VII. Kitap
241b201. Bölüm
Hareket eden her şeyin bir şey tarafından hareket ettirilmesi zorunludur. Çünkü hareketin ilkesi kendi içinde değilse, başka bir şey tarafından hareket ettirildiği açıktır (çünkü hareket ettiren başka bir şey olacaktır). Kendi içindeyse, kendi başına hareket eden, yani parçalarından birinin hareketiyle hareket etmeyen AB alınmış olsun. Önce, AB'nin bir bütün olarak hareket ettiği ve dışarıdan hiçbir şey tarafından hareket ettirilmediği için kendi kendini hareket ettirdiğini varsaymak şuna benzer: KL, LM'yi hareket ettirirken kendisi de hareket ediyorsa, hangisinin hareket ettiren, hangisinin hareket eden olduğu görünmediği için KM'nin bir şey tarafından hareket ettirildiğini kabul etmemek. Sonra, bir şey tarafından hareket ettirilmeyen şeyin, başka bir şey durdu diye hareketinin kesilmesi zorunlu değildir; ama başka bir şeyin hareketi kesildiği için bir şey duruyorsa, onun bir şey tarafından hareket ettirilmesi zorunludur. Bu kabul edilince, hareket eden her şey bir şey tarafından hareket ettiriliyor olacaktır.
Ἅπαν τὸ κινούμενον ὑπό τινος ἀνάγκη κινεῖσθαι· εἰ μὲν γὰρ ἐν ἑαυτῷ μὴ ἔχει τὴν ἀρχὴν τῆς κινήσεως. φανερὸν ὅτι ὑφ’ ἑτέρου κινεῖται (ἄλλο γὰρ ἔσται τὸ κινοῦν)· εἰ δʼ ἐν αὐτῶ, ἔστω [τὸ] εἰλημμένον ἐφʼ οὗ τὸ AB ὃ κινεῖται καθʼ αὑτό, ἀλλὰ μὴ ⟨τῷ τῶν⟩ τούτου τι κινεῖσθαι. πρῶτον μὲν οὖν τὸ ὑπολαμβάνειν τὸ AB ὑφʼ ἑαυτοῦ κινεῖσθαι διὰ τὸ ὅλον τε κινεῖσθαι καὶ ὑπʼ οὐδενὸς τῶν ἔξωθεν ὅμοιόν ἐστιν ὥσπερ εἰ τοῦ ΚΛ κινοῦντος τὸ ΛΜ καὶ αὐτοῦ κινουμένου εἰ μὴ φάσκοι τις τὸ ΚΜ κινεῖσθαι ὑπό τινος, διὰ τὸ μὴ φανερὸν εἶναι πότερον τὸ κινοῦν καὶ πότερον τὸ κινούμενον· εἶτα τὸ μὴ ὑπό τινος κινούμενον οὐκ ἀνάγκη παύσασθαι κινούμενον τῷ ἄλλο ἠρεμεῖν, ἀλλʼ
242aHareket eden AB alındığına göre, onun bölünebilir olması zorunludur; çünkü hareket eden her şey bölünebilir. G'de bölünmüş olsun. GB hareket etmiyorsa AB hareket etmeyecektir; çünkü hareket ederse, GB dururken AG'nin hareket edeceği açıktır; öyle ki AB kendi başına ve ilk olarak hareket etmeyecektir. Oysa kendi başına ve ilk olarak hareket ettiği kabul edilmişti. Demek ki GB hareket etmezse AB'nin durması zorunludur. Bir şey hareket etmediği için duran şeyin ise bir şey tarafından hareket ettirildiği kabul edildi; öyle ki hareket eden her şeyin bir şey tarafından hareket ettirilmesi zorunludur; çünkü hareket eden hep bölünebilir olacak, parçası hareket etmeyince de bütünün durması zorunlu olacaktır.
Hareket eden her şeyin bir şey tarafından hareket ettirilmesi zorunlu olduğuna göre, bir şey yerdeki hareketle, hareket eden başka bir şey tarafından hareket ettiriliyorsa, onu hareket ettiren de hareket eden başka bir şey tarafından, o da bir başkası tarafından, ve hep böyle hareket ettiriliyorsa, ilk hareket ettiren bir şeyin bulunması ve sonsuza gidilmemesi zorunludur. Diyelim ki böyle değil, dizi sonsuz olsun. A, B tarafından; B, G tarafından; G, D tarafından, ve hep bir sonraki bir sonraki tarafından hareket ettirilsin. Hareket ettirenin hareket ederek hareket ettirdiği kabul edildiğine göre, hareket edenin hareketi ile hareket ettirenin hareketinin aynı anda olması zorunludur (çünkü hareket ettiren aynı anda hareket ettirir, hareket eden de aynı anda hareket eder); öyleyse A'nın, B'nin, G'nin ve hareket ettiren ve hareket edenlerin her birinin hareketinin aynı anda olacağı açıktır. Her birinin hareketi alınsın: A'nınki E, B'ninki Z, G ile D'ninki de H ile Th olsun. Her biri hep bir öbürü tarafından hareket ettiriliyor olsa da, her birinin sayıca tek bir hareketini almak yine de mümkün olacaktır; çünkü her hareket bir şeyden bir şeyedir ve uçları bakımından sonsuz değildir. Sayıca tek hareket derken, sayıca aynı olandan sayıca aynı olana, sayıca aynı zamanda olan hareketi kastediyorum. Çünkü hareket cinsçe, eidos bakımından ve sayıca aynı olabilir: Cinsçe aynı olan, aynı kategoriye, meselâ ousiaya ya da keyfiyete ait olandır; eidos bakımından aynı olan, eidosça aynı olandan eidosça aynı olana doğru olandır, meselâ beyazdan siyaha ya da iyiden kötüye, eidos bakımından farksız olan; sayıca aynı olan ise sayıca bir olandan sayıca bir olana, aynı zamanda olandır, meselâ şu beyazdan şu siyaha ya da şu yerden şu yere, şu zamanda. Çünkü başka bir zamanda olursa, artık sayıca değil, eidos bakımından tek bir hareket olacaktır.
εἴ τι ἠρεμεῖ τῷ ἄλλο πεπαῦσθαι κινούμενον, ἀνάγκη ὑπό τινος αὐτὸ κινεῖσθαι, τούτου δʼ εἰλημμένου πᾶν τὸ κινούμενον κινήσεται ὑπό τινος. ἐπεὶ γὰρ εἴληπται [τὸ] κινούμενον ἐφʼ ᾧ τὸ AB, ἀνάγκη διαιρετὸν αὐτὸ εἶναι· πᾶν γὰρ τὸ κινούμενον διαιρετόν. διῃρήσθω δὴ κατὰ τὸ Γ. τοῦ δὴ ΓΒ μὴ κινουμένου οὐ κινηθήσεται τὸ ΑΒ· εἰ γὰρ κινήσεται, δῆλον ὅτι τὸ ΑΓ κινοῖτ᾿ ἂν τοῦ ΓΒ ἠρεμοῦντος, ὥστε οὐ καθʼ αὐτὸ κινηθήσεται καὶ πρῶτον. ἀλλʼ ὑπέκειτο καθʼ αὑτὸ κινεῖσθαι καὶ πρῶτον. ἀνάγκη ἄρα τοῦ ΓΒ μὴ κινουμένου ἠρεμεῖν τὸ AB. ὃ δὲ ἠρεμεῖ μὴ κινουμένου τινός, ὡμολόγηται ὑπό τινος κινεῖσθαι, ὥστε πᾶν ἀνάγκη τὸ κινούμενον ὑπό τινος κινεῖσθαι· ἀεὶ γὰρ ἔσται τὸ κινούμενον διαιρετόν, τοῦ δὲ μέρους μὴ κινουμένου ἀνάγκη καὶ τὸ ὅλον ἠρεμεῖν.
ἐπεὶ δὲ πᾶν τὸ κινούμενον ἀνάγκη κινεῖσθαι ὑπό τινος, ἐόν γέ τι κινῆται τὴν ἐν τόπῳ κίνησιν ὑπʼ ἄλλου κινουμένου, καὶ πάλιν τὸ κινοῦν ὑπ᾿ ἄλλου κινουμένου κινῆται κἀκεῖνο ὑφʼ ἑτέρου καὶ ἀεὶ οὕτως, ἀνάγκη εἶναί τι τὸ πρῶτον κινοῦν, καὶ μὴ βαδίζειν εἰς ἄπειρον· μὴ γὰρ ἔστω, ἀλλὰ γενέσθω ἄπειρον. κινείσθω δὴ τὸ μὲν Α ὑπὸ τοῦ Β. τὸ δὲ Β ὑπὸ τοῦ Γ, τὸ δὲ Γ ὑπὸ τοῦ Δ, καὶ ἀεὶ τὸ ἐχ όμενον ὑπὸ τοῦ ἐχομένου. ἐπεὶ οὖν ὑπόκειται τὸ κινοῦν κινούμενον κινεῖν, ἀνάγκη ἅμα γίγνεσθαι τὴν τοῦ κινουμένου καὶ τὴν τοῦ κινοῦντος κίνησιν (ἅμα γὰρ κινεῖ τὸ κινοῦν καὶ κινεῖται τὸ κινούμενον)· φανερὸν ⟨οὖν⟩ ὅτι ἅμα ἔσται τοῦ Α καὶ τοῦ Β καὶ τοῦ Γ καὶ ἑκάστου τῶν κινούντων καὶ κινουμένων ἡ κίνησις. εἰλήφθω οὖν ἡ ἑκάστου κίνησις, καὶ ἔστω τοῦ μὲν Α ἐφ᾿ ἧς Ε, τοῦ δὲ Β ἐφʼ ἧς Ζ, τῶν ⟨δὲ⟩ ΓΔ ἐφ᾿ ὧν ΗΘ. εἰ γὰρ ἀεὶ κινεῖται ἕκαστον ὑφʼ ἑκάστου, ὅμως ἔσται λαβεῖν μίαν ἑκάστου κίνησιν τῷ ἀριθμῷ· πᾶσα γὰρ κίνησις ἔκ τινος εἴς τι, καὶ οὐκ ἄπειρος τοῖς ἐσχάτοις· λέγω δὴ ἀριθμῷ μίαν κίνησιν τὴν ἐκ τοῦ αὐτοῦ εἰς τὸ αὐτὸ τῷ ἀριθμῷ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ τῷ ἀριθμῷ γιγνομένην. ἔστι γὰρ κίνησις καὶ γένει καὶ εἴδει καὶ ἀριθμῷ ἡ αὐτή,
242bBunlar daha önce anlatıldı.
A'nın kendi hareketini yaptığı zaman da alınsın ve K olsun. A'nın hareketi sınırlı olduğuna göre zaman da sınırlı olacaktır. Hareket ettirenler ve hareket edenler sonsuz olduğuna göre, hepsinden oluşan EZHTh hareketi de sonsuz olacaktır; çünkü A'nın, B'nin ve öbürlerinin hareketleri eşit olabilir, öbürlerininki daha büyük de olabilir; öyle ki ister eşit ister daha büyük olsunlar, iki durumda da bütün hareket sonsuzdur; zira mümkün olanı kabul ediyoruz. A ile öbürlerinin her biri aynı anda hareket ettiğine göre, bütün hareket A'nın hareketiyle aynı zamanda olacaktır; A'nınki ise sınırlı zamandadır; öyle ki sınırlı zamanda sonsuz bir hareket olurdu; bu ise imkânsızdır.
