὸ ἓν σημαίνειν τοῦτο· εἰ τοῦτʼ ἔστιν ἄνθρωπος, ἂν ᾖ τι ἄνθρωπος, τοῦτʼ ἔσται τὸ ἀνθρώπῳ εἶναι (διαφέρει δʼ οὐθὲν οὐδʼ εἰ πλείω τις φαίη σημαίνειν μόνον δὲ ὡρισμένα,

1006bDemek istediğim şu: biri "insan"ın tek bir şey değil, birçok şey anlattığını, bunlardan birinin logosunun "iki ayaklı canlı" olduğunu, ama sayıca sınırlı başka logosların da bulunduğunu söylese, her logos için ona özgü bir ad konabilir. Ad konmaz da sonsuz sayıda şey anlattığını söylerse, açıktır ki logos diye bir şey kalmaz. Çünkü tek bir şey anlatmamak hiçbir şey anlatmamaktır; adlar bir şey anlatmazsa birbirimizle, hatta gerçekte kendi kendimizle konuşmak ortadan kalkar. Çünkü tek bir şeyi düşünmeyen hiçbir şey düşünemez; düşünebiliyorsa, bu şeye tek bir ad konabilir.

Öyleyse, baştan dediğimiz gibi, ad bir şey anlatsın, hem de tek bir şey anlatsın. O zaman "insan" yalnız tek bir şey hakkında söylenmekle kalmayıp tek bir şey de anlatıyorsa, "insan olmak"ın tam olarak "insan olmamak"ı anlatması mümkün değildir. Çünkü "tek bir şey anlatmak" derken "tek bir şey hakkında söylenmek"i kastetmiyoruz; öyle olsaydı "müzisyen", "beyaz" ve "insan" da tek bir şey anlatırdı ve böylece her şey bir olurdu, çünkü hepsi eşanlamlı olurdu. Aynı şeyin hem var olması hem var olmaması da ancak eşseslilik yoluyla mümkün olur; sözgelişi bizim insan dediğimize başkaları "insan-olmayan" deseler. Ama aporia konusu, aynı şeyin aynı anda adca hem insan hem insan-olmayan olabilmesi değil, gerçekte öyle olabilmesidir. "İnsan" ile "insan-olmayan" farklı bir şey anlatmıyorsa, açıktır ki "insan olmamak" da "insan olmak"tan farklı bir şey anlatmaz; dolayısıyla insan olmak, insan olmamak olur, çünkü ikisi bir olur. Bir olmak da bunu anlatır: "giysi" ile "elbise" gibi, logosları bir olduğunda. Bunlar bir olursa, "insan olmak" ile "insan olmamak" tek bir şey anlatacaktır. Ama farklı şeyler anlattıkları gösterilmişti. O halde bir şey hakkında "insan" demek doğruysa, onun iki ayaklı canlı olması zorunludur, çünkü "insan"ın anlattığı buydu. Bu zorunluysa, aynı şeyin o zaman iki ayaklı canlı olmaması mümkün değildir; çünkü "zorunlu olarak olmak" bunu anlatır: olmamasının imkânsız olmasını. Demek ki aynı şeyin hem insan olduğunu hem insan olmadığını aynı anda söylemek doğru olamaz. Aynı akıl yürütme "insan olmamak" için de geçerlidir.

1006b

τεθείη γὰρ ἂν ἐφʼ ἑκάστῳ λόγῳ ἕτερον ὄνομα· λέγω δʼ οἷον, εἰ μὴ φαίη τὸ ἄνθρωπος ἓν σημαίνειν, πολλὰ δέ, ὧν ἑνὸς μὲν εἷς λόγος τὸ ζῷον δίπουν, εἶεν δὲ καὶ ἕτεροι πλείους, ὡρισμένοι δὲ τὸν ἀριθμόν· τεθείη γὰρ ἂν ἴδιον ὄνομα καθʼ ἕκαστον τὸν λόγον· εἰ δὲ μή [τεθείη], ἀλλʼ ἄπειρα σημαίνειν φαίη, φανερὸν ὅτι οὐκ ἂν εἴη λόγος· τὸ γὰρ μὴ ἓν σημαίνειν οὐθὲν σημαίνειν ἐστίν, μὴ σημαινόντων δὲ τῶν ὀνομάτων ἀνῄρηται τὸ διαλέγεσθαι πρὸς ἀλλήλους, κατὰ δὲ τὴν ἀλήθειαν καὶ πρὸς αὑτόν· οὐθὲν γὰρ ἐνδέχεται νοεῖν μὴ νοοῦντα ἕν, εἰ δʼ ἐνδέχεται, τεθείη ἂν ὄνομα τούτῳ τῷ πράγματι ἕν).—ἔστω δή, ὥσπερ ἐλέχθη κατʼ ἀρχάς, σημαῖνόν τι τὸ ὄνομα καὶ σημαῖνον ἕν· οὐ δὴ ἐνδέχεται τὸ ἀνθρώπῳ εἶναι σημαίνειν ὅπερ ἀνθρώπῳ μὴ εἶναι, εἰ τὸ ἄνθρωπος σημαίνει μὴ μόνον καθʼ ἑνὸς ἀλλὰ καὶ ἕν (οὐ γὰρ τοῦτο ἀξιοῦμεν τὸ ἓν σημαίνειν, τὸ καθʼ ἑνός, ἐπεὶ οὕτω γε κἂν τὸ μουσικὸν καὶ τὸ λευκὸν καὶ τὸ ἄνθρωπος ἓν ἐσήμαινεν, ὥστε ἓν ἅπαντα ἔσται· συνώνυμα γάρ). καὶ οὐκ ἔσται εἶναι καὶ μὴ εἶναι τὸ αὐτὸ ἀλλʼ ἢ καθʼ ὁμωνυμίαν, ὥσπερ ἂν εἰ ὃν ἡμεῖς ἄνθρωπον καλοῦμεν, ἄλλοι μὴ ἄνθρωπον καλοῖεν· τὸ δʼ ἀπορούμενον οὐ τοῦτό ἐστιν, εἰ ἐνδέχεται τὸ αὐτὸ ἅμα εἶναι καὶ μὴ εἶναι ἄνθρωπον τὸ ὄνομα, ἀλλὰ τὸ πρᾶγμα. εἰ δὲ μὴ σημαίνει ἕτερον τὸ ἄνθρωπος καὶ τὸ μὴ ἄνθρωπος, δῆλον ὅτι καὶ τὸ μὴ εἶναι ἀνθρώπῳ τοῦ εἶναι ἀνθρώπῳ· ὥστʼ ἔσται τὸ ἀνθρώπῳ εἶναι μὴ ἀνθρώπῳ εἶναι· ἓν γὰρ ἔσται. τοῦτο γὰρ σημαίνει τὸ εἶναι ἕν, τὸ ὡς λώπιον καὶ ἱμάτιον, εἰ ὁ λόγος εἷς· εἰ δὲ ἔσται ἕν, ἓν σημανεῖ τὸ ἀνθρώπῳ εἶναι καὶ μὴ ἀνθρώπῳ. ἀλλʼ ἐδέδεικτο ὅτι ἕτερον σημαίνει. ἀνάγκη τοίνυν, εἴ τί ἐστιν ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι ἄνθρωπος, ζῷον εἶναι δίπουν (τοῦτο γὰρ ἦν ὃ ἐσήμαινε τὸ ἄνθρωπος)· εἰ δʼ ἀνάγκη τοῦτο, οὐκ ἐνδέχεται μὴ εἶναι ⟨τότε⟩ τὸ αὐτὸ ζῷον δίπουν (τοῦτο γὰρ σημαίνει τὸ ἀνάγκη εἶναι, τὸ ἀδύνατον εἶναι μὴ εἶναι [ἄνθρωπον])· οὐκ ἄρα ἐνδέχεται ἅμα ἀληθὲς εἶναι εἰπεῖν τὸ αὐτὸ ἄνθρωπον εἶναι καὶ μὴ εἶναι ἄνθρωπον. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τοῦ μὴ εἶναι ἄνθρωπον·

1007aÇünkü "beyaz olmak" ile "insan olmak" bile farklı şeyler anlattığına göre, "insan olmak" ile "insan olmamak" da farklı şeyler anlatır; çünkü bunlar çok daha karşıttır, dolayısıyla farklı şeyler anlatırlar. Biri "beyaz"ın da aynı ve tek bir şey anlattığını söylerse, yine daha önce söylediğimizi söyleyeceğiz: o zaman yalnız karşıtlar değil, her şey bir olur. Bu mümkün değilse, karşıdaki soruya cevap verdiği sürece söylediğimiz sonuç çıkar. Ama basit bir soruya olumsuzlamaları da eklerse, sorulana cevap vermiş olmaz. Çünkü aynı şeyin hem insan hem beyaz hem de sayısız başka şey olmasına hiçbir engel yoktur; ama yine de biri bunun insan olduğunu söylemenin doğru olup olmadığını sorarsa, tek bir şey anlatan cevabı vermek gerekir, beyaz ve büyük olduğunu da eklememek gerekir. Çünkü sonsuz sayıdaki arazları baştan sona saymak imkânsızdır; o halde ya hepsini saysın ya hiçbirini. Aynı şekilde aynı şey bin kez hem insan hem insan-olmayan olsa bile, "insan mı?" diye sorana, aynı zamanda insan-olmayan olduğunu da ekleyerek cevap vermemelidir; ona ait olan ya da olmayan öteki bütün arazları da eklemesi gerekmiyorsa. Bunu yaparsa tartışmış olmaz.

Genel olarak bunu söyleyenler ousia'yı ve "ne idiyse o olmak"ı ortadan kaldırırlar. Çünkü her şeyin araz olduğunu ve tam anlamıyla "insan olmak" ya da "canlı olmak" diye bir şey bulunmadığını söylemek zorunda kalırlar. Çünkü tam anlamıyla "insan olmak" olan bir şey olacaksa, bu "insan-olmayan olmak" ya da "insan olmamak" olmayacaktır, oysa bunlar onun olumsuzlamalarıdır; çünkü anlattığı şey tekti ve bu, bir şeyin ousia'sıydı. Ousia'yı anlatmak ise, şeyin varlığının başka bir şey olmadığını anlatmaktır. Ama onun için tam anlamıyla insan olmak, tam anlamıyla insan-olmayan olmak ya da insan olmamakla aynıysa, varlığı başka bir şey olacaktır. Dolayısıyla hiçbir şeyin böyle bir logosu olmadığını, her şeyin araz olarak söylendiğini söylemek zorundadırlar. Çünkü ousia ile araz bununla birbirinden ayrılır: beyaz insana araz olarak aittir, çünkü insan beyazdır ama tam anlamıyla beyaz değildir. Her şey araz olarak söyleniyorsa, araz daima bir dayanak hakkında yapılan bir yüklemeyi anlattığına göre, kendisi hakkında söylenen ilk bir şey olmayacaktır.

