Kavram
Prōton kinoun (τὸ πρῶτον κινοῦν)
- Yunanca
- τὸ πρῶτον κινοῦν (to prōton kinoun)
- Latince
- primum movens
- Almanca
- das erste Bewegende
- Fransızca
- premier moteur
- İngilizce
- prime mover
- Türkçe
- ilk devindiren (prōton kinoun)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "ilk iten, ilk harekete geçiren". Aristoteles'te iki adımda teknikleşir: (1) VII.1'de devinen her şey bir şey tarafından devindirilir; devinerek devindirenler dizisi sonsuza gitseydi, sınırlı zamanda sınırsız bir devinim gerçekleşirdi; öyleyse dizinin bir ilki vardır. (2) VII.2'de "ilk devindiren" uğruna olan (hou heneka) anlamında değil, devinimin kendisinden başladığı şey anlamındadır ve devinenle "birlikte"dir: aralarında hiçbir şey yoktur (çekme, itme, taşıtma, döndürme; başkalaşma; büyüme). VIII. kitapta bu ilk devindirenin kendisinin devinimsiz, ebedî ve tek olduğu sonucuna varılır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Platon | Kendi kendini devindiren psykhē, devinimin ilkesi (Phaidros 245c–e; Yasalar X 894b–896b) | psyche |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Devindirenler dizisinin ilki (Fizik VII.1–2); devinimsiz ilk devindiren (Fizik VIII; Metafizik XII.7) | Aristoteles, Fizik VII.1 |
| 13. yy | Thomas Aquinas | Tanrının varlığının ilk kanıtı (prima via) |
Dönüşüm: Platon'da devinimin ilkesi kendi kendini devindiren ruhtur; Aristoteles kendi kendini devindireni de bölerek (devindiren parça / devinen parça) ilkeyi devinimsiz olana taşır. Ortaçağda kozmolojik kanıt, fizik bir kanıttan teolojik bir kanıta dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τὸ πρῶτον κινοῦν; τὸ κινοῦν ἀκίνητον (VIII. kitapta) | kinein "devindirmek" fiilinin etken ortacı; prōton hem dizide ilk, hem nedensellikte ilk. İlk kez Fizik VII.1'de (242a–243a) devindirenler dizisinin sonsuza gidemeyeceği kanıtında; VII.2'de (243a30) "devinimin ilkesinin kendisinden geldiği" anlamında. |
| Latince | primum movens; primum movens immobile | Skolastik (Thomas Aquinas'ın "prima via"sı bu kanıta dayanır). |
| Almanca / Fransızca | das erste Bewegende / premier moteur | |
| İngilizce | prime mover |
Türkçe karşılığı
ilk devindiren (prōton kinoun). ilk devindiren: Platon kararı kinēsis = devinim (kinesis) ile uyumlu; Fizik çevirisinde kinein = devindirmek. ilk muharrik: İslam felsefesi geleneğinin karşılığı (muharrik-i evvel), tanıklı ama terim zinciri (hareket/muharrik) "devinim" kararından kopar. ilk hareket ettirici: "hareket" yer değiştirmeye daralır. Tercih "ilk devindiren".
"İlk muharrik" ya da "ilk hareket ettiren" demek kavramı baştan Metafizik XII'nin tanrısı olarak, yani teolojik okumayla almaktır. Fizik VII'de ise prōton kinoun önce yalnızca bir devindirenler dizisinin ilk halkasıdır ve kendisi de devinebilir; devinimsiz (akinēton) olduğu ancak VIII. kitapta kanıtlanır. "İlk devindiren" bu ayrımı açık tutar.
Atıf ve kaynak notu
İfade Aristoteles'indir (τὸ πρῶτον κινοῦν). Fakat "ilk devindiren = Tanrı" özdeşliği Fizik VII'de yoktur; VII. kitabın kanıtı (Aristoteles'in kendisinin de "kanıtlanmış değildir" dediği ilk biçimiyle, 242b) yalnızca dizinin sonlu olduğunu gösterir. Teolojik yük Metafizik XII'den ve şerhçilerden (Simplikios, Philoponos, İbn Rüşd, Thomas) gelir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: ilk hareket ettiren, hareketsiz, proton kinoun
Metinlerde işaretlendiği yerler
6 yer · 5 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.