Böylece baştaki iddia gösterilmiş gibi görünebilir; ama ispat edilmiş olmaz, çünkü imkânsız bir şey gösterilmiş değildir: Sınırlı zamanda, tek bir şeyin değil de birçok şeyin hareketi olarak sonsuz bir hareket mümkündür. Burada da durum budur; çünkü her biri kendi hareketini yapar, birçok şeyin aynı anda hareket etmesi de imkânsız değildir. Ama yerce ve cisimce hareket ettiren ilk şeyin, hareket edene ya temas etmesi ya da onunla sürekli olması zorunluysa (bütün durumlarda gördüğümüz gibi), hareket edenlerin ve hareket ettirenlerin birbiriyle sürekli olması ya da birbirine temas etmesi zorunludur; öyle ki hepsinden bir tek şey oluşur. Bunun sınırlı ya da sonsuz olması şimdilik fark etmez; çünkü her hâlükârda, sonsuz sayıda şey olduğuna göre hareket sonsuz olacaktır, yeter ki hareketlerin birbirine eşit ya da birbirinden büyük olması mümkün olsun; zira mümkün olanı var olarak kabul edeceğiz. Şu hâlde ABGD'den oluşan şey sınırlı ya da sonsuz ise ve EZHTh hareketini K zamanında yapıyorsa, bu zaman da sınırlıysa, ister sınırlı ister sonsuz olsun, bu şeyin sınırlı zamanda sonsuz bir mesafeyi katettiği sonucu çıkar. İki durumda da bu imkânsızdır; öyle ki dizinin bir yerde durması ve ilk hareket ettiren ve hareket eden bir şeyin bulunması zorunludur. İmkânsızın bir varsayımdan çıkması bir şey değiştirmez; çünkü varsayım mümkün olarak alındı, mümkün olan konulduğunda da bundan ötürü imkânsız bir sonucun çıkmaması gerekir.
γένει μὲν ἡ τῆς αὐτῆς κατηγορίας, οἷον οὐσίας ἢ ποιότητος, εἴδει δὲ ⟨ἡ⟩ ἐκ τοῦ αὐτοῦ τῷ εἴδει εἰς τὸ αὐτὸ τῷ εἴδει, οἷον ἐκ λευκοῦ εἰς μέλαν ἢ ἐξ ἀγαθοῦ εἰς κακὸν ἀδιάφορον τῷ εἴδει· ἀριθμῷ δὲ ἡ ἐξ ἑνὸς τῷ ἀριθμῷ ⟨εἰς ἓν τῷ ἀριθμῷ⟩ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ, οἷον ἐκ τοῦδε τοῦ λευκοῦ εἰς τόδε τὸ μέλαν, ἢ ἐκ τοῦδε τοῦ τόπου εἰς τόνδε, ἐν τῷδε τῷ χρόνῳ· εἰ γὰρ ἐν ἄλλῳ, οὐκέτι ἔσται ἀριθμῷ μία κίνησις, ἀλλʼ εἴδει. εἴρηται δὲ περὶ τούτων ἐν τοῖς πρότερον.
εἰλήφθω δὲ καὶ ὁ χρόνος ἐν κεκίνηται τὴν αὑτοῦ κίνησιν τὸ Α, καὶ ἔστω ἐφʼ ᾧ Κ. πεπερασμένης δʼ οὔσης τῆς τοῦ Α κινήσεως καὶ ὁ χρόνος ἔσται πεπερασμένος. ἐπεὶ δὴ ἄπειρα τὰ κινοῦντα καὶ τὰ κινούμενα, καὶ ἡ κίνησις ἡ ΕΖΗΘ ἡ ἐξ ἁπασῶν ἄπειρος ἔσται· ἐνδέχεται μὲν γὰρ ἴσην εἶναι τὴν τοῦ Α καὶ τοῦ Β καὶ τὴν τῶν ἄλλων, ἐνδέχεται δὲ μείζους τὰς τῶν ἄλλων, ὥστε εἴ τε ἴσαι εἴ τε μείζους, ἀμφοτέρως ἄπειρος ἡ ὅλη· λαμβάνομεν γὰρ τὸ ἐνδεχόμενον. ἐπεὶ δʼ ἅμα κινεῖται καὶ τὸ Α καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον, ἡ ὅλη κίνησις ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ ἔσται καὶ ἡ τοῦ Α· ἡ δὲ τοῦ Α ἐν πεπερασμένῳ· ὥστε εἴη ἂν ἄπειρος ἐν πεπερασμένῳ, τοῦτο δʼ ἀδύνατον.
οὕτω μὲν οὖν δόξειεν ἂν δεδεῖχθαι τὸ ἐξ ἀρχῆς, οὐ μὴν ἀποδείκνυται διὰ τὸ μηδὲν δείκνυσθαι ἀδύνατον· ἐνδέχεται γὰρ ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ ἄπειρον εἶναι κίνησιν, μὴ ἑνὸς ἀλλὰ πολλῶν. ὅπερ συμβαίνει καὶ ἐπὶ τούτων· ἕκαστον γὰρ κινεῖται τὴν ἑαυτοῦ κίνησιν, ἅμα δὲ πολλὰ κινεῖσθαι οὐκ ἀδύνατον. ἀλλʼ εἰ τὸ κινοῦν πρώτως κατὰ τόπον καὶ σωματικὴν κίνησιν ἀνάγκη ἢ ἅπτεσθαι ἢ συνεχὲς εἶναι τῷ κινουμένῳ, καθάπερ ὁρῶμεν ἐπὶ πάντων, ἀνάγκη τὰ κινούμενα καὶ τὰ κινοῦντα συνεχῆ εἶναι ἢ ἅπτεσθαι ἀλλήλων, ὥστʼ εἶναί τι ἐξ ἁπάντων ἕν. τοῦτο δὲ εἴτε πεπερασμένον εἴτε ἄπειρον, οὐδὲν διαφέρει πρὸς τὰ νῦν· πάντως γὰρ ἡ κίνησις ἔσται ἄπειρος ἀπείρων ὄντων, εἴπερ ἐνδέχεται καὶ ἴσας εἶναι καὶ μείζους ἀλλήλων· ὃ γὰρ ἐνδέχεται, ληψόμεθα ὡς ὑπάρχον. εἰ οὖν τὸ μὲν ἐκ τῶν ΑΒΓΔ ⟨ἢ πεπερασμένον ἢ⟩ ἄπειρόν τί ἐστιν, κινεῖται δὲ τὴν ΕΖΗΘ κίνησιν ἐν τῷ χρόνῳ τῷ Κ, οὗτος δὲ πεπέρανται, συμβαίνει ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ πειρον διιέναι ἢ τὸ πεπερασμένον ἢ τὸ ἄπειρον. ἀμφοτέρως δὲ ἀδύνατον· ὥστε ἀνάγκη ἵστασθαι καὶ εἶναί τι πρῶτον κινοῦν καὶ κινούμενον. οὐδὲν γὰρ διαφέρει τὸ συμβαίνειν ἐξ ὑποθέσεως τὸ ἀδύνατον·
ἡ γὰρ ὑπόθεσις εἴληπται ἐνδεχομένη, τοῦ δʼ ἐνδεχομένου τεθέντος οὐὐὲν προσήκει γίγνεσθαι διὰ τοῦτο ἀδύνατον.
243a302. Bölüm
İlk hareket ettiren, uğruna olunan şey anlamında değil de hareketin ilkesinin kendisinden geldiği şey anlamında ilk olan, hareket edenle birliktedir (birlikte derken aralarında hiçbir şey olmamasını kastediyorum); çünkü bu, hareket eden ve hareket ettiren her şeyde ortaktır. Hareketler üç olduğuna göre, yere göre, keyfiyete göre ve kemiyete göre olanlar, hareket ettirenlerin de üç olması zorunludur: yer değiştiren, başkalaştıran ve büyüten ya da küçülten. Önce yer değiştirmeden söz edelim; çünkü hareketlerin ilki budur.
Yer değiştiren her şey ya kendi kendisi tarafından ya da başka bir şey tarafından hareket ettirilir. Kendi kendilerini hareket ettirenlerde hareket edenle hareket ettirenin birlikte olduğu açıktır; çünkü ilk hareket ettiren onların içindedir, öyle ki arada hiçbir şey yoktur. Başka bir şey tarafından hareket ettirilenlerde ise bu dört şekilde olmak zorundadır; çünkü başka bir şey tarafından yer değiştirmenin dört türü vardır: çekme, itme, taşıma ve döndürme. Yere göre bütün hareketler bunlara indirgenir: İleri itme bir çeşit itmedir; hareketi kendinden başlatan şey, arkasından gelerek ittiğinde olur. Uzağa itme, hareket ettiren hareket ettirdikten sonra arkasından gelmediğinde olur. Atma ise, şeyin kendinden başlattığı hareketi tabiatça yer değiştirmesinden daha şiddetli yaptığında olur; şey, bu hareket üstün geldiği sürece yer değiştirir.
Τὸ δὲ πρῶτον κινοῦν, μὴ ὡς τὸ οὗ ἕνεκεν, ἀλλʼ ὅθεν ἡ ἀρχὴ τῆς κινήσεως, ἄμα τῷ κινουμένῳ ἐστί (λέγω δὲ τὸ ἄμα, ὅτι οὐδέν ἐστιν αὐτῶν μεταξύ)· τοῦτο γὰρ κοινὸν ἐπὶ παντὸς κινουμένου καὶ κινοῦντός ἐστιν. ἐπεὶ δὲ τρεῖς αἱ κινήσεις, τε κατὰ τόπον καὶ ἡ κατὰ τὸ ποιὸν καὶ ἡ κατὰ τὸ ποσόν, ἀνάγκη καὶ τὰ κινοῦντα τρία εἶναι, τό τε φέρον καὶ τὸ ἀλλοιμωῦν καὶ τὸ αὖξον ἢ φθῖνον. πρῶτον οὖν εἴπωμεν περὶ τῆς φορᾶς· πρώτη γὰρ αὕτη τῶν κινήσεων.
ἅπαν δὴ τὸ φερόμενον ἢ ὑφ’ ἑαυτοῦ κινεῖται ἢ ὑπʼ ἄλλου. ὅσα μὲν οὖν αὐτὰ ὑφʼ αὑτῶν κινεῖται, φανερὸν ἐν τούτοις ὅτι ἄμα τὸ κινούμενον καὶ τὸ κινοῦν ἐστιν· ἐνυπάρχει γὰρ αὐτοῖς τὸ πρῶτον κινοῦν, ὥστʼ οὐδέν ἐστιν ἀναμεταξύ· ὅσα δʼ ὑηʼ ἄλλου κινεῖται, τετραχῶς ἀνάγκη γίγνεσθαι· τέτταρα γὰρ εἶδη τῆς ὑπʼ ἄλλου φορᾶς, ἕλξις, ὦσις, ὄχησις, δίνησις. ἅπασαι γὰρ αἱ κατὰ τόπον κινήσεις ἀνάγονται εἰς ταύτας· ἡ μὲν γὰρ ἔπωσις ὦσίς τίς ἐστιν, ὅταν τὸ ἀφʼ αὑτοῦ κινοῦν ἐπακολουθοῦν ὠθῇ, ἡ δʼ ἄπωσις, ὅταν μὴ ἐπακολουθῇ κινῆσαν, ἡ δὲ ῥῖψις, ὅταν σφοδροτέραν
243bAyırarak itme ile bir araya itme de uzağa itme ile çekmedir: Ayırarak itme uzağa itmedir (çünkü uzağa itme ya kendinden ya da başka bir şeyden uzağadır), bir araya itme ise çekmedir (çünkü çekme hem kendine hem başka bir şeye doğrudur). Öyle ki bunların türleri de, meselâ dokumada tefe vurmak ve mekik geçirmek de böyledir: biri bir araya itme, öbürü ayırarak itmedir. Öbür birleşmeler ve ayrılmalar da aynı şekildedir (çünkü hepsi ayırarak itme ya da bir araya itme olacaktır), oluşta ve yok oluşta olanlar hariç. Aynı zamanda birleşme ile ayrılmanın başka bir hareket cinsi olmadığı da açıktır; çünkü hepsi söylenenlerden bazılarına dağıtılır. Ayrıca soluk alma çekme, soluk verme itmedir. Tükürme de, cisim yoluyla olan, bir şeyi dışarı atan ya da içeri alan bütün öbür hareketler de böyledir: Bir kısmı çekme, bir kısmı uzağa itmedir. Yere göre öbür hareketleri de bunlara indirgemek gerekir; çünkü hepsi bu dört hareketin altına düşer; bunlardan da taşıma ile döndürme çekmeye ve itmeye indirgenir. Taşıma bu üç tarzdan birine göredir (çünkü taşınan, hareket eden bir şeyin içinde ya da üstünde bulunduğu için araz olarak hareket eder; taşıyan ise ya çekilerek ya itilerek ya da döndürülerek taşır; öyle ki taşıma üçünde de ortaktır); döndürme ise çekmeden ve itmeden oluşur; çünkü döndürenin bir yanıyla çekmesi, bir yanıyla itmesi zorunludur: Bir yanıyla kendinden uzağa, bir yanıyla kendine doğru götürür.