1007a

τὸ γὰρ ἀνθρώπῳ εἶναι καὶ τὸ μὴ ἀνθρώπῳ εἶναι ἕτερον σημαίνει, εἴπερ καὶ τὸ λευκὸν εἶναι καὶ τὸ ἄνθρωπον εἶναι ἕτερον· πολὺ γὰρ ἀντίκειται ἐκεῖνο μᾶλλον, ὥστε σημαίνειν ἕτερον. εἰ δὲ καὶ τὸ λευκὸν φήσει τὸ αὐτὸ καὶ ἓν σημαίνειν, πάλιν τὸ αὐτὸ ἐροῦμεν ὅπερ καὶ πρότερον ἐλέχθη, ὅτι ἓν πάντα ἔσται καὶ οὐ μόνον τὰ ἀντικείμενα. εἰ δὲ μὴ ἐνδέχεται τοῦτο, συμβαίνει τὸ λεχθέν, ἂν ἀποκρίνηται τὸ ἐρωτώμενον. ἐὰν δὲ προστιθῇ ἐρωτῶντος ἁπλῶς καὶ τὰς ἀποφάσεις, οὐκ ἀποκρίνεται τὸ ἐρωτώμενον. οὐθὲν γὰρ κωλύει εἶναι τὸ αὐτὸ καὶ ἄνθρωπον καὶ λευκὸν καὶ ἄλλα μυρία τὸ πλῆθος· ἀλλʼ ὅμως ἐρομένου εἰ ἀληθὲς εἰπεῖν ἄνθρωπον τοῦτο εἶναι ἢ οὔ, ἀποκριτέον τὸ ἓν σημαῖνον καὶ οὐ προσθετέον ὅτι καὶ λευκὸν καὶ μέγα. καὶ γὰρ ἀδύνατον ἄπειρά γʼ ὄντα τὰ συμβεβηκότα διελθεῖν· ἢ οὖν ἅπαντα διελθέτω ἢ μηθέν. ὁμοίως τοίνυν εἰ καὶ μυριάκις ἐστὶ τὸ αὐτὸ ἄνθρωπος καὶ οὐκ ἄνθρωπος, οὐ προσαποκριτέον τῷ ἐρομένῳ εἰ ἔστιν ἄνθρωπος, ὅτι ἐστὶν ἅμα καὶ οὐκ ἄνθρωπος, εἰ μὴ καὶ τἆλλα ὅσα συμβέβηκε προσαποκριτέον, ὅσα ἐστὶν ἢ μὴ ἔστιν· ἐὰν δὲ τοῦτο ποιῇ, οὐ διαλέγεται.—ὅλως δʼ ἀναιροῦσιν οἱ τοῦτο λέγοντες οὐσίαν καὶ τὸ τί ἦν εἶναι. πάντα γὰρ ἀνάγκη συμβεβηκέναι φάσκειν αὐτοῖς, καὶ τὸ ὅπερ ἀνθρώπῳ εἶναι ἢ ζῴῳ εἶναι μὴ εἶναι. εἰ γὰρ ἔσται τι ὅπερ ἀνθρώπῳ εἶναι, τοῦτο οὐκ ἔσται μὴ ἀνθρώπῳ εἶναι ἢ μὴ εἶναι ἀνθρώπῳ (καίτοι αὗται ἀποφάσεις τούτου)· ἓν γὰρ ἦν ὃ ἐσήμαινε, καὶ ἦν τοῦτό τινος οὐσία. τὸ δʼ οὐσίαν σημαίνειν ἐστὶν ὅτι οὐκ ἄλλο τι τὸ εἶναι αὐτῷ. εἰ δʼ ἔσται αὐτῷ τὸ ὅπερ ἀνθρώπῳ εἶναι ἢ ὅπερ μὴ ἀνθρώπῳ εἶναι ἢ ὅπερ μὴ εἶναι ἀνθρώπῳ, ἄλλο ἔσται, ὥστʼ ἀναγκαῖον αὐτοῖς λέγειν ὅτι οὐθενὸς ἔσται τοιοῦτος λόγος, ἀλλὰ πάντα κατὰ συμβεβηκός· τούτῳ γὰρ διώρισται οὐσία καὶ τὸ συμβεβηκός· τὸ γὰρ λευκὸν τῷ ἀνθρώπῳ συμβέβηκεν ὅτι ἔστι μὲν λευκὸς ἀλλʼ οὐχ ὅπερ λευκόν. εἰ δὲ πάντα κατὰ συμβεβηκὸς λέγεται, οὐθὲν ἔσται πρῶτον τὸ καθʼ οὗ, εἰ ἀεὶ τὸ συμβεβηκὸς καθʼ ὑποκειμένου τινὸς σημαίνει τὴν κατηγορίαν.

1007bO halde sonsuza gitmek zorunludur. Ama bu imkânsızdır, çünkü ikiden fazla araz birbirine bağlanmaz. Araz bir araza araz değildir; meğer ki ikisi de aynı şeye araz olsun. Sözgelişi beyaz müzisyendir, müzisyen de beyazdır, çünkü ikisi de insana arazdır. Ama Sokrates'in müzisyen olması bu anlamda, yani ikisinin de başka bir şeye araz olması anlamında değildir. Kimi arazlar bu anlamda, kimileri öteki anlamda söylendiğine göre, beyazın Sokrates'e araz olması anlamında söylenenler yukarı doğru sonsuz olamaz; sözgelişi beyaz Sokrates'e başka bir araz eklenemez, çünkü bunların hepsinden tek bir şey meydana gelmez. Beyaza da başka bir araz, sözgelişi müzisyen, ait olmayacaktır; çünkü bu ona, o buna ait olduğundan daha çok ait değildir. Aynı zamanda kimi arazların bu anlamda, kimilerinin de müzisyenin Sokrates'e ait olduğu anlamda ait olduğunu ayırt ettik. Bu ikinci türdekilerde araz araza ait değildir, yalnız birinci türdekilerde öyledir; dolayısıyla her şey araz olarak söylenmeyecektir. O halde ousia'yı anlatan bir şey de olacaktır. Böyleyse, çelişen yüklemlerin aynı anda yüklenmesinin imkânsız olduğu gösterilmiştir.

Ayrıca çelişen bütün yüklemler aynı şey hakkında aynı anda doğruysa, açıktır ki her şey bir olacaktır. Çünkü, Protagoras'ın sözünü benimseyenlerin söylemek zorunda kaldığı gibi, her şey hakkında herhangi bir şeyi olumlamak ya da olumsuzlamak mümkünse, aynı şey hem kadırga hem duvar hem de insan olacaktır. Biri insanın kadırga olmadığını düşünürse, açıktır ki insan kadırga değildir; dolayısıyla çelişki doğruysa, kadırgadır da. Böylece Anaksagoras'ın "her şey bir aradaydı" sözü gerçekleşir; dolayısıyla hiçbir şey gerçekten var olmaz. Öyle görünüyor ki belirsiz olandan söz ediyorlar; var olandan söz ettiklerini sanırken var olmayandan söz ediyorlar; çünkü kuvve halinde olup entelekheia halinde olmayan, belirsiz olandır. Ama her şey hakkında olumlamayı ya da olumsuzlamayı söylemek zorundadırlar. Çünkü her şeyin kendi olumsuzlaması ona ait olurken, ona ait olmayan başka bir şeyin olumsuzlaması ona ait olmasaydı, bu saçma olurdu. Demek istediğim şu: insan için "insan değildir" demek doğruysa, açıktır ki "kadırgadır" ya da "kadırga değildir" demek de doğrudur. Olumlama ona aitse olumsuzlama da zorunlu olarak aittir; olumlama ait değilse, olumsuzlama ona kendi olumsuzlamasından da daha çok ait olacaktır.

1007b

ἀνάγκη ἄρα εἰς ἄπειρον ἰέναι. ἀλλʼ ἀδύνατον· οὐδὲ γὰρ πλείω συμπλέκεται δυοῖν· τὸ γὰρ συμβεβηκὸς οὐ συμβεβηκότι συμβεβηκός, εἰ μὴ ὅτι ἄμφω συμβέβηκε ταὐτῷ, λέγω δʼ οἷον τὸ λευκὸν μουσικὸν καὶ τοῦτο λευκὸν ὅτι ἄμφω τῷ ἀνθρώπῳ συμβέβηκεν. ἀλλʼ οὐχ ὁ Σωκράτης μουσικὸς οὕτως, ὅτι ἄμφω συμβέβηκεν ἑτέρῳ τινί. ἐπεὶ τοίνυν τὰ μὲν οὕτως τὰ δʼ ἐκείνως λέγεται συμβεβηκότα, ὅσα οὕτως λέγεται ὡς τὸ λευκὸν τῷ Σωκράτει, οὐκ ἐνδέχεται ἄπειρα εἶναι ἐπὶ τὸ ἄνω, οἷον τῷ Σωκράτει τῷ λευκῷ ἕτερόν τι συμβεβηκός· οὐ γὰρ γίγνεταί τι ἓν ἐξ ἁπάντων. οὐδὲ δὴ τῷ λευκῷ ἕτερόν τι ἔσται συμβεβηκός, οἷον τὸ μουσικόν· οὐθέν τε γὰρ μᾶλλον τοῦτο ἐκείνῳ ἢ ἐκεῖνο τούτῳ συμβέβηκεν, καὶ ἅμα διώρισται ὅτι τὰ μὲν οὕτω συμβέβηκε τὰ δʼ ὡς τὸ μουσικὸν Σωκράτει· ὅσα δʼ οὕτως, οὐ συμβεβηκότι συμβέβηκε συμβεβηκός, ἀλλʼ ὅσα ἐκείνως, ὥστʼ οὐ πάντα κατὰ συμβεβηκὸς λεχθήσεται. ἔσται ἄρα τι καὶ ὣς οὐσίαν σημαῖνον. εἰ δὲ τοῦτο, δέδεικται ὅτι ἀδύνατον ἅμα κατηγορεῖσθαι τὰς ἀντιφάσεις.—ἔτι εἰ ἀληθεῖς αἱ ἀντιφάσεις ἅμα κατὰ τοῦ αὐτοῦ πᾶσαι, δῆλον ὡς ἅπαντα ἔσται ἕν. ἔσται γὰρ τὸ αὐτὸ καὶ τριήρης καὶ τοῖχος καὶ ἄνθρωπος, εἰ κατὰ παντός τι ἢ καταφῆσαι ἢ ἀποφῆσαι ἐνδέχεται, καθάπερ ἀνάγκη τοῖς τὸν Πρωταγόρου λέγουσι λόγον. εἰ γάρ τῳ δοκεῖ μὴ εἶναι τριήρης ὁ ἄνθρωπος, δῆλον ὡς οὐκ ἔστι τριήρης· ὥστε καὶ ἔστιν, εἴπερ ἡ ἀντίφασις ἀληθής. καὶ γίγνεται δὴ τὸ τοῦ Ἀναξαγόρου, ὁμοῦ πάντα χρήματα· ὥστε μηθὲν ἀληθῶς ὑπάρχειν. τὸ ἀόριστον οὖν ἐοίκασι λέγειν, καὶ οἰόμενοι τὸ ὂν λέγειν περὶ τοῦ μὴ ὄντος λέγουσιν· τὸ γὰρ δυνάμει ὂν καὶ μὴ ἐντελεχείᾳ τὸ ἀόριστόν ἐστιν. ἀλλὰ μὴν λεκτέον γʼ αὐτοῖς κατὰ παντὸς ⟨παντὸς⟩ τὴν κατάφασιν ἢ τὴν ἀπόφασιν· ἄτοπον γὰρ εἰ ἑκάστῳ ἡ μὲν αὐτοῦ ἀπόφασις ὑπάρξει, ἡ δʼ ἑτέρου ὃ μὴ ὑπάρχει αὐτῷ οὐχ ὑπάρξει· λέγω δʼ οἷον εἰ ὀληθὲς εἰπεῖν τὸν ἄνθρωπον ὅτι οὐκ ἄνθρωπος, δῆλον ὅτι καὶ ἢ τριήρης ἢ οὐ τριήρης. εἰ μὲν οὖν ἡ κατάφασις, ἀνάγκη καὶ τὴν ἀπόφασιν· εἰ δὲ μὴ ὑπάρχει ἡ κατάφασις, ἥ γε ἀπόφασις ὑπάρξει μᾶλλον ἢ ἡ αὐτοῦ.

1008aO halde o olumsuzlama da ona aitse, kadırganın olumsuzlaması da ait olacaktır; bu aitse, olumlaması da ait olacaktır.

Bu görüşü savunanlar bu sonuçlarla karşılaşırlar; bir de olumlamanın ya da olumsuzlamanın zorunlu olmadığı sonucuyla. Çünkü bir şeyin hem insan olduğu hem insan olmadığı doğruysa, açıktır ki ne insan ne de insan-olmayan olduğu da doğru olacaktır; çünkü iki önermenin iki olumsuzlaması vardır; o ikisinden tek bir önerme oluşursa, bu da onun karşıtı olan tek bir önerme olur.

Ayrıca ya her şeyde durum böyledir, yani bir şey hem beyaz hem beyaz olmayan, hem var olan hem var olmayandır, öteki olumlama ve olumsuzlamalarda da durum aynıdır; ya da öyle değildir, kimilerinde böyledir, kimilerinde değil. Hepsinde değilse, bu istisnalar üzerinde uzlaşılmış olur. Hepsindeyse, yine ya olumlanabilen her şey olumsuzlanabilir ve olumsuzlanabilen her şey olumlanabilir, ya da olumlanabilen her şey olumsuzlanabilir, ama olumsuzlanabilen her şey olumlanamaz. Böyleyse, kesin olarak var olmayan bir şey olacaktır ve bu sağlam bir kanaat olacaktır; var olmamak sağlam ve bilinir bir şeyse, onun karşıtı olan olumlama daha da bilinir olacaktır. Olumsuzlanabilen her şey aynı şekilde olumlanabiliyorsa, ya ikisini ayırarak, sözgelişi önce "beyazdır", sonra da "beyaz değildir" diyerek doğruyu söylemek mümkündür, ya da mümkün değildir. Ayırarak doğruyu söylemek mümkün değilse, bu kişi bunları söylemiş olmaz ve hiçbir şey var olmaz; var olmayan şeyler nasıl konuşabilir ya da yürüyebilir? Ayrıca daha önce de söylendiği gibi her şey bir olur; insan, tanrı, kadırga ve bunların çelişikleri aynı şey olur. Çünkü her biri için aynı şey söylenebiliyorsa, hiçbir şey ötekinden farklı olmaz; farklı olsaydı, bu farklılık doğru ve ona özgü bir şey olurdu. Ayırarak doğruyu söylemek mümkünse de aynı sonuç çıkar; buna ek olarak herkes hem doğruyu söylüyor hem yanılıyor olur, bu kişi de kendisinin yanıldığını kabul etmiş olur. Aynı zamanda açıktır ki bu kişiye karşı yürütülen inceleme hiçbir şey hakkında değildir, çünkü o hiçbir şey söylemiyor. Ne "böyledir" der ne "böyle değildir"; "hem böyledir hem böyle değildir" der. Sonra bu ikisini de olumsuzlar ve "ne böyledir ne böyle değildir" der; yoksa ortada artık belirli bir şey olurdu.