ποιήση τὴν ἀφʼ αὐτοῦ κίνησιν τῆς κατὰ φύσιν φορᾶς, καὶ μέχρι τοσούτου φέρηται ἕως ἂν κρατῇ ἡ κίνησις. πάλιν ἡ δίωσις καὶ σύνωσις ἄπωσις καὶ ἕλξις εἰσίν· ἡ μὲν γὰρ δίωσις ἄπωσις (ἢ γὰρ ἀφʼ αὐτοῦ ἢ ἀπʼ ἄλλου ἐστὶν ἡ ἄπωσις, ἡ δὲ σύνωσις ἕλξις (καὶ γὰρ πρὸς αὑτὸ καὶ πρὸς ἄλλο ἡ ἕλξις). ὥστε καὶ ὅσα τούτων εἴδη, οἷον σπάθησις καὶ κέρκισις· ἡ μὲν γὰρ σύνωσις, ἡ δὲ δίωσις. ὁμοίως δὲ καὶ αἱ ἄλλαι συγκρίσεις καὶ διακρίσεις—ἅπασαι γὰρ ἔσονται διώσεις ἢ συνώσεις —πλὴν ὅσαι ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ εἰσιν. ἅμα δὲ φανερὸν ὅτι οὐδʼ ἔστιν ἄλλο τι γένος κινήσεως ἡ σύγκρισις καὶ διάκρισις· ἅπασαι γὰρ διυανέμονται εἴς τινας τῶν εἰρημένων. ἔτι δʼ ἡ μὲν εἰσπνοὴ ἕλξις, ἡ δʼ ἐκπνοὴ ὦσις. ὁμοίως δὲ καὶ ἡ πτύσις, καὶ ὅσαι ἄλλαι διὰ τοῦ σώματος ἢ ἐκκριτικαὶ ἢ ληπτικαὶ κινήσεις· αἱ μὲν γὰρ ἕλξεις εἰσίν, αἱ δʼ ἀπώσεις. δεῖ δὲ καὶ τὰς ἄλλας τὰς κατὰ τόπον ἀνάγειν· ἅπασαι γὰρ πίπτουσιν εἰς τέσσαρας ταύτας, τούτων δὲ πάλιν ἡ ὄχησις καὶ ἡ δίνησις εἰς ἕλξιν καὶ ὦσιν. ἡ μὲν γὰρ ὄχησις κατὰ τούτων τινὰ τῶν τριῶν τρόπων ἐστίν (τὸ μὲν γὰρ ὀχούμενον κινεῖται κατὰ συμβεβηκός, ὕτι ἐν κινουμένῳ ἐστὶν ἢ ἐπὶ κινουμένου τινός, τὸ δʼ ὀχοῦν ὀχεῖ ἢ ἑλκόμενον ἢ ὠθούμενον ἢ δινούμενον, ὥστε κοινή ἐστιν ἁπασῶν τῶν τριῶν ἡ
244aÖyle ki iten ve çeken, itilenle ve çekilenle birlikteyse, yere göre hareket eden ile hareket ettiren arasında hiçbir şey olmadığı açıktır. Bu tariflerden de açıktır: İtme, kendinden ya da başka bir şeyden başka bir şeye doğru harekettir; çekme ise başka bir şeyden kendine ya da başka bir şeye doğru harekettir; bu hareket, sürekli olanları birbirinden ayıracak hareketten daha hızlı olduğunda; çünkü öbürü böylece birlikte çekilir. (Belki başka türlü bir çekmenin de olduğu düşünülebilir; çünkü odun ateşi böyle çekmez. Ama çekenin hareket ederek ya da yerinde durarak çekmesi fark etmez; çünkü bazen bulunduğu yere, bazen bulunmuş olduğu yere çeker.) Temas etmeden kendinden başka bir şeye ya da başka bir şeyden kendine hareket ettirmek imkânsızdır; öyle ki yere göre hareket eden ile hareket ettiren arasında hiçbir şey olmadığı açıktır.
ὄχησις)· ἡ δὲ δίνησις σύγκειται ἐξ ἕλξεως τε καὶ ὤσεως· ἀνάγκη γὰρ τὸ δινοῦν τὸ μὲν ἕλκειν τὸ δʼ ὠθεῖν· τὸ μὲν γὰρ ἀφʼ αὑτοῦ τὸ δὲ πρὸς αὑτὸ ἄγει. ὥστʼ εἰ τὸ ὠθοῦν καὶ τὸ ἕλκον ἅμα τῷ ὠθουμένῳ καὶ τῷ ἑλκομένῳ, φανερὸν ὅτι τοῦ κατὰ τόπον κινουμένου καὶ κινοῦντος οὐδέν ἐστι μεταξύ. ἀλλὰ μὴν τοῦτο δῆλον καὶ ἐκ τῶν ὁρισμῶν· ὦσις μὲν γάρ ἐστιν ἡ ἀφʼ αὐτοῦ ἢ ἀπʼ ἄλλου πρὸς ἄλλο κίνησις, ἕλξις δὲ ἡ ἀπʼ ἄλλου πρὸς αὑτὸ ἢ πρὸς ἄλλο, ὅταν θάττων ἡ κίνησις ᾖ [τοῦ ἕλκοντος] τῆς χωριζούσης ἀπʼ ἀλλήλων τὰ συνεχῆ· οὕτω γὰρ συνεφέλκεται θάτερον. (τάχα δὲ δόξειεν ἂν εἶναί τις ἕλξις καὶ ἄλλως· τὸ γὰρ ξύλον ἕλκει τὸ πῦρ οὐχ οὕτως. τὸ δʼ οὐθὲν διαφέρει κιννουμένου τοῦ ἕλκοντος ἢ μένοντος ἕλκειν· ὁτὲ μὲν γὰρ ἕλκει οὗ ἔστιν, ὁτὲ δὲ οὗ ἦν.) ἀδύνατον δὲ ἢ ἀφʼ αὑτοῦ πρὸς ἄλλο ἢ ἀπʼ ἄλλου πρὸς αὑτὸ κινεῖν
244bBaşkalaşan ile başkalaştıran arasında da hiçbir şey yoktur. Bu istikradan açıktır; çünkü her durumda son başkalaştıranla ilk başkalaşanın birlikte olduğu görülür. Çünkü başkalaşan şeylerin, edilgin denen keyfiyetler bakımından etkilenerek başkalaştığını kabul ediyoruz. Her cisim bir başka cisimden hissedilir niteliklerle ayrılır: ya bunlardan daha çoğuna ya da daha azına sahip olmakla, ya da aynı nitelikleri daha çok ya da daha az taşımakla. Başkalaşan da söylenen bu niteliklerle başkalaşır; çünkü bunlar dayanak olan keyfiyetin hâlleridir. Isınan, tatlanan, yoğunlaşan, kuruyan ya da beyazlayan şeyin başkalaştığını söyleriz; bunu cansız için de canlı için de, canlılarda da hem his gücü olmayan parçalar için hem de hislerin kendileri için aynı şekilde söyleriz. Çünkü hisler de bir bakıma başkalaşır; zira fiil hâlindeki his, his bir şeyden etkilenirken cisim yoluyla olan bir harekettir. Cansızın başkalaştığı her bakımdan canlı da başkalaşır; ama canlının başkalaştığı her bakımdan cansız başkalaşmaz (çünkü hisler bakımından başkalaşmaz); biri etkilendiğinin farkına varmaz, öbürü varır.
μὴ ἁπτόμενον, ὥστε φανερὸν ὅτι τοῦ κατὰ τόπον κινουμένου καὶ κινοῦντος οὐδέν ἐστι μεταξύ.
ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τοῦ ἀλλοιουμένου καὶ τοῦ ἀλλοιοῦντος. τοῦτο δὲ δῆλον ἐξ ἐπαγωγῆς· ἐν ἅπασι γὰρ συμβαίνει ἅμα εἶναι τὸ ἔσχατον ἀλλοιοῦν καὶ τὸ πρῶτον ἀλλοιούμενον· ⟨ὑπόκειται γὰρ ἡμῖν τὸ τὰ ἀλλοιούμενα κατὰ τὰς παθητικὰς καλουμένας ποιότητας πάσχοντα ἀλλοιοῦσθαι⟩. ἅπαν γὰρ σῶμα σώματος διαφέρει τοῖς αἰσθητοῖς ἢ πλείοσιν ἢ ἐλάττοσιν ἢ τῷ μᾶλλον καὶ ἦττον τοῖς αὐτοῖς· ἀλλὰ μὴν καὶ ἀλλοιοῦται τὸ ἀλλοιούμενον ὑπὸ τῶν εἰρημένων. ταῦτα γάρ ἐστι πάθη τῆς ὑποκειμένης ποιότητος· ἢ γὰρ θερμαινόμενον ἢ γλυκαινόμενον ἢ πυκνούμενον ἢ ξηραινόμενον ἢ λευκαινόμενον ἀλλοιοῦσθαίφαμεν, ὁμοίως τό τε ἄψυχον καὶ τὸ ἔμύυχον λέγοντες, καὶ πάλιν τῶν ἐμψύχων τά τε μὴ αἰσθητικὰ τῶν μερῶν καὶ αὐτὰς τὰς αἰσθήσεις. ἀλλοιοῦνται γάρ πως καὶ αἱ αἰσθήσεις· ἡ γὰρ αἴσθησις ἡ κατʼ ἐνέργειαν κίνσησίς ἐστι διὰ τοῦ σώματος, πασχούσης τι τῆς αἰσθήσεως. καθʼ ὅσα μὲν οὖν τὸ ἄψυχον ἀλλοιοῦται, καὶ τὸ ἔμψυχον, καθʼ ὅσα δὲ τὸ ἔμψυχον, οὐ κατὰ ταῦτα πάντα τὸ ἄψυχον (οὐ γὰρ ἀλλοιοῦται κατὰ τὰς αἰσθήσεις)· καὶ τὸ μὲν λανθάνει, τὸ δʼ οὐ
245aCanlının da, başkalaşma hisler bakımından olmadığında, etkilendiğinin farkına varmaması pekâlâ mümkündür. Şu hâlde başkalaşan şey hissedilir şeylerce başkalaştırılıyorsa, bütün bu durumlarda son başkalaştıranla ilk başkalaşanın birlikte olduğu açıktır; çünkü başkalaştırana hava süreklidir, havaya da cisim. Yine renk ışığa, ışık da görmeye süreklidir. İşitme ve koklama da aynı tarzdadır; çünkü hareket edene göre ilk hareket ettiren havadır. Tatmada da durum aynıdır; çünkü tat, tatma duyusuyla birliktedir. Cansız ve his gücü olmayan şeylerde de aynı şekildedir. Öyle ki başkalaşanla başkalaştıran arasında hiçbir şey olmayacaktır.
Büyüyenle büyüten arasında da hiçbir şey yoktur; çünkü ilk büyüten, eklenerek büyütür, öyle ki bütün bir tek şey olur. Küçülen de küçülenin parçalarından bir şey ayrılınca küçülür. Demek ki büyütenin de küçültenin de sürekli olması zorunludur; sürekli olanların arasında ise hiçbir şey yoktur. Şu hâlde hareket edenle, ilk ve hareket edene göre son hareket ettiren arasında hiçbir şeyin bulunmadığı açıktır.
λανθάνει πάσχον. οὐδὲν δὲ κωλύει καὶ τῷ ἔμψυχον λανθάνειν, ὔταν μὴ κατὰ τὰς αἰσθήσεις γίγνηται ἡ λλοίωσις. εἴπερ οὖν ἀλλοιοῦται τὸ ἀλλοιούμενον ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν, ἐν ἄπασί γε τούτοις φανερὸν ὅτι ἄμα ἐστὶ τὸ ἔσχατον ἀλλοιοῦν καὶ τὸ πρῶτον ἀλλοιούμενον· τῷ μὲν γὰρ συνεχὴς ὁ ἀήρ, τῷ δʼ ἀέρι τὸ σῶμα. πάλιν δὲ τὸ μὲν χρῶμα τῷ φωτί, τὸ δὲ φῶς τῇ ὄψει. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἡ ἀκοὴ καὶ ἡ ὄσφρησις· πρῶτον γὰρ κινοῦν πρὸς τὸ κινούμενον ὁ ἀήρ. καὶ ἐπὶ τῆς γεύσεως ὁμοίως· ἅμα γὰρ τῇ γεύσει ὁ χυμός. ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἀψύχων καὶ ἀναισθήτων. ὥστʼ οὐδὲν ἔσται μεταξὺ τοῦ ἀλλοιουμένου καὶ τοῦ ἀλλοιοῦντος.
οὐδὲ μὴν τοῦ αὐξανομένου τε καὶ αὔξοντος· αὐξάνει γὰρ τὸ πρῶτον αὖξον προσγιγνόμενον, ὥστε ἓν γίγνεσθαι τὸ ὅλον. καὶ πάλιν φθίνει τὸ φθῖνον ἀπογιγνομένου τινὸς τῶν τοῦ φθίνοντος. ἀνάγκη οὖν συνεχὲς εἶναι καὶ τὸ αὔξον καὶ τὸ φθῖνον, τῶν δὲ συνεχῶν οὐδὲν μεταξύ. φανερὸν οὖν ὅτι τοῦ κινουμένου καὶ τοῦ κινοῦντος πρώτου καὶ ἐσχάτου πρὸς τὸ κινούμενον οὐδέν
ἐστιν ἀνὰ μέσον.
245b_23. Bölüm
Başkalaşan her şeyin hissedilir şeylerce başkalaştırıldığı ve başkalaşmanın yalnız, kendi başına hissedilir şeylerden etkilendiği söylenen şeylerde bulunduğu şunlardan anlaşılmalıdır. Öbür şeyler arasında başkalaşmanın en çok şekillerde ve biçimlerde, melekelerde ve bunların kazanılıp yitirilmesinde bulunduğu sanılabilir; ama ikisinde de başkalaşma yoktur. Şekil verilen ve biçimlendirilen şey tamamlandığında ona, neden yapıldıysa onun adını vermeyiz, meselâ heykele tunç, piramide balmumu, yatağa odun demeyiz; adı türeterek birine tunçtan, birine balmumundan, birine ahşap deriz. Etkilenmiş ve başkalaşmış olanı ise o hâlin adıyla anarız: Tunca da balmumuna da yaş, sıcak ve sert deriz (yalnız böyle de değil, yaş olana ve sıcak olana da tunç deriz); maddeyi hâlle aynı adla anarız. Öyle ki oluşmuş şey, şeklin içinde bulunduğu maddenin adıyla şekle ve biçime göre anılmıyor da hâllere ve başkalaşmalara göre anılıyorsa, oluşların başkalaşma olmadığı açıktır.
Ὅτι δὲ τὸ ἀλλοιούμενον ἅπαν ἀλλοιοῦται ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν, καὶ ἐν μόνοις ὑπάρχει τούτοις ἀλλοίωσις ὅσα καθʼ αὑτὰ λέγεται πάσχειν ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν, ἐκ τῶνδε θεωρητέον. τῶν γὰρ ἄλλων μάλιστʼ ἄν τις ὑπολάβοι ἔν τε τοῖς σχήμασι καὶ ταῖς μορφαῖς καὶ ἐν ταῖς ἕξεσι καὶ ταῖς τούτων λήψεσι καὶ ἀποβολαῖς ἀλλοίωσιν ὑπάρχειν· ἐν οὐδετέροις δʼ ἔστιν. τὸ μὲν γὰρ σχηματιζόμενον καὶ ῥυθμιζόμενον ὅταν ἐπιτελεσθῇ, οὐ λέγομεν ἐκεῖνο ἐξ οὗ ἐστιν, οἷον τὸν ἀνδριάντα χαλκὸν ἢ τὴν πυραμίδα κηρὸν ἢ τὴν κλίνην ξύλον, ἀλλὰ παρωνυμιμμάζοντες τὸ μὲν χαλκοῦν, τὸ δὲ κήρινον, τὸ δὲ ξύλινον. τὸ δὲ πεπονθὸς καὶ ἠλλοιωμένον προσαγορεύομεν· ὑγρὸν γὰρ καὶ θερμὸν καὶ σκληρὸν τὸν χαλκὸν λέγομεν καὶ τὸν κηρόν (καὶ οὐ μόνον οὕτως, ἀλλὰ καὶ τὸ ὑγρὸν καὶ τὸ θερμὸν χαλκὸν λέγομεν), ὁμωνύμως τῷ πάθει προσαγορεύοντες τὴν ὕλην. ὥστʼ εἰ κατὰ μὲν τὸ σχῆμα καὶ τὴν μορφὴν οὐ λέγεται
246aAyrıca bir insanın, bir evin ya da oluşmuş başka herhangi bir şeyin başkalaştığını söylemek de tuhaf görünür. Gerçi her birinin oluşması için belki bir şeyin başkalaşması zorunludur, meselâ maddenin yoğunlaşması, seyrekleşmesi, ısınması ya da soğuması; ama oluşan şeyler başkalaşmaz ve onların oluşu bir başkalaşma değildir.
Melekeler de, ne bedeninkiler ne de psykhēninkiler, başkalaşma değildir. Çünkü melekelerin bir kısmı aretē, bir kısmı kötülüktür; ne aretē ne de kötülük başkalaşmadır. Aretē bir tamamlanmadır (çünkü her şey kendi aretēsini kazandığında tamam denir, zira o zaman tabiatına en uygun hâldedir; tıpkı dairenin, en çok daire olduğunda ve en iyi hâlindeyken tam olması gibi), kötülük ise bunun bozulması ve bundan ayrılıştır. Evin tamamlanmasına başkalaşma demediğimiz gibi (çünkü saçak ve kiremit bir başkalaşma olsaydı, ya da ev saçaklanıp kiremitlenirken tamamlanmıyor da başkalaşıyor olsaydı, bu tuhaf olurdu), aretēler ve kötülükler için de, onlara sahip olanlar ya da onları kazananlar için de durum aynıdır: Birileri tamamlanma, öbürleri ayrılıştır; öyle ki başkalaşma değildirler.
τὸ γεγονὸς ἐν ᾧ ἐστι τὸ σχῆμα, κατὰ δὲ τὰ πάθη καὶ τὰς ἀλλοιώσεις λέγεται, φανερὸν ὅτι οὐκ ἂν εἶεν αἱ γενέσεις ἀλλοιώσεις. ἔτι δὲ καὶ εἰπεῖν οὕτως ἄτοπον ἂν δόξειεν, ἠλλοιῶσθαι τὸν ἄνθρωπον ἢ τὴν οἰκίαν ἢ ἄλλο ὁτιοῦν τῶν γεγενημένων· ἀλλὰ γίγνεσθαι μὲν ἴσως ἕκαστον ἀναγκαῖον ἀλλοιουμένου τινός, οἶον τῆς ὕλης πυκνουμένης ἢ μανουμένης ἢ θερμαινομένης ἢ ψυχομένης, οὐ μέντοι τὰ γιγνόμενά γε ἀλλοιοῦται, οὐδʼ ἡ γένεσις αὐτῶν ἀλλοίωσίς ἐστιν.
ἀλλὰ μὴν οὐδʼ αἱ ἕξεις οὔθʼ αἱ τοῦ σώματος οὔθʼ αἱ τῆς ψυχῆς ἀλλοιώσεις. αἱ μὲν γὰρ ἀρεταὶ αἱ δὲ κακίαι τῶν ἕξεων· οὐκ ἔστι δὲ οὔτε ἡ ἀρετὴ οὔτε ἡ κακία ἀλλοίωσις, ἀλλʼ ἡ μὲν ἀρετὴ τελείωσίς τις (ὅταν γὰρ λάβη) τὴν αὐτοῦ ἀρετήν, τότε λέγεται τέλειον ἕκαστον—τότε γὰρ ἔστι μάλιστα [τὸ] κατὰ φύσιν—ὥσπερ κύκλος τέλειος, ὅταν μάλιστα γένηται κύκλος καὶ ὅταν βέλτιστος, ἡ δὲ κακία φθορὰ τούτου καὶ ἔκστασις· ὥσπερ οὖν οὐδὲ τὸ τῆς οἰκίας τελείαωμα λέγομεν ἀλλοίωσιν (ἄτοπον γὰρ εἰ ὁ θριγκὸς καὶ ὁ κέραμος ἀλλοίωσις, ἢ εἰ θριγκουμένη καὶ κεραμουμένη ἀλλοιοῦται ἀλλὰ μὴ τελειοῦται ἡ οἰκία), τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν
246bAyrıca bütün aretēlerin bir şeye göre belli bir hâlde bulunmak olduğunu söylüyoruz. Bedenin aretēlerini, meselâ sağlığı ve iyi bünyeyi, sıcakların ve soğukların karışımında ve orantısında görürüz: ya içtekilerin birbirine göre ya da çevreleyene göre orantısında. Güzellik, güç ve öbür aretēler ve kötülükler de böyledir. Çünkü her biri bir şeye göre belli bir hâlde bulunmaktır ve sahibini kendine has hâllere karşı iyi ya da kötü bir durumda tutar; kendine has olanlar ise şeyin tabiatça kendilerinden oluşup yok olduğu şeylerdir. Bir şeye göre olan şeyler ne kendileri başkalaşmadır, ne de onların başkalaşması, oluşu ya da genel olarak herhangi bir değişimi vardır; öyleyse ne melekelerin ne de melekelerin yitirilip kazanılmasının başkalaşma olduğu açıktır. Ama belki tıpkı eidosun ve biçimin olması gibi, onların da bazı şeyler başkalaşınca oluşması ve yok olması zorunludur; meselâ sıcaklar ve soğuklar, kurular ve yaşlar ya da onların ilk olarak içinde bulundukları şeyler başkalaşınca. Çünkü her kötülük ve aretē, sahibini tabiatça başkalaştıran şeylerle ilgili olarak söylenir: Aretē sahibini ya etkilenmez ya da belli bir şekilde etkilenir kılar, kötülük ise etkilenir ya da tersine etkilenmez kılar.