Ayrıca olumlama doğru olduğunda olumsuzlama yanlışsa ve olumsuzlama doğru olduğunda olumlama yanlışsa, aynı şeyi aynı anda doğru olarak hem olumlamak hem olumsuzlamak mümkün olmaz.

1008a

εἰ οὖν κἀκείνη ὑπάρχει, ὑπάρξει καὶ ἡ τῆς τριήρους· εἰ δʼ αὕτη, καὶ ἡ κατάφασις.—ταῦτά τε οὖν συμβαίνει τοῖς λέγουσι τὸν λόγον τοῦτον, καὶ ὅτι οὐκ ἀνάγκη ἢ φάναι ἢ ἀποφάναι. εἰ γὰρ ἀληθὲς ὅτι ἄνθρωπος καὶ οὐκ ἄνθρωπος, δῆλον ὅτι καὶ οὔτʼ ἄνθρωπος οὔτʼ οὐκ ἄνθρωπος ἔσται· τοῖν γὰρ δυοῖν δύο ἀποφάσεις, εἰ δὲ μία ἐξ ἀμφοῖν ἐκείνη, καὶ αὕτη μία ἂν εἴη ἀντικειμένη.—ἔτι ἤτοι περὶ ἅπαντα οὕτως ἔχει, καὶ ἔστι καὶ λευκὸν καὶ οὐ λευκὸν καὶ ὂν καὶ οὐκ ὄν, καὶ περὶ τὰς ἄλλας φάσεις καὶ ἀποφάσεις ὁμοιοτρόπως, ἢ οὒ ἀλλὰ περὶ μέν τινας, περί τινας δʼ οὔ. καὶ εἰ μὲν μὴ περὶ πάσας, αὗται ἂν εἶεν ὁμολογούμεναι· εἰ δὲ περὶ πάσας, πάλιν ἤτοι καθʼ ὅσων τὸ φῆσαι καὶ ἀποφῆσαι καὶ καθʼ ὅσων ἀποφῆσαι καὶ φῆσαι, ἢ κατὰ μὲν ὧν φῆσαι καὶ ἀποφῆσαι, καθʼ ὅσων δὲ ἀποφῆσαι οὐ πάντων φῆσαι. καὶ εἰ μὲν οὕτως, εἴη ἄν τι παγίως οὐκ ὄν, καὶ αὕτη βεβαία δόξα, καὶ εἰ τὸ μὴ εἶναι βέβαιόν τι καὶ γνώριμον, γνωριμωτέρα ἂν εἴη ἡ φάσις ἡ ἀντικειμένη· εἰ δὲ ὁμοίως καὶ ὅσα ἀποφῆσαι φάναι, ἀνάγκη ἤτοι ἀληθὲς διαιροῦντα λέγειν, οἷον ὅτι λευκὸν καὶ πάλιν ὅτι οὐ λευκόν, ἢ οὔ. καὶ εἰ μὲν μὴ ἀληθὲς διαιροῦντα λέγειν, οὐ λέγει τε ταῦτα καὶ οὐκ ἔστιν οὐθέν (τὰ δὲ μὴ ὄντα πῶς ἂν φθέγξαιτο ἢ βαδίσειεν;), καὶ πάντα δʼ ἂν εἴη ἕν, ὥσπερ καὶ πρότερον εἴρηται, καὶ ταὐτὸν ἔσται καὶ ἄνθρωπος καὶ θεὸς καὶ τριήρης καὶ αἱ ἀντιφάσεις αὐτῶν (εἰ γὰρ ὁμοίως καθʼ ἑκάστου, οὐδὲν διοίσει ἕτερον ἑτέρου· εἰ γὰρ διοίσει, τοῦτʼ ἔσται ἀληθὲς καὶ ἴδιον)· ὁμοίως δὲ καὶ εἰ διαιροῦντα ἐνδέχεται ἀληθεύειν, συμβαίνει τὸ λεχθέν, πρὸς δὲ τούτῳ ὅτι πάντες ἂν ἀληθεύοιεν καὶ πάντες ἂν ψεύδοιντο, καὶ αὐτὸς αὑτὸν ὁμολογεῖ ψεύδεσθαι. ἅμα δὲ φανερὸν ὅτι περὶ οὐθενός ἐστι πρὸς τοῦτον ἡ σκέψις· οὐθὲν γὰρ λέγει. οὔτε γὰρ οὕτως οὔτʼ οὐχ οὕτως λέγει, ἀλλʼ οὕτως τε καὶ οὐχ οὕτως· καὶ πάλιν γε ταῦτα ἀπόφησιν ἄμφω, ὅτι οὔθʼ οὕτως οὔτε οὐχ οὕτως· εἰ γὰρ μή, ἤδη ἄν τι εἴη ὡρισμένον.—ἔτι εἰ ὅταν ἡ φάσις ἀληθὴς ᾖ, ἡ ἀπόφασις ψευδής, κἂν αὕτη ἀληθὴς ᾖ, ἡ κατάφασις ψευδής, οὐκ ἂν εἴη τὸ αὐτὸ ἅμα φάναι καὶ ἀποφάναι ἀληθῶς.

1008bAma belki bunun baştan konan iddianın ta kendisi olduğunu söyleyeceklerdir.

Ayrıca bir şeyin belli bir durumda olduğunu ya da olmadığını düşünen yanılıyor da, ikisini birden düşünen doğruyu mu söylüyor? Doğruyu söylüyorsa, var olanların tabiatının böyle olduğunu söylemenin ne anlamı kalır? Doğruyu söylemiyor, ama öteki şekilde düşünenden daha çok doğruyu söylüyorsa, var olanlar artık belli bir durumda olur; bu da doğru olur, aynı anda doğru değil olmaz. Herkes aynı ölçüde hem yanılıyor hem doğruyu söylüyorsa, böyle biri ne bir ses çıkarabilir ne de bir şey söyleyebilir; çünkü aynı anda hem bunları söyler hem bunları söylemez. Hiçbir şey düşünmüyorsa, aynı ölçüde hem sanıyor hem sanmıyorsa, bitkilerden ne farkı kalır? Buradan en açık şekilde anlaşılır ki ne başkaları ne de bu görüşü söyleyenler böyle bir durumdadır. Çünkü böyle biri Megara'ya gitmesi gerektiğini düşündüğünde neden yerinde oturmayıp Megara'ya yürüyor? Neden sabahleyin karşısına çıkarsa dosdoğru bir kuyuya ya da uçuruma yürümüyor da, düşmenin iyi olmadığını ve iyi olduğunu aynı ölçüde düşünmüyormuş gibi sakınıyor? Demek ki birini daha iyi, ötekini daha iyi değil diye düşünüyor. Böyleyse, birini insan, ötekini insan değil, birini tatlı, ötekini tatlı değil diye de düşünmesi zorunludur. Çünkü su içmenin ve bir insanı görmenin daha iyi olduğunu düşünüp sonra bunları aradığı zaman, her şeyi eşit ölçüde aramaz ve düşünmez; oysa insan ile insan-olmayan aynı şey olsaydı, öyle yapması gerekirdi. Ama dediğimiz gibi, kimi şeylerden sakınıp kimilerinden sakınmayan biri olmayan hiç kimse yoktur. Dolayısıyla, öyle görünüyor ki herkes, her konuda değilse bile, daha iyi ve daha kötü olan konusunda şeylerin kesin olarak belli bir durumda olduğunu düşünür. Bunu bilerek değil de kanaatle düşünüyorlarsa, hakikate çok daha fazla özen göstermeleri gerekir; nasıl ki hasta olan kişi sağlıklı olandan daha çok sağlığına özen göstermelidir. Çünkü kanaat sahibi, bilen kişiye göre hakikat karşısında sağlıklı bir durumda değildir.

Ayrıca her şey bütünüyle hem böyle hem böyle değilse bile, var olanların tabiatında daha çok ve daha az vardır. İkinin de üçün de aynı ölçüde çift olduğunu söyleyemeyiz; dördü beş sanan ile bin sanan da aynı ölçüde yanılmış değildir. O halde aynı ölçüde değilse, açıktır ki biri daha az yanılıyordur, dolayısıyla daha çok doğruyu söylüyordur. Daha çok doğru olan doğruya daha yakınsa, daha çok doğru olanın kendisine daha yakın olduğu doğru bir şey de olmalıdır.

1008b

ἀλλʼ ἴσως φαῖεν ἂν τοῦτʼ εἶναι τὸ ἐξ ἀρχῆς κείμενον.—ἔτι ἆρα ὁ μὲν ἢ ἔχειν πως ὑπολαμβάνων ἢ μὴ ἔχειν διέψευσται, ὁ δὲ ἄμφω ἀληθεύει; εἰ γὰρ ἀληθεύει, τί ἂν εἴη τὸ λεγόμενον ὅτι τοιαύτη τῶν ὄντων ἡ φύσις; εἰ δὲ μὴ ἀληθεύει, ἀλλὰ μᾶλλον ἀληθεύει ἢ ὁ ἐκείνως ὑπολαμβάνων, ἤδη πως ἔχοι ἂν τὰ ὄντα, καὶ τοῦτʼ ἀληθὲς ἂν εἴη, καὶ οὐχ ἅμα καὶ οὐκ ἀληθές. εἰ δὲ ὁμοίως ἅπαντες καὶ ψεύδονται καὶ ἀληθῆ λέγουσιν, οὔτε φθέγξασθαι οὔτʼ εἰπεῖν τῷ τοιούτῳ ἔσται· ἅμα γὰρ ταῦτά τε καὶ οὐ ταῦτα λέγει. εἰ δὲ μηθὲν ὑπολαμβάνει ἀλλʼ ὁμοίως οἴεται καὶ οὐκ οἴεται, τί ἂν διαφερόντως ἔχοι τῶν γε φυτῶν; ὅθεν καὶ μάλιστα φανερόν ἐστιν ὅτι οὐδεὶς οὕτω διάκειται οὔτε τῶν ἄλλων οὔτε τῶν λεγόντων τὸν λόγον τοῦτον. διὰ τί γὰρ βαδίζει Μέγαράδε ἀλλʼ οὐχ ἡσυχάζει, οἰόμενος βαδίζειν δεῖν; οὐδʼ εὐθέως ἕωθεν πορεύεται εἰς φρέαρ ἢ εἰς φάραγγα, ἐὰν τύχῃ, ἀλλὰ φαίνεται εὐλαβούμενος, ὡς οὐχ ὁμοίως οἰόμενος μὴ ἀγαθὸν εἶναι τὸ ἐμπεσεῖν καὶ ἀγαθόν; δῆλον ἄρα ὅτι τὸ μὲν βέλτιον ὑπολαμβάνει τὸ δʼ οὐ βέλτιον. εἰ δὲ τοῦτο, καὶ τὸ μὲν ἄνθρωπον τὸ δʼ οὐκ ἄνθρωπον καὶ τὸ μὲν γλυκὺ τὸ δʼ οὐ γλυκὺ ἀνάγκη ὑπολαμβάνειν. οὐ γὰρ ἐξ ἴσου ἅπαντα ζητεῖ καὶ ὑπολαμβάνει, ὅταν οἰηθεὶς βέλτιον εἶναι τὸ πιεῖν ὕδωρ καὶ ἰδεῖν ἄνθρωπον εἶτα ζητῇ αὐτά· καίτοι ἔδει γε, εἰ ταὐτὸν ἦν ὁμοίως καὶ ἄνθρωπος καὶ οὐκ ἄνθρωπος. ἀλλʼ ὅπερ ἐλέχθη, οὐθεὶς ὃς οὐ φαίνεται τὰ μὲν εὐλαβούμενος τὰ δʼ οὔ· ὥστε, ὡς ἔοικε, πάντες ὑπολαμβάνουσιν ἔχειν ἁπλῶς, εἰ μὴ περὶ ἅπαντα, ἀλλὰ περὶ τὸ ἄμεινον καὶ χεῖρον. εἰ δὲ μὴ ἐπιστάμενοι ἀλλὰ δοξάζοντες, πολὺ μᾶλλον ἐπιμελητέον ἂν εἴη τῆς ἀληθείας, ὥσπερ καὶ νοσώδει ὄντι ἢ ὑγιεινῷ τῆς ὑγιείας· καὶ γὰρ ὁ δοξάζων πρὸς τὸν ἐπιστάμενον οὐχ ὑγιεινῶς διάκειται πρὸς τὴν ἀλήθειαν.—ἔτι εἰ ὅτι μάλιστα πάντα οὕτως ἔχει καὶ οὐχ οὕτως, ἀλλὰ τό γε μᾶλλον καὶ ἧττον ἔνεστιν ἐν τῇ φύσει τῶν ὄντων· οὐ γὰρ ἂν ὁμοίως φήσαιμεν εἶναι τὰ δύο ἄρτια καὶ τὰ τρία, οὐδʼ ὁμοίως διέψευσται ὁ τὰ τέτταρα πέντε οἰόμενος καὶ ὁ χίλια. εἰ οὖν μὴ ὁμοίως, δῆλον ὅτι ἅτερος ἧττον, ὥστε μᾶλλον ἀληθεύει. εἰ οὖν τὸ μᾶλλον ἐγγύτερον,

1009aBöyle bir şey olmasa bile, artık daha sağlam ve daha gerçek bir şey vardır; böylece her şeyi birbirine karıştıran ve düşüncenin bir şeyi belirlemesini engelleyen o sözden kurtulmuş oluruz.