Psykhēnin melekelerinde de durum aynıdır; çünkü bunların hepsi de bir şeye göre belli bir hâlde bulunmaktır; aretēler tamamlanma, kötülükler ayrılıştır.
καὶ τῶν κακιῶν καὶ τῶν ἐχόντων ἢ λαμβανόντων· αἱ μὲν γὰρ τελειώσεις αἱ δὲ ἐκστάσεις εἰσίν, ὥστʼ οὐκ ἀλλοιώσεις.
ἔτι δὲ καί φαμεν ἁπάσας εἶναι τὰς ἀρετὰς ἐν τῷ πρός τι πῶς ἔχειν. τὰς μὲν γὰρ τοῦ σώματος, οἷον ὑγίειαν καὶ εὐεξίαν, ἐν κράσει καὶ συμμετρίᾳ θερμῶν καὶ ψυχρῶν τίθεμεν, ἢ αὐτῶν πρὸς αὐτὰ τῶν ἐντὸς ἢ πρὸς τὸ περιυέχον· ὁμοίως δὲ καὶ τὸ κάλλος καὶ τὴν ἰσχὺν καὶ τὰς ἄλλας ἀρετὰς καὶ κακίας. ἑκάστη γάρ ἐστι τῷ πρός τι πὼς ἔχειν, καὶ περὶ τὰ οἰκεῖα πάθη εὖ ἢ κακῶς διατίθησι τὸ ἔχον· οἰκεῖα δʼ ὑφ’ ὧν γίγνεσθαι καὶ φθείρεσθαι πέφυκεν. ἐπεὶ οὖν τὰ πρός τι οὔτε αὐτά ἐστιν ἀλλοιώσεις, οὔτε ἔστιν αὐτῶν ἀλλοίωσις οὐδὲ γένεσις οὐδʼ ὅλως μεταβολὴ οὐδεμία, φανερὸν ὅτι οὔθʼ αἱ ἔξεις οὔθʼ αἱ τῶν ἕξεων ἀποβολαὶ καὶ λήψεις ἀλλοιώσεις εἰσίν, ἀλλὰ γίγνεσθαι μὲν ἴσως αὐτὰς καὶ φθείρεσθαι ἀλλοιουμένων τινῶν ἀνάγκη, καθάπερ καὶ τὸ εἶδος καὶ τὴν μορφήν, οἷον θερμῶν καὶ ψυχρῶν ἢ ξηρῶν καὶ ὑγρῶν, ἢ ἐν οἷς τυγχάνουσιν οὗσαι πρώτοις. περὶ ταῦτα γὰρ ἑκάστη λέγεται κακία καὶ ἀρετή, ὑφʼ ὧν ἀλλοιοῦσθαι πέφυκεν τὸ ἔχον· ἢ μὲν γὰρ ἀρετὴ ποιεῖ ἢ ἀπαθὲς ἢ ὡδὶ παθητικόν, ἡ δὲ κακία παθητικὸν ἢ ἐναντίως ἀπαθές.
ὁμοίαως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν τῆς ψυχῆς ἕξεων· ἄπασαι γὰρ καὶ αὗται
247aAyrıca aretē sahibini kendine has hâllere karşı iyi, kötülük ise kötü bir durumda tutar. Öyle ki bunlar da başkalaşma olmayacaktır; onların yitirilmesi ve kazanılması da öyle. Ama bunların oluşması için psykhēnin his parçasının başkalaşması zorunludur. Bu parça da hissedilir şeylerce başkalaştırılacaktır; çünkü ahlâkî aretēnin hepsi bedensel hazlar ve acılarla ilgilidir; bunlar da ya yapmakta ya hatırlamakta ya da ummaktadır. Yapmadaki hazlar hisse göredir, öyle ki hissedilir bir şey tarafından harekete geçirilir; hatıradaki ve ümitteki hazlar ise histen gelir: İnsanlar ya başlarından geçenleri hatırlayarak ya da başlarına gelecekleri umarak haz duyarlar. Öyle ki bu türden her hazzın hissedilir şeylerden doğması zorunludur. Haz ve acı ortaya çıkınca kötülük ve aretē de ortaya çıktığına göre (çünkü bunlarla ilgilidirler), hazlar ve acılar da his parçasının başkalaşmaları olduğuna göre, bunların yitirilip kazanılmasının da bir şey başkalaşınca olması zorunludur. Öyle ki bunların oluşu başkalaşmayla birlikte olur, ama kendileri başkalaşma değildir.
τῷ πρός τι πὼς ἔχειν, καὶ αἱ μὲν ἀρεταὶ τελειώσεις, αἱ δὲ κακίαι ἐκστάσεις. ἔτι δὲ ἡ μὲν ἀρετὴ εὖ διατίθησι πρὸς τὰ οἰκεῖα πάθη, ἡ δὲ κακῖα κακῶς. ὥστʼ οὐδʼ αὔται ἔσονται ἀλλοιώσεις· οὐδὲ δὴ αἱ ἀποβολαὶ καὶ αἱ λήψεις αὐτῶν. γίγνεσθαι δʼ αὐτὰς ἀναγκαῖον ἀλλοιουμένου τοῦ αἰσθητικοῦ μέρους. ἀλλοιωθήσεται δʼ ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν· ἅποσα γὰρ ἡ θικὴ ἀρετὴ περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας τὰς σωματικάς, αὗται δὲ ἢ ἐν τῷ πράττειν ἢ ἐν τῷ μεμνῆσθαι ἢ ἐν τῷ ἐλπίζειν. αἱ μὲν οὖν ἐν τῇ πράξει κατὰ τὴν αἴσθησίν εἰσιν, ὥσθʼ ὑπʼ αἰσθητοῦ τινὸς κινεῖσθαι, αἱ δʼ ἐν τῇ μνήμῃ καὶ ἐν τῇ ἐλπίδι ἀπὸ ταύτης εἰσίν· ἢ γὰρ οἷα ἔπαθον μεμνημένοι ήδονται, ἢ ἐλπίζοντες οἷα μέλλουσιν. ὥστʼ ἀνάγκη πᾶσαν τὴν τοιαύτην ἡδονὴν ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν γίγνεσθαι. ἐπεὶ δʼ ἡδονῆς καὶ λύπης ἐγγιγνομένης καὶ ἡ κακία καὶ ἡ ἀρετὴ ἐγγίγνεται (περὶ ταύτας γάρ εἰσιν), αἱ δʼ ἡδοναὶ καὶ αἱ λῦπαι ἀλλοιώσεις τοῦ αἰσθητικοῦ, φανερὸν ὅτι ἀλλοιουμένου τιννὸς ἀνάγκη καὶ ταύτας ἀποβάλλειν καὶ λαμβάνειν. ὥσθʼ ἡ μὲν γένεσις αὐτῶν μετʼ ἀλλοιώσεως, αὐταὶ δʼ οὐκ εἰσὶν ἀλλοιώσεις.
247bDüşünen parçanın melekeleri de başkalaşma değildir ve onların bir oluşu da yoktur. Çünkü bilen olmayı en çok bir şeye göre belli bir hâlde bulunmak olarak görürüz. Ayrıca onların oluşu olmadığı da açıktır; çünkü kuvve hâlinde bilen, kendisi bir hareket geçirerek değil, başka bir şey ortaya çıktığı için bilen olur: Cüzî olan ortaya çıktığında, küllî olanı bir bakıma cüzî olan sayesinde bilir. Yine kullanmanın ve fiil hâlinde olmanın da oluşu yoktur; meğer ki biri bakmanın ve dokunmanın da oluşu olduğunu düşünsün; çünkü kullanmak ve fiil hâlinde olmak bunlara benzer. Epistēmēnin ilk edinilişi de bir oluş ya da başkalaşma değildir; çünkü zihin durulup durduğunda bildiğimiz ve phronēsis sahibi olduğumuz söylenir; durmaya doğru ise bir oluş yoktur; zira daha önce söylendiği gibi, genel olarak hiçbir değişimin oluşu yoktur. Ayrıca bir kimse sarhoşluktan, uykudan ya da hastalıktan bunların zıttına geçtiğinde, onun yeniden bilen biri olduğunu söylemediğimiz gibi (oysa daha önce epistēmēsini kullanamıyordu), melekeyi ilk edindiğinde de söylemeyiz; çünkü psykhē tabii çalkantısından durulunca bir şey phronēsis sahibi ve bilen olur. Bu yüzden çocuklar ne öğrenebilir ne de hisleriyle yaşlılar kadar iyi hüküm verebilir; çünkü onlarda çalkantı ve hareket çoktur.
ἀλλὰ μὴν οὐδʼ αἱ τοῦ νοητικοῦ μέρους ἔξεις ἀλλοιώσεις, οὐδʼ ἔστιν αὐτῶν γένεσις. πολὺ γὰρ μάλιστα τὸ ἐπιστῆμον ἐν τῷ πρός τι πῶς ἔχειν λέγομεν. ἔτι δὲ καὶ φανερὸν ὅτι οὐκ ἔστιν αὐτῶν γένεσις· τὸ γὰρ κατὰ δύναμιν ἐπιστῆμον οὐδὲν αὐτὸ κινηθὲν ἀλλὰ τῷ ἄλλο ὑπάρξαι γίγνεται ἐπιστῆμον. ὅταν γὰρ γένηται τὸ κατὰ μέρος, ἐπίσταταί πως τὰ καθόλου τῷ ἐν μέρει. πάλιν δὲ τῆς χρήσεως καὶ τῆς ἐνεργείας οὐκ ἔστι γένεσις, εἰ μή τις καὶ τῆς ἀναβλέψεως καὶ τῆς ἁρῆς οἴεται γένεσιν εἶναι· τὸ γὰρ χρῆσθαι καὶτὸ ἐνεργεῖν ὄμοιον τούτοις. ἡ δʼ ἐξἀρχῆς λῆψις τῆς ἐπιστήμης γένεσις οὐκἔστινοὐδʼ ἀλλοίωσις· τῷγὰρ ήρεμῆσαι καὶ στῆναι τὴν διάνοιαν ίπίστασθαι καὶ φρονεῖν λεγόμεθα, εἰς δὲ τὸ ἠρεμεῖν οὐκ ἔστι γένεσις· ὅλως γὰρ οὐδεμιᾶς μεταβολῆς, καθάπερ εἴρηται πρότερον. ἔτιδʼ ὥσπερ ὅταν ἐκ τοῦ μεθύειν ἢ καθεύδειν ἢ νοσεῖν εἰς τἀναντία μεταστῇ τις, οὔ φαμεν ἐπιστήμονα γεγονέναι πάλιν (καίτοι ἀδύνατος ἦν τῇ ἐπιστήμῃ χρῆσθαι πρότερον), οῦτως οὐδʼ ὅταν ἐξ ἀρχῆς λαμβάνῃ τὴν ἔξιν· τῷ γὰρ καθίστασθαι τὴν ψυχὴν ἐκ τῆς φυσικῆς ταραχῆς φρόνιμόν τι γίγνεται καὶ ἐπιστῆμον. διὸ καὶ τὰ παιδία οὔτε μανθάνειν δύνανται οὔτε κατὰ τὰς αἰσθήσεις
248aPsykhē bazı bakımlardan tabiatın kendisiyle, bazı bakımlardan başka şeylerle durulur ve yatışır; ama iki durumda da bedendeki bazı şeyler başkalaşır; tıpkı kişi ayıldığında ve uyandığında, kullanmada ve fiil hâlinde olmada olduğu gibi. Söylenenlerden açıktır ki başkalaşmak ve başkalaşma, hissedilir şeylerde ve psykhēnin his parçasında olur; başka hiçbir şeyde ise ancak araz olarak olur.
ὁμοίως κρίνειν τοῖς πρεσβυτέροις· πολλὴ γὰρ ἡ ταραχὴ καὶ ἡ κίνησις. καθίσταται δὲ καὶ ἠρεμίζεται πρὸς ἔνια μὲν ὑπὸ τῆς φύσεως αὐτῆς, πρὸς ἔνια δʼ ὑπʼ ἄλλων, ἐν ἀμφοτέροις δὲ ἀλλοιουμένων τινῶν τῶν ἐν τῷ σώματι, καθάπερ ἐπὶ τῆς χρήσεως καὶ τῆς ἐνεργείας, ὅταν νήφων γένηται καὶ ἐγερθῇ. φανερὸν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι τὸ ἀλλοίοῦσθαι καὶ ἡ ἀλλοίωσις ἔν τε τοῖς αἰσθητοῖς γίγνεται καὶ ἐν τῷ αἰσθητικῷ μορίῳ τῆς ψυχῆς, ἐν ἄλλῳ δʼ οὐδενὶ πλὴν κατὰ συμβεβηκός.
248a54. Bölüm
Her hareketin her hareketle karşılaştırılabilir olup olmadığı sorulabilir. Her hareket karşılaştırılabilirse ve eşit zamanda eşit mesafe kateden eşit hızlıysa, bir eğri bir doğruya eşit, ondan büyük ya da küçük olacaktır. Ayrıca eşit zamanda biri başkalaşır, öbürü yer değiştirirse, bir başkalaşma ile bir yer değiştirme eşit olacaktır. Öyleyse bir hâl bir uzunluğa eşit olacaktır. Ama bu imkânsızdır. Yoksa eşit hız ancak eşit zamanda eşit mesafe katedildiğinde mi söz konusudur; bir hâl ise bir uzunluğa eşit olmadığından, başkalaşma bir yer değiştirmeye ne eşit ne de ondan küçük olabilir; öyle ki her hareket karşılaştırılabilir değil midir?
Daire ile doğruda ne sonuç çıkacak? Birinin daire üzerinde, öbürünün doğru üzerinde aynı şekilde hareket edememesi, birinin doğrudan doğruya ya daha hızlı ya daha yavaş olmak zorunda olması, sanki biri yokuş aşağı, öbürü yokuş yukarı gidiyormuş gibi, tuhaf olur. Bir kimsenin, doğrudan doğruya ya daha hızlı ya daha yavaş hareket etmenin zorunlu olduğunu söylemesi de akıl yürütmede bir şey değiştirmez; çünkü eğri doğrudan büyük de küçük de olacak, öyle ki ona eşit de olacaktır. Çünkü A zamanında biri B'yi, öbürü G'yi katetmişse, B G'den büyük olurdu; çünkü daha hızlı böyle tarif edilmişti.
Ἀπορήσειε δʼ ἄν τις πότερόν ἐστι κίνησις πᾶσα πάση συμβλητὴ ἢ οὔ. εἰ δή ἐστιν πᾶσα συμβλητή, καὶ μοταχὲς τὸ ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἴσον κινούμενον, ἔσται περιφερής τις ἴση εὐθείᾳ, καὶ μείζων δὴ καὶ ἐλάττων. ἔτι ἀλλοίωσις καὶ φορά τις ἴση, ὅταν ἐν ἴσῳ χρόνῳ τὸ μὲν ἀλλοιωθῇ τὸ δʼ ἐνεχθῇ. ἔσται ἄρα ἴσον πάθος μήκει. ἀλλʼ ἀδύνατον. ἀλλʼ ἄρα ὅταν ἐν ἴσῳ ἴσον κινηθῇ, τότε ἰσοταχές, ἴσον δʼ οὐκ ἔστιν πάθος μήκει, ὥστε οὐκ ἔστιν ἀλλοίωσις φορή ἴση οὐδʼ ἐλάττων, ὥστʼ οὐ πᾶσα συμβλητή;
ἐπὶ δὲ τοῦ κύκλου καὶ τῆς εὐθείας πῶς συμβήσεται; ἄτοπόν τε γὰρ εἰ μὴ ἔστιν κύκλῳ ὁμοίως τουτὶ κινεῖσθαι καὶ τουτὶ ἐπὶ τῆς εὐθείας, ἀλλʼ εὐθὺς ἀνάγκη ἢ θᾶττον ἢ βραδύτερον, ὥσπερ ἂν εἰ κάταντες, τὸ δʼ ἄναντες· οὐδὲ διαφέρει οὐδὲν τῷ λόγῳ, εἴ τίς φησιν ἀνάγκην εἶναι θᾶττον εὐθὺς ἢ βραδύτερον κινεῖσθαι· ἔσται γὰρ μείζων καὶ ἐλάττων ἡ περιφερὴς τῆς εὐθείας, ὥστε καὶ ἴση. εἰ γὰρ ἐν τῷ Α χρόνην τὴν B διλήλυθε τὸ δὲ τὴν Γ. μείζων ἂν εη B τῆς Γ· οὕτω
248bÖyleyse daha kısa zamanda eşit mesafeyi katetmek de daha hızlı olmaktır; öyle ki A zamanının bir parçası olacak ki onda B, dairenin G'ye eşit bir kısmını katedecek, G de bütün A zamanında G'yi katedecektir. Ama bunlar karşılaştırılabilirse, az önce söylenen sonuç çıkar: Bir doğru bir daireye eşit olur. Ama karşılaştırılamazlar; öyleyse hareketler de karşılaştırılamaz; eşanlamlı olmayan şeylerin hepsi karşılaştırılamaz. Meselâ kalemin mi, şarabın mı, yoksa en tiz telin mi daha keskin olduğu niçin karşılaştırılamaz? Ortak adlı oldukları için karşılaştırılamaz; ama en tiz tel, ondan bir önceki telle karşılaştırılabilir, çünkü "tiz" ikisinde de aynı şeyi ifade eder. Öyleyse "hızlı" burada ve orada aynı şey değil midir, başkalaşmada ve yer değiştirmede ise daha da az mı?
Yoksa önce şu doğru değil midir: ortak adlı olmayan şeylerin karşılaştırılabilir olduğu? Çünkü "çok" suda ve havada aynı şeyi ifade eder, ama karşılaştırılamaz. Bu kabul edilmese bile "iki katı" aynıdır (çünkü bire karşı ikidir), ama karşılaştırılamaz. Yoksa bunlarda da akıl yürütme aynı mıdır? Çünkü "çok" da ortak adlıdır. Ama bazı şeylerin tarifleri de ortak adlıdır; meselâ biri "çok" bu kadar ve fazlasıdır dese, "bu kadar" başka başka şeydir; "eşit" de ortak adlıdır, "bir" de belki doğrudan doğruya ortak adlıdır. Böyleyse "iki" de öyledir; yoksa tek bir tabiat olsaydı, niçin bazıları karşılaştırılabilir, bazıları karşılaştırılamaz olsun?
Yoksa onları alan ilk şey başka olduğu için mi? At ile köpek, hangisinin daha beyaz olduğu bakımından karşılaştırılabilir (çünkü beyazın içinde bulunduğu ilk şey aynıdır: yüzey), büyüklük bakımından da öyle; ama su ile ses karşılaştırılamaz, çünkü nitelikleri başka başka şeylerin içindedir. Yoksa böylece her şeyin bir tek yapılabileceği, yalnız her birinin başka bir şeyin içinde olduğunun söyleneceği, eşitin, tatlının ve beyazın aynı olup yalnız başka başka şeylerin içinde bulunacağı açık değil midir?
γὰρ τὸ θᾶττον ἐλέγετο. οὐκοῦν καὶ εἰ ἐν ἐλάττονι ἴσον, θᾶττον· ὥστʼ ἔσται τι μέρος τοῦ A ἐν τὸ B τοῦ κύκλου τὸ ἴσον δίεισι καὶ τὸ Γ ἐν ὅλῳ τῷ Α [τὴν Γ]. ἀλλὰ μὴν εἰ ἔστιν συμβλητά, συμβαίνει τὸ ἄρτι ῥηθέν, ἴσην εὐθεῖαν εἶναι κύκλῳ. ἀλλʼ οὐ συμβλητά οὐδʼ ἄρα αἱ κινήσεις, ἀλλʼ ὅσα μὴ συνώνυμα, πάντʼ ἀσύμβλητα. οον διὰ τί,οὺ συμβλητὸν πότερον ὀξύτερον τὸ γραφεῖον ἢ ὁ οἶνος ἢ ἡ νήτη; ὅτι ὁμώνυμα, οὐ συμβλητά· ἀλλʼ ἡ νήτη τῇ παρανήτῃ συμβλητή, ὅτι τὸ αὐτὸ σημαίνει τὸ ὀξύ ἐπʼ ἀμφοῖν. ἇρʼ οὖν οὐ ταὐτὸν τὸ ταχὺ ἐνταῦθα κἀκεῖ, πολὺ δʼ ἔτι ἦττον ἐν ἀλλοιώσει καὶ φορᾷ;
ἢ πρῶτον μὲν τοῦτο οὐκ ἀληθές, ὡς εἰ μὴ ὁμώνυμα συμβλητά; τὸ γὰρ πολὺ τὸ αὐτὸ σημαίνει ἐν ὕδατι καὶ ἀέρι, καὶ οὐ συμβλητά. εἰ δὲ μή, τό γε διπλάσιον ταὐτό (δύο γὰρ πρὸς ἕν), καὶ οὐ συμβλητά. ἢ καὶ ἐπὶ τούτων ὁ αὐτὸς λόγος; καὶ γὰρ τὸ πολὺ ὁμώνυμον. ἀλλʼ ἐνίων καὶ οἱ λόγοι ὁμώνυμοι, οἷον εἰ λέγοι τις ὅτι τὸ πολὺ τὸ τοσοῦτον καὶ ἔτι, ἄλλο τὸ τοσοῦτον· καὶ τὸ ἴσον ὁμώνυμον, καὶ τὸ ἓν δέ, εἰ ἔτυχεν, εὐθὺς ὁμώνυμον. εἰ δὲ τοῦτο, καὶ τὰ δύο, ἐπεὶ διὰ τί τὰ μὲν συμβλητὰ τὰ δʼ οὔ, εἴπερ ἦν μία φύσις;
ἢ ὅτι ἐν ἄλλῳ πρώτῳ δεκτικῷ; ὁ μὲν οὖν ἵππος καὶ ὁ κύων συμβλητά, πότερον λευκότερον (ἐν γὰρ πρώτῳ, τὸ αὐτό, ἡ ἐπιφάνεια), καὶ κατὰ μέγεθος ὡσαύτως· ὕδωρ δὲ καὶ φωνὴ οὔ· ἐν ἄλλῳ γάρ. ἢ δῆλον ὅτι ἔσται οῦτω γε πάντα ἓν ποιεῖν, ἐν ἄλλῳ
249aAyrıca her alıcı her şeyin alıcısı değildir; bir tek şey bir tek şeyin ilk alıcısıdır.