1009a

εἴη γε ἄν τι ἀληθὲς οὗ ἐγγύτερον τὸ μᾶλλον ἀληθές. κἂν εἰ μὴ ἔστιν, ἀλλʼ ἤδη γέ τι ἔστι βεβαιότερον καὶ ἀληθινώτερον, καὶ τοῦ λόγου ἀπηλλαγμένοι ἂν εἴημεν τοῦ ἀκράτου καὶ κωλύοντός τι τῇ διανοίᾳ ὁρίσαι.

1009a55. Bölüm

Protagoras'ın sözü de aynı kanaatten çıkar; ikisinin de aynı şekilde ya doğru ya yanlış olması zorunludur. Çünkü kanaat edilen ve görünen her şey doğruysa, her şeyin aynı anda hem doğru hem yanlış olması zorunludur; çünkü birçok kişi birbirine zıt şeyler düşünür ve kendileriyle aynı kanaatte olmayanların yanıldığını sanır; dolayısıyla aynı şeyin hem var olması hem var olmaması zorunludur. Bu böyleyse de, kanaat edilen her şeyin doğru olması zorunludur; çünkü yanılanlarla doğruyu söyleyenler birbirinin karşıtı kanaatlere sahiptir; var olanlar böyleyse, herkes doğruyu söylüyor olacaktır. Demek ki iki sözün de aynı düşünceden çıktığı açıktır. Ama herkesle aynı şekilde konuşulmaz: kimini ikna etmek, kimini zorlamak gerekir. Aporia'ya düştükleri için böyle düşünenlerin bilgisizliği kolay tedavi edilir; çünkü onlara verilecek cevap söylediklerine değil, düşüncelerine yöneliktir. Söz olsun diye konuşanların ilacı ise, seslerde ve kelimelerde dile gelen sözün çürütülmesidir.

Bu kanaat, aporia'ya düşenlere duyulur şeylerden gelmiştir. Çelişiklerin ve zıtların aynı anda var olduğu kanaati, zıtların aynı şeyden meydana geldiğini görmelerinden doğmuştur. Var olmayanın meydana gelmesi mümkün değilse, şey önceden ikisi birden olarak var olmuş olmalıdır; nitekim Anaksagoras her şeyin her şeyde karışık olduğunu söyler, Demokritos da; çünkü o da boşluğun ve doluluğun herhangi bir parçada aynı ölçüde bulunduğunu söyler, oysa bunlardan biri var olan, öteki var olmayandır. Bu sebeplerle böyle düşünenlere, bir bakıma doğru söylediklerini, bir bakıma bilmediklerini söyleyeceğiz. Çünkü var olan iki anlamda söylenir; dolayısıyla bir anlamda var olmayandan bir şey meydana gelebilir, bir anlamda gelemez; aynı şey aynı anda hem var olan hem var olmayan olabilir, ama aynı bakımdan değil. Çünkü aynı şey aynı anda kuvve halinde zıtlar olabilir, ama entelekheia halinde olamaz. Ayrıca onlardan, var olanlar arasında hareketin, yok oluşun ya da oluşun hiçbir şekilde ait olmadığı başka bir ousia'nın da bulunduğunu kabul etmelerini isteyeceğiz.

1009a5

ἔστι δʼ ἀπὸ τῆς αὐτῆς δόξης καὶ ὁ Πρωταγόρου λόγος, καὶ ἀνάγκη ὁμοίως αὐτοὺς ἄμφω ἢ εἶναι ἢ μὴ εἶναι· εἴτε γὰρ τὰ δοκοῦντα πάντα ἐστὶν ἀληθῆ καὶ τὰ φαινόμενα, ἀνάγκη εἶναι πάντα ἅμα ἀληθῆ καὶ ψευδῆ (πολλοὶ γὰρ τἀναντία ὑπολαμβάνουσιν ἀλλήλοις, καὶ τοὺς μὴ ταὐτὰ δοξάζοντας ἑαυτοῖς διεψεῦσθαι νομίζουσιν· ὥστʼ ἀνάγκη τὸ αὐτὸ εἶναί τε καὶ μὴ εἶναι), καὶ εἰ τοῦτʼ ἔστιν, ἀνάγκη τὰ δοκοῦντα εἶναι πάντʼ ἀληθῆ (τὰ ἀντικείμενα γὰρ δοξάζουσιν ἀλλήλοις οἱ διεψευσμένοι καὶ ἀληθεύοντες· εἰ οὖν ἔχει τὰ ὄντα οὕτως, ἀληθεύσουσι πάντες) . ὅτι μὲν οὖν ἀπὸ τῆς αὐτῆς εἰσὶ διανοίας ἀμφότεροι οἱ λόγοι, δῆλον· ἔστι δʼ οὐχ ὁ αὐτὸς τρόπος πρὸς ἅπαντας τῆς ἐντεύξεως· οἱ μὲν γὰρ πειθοῦς δέονται οἱ δὲ βίας. ὅσοι μὲν γὰρ ἐκ τοῦ ἀπορῆσαι ὑπέλαβον οὕτως, τούτων εὐΐατος ἡ ἄγνοια (οὐ γὰρ πρὸς τὸν λόγον ἀλλὰ πρὸς τὴν διάνοιαν ἡ ἀπάντησις αὐτῶν)· ὅσοι δὲ λόγου χάριν λέγουσι, τούτων δʼ ἔλεγχος ἴασις τοῦ ἐν τῇ φωνῇ λόγου καὶ τοῦ ἐν τοῖς ὀνόμασιν. ἐλήλυθε δὲ τοῖς διαποροῦσιν αὕτη ἡ δόξα ἐκ τῶν αἰσθητῶν, ἡ μὲν τοῦ ἅμα τὰς ἀντιφάσεις καὶ τἀναντία ὑπάρχειν ὁρῶσιν ἐκ ταὐτοῦ γιγνόμενα τἀναντία· εἰ οὖν μὴ ἐνδέχεται γίγνεσθαι τὸ μὴ ὄν, προϋπῆρχεν ὁμοίως τὸ πρᾶγμα ἄμφω ὄν, ὥσπερ καὶ Ἀναξαγόρας μεμῖχθαι πᾶν ἐν παντί φησι καὶ Δημόκριτος· καὶ γὰρ οὗτος τὸ κενὸν καὶ τὸ πλῆρες ὁμοίως καθʼ ὁτιοῦν ὑπάρχειν μέρος, καίτοι τὸ μὲν ὂν τούτων εἶναι τὸ δὲ μὴ ὄν. πρὸς μὲν οὖν τοὺς ἐκ τούτων ὑπολαμβάνοντας ἐροῦμεν ὅτι τρόπον μέν τινα ὀρθῶς λέγουσι τρόπον δέ τινα ἀγνοοῦσιν· τὸ γὰρ ὂν λέγεται διχῶς, ὥστʼ ἔστιν ὃν τρόπον ἐνδέχεται γίγνεσθαί τι ἐκ τοῦ μὴ ὄντος, ἔστι δʼ ὃν οὔ, καὶ ἅμα τὸ αὐτὸ εἶναι καὶ ὂν καὶ μὴ ὄν, ἀλλʼ οὐ κατὰ ταὐτὸ [ὄν]· δυνάμει μὲν γὰρ ἐνδέχεται ἅμα ταὐτὸ εἶναι τὰ ἐναντία, ἐντελεχείᾳ δʼ οὔ. ἔτι δʼ ἀξιώσομεν αὐτοὺς ὑπολαμβάνειν καὶ ἄλλην τινὰ οὐσίαν εἶναι τῶν ὄντων ᾗ οὔτε κίνησις ὑπάρχει οὔτε φθορὰ οὔτε γένεσις τὸ παράπαν.

1009bAynı şekilde, görünenlerin doğru olduğu kanaati de bazılarına duyulur şeylerden gelmiştir. Doğrunun çoklukla ya da azlıkla belirlenmesinin uygun olmadığını düşünürler; aynı şey tadanların kimine tatlı, kimine acı gelir; dolayısıyla herkes hasta ya da herkes deli olsa, yalnız iki üç kişi sağlıklı ya da aklı başında olsa, hasta ve deli olanlar bu iki üç kişi gibi görünür, ötekiler değil. Ayrıca öteki canlıların birçoğuna aynı şeyler bize göründüğünün tersi görünür; hatta her bir kişiye bile his bakımından aynı şeyler her zaman aynı görünmez. O halde bunlardan hangilerinin doğru, hangilerinin yanlış olduğu belli değildir; çünkü bunlar şunlardan daha çok doğru değildir, hepsi aynı ölçüde doğrudur. Bu yüzden Demokritos ya hiçbir şeyin doğru olmadığını ya da en azından doğrunun bize belli olmadığını söyler. Genel olarak phronēsis'i, yani düşünmeyi his saydıkları, hissi de bir başkalaşma saydıkları için, his yoluyla görünenin zorunlu olarak doğru olduğunu söylerler. Empedokles de, Demokritos da, ötekilerin de hemen her biri bu sebeplerle böyle kanaatlerin tutsağı olmuştur. Nitekim Empedokles, insanların melekesi değişince phronēsis'in de değiştiğini söyler:

Zira insanlarda zekâ (mētis), hazırda olana göre artar.

Başka bir yerde de şöyle der:

Ne ölçüde başka türlü oldularsa, o ölçüde onlara her zaman düşünme de başka türlü gelir.

Parmenides de aynı şekilde açıklar:

Çünkü her defasında çok bükülen uzuvlarının mizacı nasılsa, insanlarda nous da öyle hazır bulunur; çünkü düşünen şey insanlarda uzuvların tabiatıdır, hepsinde ve her birinde; çünkü fazla olan, düşüncedir (noēma).

Anaksagoras'ın da dostlarından bazılarına söylediği bir söz anılır: var olanlar onlar için, onları nasıl düşünürlerse öyle olacaktır. Homeros'un da bu kanaatte olduğunun görüldüğünü söylerler; çünkü Hektor'u, darbeden kendinden geçtiğinde "başka şeyler düşünerek" yatarken anlatmıştır; sanki aklını yitirmiş olanlar da düşünüyor, ama aynı şeyleri düşünmüyormuş gibi. Açıktır ki ikisi de düşünmekse, var olanlar da aynı anda hem böyle hem böyle değildir. Sonucun en ağır yanı da budur. Çünkü mümkün olan hakikati en iyi görmüş olanlar, yani onu en çok arayan ve seven kişiler böyle kanaatlere sahipse ve hakikat hakkında bunları söylüyorsa, felsefe yapmaya girişenlerin cesaretinin kırılması yerinde olmaz mı? Çünkü o zaman hakikati aramak, uçan kuşları kovalamak olur.