Yoksa karşılaştırılabilir şeylerin yalnız ortak adlı olmaması değil, ne kendilerinde ne de içinde bulundukları şeyde bir fark taşımaması mı gerekir? Meselâ rengin bir bölünüşü vardır; bu yüzden renk bakımından karşılaştırılamaz (meselâ hangisinin daha çok renkli olduğu, belli bir renk bakımından değil de renk olarak), ama beyaz bakımından karşılaştırılabilir. Hareket hakkında da durum böyledir: Eşit zamanda belli bir eşit mesafeyi katetmek eşit hızlı olmaktır. Şu hâlde bu zamanda uzunluğun bir kısmı başkalaşmış, bir kısmı yer değiştirmişse, bu başkalaşma yer değiştirmeye eşit ve onunla eşit hızlı mı olacak? Bu tuhaftır. Sebebi hareketin eidosları olmasıdır; öyle ki eşit zamanda eşit uzunluğu katedenler eşit hızlı olacaksa, doğru ile eğri eşit olacaktır. Peki sebep, yer değiştirmenin bir cins olması mı, yoksa çizginin bir cins olması mı? Çünkü zaman aynıdır; çizgiler eidos bakımından başkaysa, yer değiştirmeler de eidos bakımından farklıdır. Çünkü yer değiştirmenin de, üzerinde hareket edilen şeyin eidosları varsa, eidosları vardır (bazen de hareketin aracı bakımından: ayaklarsa yürüme, kanatlarsa uçma. Yoksa öyle değil de yer değiştirme şekiller bakımından mı başkadır?). Öyle ki eşit zamanda aynı büyüklüğü katedenler eşit hızlıdır; aynı derken de eidos bakımından farksız, dolayısıyla hareket bakımından da farksız olanı kastediyorum. Öyleyse incelenmesi gereken şudur: Hareketin farkı nedir? Bu akıl yürütme, cinsin bir tek şey olmadığını, cinsin yanında birçok şeyin fark edilmeden kaldığını gösterir. Ortak adlılıkların bazıları birbirinden çok uzaktır, bazıları belli bir benzerlik taşır, bazıları da ya cinsçe ya da benzetme yoluyla birbirine yakındır; bu yüzden ortak adlılık oldukları hâlde öyle görünmezler. Peki eidos ne zaman başkadır: aynı şey başka bir şeyin içinde olduğunda mı, yoksa başka bir şey başka bir şeyin içinde olduğunda mı? Ölçüt nedir? Ya da beyazın ve tatlının aynı mı başka mı olduğuna neyle hükmedeceğiz: başka bir şeyin içinde başka göründüğü için mi, yoksa hiç aynı olmadığı için mi?
Başkalaşmaya gelince, bir başkalaşma bir başkasıyla nasıl eşit hızlı olacak? İyileşmek başkalaşmaksa, biri hızlı, biri yavaş iyileşebilir, bazıları da aynı anda; öyle ki eşit hızlı başkalaşma olacaktır, çünkü eşit zamanda başkalaşmışlardır.
δὲ ἕκαστον φάσκειν εἶναι, καὶ ἔσται ταὐτὸ ⟨τὸ⟩ ἴσον καὶ γλυκὺ καὶ λευκόν, ἀλλʼ ἄλλο ἐν ἄλλῳ; ἔτι δεκτικὸν οὐ τὸ τυχὸν ⟨τοῦ τυχόντος⟩ ἐστίν, ἀλλʼ ἓν ἑνὸς τὸ πρῶτον.
ἀλλʼ ἄρα οὐ μόνον δεῖ τὰ συμβλητὰ μὴ ὁμώνυμα εἶναι ἀλλὰ καὶ μὴ ἔχειν διαφοράν, μήτε ὃ μήτε ἐν ᾧ; λέγω δὲ οἷον χρῶμα ἔχει διαίρεσιν· τοιγαροῦν οὐ συμβλητὸν κατὰ τοῦτο (οἷον πότερον κεχρωμάτισται μᾶλλον, μὴ κατὰ τὶ χρῶμα, ἀλλʼ ᾗ χρῶμα) ἀλλὰ κατὰ τὸ λευκόν. οὕτω καὶ περὶ κίνησιν ὁμοταχὲς τῷ ἐν ἴσῳ χρόνῳ κινεῖσθαι ἴσον τοσονδί· εἰ δὴ τοῦ μήκους ἐν τῳδὶ τὸ μὲν ἠλλοιώθη τὸ δʼ νέχθη, ἴση ἄρα αὕτη ἡ ἀλλοίωσις καὶ ὁμοταχὴς τὴ φορᾷ; ἀλλʼ ἄτοπον. αἴτιον δʼ ὅτι ἡ κίνησις ἔχει εἴδη, ὥστʼ εἰ τὰ ἐν ἴσῳ χρόνῳ ἐνεχθέντα ἴσον μῆκος ἰσοταχῆ ἔσται, ἴση ἡ εὐθεῖα καὶ ἡ περιφερής. πότερον οὖν αἴτίον, ὅτι ἡ φορὰ γένος ἢ ὅτι ἡ γραμμὴ γένος; ὁ μὲν γὰρ χρόνος ὁ αὐτός, ἂν δὲ τῷ εἴδει ἦ ἄλλα, καὶ ἐκεῖνα εἴδει διαφέρει. καὶ γὰρ ἡ φορὰ εἴδη ἔχει, ἂν ἐκεῖνο ἔχῃ εἴδη ἐφʼ οὗ κινεῖται (ὁτὲ δὲ ἐὰν ᾧ, οἷον εἰ πόδες, βάδισις, εἰ δὲ πτέρυγες, πτῆσις. ἢ οὔ, ἀλλὰ τοῖς σχήμασιν ἡ φορὰ ἄλλη;). ὥστε τὰ ἐν ἴσῳ ταὐτὸ μέγεθος κινούμενα ἰσοταχῆ, τὸ αὐτὸ δὲ καὶ ἀδιάφορον εἴδει καὶ κινήσει ἀδιάφορον· ὥστε τοῦτο σκεπτέον, τίς διαφορὰ κινήσεαως. καὶ σημαίνει ὁ λόγος οὗτος ὅτι τὸ γένος οὐχ ἕν τι, ἀλλὰ παρὰ τοῦτο λανθάνει πολλά, εἰσίν τε τῶν ὁμωνυμιῶν αἱ μὲν πολὺ ἀπέχουσαι, αἱ δὲ ἔχουσαί τινα ὀμοιότητα, αἱ δʼ ἐγγὺς ἢ γένει ἢ ἀναλογίᾳ, διὸ οὐ δοκοῦσιν ὁμωνυμίαι εἶναι οὔσαι. πότε οὖν ἕτερον τὸ εἶδος, ἐὰν ταὐτὸ ἐν ἄλλῳ, ἢ ἂν ἄλλο ἐν ἄλλῳ; καὶ τίς ὅρος; ἢ τῷ κρινοῦμεν ὅτι ταὐτὸν τὸ λευκὸν καὶ τὸ γλυκὺ ἢ ἄλλο—ὅτι ἐν ἄλλῳ φαίνεται ἕτερον, ἢ ὅτι ὅλως οὐ ταὐτό;
περὶ δὲ δὴ ἀλλοιώσεως, πῶς ἔσται ἰσσταχὴς ἑτέρᾳ ἑτέρα; εἰ δή ἐστι τὸ ὑγιάζεσθαι ἀλλοιοῦσθαι, ἔστι τὸν μὲν ταχὺ τὸν δὲ βραδέως ἰαθῆναι, καὶ ἅμα τινάς, ὥστʼ
249bAma ne başkalaştı? Çünkü burada "eşit" denmez; kemiyette eşitlik neyse, burada benzerlik odur. Ama eşit zamanda aynı değişimi geçiren eşit hızlı olsun. Peki hâlin bulunduğu şeyi mi, yoksa hâli mi karşılaştırmak gerekir? Burada sağlık aynı olduğu için, onun ne daha çok ne daha az, aynı şekilde bulunduğunu kabul etmek mümkündür. Ama hâl başkaysa, meselâ beyazlayan ile iyileşen başkalaşıyorsa, bunlarda aynı, eşit ya da benzer hiçbir şey yoktur; çünkü bunlar artık başkalaşmanın eidoslarını oluşturur ve yer değiştirmeler gibi başkalaşma da tek değildir. Öyle ki başkalaşmanın ve yer değiştirmenin kaç eidosu olduğunu belirlemek gerekir. Hareketleri araz olarak değil de kendi başına kendilerine ait olan hareket eden şeyler eidos bakımından farklıysa, hareketler de eidos bakımından farklı olacaktır; cinsçe farklıysa cinsçe, sayıca farklıysa sayıca. Peki başkalaşmaların eşit hızlı olup olmadığı için hâle mi, aynı ya da benzer olup olmadığına mı bakmak gerekir, yoksa başkalaşan şeye mi, meselâ birinin şu kadar kısmı, öbürünün şu kadar kısmı beyazlamışsa? Yoksa ikisine birden mi: Hâl aynıysa ya da değilse başkalaşma aynı ya da başka, başkalaşan kısım eşitse ya da değilse başkalaşma eşit ya da eşitsiz mi olacaktır? Oluş ve yok oluş için de aynı şey incelenmelidir. Oluş nasıl eşit hızlı olur? Eşit zamanda aynı ve bölünmez bir şey, meselâ hayvan değil de insan oluşuyorsa. Biri daha hızlıdır, eşit zamanda başka bir şey oluşuyorsa (çünkü başkalık için, benzemezlikte olduğu gibi kullanabileceğimiz iki terim yok), ya da ousia bir sayıysa, aynı eidostan daha büyük ve daha küçük bir sayı oluşuyorsa. Ama ortak olanın adı yoktur, her ikisinin karşılığının da: Hâlde fazlalık ya da aşırılık "daha çok", kemiyette ise "daha büyük" denir.
ἔσται ἀλλοίωσις ἰσοταχής· ἐν ἴσῳ γὰρ χρόνῳ ἠλλοιώθη. ἀλλὰ τί ἠλλοιώθη; τὸ γὰρ ἴσον οὐκ ἔστιν ἐνταῦθα λεγόμενον, ἀλλʼ ὡς ἐν τῷ ποσῷ ἰσότης, ἐνταῦθα ὁμοιότης. ἀλλʼ ἔστω ἰσοταχὲς τὸ ἐν ἴσῳ χρόνῳ τὸ αὐτὸ μεταβάλλον. πότερον οὖν ἐν τὸ πάθος ἢ τὸ πάθος δεῖ συμβάλλειν; ἐνταῦθα μὲν δὴ ὅτι ὑγίεια ἡ αὐτή, ἔστιν λαβεῖν ὅτι οὔτε μᾶλλον οὔτε ἧττον ἀλλʼ ὁμοίως ὑπάρχει. ἐὰν δὲ τὸ πάθος ἄλλο ᾖ, οἷον ἀλλοιοῦται τὸ λευκαινόμενον καὶ τὸ ὑγιαζόμενον, τούτοις οὐδὲν τὸ αὐτὸ οὐδʼ ἴσον οὐδʼ ὅμοιον, ᾗ ἤδη ταῦτα εἴδη ποιεῖ ἀλλοιώσεως, καὶ οὐκ ἔστι μία ὥσπερ οὐδʼ αἱ φοραί. ὥστε ληπτέον πόσα εἴδη ἀλλοιώσεως καὶ πόσα φορᾶς. εἰ μὲν οὖν τὰ κινούμενα εἴδει διαφέρει, ὧν εἰσὶν αἱ κινήσεις καθʼ αὑτὰ καὶ μὴ κατὰ συμβεβηκός, καὶ αἱ κινήσεις εἴδει διοίσουσιν· εἰ δὲ γένει, γένει, εἰ δʼ ἀριθμῷ, ἀριθμῷ. ἀλλὰ δὴ πότερον εἰς τὸ πάθος δεῖ βλέψαι, ἐὰν τὸ αὐτὸ ἢ ὅμοιμον, εἰ ἰσοταχεῖς αἱ ἀλλοιώσεις, ἢ εἰς τὸ ἀλλοιούμενον, οἷον εἰ τοῦ μὲν τοσονδὶ λελεύκανται τοῦ δὲ τοσονδί; ἢ εἰς ἄμφω, καὶ ἡ αὐτὴ μὲν ἢ ἄλλη τῷ πάθει, εἰ τὸ αὐτὸ ⟨ἢ μὴ τὸ⟩ αὐτό, ἴση δʼ ἢ ἄνισος, εἰ ἐκεῖνο⟨ἴσον ἢ⟩ ἄνισον; καὶ ἐπὶ γενέσεως δὲ καὶ φθορᾶς τὸ αὐτὸ σκεπτέον. πῶς ἰσοταχὴς ἡ γένεσις; εἰ ἐν ἴσῳ χρόνῳ τὸ αὐτὸ καὶ ἄτομον, οἷον ἄνθρωπος ἀλλὰ μὴ ζῶον· θάτ. τῶν δʼ, εἰ ἐν ἴσῳ ἕτερον (οὐ γὰρ ἔχομέν τινα δύο ἐν οἷς ἡ ἑτερότης ὡς ἡ ἀνομοιότης), ἢ, εἰ ἔστιν ἀριθμὸς ἡ οὐσία, πλείων καὶ ἐλάττων ἀριθμὸς ὁμοειδής· ἀλλʼ ἀνώνυμον τὸ κοινόν, καὶ τὸ ἑκάτερον [ποιόν· τὸ μὲν ποιόν], ὥσπερ τὸ πλεῖον πάθος ἢ τὸ ὑπερέχον μᾶλλον, τὸ δὲ ποσὸν μεῖζον.