1009b

—ὅμοιως δὲ καὶ ἡ περὶ τὰ φαινόμενα ἀλήθεια ἐνίοις ἐκ τῶν αἰσθητῶν ἐλήλυθεν. τὸ μὲν γὰρ ἀληθὲς οὐ πλήθει κρίνεσθαι οἴονται προσήκειν οὐδὲ ὀλιγότητι, τὸ δʼ αὐτὸ τοῖς μὲν γλυκὺ γευομένοις δοκεῖν εἶναι τοῖς δὲ πικρόν, ὥστʼ εἰ πάντες ἔκαμνον ἢ πάντες παρεφρόνουν, δύο δʼ ἢ τρεῖς ὑγίαινον ἢ νοῦν εἶχον, δοκεῖν ἂν τούτους κάμνειν καὶ παραφρονεῖν τοὺς δʼ ἄλλους οὔ· ἔτι δὲ καὶ πολλοῖς τῶν ἄλλων ζῴων τἀναντία [περὶ τῶν αὐτῶν] φαίνεσθαι καὶ ἡμῖν, καὶ αὐτῷ δὲ ἑκάστῳ πρὸς αὑτὸν οὐ ταὐτὰ κατὰ τὴν αἴσθησιν ἀεὶ δοκεῖν. ποῖα οὖν τούτων ἀληθῆ ἢ ψευδῆ, ἄδηλον· οὐθὲν γὰρ μᾶλλον τάδε ἢ τάδε ἀληθῆ, ἀλλʼ ὁμοίως. διὸ Δημόκριτός γέ φησιν ἤτοι οὐθὲν εἶναι ἀληθὲς ἢ ἡμῖν γʼ ἄδηλον. ὅλως δὲ διὰ τὸ ὑπολαμβάνειν φρόνησιν μὲν τὴν αἴσθησιν, ταύτην δʼ εἶναι ἀλλοίωσιν, τὸ φαινόμενον κατὰ τὴν αἴσθησιν ἐξ ἀνάγκης ἀληθὲς εἶναί φασιν· ἐκ τούτων γὰρ καὶ Ἐμπεδοκλῆς καὶ Δημόκριτος καὶ τῶν ἄλλων ὡς ἔπος εἰπεῖν ἕκαστος τοιαύταις δόξαις γεγένηνται ἔνοχοι. καὶ γὰρ Ἐμπεδοκλῆς μεταβάλλοντας τὴν ἕξιν μεταβάλλειν φησὶ τὴν φρόνησιν· / πρὸς παρεὸν γὰρ μῆτις ἐναύξεται ἀνθρώποισιν. καὶ ἐν ἑτέροις δὲ λέγει ὅτι / ὅσσον ⟨δʼ⟩ ἀλλοῖοι μετέφυν, τόσον ἄρ σφισιν αἰεὶ / καὶ τὸ φρονεῖν ἀλλοῖα παρίστατο. καὶ Παρμενίδης δὲ ἀποφαίνεται τὸν αὐτὸν τρόπον· / ὡς γὰρ ἑκάστοτʼ ἔχει κρᾶσιν μελέων πολυκάμπτων, / τὼς νόος ἀνθρώποισι παρίσταται· τὸ γὰρ αὐτὸ / ἔστιν ὅπερ φρονέει, μελέων φύσις ἀνθρώποισιν / καὶ πᾶσιν καὶ παντί· τὸ γὰρ πλέον ἐστὶ νόημα. Ἀναξαγόρου δὲ καὶ ἀπόφθεγμα μνημονεύεται πρὸς τῶν ἑταίρων τινάς, ὅτι τοιαῦτʼ αὐτοῖς ἔσται τὰ ὄντα οἷα ἂν ὑπολάβωσιν. φασὶ δὲ καὶ τὸν Ὅμηρον ταύτην ἔχοντα φαίνεσθαι τὴν δόξαν, ὅτι ἐποίησε τὸν Ἕκτορα, ὡς ἐξέστη ὑπὸ τῆς πληγῆς, κεῖσθαι ἀλλοφρονέοντα, ὡς φρονοῦντας μὲν καὶ τοὺς παραφρονοῦντας ἀλλʼ οὐ ταὐτά. δῆλον οὖν ὅτι, εἰ ἀμφότεραι φρονήσεις, καὶ τὰ ὄντα ἅμα οὕτω τε καὶ οὐχ οὕτως ἔχει. ᾗ καὶ χαλεπώτατον τὸ συμβαῖνόν ἐστιν· εἰ γὰρ οἱ μάλιστα τὸ ἐνδεχόμενον ἀληθὲς ἑωρακότες—οὗτοι δʼ εἰσὶν οἱ μάλιστα ζητοῦντες αὐτὸ καὶ φιλοῦντες—οὗτοι τοιαύτας ἔχουσι τὰς δόξας καὶ ταῦτα ἀποφαίνονται περὶ τῆς ἀληθείας, πῶς οὐκ ἄξιον ἀθυμῆσαι τοὺς φιλοσοφεῖν ἐγχειροῦντας; τὸ γὰρ τὰ πετόμενα διώκειν τὸ ζητεῖν ἂν εἴη τὴν ἀλήθειαν.

1010aBu kişilerin bu kanaate varmasının sebebi, var olanlar hakkındaki hakikati incelerken yalnız duyulur şeyleri var olan saymalarıdır; bunlarda ise belirsizin tabiatı, yani söylediğimiz anlamda var olanın tabiatı bolca bulunur. Bu yüzden söyledikleri akla yatkındır, ama doğru değildir; böyle söylemek, Epikharmos'un Ksenophanes hakkında söylediği gibi söylemekten daha uygundur. Ayrıca bütün bu tabiatın hareket halinde olduğunu ve değişen hakkında hiçbir şeyin doğru söylenemediğini görünce, her yönden ve her şekilde değişen şey hakkında doğruyu söylemenin mümkün olmadığını düşündüler. Söylediğimiz kanaatlerin en uç olanı da bu düşünceden filizlendi: Herakleitosçu olduğunu söyleyenlerin ve Kratylos'un kanaati. Kratylos sonunda hiçbir şey söylemek gerekmediğini düşünüyor, yalnız parmağını oynatıyordu; Herakleitos'u da aynı ırmağa iki kez girilemeyeceğini söylediği için eleştiriyordu, çünkü kendisi bir kez bile girilemeyeceğini düşünüyordu. Biz bu söze karşı da şunu söyleyeceğiz: değişen şeyin, değişirken var olmadığını düşünmeleri için bir gerekçeleri vardır; gerçi bu da tartışmalıdır. Çünkü bir şeyi yitiren, yitirdiği şeyden bir parçayı hâlâ taşır; meydana gelmekte olanın da bir kısmının şimdiden var olması zorunludur. Genel olarak bir şey yok oluyorsa, var olan bir şey bulunacaktır; meydana geliyorsa, kendisinden meydana geldiği ve kendisi tarafından doğurulduğu bir şeyin var olması zorunludur ve bu da sonsuza gitmez. Ama bunları bırakıp şunu söyleyelim: kemiyet bakımından değişmek ile keyfiyet bakımından değişmek aynı şey değildir. Kemiyet bakımından kalıcı olmadığını kabul edelim; ama her şeyi eidos'u bakımından tanırız. Ayrıca böyle düşünenleri şu bakımdan da eleştirmek yerindedir: duyulur şeylerin bile yalnız sayıca azında durumun böyle olduğunu gördükleri halde bütün gök hakkında aynı hükmü verdiler. Çünkü yok oluş ve oluş içinde sürüp giden, yalnız çevremizdeki duyulur yerdir; ama bu, deyim yerindeyse, bütünün bir parçası bile sayılmaz. Dolayısıyla ötekiler yüzünden bunları aklamaları, bunlar yüzünden ötekileri mahkûm etmelerinden daha adil olurdu. Ayrıca açıktır ki bunlara da daha önce söylediklerimizin aynısını söyleyeceğiz: hareketsiz bir tabiatın var olduğunu onlara göstermek ve onları buna inandırmak gerekir. Gerçi bir şeyin aynı anda hem var olduğunu hem var olmadığını söyleyenler, her şeyin hareket ettiğini değil de durduğunu söylemek zorunda kalırlar; çünkü bir şeyin dönüşeceği hiçbir şey yoktur, zira her şey her şeye zaten aittir.

1010a

—αἴτιον δὲ τῆς δόξης τούτοις ὅτι περὶ τῶν ὄντων μὲν τὴν ἀλήθειαν ἐσκόπουν, τὰ δʼ ὄντα ὑπέλαβον εἶναι τὰ αἰσθητὰ μόνον· ἐν δὲ τούτοις πολλὴ ἡ τοῦ ἀορίστου φύσις ἐνυπάρχει καὶ ἡ τοῦ ὄντος οὕτως ὥσπερ εἴπομεν· διὸ εἰκότως μὲν λέγουσιν, οὐκ ἀληθῆ δὲ λέγουσιν (οὕτω γὰρ ἁρμόττει μᾶλλον εἰπεῖν ἢ ὥσπερ Ἐπίχαρμος εἰς Ξενοφάνην). ἔτι δὲ πᾶσαν ὁρῶντες ταύτην κινουμένην τὴν φύσιν, κατὰ δὲ τοῦ μεταβάλλοντος οὐθὲν ἀληθευόμενον, περί γε τὸ πάντῃ πάντως μεταβάλλον οὐκ ἐνδέχεσθαι ἀληθεύειν. ἐκ γὰρ ταύτης τῆς ὑπολήψεως ἐξήνθησεν ἡ ἀκροτάτη δόξα τῶν εἰρημένων, ἡ τῶν φασκόντων ἡρακλειτίζειν καὶ οἵαν Κρατύλος εἶχεν, ὃς τὸ τελευταῖον οὐθὲν ᾤετο δεῖν λέγειν ἀλλὰ τὸν δάκτυλον ἐκίνει μόνον, καὶ Ἡρακλείτῳ ἐπετίμα εἰπόντι ὅτι δὶς τῷ αὐτῷ ποταμῷ οὐκ ἔστιν ἐμβῆναι· αὐτὸς γὰρ ᾤετο οὐδʼ ἅπαξ. ἡμεῖς δὲ καὶ πρὸς τοῦτον τὸν λόγον ἐροῦμεν ὅτι τὸ μὲν μεταβάλλον ὅτε μεταβάλλει ἔχει τινὰ αὐτοῖς λόγον μὴ οἴεσθαι εἶναι, καίτοι ἔστι γε ἀμφισβητήσιμον· τό τε γὰρ ἀποβάλλον ἔχει τι τοῦ ἀποβαλλομένου, καὶ τοῦ γιγνομένου ἤδη ἀνάγκη τι εἶναι, ὅλως τε εἰ φθείρεται, ὑπάρξει τι ὄν, καὶ εἰ γίγνεται, ἐξ οὗ γίγνεται καὶ ὑφʼ οὗ γεννᾶται ἀναγκαῖον εἶναι, καὶ τοῦτο μὴ ἰέναι εἰς ἄπειρον. ἀλλὰ ταῦτα παρέντες ἐκεῖνα λέγωμεν, ὅτι οὐ ταὐτό ἐστι τὸ μεταβάλλειν κατὰ τὸ ποσὸν καὶ κατὰ τὸ ποιόν· κατὰ μὲν οὖν τὸ ποσὸν ἔστω μὴ μένον, ἀλλὰ κατὰ τὸ εἶδος ἅπαντα γιγνώσκομεν. ἔτι δʼ ἄξιον ἐπιτιμῆσαι τοῖς οὕτως ὑπολαμβάνουσιν, ὅτι καὶ αὐτῶν τῶν αἰσθητῶν ἐπὶ τῶν ἐλαττόνων τὸν ἀριθμὸν ἰδόντες οὕτως ἔχοντα περὶ ὅλου τοῦ οὐρανοῦ ὁμοίως ἀπεφήναντο· ὁ γὰρ περὶ ἡμᾶς τοῦ αἰσθητοῦ τόπος ἐν φθορᾷ καὶ γενέσει διατελεῖ μόνος ὤν, ἀλλʼ οὗτος οὐθὲν ὡς εἰπεῖν μόριον τοῦ παντός ἐστιν, ὥστε δικαιότερον ἂν διʼ ἐκεῖνα τούτων ἀπεψηφίσαντο ἢ διὰ ταῦτα ἐκείνων κατεψηφίσαντο. ἔτι δὲ δῆλον ὅτι καὶ πρὸς τούτους ταὐτὰ τοῖς πάλαι λεχθεῖσιν ἐροῦμεν· ὅτι γὰρ ἔστιν ἀκίνητός τις φύσις δεικτέον αὐτοῖς καὶ πειστέον αὐτούς. καίτοι γε συμβαίνει τοῖς ἅμα φάσκουσιν εἶναι καὶ μὴ εἶναι ἠρεμεῖν μᾶλλον φάναι πάντα ἢ κινεῖσθαι· οὐ γὰρ ἔστιν εἰς ὅ τι μεταβαλεῖ· ἅπαντα γὰρ ὑπάρχει πᾶσιν.

1010bHakikat konusunda, görünen her şeyin doğru olmadığına gelince: önce şunu söyleyelim, his kendine özgü konusunda yanlış olmasa bile phantasia hisle aynı şey değildir. Sonra şu aporia'ya düşmelerine şaşmak gerekir: büyüklükler ve renkler uzaktan bakanlara göründüğü gibi midir, yoksa yakından bakanlara göründüğü gibi mi; sağlıklılara göründüğü gibi midir, yoksa hastalara göründüğü gibi mi; zayıflara ağır gelen şeyler mi daha ağırdır, yoksa güçlülere ağır gelenler mi; uyuyanlara görünenler mi doğrudur, uyanık olanlara görünenler mi? Bunların gerçekten öyle olduğunu düşünmedikleri açıktır; nitekim hiç kimse, Libya'dayken bir gece rüyasında kendini Atina'da sansa, kalkıp Odeion'a gitmez. Ayrıca gelecek hakkında, Platon'un da dediği gibi, hekimin kanaati ile cahilin kanaati elbette aynı ölçüde geçerli değildir; sözgelişi birinin iyileşip iyileşmeyeceği hakkında. Hislerin kendisinde de, yabancı konu hakkındaki his ile kendine özgü konu hakkındaki his, ya da komşu konu hakkındaki his ile kendi konusu hakkındaki his aynı ölçüde geçerli değildir; renk hakkında tatma değil görme, tat hakkında da görme değil tatma söz sahibidir. Bunların hiçbiri aynı zamanda aynı şey hakkında onun hem böyle hem böyle değil olduğunu söylemez. Başka bir zamanda bile hâl hakkında değil, ancak hâlin ait olduğu şey hakkında tereddüt eder. Demek istediğim şu: aynı şarap, ya kendisi değiştiği ya da beden değiştiği için bazen tatlı, bazen tatlı değil gibi görünebilir; ama tatlının kendisi, var olduğunda nasılsa, hiçbir zaman değişmemiştir; his onun hakkında daima doğruyu söyler ve tatlı olacak şey zorunlu olarak böyle olacaktır. Oysa bu sözlerin hepsi bunu ortadan kaldırır; nasıl hiçbir şeyin ousia'sı olmadığını söylüyorlarsa, hiçbir şeyin zorunlu olarak var olmadığını da söylerler. Çünkü zorunlu olanın bir öyle bir böyle olması mümkün değildir; dolayısıyla zorunlu olarak var olan bir şey varsa, hem böyle hem böyle değil olmayacaktır.

Genel olarak yalnız duyulur olan varsa, canlılar olmasaydı hiçbir şey olmazdı, çünkü his olmazdı. Duyulur niteliklerin de hislerin de olmayacağını söylemek belki doğrudur, çünkü bunlar hissedenin bir hâlidir; ama hissi meydana getiren dayanakların his olmadan da var olmaması imkânsızdır. Çünkü his kendi kendisinin hissi değildir; hissin yanında başka bir şey de vardır ve bunun histen önce olması zorunludur.

1010b

—περὶ δὲ τῆς ἀληθείας, ὡς οὐ πᾶν τὸ φαινόμενον ἀληθές, πρῶτον μὲν ὅτι οὐδʼ ⟨εἰ⟩ ἡ αἴσθησις ⟨μὴ⟩ ψευδὴς τοῦ γε ἰδίου ἐστίν, ἀλλʼ ἡ φαντασία οὐ ταὐτὸν τῇ αἰσθήσει. εἶτʼ ἄξιον θαυμάσαι εἰ τοῦτʼ ἀποροῦσι, πότερον τηλικαῦτά ἐστι τὰ μεγέθη καὶ τὰ χρώματα τοιαῦτα οἷα τοῖς ἄπωθεν φαίνεται ἢ οἷα τοῖς ἐγγύθεν, καὶ πότερον οἷα τοῖς ὑγιαίνουσιν ἢ οἷα τοῖς κάμνουσιν, καὶ βαρύτερα πότερον ἃ τοῖς ἀσθενοῦσιν ἢ ἃ τοῖς ἰσχύουσιν, καὶ ἀληθῆ πότερον ἃ τοῖς καθεύδουσιν ἢ ἃ τοῖς ἐγρηγορόσιν. ὅτι μὲν γὰρ οὐκ οἴονταί γε, φανερόν· οὐθεὶς γοῦν, ἐὰν ὑπολάβῃ νύκτωρ Ἀθήνῃσιν εἶναι ὢν ἐν Λιβύῃ, πορεύεται εἰς τὸ ᾠδεῖον. ἔτι δὲ περὶ τοῦ μέλλοντος, ὥσπερ καὶ Πλάτων λέγει, οὐ δήπου ὁμοίως κυρία ἡ τοῦ ἰατροῦ δόξα καὶ ἡ τοῦ ἀγνοοῦντος, οἷον περὶ τοῦ μέλλοντος ἔσεσθαι ὑγιοῦς ἢ μὴ μέλλοντος. ἔτι δὲ ἐπʼ αὐτῶν τῶν αἰσθήσεων οὐχ ὁμοίως κυρία ἡ τοῦ ἀλλοτρίου καὶ ἰδίου ἢ τοῦ πλησίον καὶ τοῦ αὑτῆς, ἀλλὰ περὶ μὲν χρώματος ὄψις, οὐ γεῦσις, περὶ δὲ χυμοῦ γεῦσις, οὐκ ὄψις· ὧν ἑκάστη ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ περὶ τὸ αὐτὸ οὐδέποτε φησιν ἅμα οὕτω καὶ οὐχ οὕτως ἔχειν. ἀλλʼ οὐδὲ ἐν ἑτέρῳ χρόνῳ περί γε τὸ πάθος ἠμφισβήτησεν, ἀλλὰ περὶ τὸ ᾧ συμβέβηκε τὸ πάθος. λέγω δʼ οἷον ὁ μὲν αὐτὸς οἶνος δόξειεν ἂν ἢ μεταβαλὼν ἢ τοῦ σώματος μεταβαλόντος ὁτὲ μὲν εἶναι γλυκὺς ὁτὲ δὲ οὐ γλυκύς· ἀλλʼ οὐ τό γε γλυκύ, οἷόν ἐστιν ὅταν ᾖ, οὐδεπώποτε μετέβαλεν, ἀλλʼ ἀεὶ ἀληθεύει περὶ αὐτοῦ, καὶ ἔστιν ἐξ ἀνάγκης τὸ ἐσόμενον γλυκὺ τοιοῦτον. καίτοι τοῦτο ἀναιροῦσιν οὗτοι οἱ λόγοι ἅπαντες, ὥσπερ καὶ οὐσίαν μὴ εἶναι μηθενός, οὕτω μηδʼ ἐξ ἀνάγκης μηθέν· τὸ γὰρ ἀναγκαῖον οὐκ ἐνδέχεται ἄλλως καὶ ἄλλως ἔχειν, ὥστʼ εἴ τι ἔστιν ἐξ ἀνάγκης, οὐχ ἕξει οὕτω τε καὶ οὐχ οὕτως.—ὅλως τʼ εἴπερ ἔστι τὸ αἰσθητὸν μόνον, οὐθὲν ἂν εἴη μὴ ὄντων τῶν ἐμψύχων· αἴσθησις γὰρ οὐκ ἂν εἴη. τὸ μὲν οὖν μήτε τὰ αἰσθητὰ εἶναι μήτε τὰ αἰσθήματα ἴσως ἀληθές (τοῦ γὰρ αἰσθανομένου πάθος τοῦτό ἐστι), τὸ δὲ τὰ ὑποκείμενα μὴ εἶναι, ἃ ποιεῖ τὴν αἴσθησιν, καὶ ἄνευ αἰσθήσεως, ἀδύνατον. οὐ γὰρ δὴ ἥ γʼ αἴσθησις αὐτὴ ἑαυτῆς ἐστίν, ἀλλʼ ἔστι τι καὶ ἕτερον παρὰ τὴν αἴσθησιν, ὃ ἀνάγκη πρότερον εἶναι τῆς αἰσθήσεως·

1011aÇünkü hareket ettiren, tabiatça hareket edenden öncedir; bunlar birbirine göre söylense bile bu değişmez.

1011a

τὸ γὰρ κινοῦν τοῦ κινουμένου φύσει πρότερόν ἐστι, κἂν εἰ λέγεται πρὸς ἄλληλα ταῦτα, οὐθὲν ἧττον.

1011a16. Bölüm

Bu kanaate gerçekten inananlardan da, bu sözleri yalnız ağızda söyleyenlerden de aporia'ya düşen bazı kimseler vardır: sağlıklı kişiye, genel olarak da her konuda doğru hüküm verecek kişiye kim karar verecek, diye sorarlar. Bu tür aporia'lar, şu an uyuyor muyuz yoksa uyanık mıyız diye aporia'ya düşmeye benzer; bu türden bütün aporia'ların gücü aynıdır. Çünkü bunlar her şeyin bir logosu olmasını isterler; bir ilke ararlar ve onu ispat yoluyla edinmek isterler; oysa buna gerçekten inanmadıkları eylemlerinden bellidir. Ama dediğimiz gibi, onların hâli budur: logosu olmayan şeylerin logosunu ararlar, çünkü ispatın ilkesi ispat değildir. Bunlar buna kolayca inandırılabilir, çünkü bunu kavramak zor değildir. Ama tartışmada yalnız zorlamayı arayanlar imkânsızı ararlar; çünkü zıt şeyler söylemeyi hak sayarlar, hem de daha başından zıt şeyler söyleyerek. Her şey göreli değilse, bazı şeyler kendi başına ve kendiliğinden varsa, görünen her şey doğru olamaz; çünkü görünen, birine görünendir. Dolayısıyla görünen her şeyin doğru olduğunu söyleyen, var olan her şeyi göreli yapar. Bu yüzden tartışmada zorlamayı arayan, ama aynı zamanda söylediklerinin hesabını vermeyi de kabul edenler şuna dikkat etmelidir: görünen düz olarak var değildir; görünen, kime göründüğü, ne zaman, hangi bakımdan ve nasıl göründüğü kaydıyla vardır. Hesap verirler de böyle vermezlerse, çok geçmeden zıt şeyler söylediklerini göreceklerdir. Çünkü aynı şey göze bal gibi görünüp tada öyle gelmeyebilir; iki gözümüz olduğuna göre, gözler birbirine benzemezse, her birine aynı şeyler görünmeyebilir. Çünkü daha önce söylediğimiz sebeplerle görünenin doğru olduğunu, dolayısıyla her şeyin aynı ölçüde hem yanlış hem doğru olduğunu söyleyenlere karşı şunu söyleriz: aynı şeyler herkese görünmez, aynı kişiye de her zaman aynı görünmez, çoğu kez aynı zamanda zıt şeyler görünür; nitekim parmaklar çaprazlandığında dokunma iki der, görme bir der. Ama aynı his ile, onun aynı bakımından, aynı şekilde ve aynı zamanda böyle görünmez; dolayısıyla doğru olan bu olsa gerek.