249b255. Bölüm
Hareket ettiren her zaman bir şeyi, bir şeyde ve bir yere kadar hareket ettirir (bir şeyde derken zamanda, bir yere kadar derken belli bir uzunluk kadar demek istiyorum; çünkü hareket ettiren hep aynı anda hareket ettirir ve hareket ettirmiş olur; öyle ki hareket ettirilen belli bir miktar olacak ve belli bir zamanda olacaktır). A hareket ettiren, B hareket eden, G katedilen uzunluk, D de bunun katedildiği zaman olsun. Bu durumda eşit zamanda A kuvveti B'nin yarısını G'nin iki katı kadar hareket ettirecek, G kadar da D'nin yarısında hareket ettirecektir; çünkü oran böyle olacaktır.
Ἐπεὶ δὲ τὸ κινοῦν κινεῖ τι ἀεὶ καὶ ἔν τινι καὶ μέχρι του (λέγω δὲ τὸ μὲν ἔν τινι, ὅτι ἐν χρόνῳ, τὸ δὲ μέχρι του, ὅτι ποσόν τι μῆκος· ἀεὶ γὰρ ἅμα κινεῖ καὶ κεκίνηκεν, ὥστε ποσόν τι ἔσται ὅ ἐκινήθη, καὶ ἐν ποσῷ), εἰ δὴ τὸ μὲν A τὸ κινοῦν, τὸ δὲ B τὸ κινούμενον, ὅσον δὲ κεκίνηται μῆκος τὸ Γ, ἐν ὅσῳ δέ, ὁ χρόνος, ἐφʼ οὗ τὸ Δ, ἐν δὴ τῷ ἴσῳ χρόνῳ
250aAynı kuvvet aynı şeyi şu kadar zamanda şu kadar hareket ettiriyorsa ve yarısı kadarını yarım zamanda hareket ettiriyorsa, yarım güç de yarım ağırlığı eşit zamanda eşit uzunluk kadar hareket ettirecektir. Meselâ A kuvvetinin yarısı E, B'nin yarısı da Z olsun; güç ağırlığa göre aynı durumda ve orantılıdır, öyle ki eşit zamanda eşit uzunluk kadar hareket ettireceklerdir. E, Z'yi D zamanında G kadar hareket ettiriyorsa, E'nin eşit zamanda Z'nin iki katını G'nin yarısı kadar hareket ettirmesi zorunlu değildir. A, B'yi D zamanında G kadar hareket ettiriyorsa, A'nın yarısı olan E, B'yi ne D zamanında ne de D'nin bir parçasında, G'nin bütün G'ye oranı A'nın E'ye oranı gibi olan bir kısmı kadar hareket ettirmeyecektir; çünkü belki hiç hareket ettirmeyecektir. Bütün güç şu kadar hareket ettirdi diye, yarısının herhangi bir miktar ya da herhangi bir zamanda hareket ettireceği sonucu çıkmaz; yoksa gemiyi çekenlerin gücü sayılarına göre bölünse, hepsinin hareket ettirdiği uzunluk da öyle bölünse, tek bir kişi gemiyi hareket ettirebilirdi. Bu yüzden Zenon'un, bir darı tanesinin herhangi bir parçasının ses çıkardığı yolundaki akıl yürütmesi doğru değildir; çünkü bütün bir medimnos düşerken hareket ettirdiği havayı, onun bir parçasının hiçbir zamanda hareket ettirmemesine hiçbir engel yoktur. Hatta o parça, kendi başına olsaydı bütünün hareket ettireceği havadan ne kadarını hareket ettirecekse, o kadarını bile hareket ettirmez; çünkü bütünün içinde kuvve hâlinde olmanın dışında hiçbir şey değildir. Hareket ettirenler iki ise ve her biri ağırlıklardan birini şu kadar zamanda şu kadar hareket ettiriyorsa, kuvvetler birleştirilince, ağırlıklardan oluşan bileşiği eşit zamanda eşit uzunluk kadar hareket ettireceklerdir; çünkü oran bunu gerektirir.
Başkalaşmada ve büyümede de durum böyle midir? Bir büyüten ve bir büyüyen vardır; biri belli bir zamanda belli bir miktar büyütür, öbürü büyür. Başkalaştıran ve başkalaşan için de aynı şey geçerlidir: Belli bir şey, daha çok ve daha az bakımından belli bir miktar, belli bir zamanda başkalaşmıştır; iki kat zamanda iki kat, iki katı da iki kat zamanda; yarısı yarım zamanda (ya da yarım zamanda yarısı), ya da eşit zamanda iki katı.
ἡ κη δύναμις ἡ ἐφʼ οὗ τὸ A τὸ ἥμισυ τοῦ B διπλασίαν τῆς Γ κινήσει, τὴν δὲ τὸ Γ ἐν τῷ ἡμίσει τοῦ Δ· οὕτω γὰρ ἀνάλογον ἔσται. καὶ εἰ ἡ αὐτὴ δύναμις τὸ αὐτὸ ἐν τῳδὶ τῷ χρόνῳ τοσήνδε κινεῖ καὶ τὴν ἡμίσειαν ἐν τῷ ἡμίσει, καὶ ἡ ἡμίσεια ἰσχὺς τὸ ήμισυ κινήσει ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ τὸ ἴσον. οον τῆς A δυνάμεως ἔστω ἡμίσεια ἡ τὸ E καὶ τοῦ B τὸ ἥμισυ· ὁμοίως δὴ ἔχουσι καὶ ἀνάλογον ἡ ἰσχὺς πρὸς τὸ βάρος, ὥστε ἴσον ἐν ἴσῳ χρόνῳ κινήσουσιν. καὶ εἰ τὸ E τὸ Z κινεῖ ἐν τῷ Δ τὴν Γ, οὐκ ἀνάγκη ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ τὸ ἐφʼ οὗ E τὸ διπλάσιον τοῦ Ζ κινεῖν τὴν ἡμίσειαν τῆς Γ εἰ δὴ τὸ Α τὴν τὸ B κινεῖ ἐν τῷ Δ ὅσην ἡ τὸ Γ, τὸ ἥμισυ τοῦ Α τὸ ἐφʼ E τὴν τὸ B οὐ κινήσει ἐν τῷ χρόνῳ ἐφʼ ᾧ τὸ Δ οὐδʼ ἔν τινι τοῦ Δ τι τῆς Γ ἀνάλογον πρὸς τὴν ὅλην τὴν Γ ὡς τὸ A πρὸς τὸ Ε ὅλως γὰρ εἰ ἔτυχεν οὐ κινήσει οὐδέν· οὐ γὰρ εἰ ἡ ὅλη ἰσχὺς τοσήνδε ἐκίνησεν, ἡ ἡμίσεια οὐ κινήσει οὔτε ποσὴν οὔτʼ ἐν ὁποσροῦν· εἶς γὰρ ἂν κινοίη τὸ πλοῖον, εἴπερ ἥ τε τῶν νεωλκῶν τέμνεται ἰσχὺς εἰς τὸν ἀριθμὸν καὶ τὸ μῆκος ὃ πάντες ἐκίνησαν. διὰ τοῦτο ὁ ήνωνος λόγος οὐκ ἀληθής, ὡς ψοφεῖ τῆς κέγχρου ὁτιοῦν μέρος· οὐδὲν γὰρ κωλύει μὴ κινεῖν τὸν ἀέρα ἐν μηθενὶ χρόνῳ τοῦτον ὃν ἐκίνησεν πεσών ὁ ὅλος μέδιμνος. οὐδὲ δὴ τοσοῦτον μόριον, ὅσον ἂν κινήσειεν τοῦ ὅλου εἰ εἶη καθʼ αὐτὸ τοῦτο, οὐ κινεῖ. οὐδὲ γὰρ οὐδὲν ἔστιν ἀλλʼ ἢ δυνάμει ἐν τῷ ὅλῳ. εἰ δὲ τὰ ⟨κινοῦντα⟩ δύο, καὶ ἑκατέρον τῶνδε ἑκάτερον κινεῖ τὸ τοσόνδε ἐν τοσῶδε, καὶ συντιθέμεναι αἱ δυνάμεις τὸ σύνθετον ἐκ τῶν βαρῶν τὸ ἴσον κινήσουσιν μῆκος καὶ ἐν ἴσῳ χρόνῳ· ἀνάλογον γάρ.
ἆρʼ οὖν οὕτω καὶ ἐπʼ ἀλλοιώσεως καὶ ἐπʼ οὐ. ξήσεως; τὶ μὲν γὰρ τὸ. αὕξον, τὶ δὲ τὸ αὐξανόμενον, ἐν ποσῷ δὲ χρόνῳ καὶ ποσὸν τὸ μὲν αὔξει τὸ δὲ αὐξάνεται. καὶ τὸ ἀλλοιοῦν καὶ τὸ ἀλλοιούμενον ὡσαύτως—τὶ καὶ ποσὸν
250bAma başkalaştıran ya da büyüten şu kadarı şu kadar zamanda büyütüyor ya da başkalaştırıyorsa, yarısının yarım zamanda ya da yarım zamanda yarısını başkalaştırması ya da büyütmesi zorunlu değildir; tıpkı ağırlıkta olduğu gibi, belki hiç başkalaştırmayacak ya da büyütmeyecektir.
κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἠλλοίωται, καὶ ἐν ποσῷ χρόνν, ἐν διπλασίῳ διπλάσιον, καὶ τὸ διπλάσιον ἐν διπλασίῳ· τὸ δʼ ἥμισυ ἐν ἡμίσει χρόνῳ (ἢ ἐν ἡμίσει ήμιμσυ), ἢ ἐν ἴσῳ διπλάσιον. εἰ δὲ τὸ ἀλλοιοῦν ἢ αὐξον τὸ τοσόνδε ἐν τῷ τοσῶδε αὔξει ἢ ἀλλοιοῖ, οὐκ ἀνάγκη καὶ τὸ ἥμισυ ἐν ἡμίσει καὶ ἐν ἡμίσει ήμισυ, ἀλλʼ οὐδέν, εἰ ἔτυχεν, ἀλλοιώσει ἢ αὐξήσει, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τοῦ βάρους.