1011a1

εἰσὶ δέ τινες οἳ ἀποροῦσι καὶ τῶν ταῦτα πεπεισμένων καὶ τῶν τοὺς λόγους τούτους μόνον λεγόντων· ζητοῦσι γὰρ τίς ὁ κρινῶν τὸν ὑγιαίνοντα καὶ ὅλως τὸν περὶ ἕκαστα κρινοῦντα ὀρθῶς. τὰ δὲ τοιαῦτα ἀπορήματα ὅμοιά ἐστι τῷ ἀπορεῖν πότερον καθεύδομεν νῦν ἢ ἐγρηγόραμεν, δύνανται δʼ αἱ ἀπορίαι αἱ τοιαῦται πᾶσαι τὸ αὐτό· πάντων γὰρ λόγον ἀξιοῦσιν εἶναι οὗτοι· ἀρχὴν γὰρ ζητοῦσι, καὶ ταύτην διʼ ἀποδείξεως λαμβάνειν, ἐπεὶ ὅτι γε πεπεισμένοι οὐκ εἰσί, φανεροί εἰσιν ἐν ταῖς πράξεσιν. ἀλλʼ ὅπερ εἴπομεν, τοῦτο αὐτῶν τὸ πάθος ἐστίν· λόγον γὰρ ζητοῦσιν ὧν οὐκ ἔστι λόγος· ἀποδείξεως γὰρ ἀρχὴ οὐκ ἀπόδειξίς ἐστιν. οὗτοι μὲν οὖν ῥᾳδίως ἂν τοῦτο πεισθεῖεν (ἔστι γὰρ οὐ χαλεπὸν λαβεῖν)· οἱ δʼ ἐν τῷ λόγῳ τὴν βίαν μόνον ζητοῦντες ἀδύνατον ζητοῦσιν· ἐναντία γὰρ εἰπεῖν ἀξιοῦσιν, εὐθὺς ἐναντία λέγοντες. εἰ δὲ μὴ ἔστι πάντα πρός τι, ἀλλʼ ἔνιά ἐστι καὶ αὐτὰ καθʼ αὑτά, οὐκ ἂν εἴη πᾶν τὸ φαινόμενον ἀληθές· τὸ γὰρ φαινόμενον τινί ἐστι φαινόμενον· ὥστε ὁ λέγων ἅπαντα τὰ φαινόμενα εἶναι ἀληθῆ ἅπαντα ποιεῖ τὰ ὄντα πρός τι. διὸ καὶ φυλακτέον τοῖς τὴν βίαν ἐν τῷ λόγῳ ζητοῦσιν, ἅμα δὲ καὶ ὑπέχειν λόγον ἀξιοῦσιν, ὅτι οὐ τὸ φαινόμενον ἔστιν ἀλλὰ τὸ φαινόμενον ᾧ φαίνεται καὶ ὅτε φαίνεται καὶ ᾗ καὶ ὥς. ἂν δʼ ὑπέχωσι μὲν λόγον, μὴ οὕτω δʼ ὑπέχωσι, συμβήσεται αὑτοῖς τἀναντία ταχὺ λέγειν. ἐνδέχεται γὰρ τὸ αὐτὸ κατὰ μὲν τὴν ὄψιν μέλι φαίνεσθαι τῇ δὲ γεύσει μή, καὶ τῶν ὀφθαλμῶν δυοῖν ὄντοιν μὴ ταὐτὰ ἑκατέρᾳ τῇ ὄψει, ἂν ὦσιν ἀνόμοιαι· ἐπεὶ πρός γε τοὺς διὰ τὰς πάλαι εἰρημένας αἰτίας τὸ φαινόμενον φάσκοντας ἀληθὲς εἶναι, καὶ διὰ τοῦτο πάνθʼ ὁμοίως εἶναι ψευδῆ καὶ ἀληθῆ· οὔτε γὰρ ἅπασι ταὐτὰ φαίνεσθαι οὔτε ταὐτῷ ἀεὶ ταὐτά, ἀλλὰ πολλάκις τἀναντία κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον (ἡ μὲν γὰρ ἁφὴ δύο λέγει ἐν τῇ ἐπαλλάξει τῶν δακτύλων ἡ δʼ ὄψις ἕν)·—ἀλλʼ οὔ τι τῇ αὐτῇ γε καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ αἰσθήσει καὶ ὡσαύτως καὶ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ, ὥστε τοῦτʼ ἂν εἴη ἀληθές.

1011bAma belki de aporia yüzünden değil, söz olsun diye konuşanlar, bunun doğru olmadığını, yalnız bu kişi için doğru olduğunu söylemek zorundadırlar. Daha önce de söylendiği gibi, her şeyi göreli, hem de kanaate ve hisse göre göreli yapmak zorundadırlar; dolayısıyla daha önce biri ona dair bir kanaat edinmedikçe hiçbir şey ne meydana gelmiştir ne de meydana gelecektir. Bir şey meydana gelmişse ya da gelecekse, açıktır ki her şey kanaate göre değildir. Ayrıca bir şey birse, bir şeye ya da belirli bir şeye göredir; aynı şey hem yarım hem eşitse de, eşit olan iki katına göre değildir. Kanaat edene göre insan ile kanaat edilen aynı şeyse, insan kanaat eden değil, kanaat edilen olacaktır. Her şey kanaat edene göre olacaksa, kanaat eden de tür bakımından sonsuz sayıda şeye göre olacaktır.

Çelişik önermelerin aynı anda doğru olmamasının bütün kanaatlerin en sağlamı olduğu, böyle söyleyenlerin ne sonuçlarla karşılaştığı ve neden böyle söyledikleri hakkında bu kadarı yeter. Çelişkinin aynı şey hakkında aynı anda doğru olması imkânsız olduğuna göre, açıktır ki zıtların da aynı şeye aynı anda ait olması mümkün değildir. Çünkü zıtlardan biri, en az öteki kadar bir yoksunluktur, hem de ousia'nın yoksunluğudur; yoksunluk da belirli bir cinsten yapılan bir olumsuzlamadır. O halde aynı anda doğru olarak olumlamak ve olumsuzlamak imkânsızsa, zıtların aynı anda ait olması da imkânsızdır; meğer ki ikisi de belli bir bakımdan, ya da biri belli bir bakımdan, öteki mutlak olarak ait olsun.

1011b

ἀλλʼ ἴσως διὰ τοῦτʼ ἀνάγκη λέγειν τοῖς μὴ διʼ ἀπορίαν ἀλλὰ λόγου χάριν λέγουσιν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀληθὲς τοῦτο ἀλλὰ τούτῳ ἀληθές. καὶ ὥσπερ δὴ πρότερον εἴρηται, ἀνάγκη πρός τι ποιεῖν ἅπαντα καὶ πρὸς δόξαν καὶ αἴσθησιν, ὥστʼ οὔτε γέγονεν οὔτʼ ἔσται οὐθὲν μηθενὸς προδοξάσαντος. εἰ δὲ γέγονεν ἢ ἔσται, δῆλον ὅτι οὐκ ἂν εἴη ἅπαντα πρὸς δόξαν. ἔτι εἰ ἕν, πρὸς ἓν ἢ πρὸς ὡρισμένον· καὶ εἰ τὸ αὐτὸ καὶ ἥμισυ καὶ ἴσον, ἀλλʼ οὐ πρὸς τὸ διπλάσιόν γε τὸ ἴσον. πρὸς δὴ τὸ δοξάζον εἰ ταὐτὸ ἄνθρωπος καὶ τὸ δοξαζόμενον, οὐκ ἔσται ἄνθρωπος τὸ δοξάζον ἀλλὰ τὸ δοξαζόμενον. εἰ δʼ ἕκαστον ἔσται πρὸς τὸ δοξάζον, πρὸς ἄπειρα ἔσται τῷ εἴδει τὸ δοξάζον. ὅτι μὲν οὖν βεβαιοτάτη δόξα πασῶν τὸ μὴ εἶναι ἀληθεῖς ἅμα τὰς ἀντικειμένας φάσεις, καὶ τί συμβαίνει τοῖς οὕτω λέγουσι, καὶ διὰ τί οὕτω λέγουσι, τοσαῦτα εἰρήσθω· ἐπεὶ δʼ ἀδύνατον τὴν ἀντίφασιν ἅμα ἀληθεύεσθαι κατὰ τοῦ αὐτοῦ, φανερὸν ὅτι οὐδὲ τἀναντία ἅμα ὑπάρχειν ἐνδέχεται τῷ αὐτῷ· τῶν μὲν γὰρ ἐναντίων θάτερον στέρησίς ἐστιν οὐχ ἧττον, οὐσίας δὲ στέρησις· ἡ δὲ στέρησις ἀπόφασίς ἐστιν ἀπό τινος ὡρισμένου γένους· εἰ οὖν ἀδύνατον ἅμα καταφάναι καὶ ἀποφάναι ἀληθῶς, ἀδύνατον καὶ τἀναντία ὑπάρχειν ἅμα, ἀλλʼ ἢ πῇ ἄμφω ἢ θάτερον μὲν πῇ θάτερον δὲ ἁπλῶς.

1011b207. Bölüm

Öte yandan çelişkinin iki ucu arasında hiçbir şey de olamaz; tek bir şey hakkında herhangi bir şeyi ya olumlamak ya da olumsuzlamak zorunludur. Bu, önce doğrunun ve yanlışın ne olduğunu tarif edenlere açıktır. Var olana var değil, var olmayana var demek yanlıştır; var olana var, var olmayana var değil demek doğrudur. Dolayısıyla bir şeyin var olduğunu ya da olmadığını söyleyen ya doğruyu söyler ya da yanılır; oysa ara bir şey kabul edilirse, ne var olan hakkında ne de var olmayan hakkında var ya da var değil denmiş olur. Ayrıca çelişkinin arası, ya siyah ile beyaz arasındaki gri gibi olacaktır, ya da insan ile at arasındaki, ikisi de olmayan şey gibi. Bu ikincisi gibiyse değişme olmaz; çünkü değişme iyi olmayandan iyiye ya da iyiden iyi olmayana doğrudur; oysa şimdi daima değiştiği görülür, çünkü değişme ancak karşıtlara ve aradakilere doğrudur. Birincisi gibi bir ara varsa, bu durumda da beyaz olmayandan çıkmayan bir beyaza oluş olurdu; oysa böyle bir şey görülmez.

1011b20

ἀλλὰ μὴν οὐδὲ μεταξὺ ἀντιφάσεως ἐνδέχεται εἶναι οὐθέν, ἀλλʼ ἀνάγκη ἢ φάναι ἢ ἀποφάναι ἓν καθʼ ἑνὸς ὁτιοῦν. δῆλον δὲ πρῶτον μὲν ὁρισαμένοις τί τὸ ἀληθὲς καὶ ψεῦδος. τὸ μὲν γὰρ λέγειν τὸ ὂν μὴ εἶναι ἢ τὸ μὴ ὂν εἶναι ψεῦδος, τὸ δὲ τὸ ὂν εἶναι καὶ τὸ μὴ ὂν μὴ εἶναι ἀληθές, ὥστε καὶ ὁ λέγων εἶναι ἢ μὴ ἀληθεύσει ἢ ψεύσεται· ἀλλʼ οὔτε τὸ ὂν λέγεται μὴ εἶναι ἢ εἶναι οὔτε τὸ μὴ ὄν. ἔτι ἤτοι μεταξὺ ἔσται τῆς ἀντιφάσεως ὥσπερ τὸ φαιὸν μέλανος καὶ λευκοῦ, ἢ ὡς τὸ μηδέτερον ἀνθρώπου καὶ ἵππου. εἰ μὲν οὖν οὕτως, οὐκ ἂν μεταβάλλοι (ἐκ μὴ ἀγαθοῦ γὰρ εἰς ἀγαθὸν μεταβάλλει ἢ ἐκ τούτου εἰς μὴ ἀγαθόν), νῦν δʼ ἀεὶ φαίνεται (οὐ γὰρ ἔστι μεταβολὴ ἀλλʼ ἢ εἰς τὰ ἀντικείμενα καὶ μεταξύ)· εἰ δʼ ἔστι μεταξύ, καὶ οὕτως εἴη ἄν τις εἰς λευκὸν οὐκ ἐκ μὴ λευκοῦ γένεσις, νῦν δʼ οὐχ ὁρᾶται.

1012aAyrıca düşünce, doğruyu söylediğinde ya da yanıldığında, düşünülebilir ve kavranabilir her şeyi ya olumlar ya da olumsuzlar; bu, tariften açıktır. Olumlayarak ya da olumsuzlayarak şöyle birleştirdiğinde doğruyu söyler, böyle birleştirdiğinde yanılır. Ayrıca söz olsun diye söylenmiyorsa, bu ara bütün çelişkilerin yanında bulunmalıdır; dolayısıyla biri ne doğruyu söyleyecek ne de doğruyu söylememiş olacaktır; varlığın ve var olmayanın yanında da bir şey olacak, böylece oluş ve yok oluşun yanında da bir tür değişme olacaktır. Ayrıca olumsuzlamanın zıddı da beraberinde getirdiği cinslerde bile böyle bir ara olacaktır; sözgelişi sayılarda ne tek ne de tek olmayan bir sayı olacaktır; ama bu imkânsızdır, bu da tariften açıktır. Ayrıca sonsuza gidilecek; var olanlar yalnız bir buçuk katına çıkmakla kalmayacak, daha da çoğalacaktır. Çünkü bu arayı da olumlamaya ve olumsuzlamaya göre olumsuzlamak mümkün olacak ve bu da bir şey olacaktır, çünkü onun ousia'sı başka bir şeydir. Ayrıca biri "beyaz mı?" diye sorulduğunda "hayır" derse, var olmaktan başka hiçbir şeyi olumsuzlamış olmaz; olumsuzlama da var olmamaktır. Bu kanaat bazılarına, öteki aykırı kanaatler gibi gelmiştir: eristik akıl yürütmeleri çözemedikleri zaman, akıl yürütmeye boyun eğip çıkarılan sonucun doğru olduğunu kabul ederler. Kimileri bu tür bir sebeple böyle söyler, kimileri de her şeyin logosunu aradıkları için. Bütün bunlara karşı başlangıç noktası tariftir. Tarif ise onların bir şey anlatmak zorunda olmalarından doğar; çünkü adın işaret ettiği logos tarif olacaktır. Herakleitos'un her şeyin hem var olduğunu hem var olmadığını söyleyen sözü her şeyi doğru yapıyor gibidir; Anaksagoras'ın çelişkinin arasında bir şey bulunduğunu söyleyen sözü ise her şeyi yanlış yapar. Çünkü şeyler karıştığında karışım ne iyidir ne iyi değildir; dolayısıyla doğru hiçbir şey söylenemez.

1012a

ἔτι πᾶν τὸ διανοητὸν καὶ νοητὸν ἡ διάνοια ἢ κατάφησιν ἢ ἀπόφησιν—τοῦτο δʼ ἐξ ὁρισμοῦ δῆλον—ὅταν ἀληθεύῃ ἢ ψεύδηται· ὅταν μὲν ὡδὶ συνθῇ φᾶσα ἢ ἀποφᾶσα, ἀληθεύει, ὅταν δὲ ὡδί, ψεύδεται. ἔτι παρὰ πάσας δεῖ εἶναι τὰς ἀντιφάσεις, εἰ μὴ λόγου ἕνεκα λέγεται· ὥστε καὶ οὔτε ἀληθεύσει τις οὔτʼ οὐκ ἀληθεύσει, καὶ παρὰ τὸ ὂν καὶ τὸ μὴ ὂν ἔσται, ὥστε καὶ παρὰ γένεσιν καὶ φθορὰν μεταβολή τις ἔσται. ἔτι ἐν ὅσοις γένεσιν ἡ ἀπόφασις τὸ ἐναντίον ἐπιφέρει, καὶ ἐν τούτοις ἔσται, οἷον ἐν ἀριθμοῖς οὔτε περιττὸς οὔτε οὐ περιττὸς ἀριθμός· ἀλλʼ ἀδύνατον· ἐκ τοῦ ὁρισμοῦ δὲ δῆλον. ἔτι εἰς ἄπειρον βαδιεῖται, καὶ οὐ μόνον ἡμιόλια τὰ ὄντα ἔσται ἀλλὰ πλείω. πάλιν γὰρ ἔσται ἀποφῆσαι τοῦτο πρὸς τὴν φάσιν καὶ τὴν ἀπόφασιν, καὶ τοῦτʼ ἔσται τι· ἡ γὰρ οὐσία ἐστί τις αὐτοῦ ἄλλη. ἔτι ὅταν ἐρομένου εἰ λευκόν ἐστιν εἴπῃ ὅτι οὔ, οὐθὲν ἄλλο ἀποπέφηκεν ἢ τὸ εἶναι· ἀπόφασις δὲ τὸ μὴ εἶναι. ἐλήλυθε δʼ ἐνίοις αὕτη ἡ δόξα ὥσπερ καὶ ἄλλαι τῶν παραδόξων· ὅταν γὰρ λύειν μὴ δύνωνται λόγους ἐριστικούς, ἐνδόντες τῷ λόγῳ σύμφασιν ἀληθὲς εἶναι τὸ συλλογισθέν. οἱ μὲν οὖν διὰ τοιαύτην αἰτίαν λέγουσιν, οἱ δὲ διὰ τὸ πάντων ζητεῖν λόγον. ἀρχὴ δὲ πρὸς ἅπαντας τούτους ἐξ ὁρισμοῦ. ὁρισμὸς δὲ γίγνεται ἐκ τοῦ σημαίνειν τι ἀναγκαῖον εἶναι αὐτούς· ὁ γὰρ λόγος οὗ τὸ ὄνομα σημεῖον ὁρισμὸς ἔσται. ἔοικε δʼ ὁ μὲν Ἡρακλείτου λόγος, λέγων πάντα εἶναι καὶ μὴ εἶναι, ἅπαντα ἀληθῆ ποιεῖν, ὁ δʼ Ἀναξαγόρου, εἶναί τι μεταξὺ τῆς ἀντιφάσεως, πάντα ψευδῆ· ὅταν γὰρ μιχθῇ, οὔτε ἀγαθὸν οὔτε οὐκ ἀγαθὸν τὸ μῖγμα, ὥστʼ οὐδὲν εἰπεῖν ἀληθές.

1012a258. Bölüm

Bunlar belirlendikten sonra açıktır ki bazılarının ileri sürdüğü tek yönlü ve her şey hakkındaki sözler doğru olamaz. Kimileri hiçbir şeyin doğru olmadığını söyler, çünkü her şeyin, köşegenin kenarla ölçüdeş olması gibi olmasına hiçbir engel bulunmadığını söylerler; kimileri de her şeyin doğru olduğunu söyler. Bu sözler hemen hemen Herakleitos'un sözüyle aynıdır. Çünkü her şeyin doğru ve her şeyin yanlış olduğunu söyleyen kişi, bu iki sözün her birini ayrı ayrı da söylemiş olur; dolayısıyla onlar imkânsızsa, bunların da imkânsız olması gerekir.

1012a25

διωρισμένων δὲ τούτων φανερὸν ὅτι καὶ τὰ μοναχῶς λεγόμενα καὶ κατὰ πάντων ἀδύνατον ὑπάρχειν ὥσπερ τινὲς λέγουσιν, οἱ μὲν οὐθὲν φάσκοντες ἀληθὲς εἶναι (οὐθὲν γὰρ κωλύειν φασὶν οὕτως ἅπαντα εἶναι ὥσπερ τὸ τὴν διάμετρον σύμμετρον εἶναι), οἱ δὲ πάντʼ ἀληθῆ. σχεδὸν γὰρ οὗτοι οἱ λόγοι οἱ αὐτοὶ τῷ Ἡρακλείτου· ὁ γὰρ λέγων ὅτι πάντʼ ἀληθῆ καὶ πάντα ψευδῆ, καὶ χωρὶς λέγει τῶν λόγων ἑκάτερον τούτων,

1012bAyrıca aynı anda doğru olmaları mümkün olmayan çelişkiler apaçık vardır; hepsinin yanlış olması da mümkün değildir, gerçi söylenenlerden bu daha mümkün gibi görünebilir. Ama bütün bu tür sözlere karşı, yukarıdaki tartışmalarda da söylendiği gibi, karşıdakinden bir şeyin var olduğunu ya da olmadığını söylemesini değil, bir şey anlatmasını istemek gerekir; dolayısıyla yanlışın ya da doğrunun ne anlattığını tarif ederek, tariften yola çıkarak tartışmak gerekir. Doğruyu olumlamak, yanlışı olumsuzlamaktan başka bir şey değilse, her şeyin yanlış olması imkânsızdır; çünkü çelişkinin iki kısmından birinin doğru olması zorunludur. Ayrıca her şeyi ya olumlamak ya olumsuzlamak zorunluysa, ikisinin de yanlış olması imkânsızdır; çünkü çelişkinin kısımlarından yalnız biri yanlıştır. Bütün bu sözlerin başına, herkesin dilinde dolaşan o şey de gelir: kendi kendilerini çürütürler. Çünkü her şeyin doğru olduğunu söyleyen, kendi sözünün zıddı olan sözü de doğru yapar, dolayısıyla kendi sözünü doğru olmayan yapar, çünkü zıt söz onun doğru olmadığını söyler; her şeyin yanlış olduğunu söyleyen de kendi sözünü yanlış yapar. Biri zıt sözü tek doğru olmayan söz olarak, öteki de kendi sözünü tek yanlış olmayan söz olarak istisna ederse, yine de sonsuz sayıda doğru ve yanlış sözü varsaymak zorunda kalırlar; çünkü doğru sözün doğru olduğunu söyleyen söz de doğrudur ve bu sonsuza gider.

Açıktır ki ne her şeyin durduğunu söyleyenler ne de her şeyin hareket ettiğini söyleyenler doğruyu söylüyor. Her şey duruyorsa, aynı şeyler daima doğru ve daima yanlış olacaktır; oysa bunun değiştiği görülür, çünkü bunu söyleyen kişi bir zaman yoktu ve bir zaman yine olmayacak. Her şey hareket ediyorsa, hiçbir şey doğru olmayacaktır; demek ki her şey yanlış olacaktır; ama bunun imkânsız olduğu gösterildi. Ayrıca değişen şeyin var olması zorunludur, çünkü değişme bir şeyden bir şeye doğrudur. Öte yandan her şeyin bazen durup bazen hareket ettiği, hiçbir şeyin daima öyle olmadığı da doğru değildir; çünkü hareket eden şeyleri daima hareket ettiren bir şey vardır ve ilk hareket ettiren kendisi hareketsizdir.

1012b

ὥστʼ εἴπερ ἀδύνατα ἐκεῖνα, καὶ ταῦτα ἀδύνατον εἶναι. ἔτι δὲ φανερῶς ἀντιφάσεις εἰσὶν ἃς οὐχ οἷόν τε ἅμα ἀληθεῖς εἶναι—οὐδὲ δὴ ψευδεῖς πάσας· καίτοι δόξειέ γʼ ἂν μᾶλλον ἐνδέχεσθαι ἐκ τῶν εἰρημένων. ἀλλὰ πρὸς πάντας τοὺς τοιούτους λόγους αἰτεῖσθαι δεῖ, καθάπερ ἐλέχθη καὶ ἐν τοῖς ἐπάνω λόγοις, οὐχὶ εἶναί τι ἢ μὴ εἶναι ἀλλὰ σημαίνειν τι, ὥστε ἐξ ὁρισμοῦ διαλεκτέον λαβόντας τί σημαίνει τὸ ψεῦδος ἢ τὸ ἀληθές. εἰ δὲ μηθὲν ἄλλο τὸ ἀληθὲς φάναι ἢ ⟨ὃ⟩ ἀποφάναι ψεῦδός ἐστιν, ἀδύνατον πάντα ψευδῆ εἶναι· ἀνάγκη γὰρ τῆς ἀντιφάσεως θάτερον εἶναι μόριον ἀληθές. ἔτι εἰ πᾶν ἢ φάναι ἢ ἀποφάναι ἀναγκαῖον, ἀδύνατον ἀμφότερα ψευδῆ εἶναι· θάτερον γὰρ μόριον τῆς ἀντιφάσεως ψεῦδός ἐστιν. συμβαίνει δὴ καὶ τὸ θρυλούμενον πᾶσι τοῖς τοιούτοις λόγοις, αὐτοὺς ἑαυτοὺς ἀναιρεῖν. ὁ μὲν γὰρ πάντα ἀληθῆ λέγων καὶ τὸν ἐναντίον αὑτοῦ λόγον ἀληθῆ ποιεῖ, ὥστε τὸν ἑαυτοῦ οὐκ ἀληθῆ (ὁ γὰρ ἐναντίος οὔ φησιν αὐτὸν ἀληθῆ), ὁ δὲ πάντα ψευδῆ καὶ αὐτὸς αὑτόν. ἐὰν δʼ ἐξαιρῶνται ὁ μὲν τὸν ἐναντίον ὡς οὐκ ἀληθὴς μόνος ἐστίν, ὁ δὲ τὸν αὑτοῦ ὡς οὐ ψευδής, οὐδὲν ἧττον ἀπείρους συμβαίνει αὐτοῖς αἰτεῖσθαι λόγους ἀληθεῖς καὶ ψευδεῖς· ὁ γὰρ λέγων τὸν ἀληθῆ λόγον ἀληθῆ ἀληθής, τοῦτο δʼ εἰς ἄπειρον βαδιεῖται.—φανερὸν δʼ ὅτι οὐδʼ οἱ πάντα ἠρεμεῖν λέγοντες ἀληθῆ λέγουσιν οὐδʼ οἱ πάντα κινεῖσθαι. εἰ μὲν γὰρ ἠρεμεῖ πάντα, ἀεὶ ταὐτὰ ἀληθῆ καὶ ψευδῆ ἔσται, φαίνεται δὲ τοῦτο μεταβάλλον (ὁ γὰρ λέγων ποτὲ αὐτὸς οὐκ ἦν καὶ πάλιν οὐκ ἔσται)· εἰ δὲ πάντα κινεῖται, οὐθὲν ἔσται ἀληθές· πάντα ἄρα ψευδῆ· ἀλλὰ δέδεικται ὅτι ἀδύνατον. ἔτι ἀνάγκη τὸ ὂν μεταβάλλειν· ἔκ τινος γὰρ εἴς τι ἡ μεταβολή. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ πάντα ἠρεμεῖ ἢ κινεῖται ποτέ, ἀεὶ δʼ οὐθέν· ἔστι γάρ τι ὃ ἀεὶ κινεῖ τὰ κινούμενα, καὶ τὸ πρῶτον κινοῦν ἀκίνητον αὐτό.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…