Kavram
Phronēsis (φρόνησις)
- Yunanca
- φρόνησις (phronēsis)
- Latince
- prudentia
- Almanca
- Klugheit, Einsicht, Besonnenheit
- Fransızca
- prudence, sagesse pratique, intelligence
- İngilizce
- practical wisdom, prudence
- Türkçe
- phronēsis (çevrilmez); sıfat phronimos → akıllı
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik anlam "aklı başında olmak, doğru düşünmek"tir; aphrōn (akılsız) karşıtı. Homeros'ta phrenes düşüncenin bedensel yeridir. Sokrates terimi yaşamın doğru yönetilmesiyle ilgili kavrayış olarak kullanır ve onu para/ün/şerefin karşısına koyar (Savunma 29e; 36c "hōs beltistos kai phronimōtatos"). Phaidon'da phronēsis bedenden arınmış ruhun bilgisi olur ve bütün erdemlerin ölçüsü sayılır; Devlet'te sophia ile yer değiştirir; Philebos'ta haz ile yarışan aday "iyi"dir. Aristoteles terimi kesin biçimde pratik akla ayırır: değişebilir şeyler hakkında doğru eylemi bulan düşünsel erdem, sophia'dan (değişmez şeylerin bilgisi) ayrıdır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | Phrenes: düşüncenin ve duygunun bedensel yeri | Homeros - İlyada |
| MÖ 5. yy | Herakleitos | "Düşünmek (phronein) herkeste ortaktır"; sōphronein en büyük aretē | Herakleitos - DK 22B113 |
| MÖ 4. yy | Sokrates/Platon | Yaşamı doğru yönetme kavrayışı (Savunma 29e); ruhun arınmış bilgisi ve erdemin ölçüsü (Phaidon 69a–c); iyi adayı (Philebos) | Platon - Sokrates'in Savunması 29e, Platon - Phaidon 69a, Platon - Philebos 11b |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Pratik akıl: değişebilir şeylerde doğru eylemi bulan düşünsel erdem; sophia'dan ayrı | Aristoteles - Nikomakhos'a Etik VI.5 |
| MÖ 3. yy | Stoacılar | Dört ana erdemden ilki; iyi, kötü ve nötr olanın bilgisi | Stoa - Erdem Öğretisi |
| MÖ 1. yy | Cicero | prudentia; Roma'da pratik-siyasi tedbir | Cicero - De Officiis I |
Dönüşüm: Bedensel düşünme organından (Homeros), genel "aklı başındalık"a (Herakleitos), Platon'da teorik ve pratik kavrayışın bölünmemiş birliğine; Aristoteles'te sophia'dan ayrılmış pratik akla; Roma ve Ortaçağda "tedbir/ihtiyat"a doğru daralma. Aristotelesçi ayrım terimin tarihine o kadar hâkimdir ki Platon'daki bölünmemiş kullanım çoğu çeviride görünmez olur.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | φρόνησις (phronēsis); fiil φρονεῖν; sıfat φρόνιμος | Phrēn (diyafram, göğüs; Homeros'ta düşüncenin organı) kökünden: "aklı başında olma, kavrayış, doğru düşünme". Savunma 29e'de Sokrates Atinalıları para, ün ve şeref peşinde koşarken "phronēsis'e, hakikate ve psykhē'ye" özen göstermemekle suçlar — burada terim sophia ile eş anlamlı değildir; kişinin kendi yaşamını doğru yönetme aklıdır. Kriton 44d'de sıfat hâli: çoğunluk bir insanı ne phronimos ne aphrōn kılabilir. Phaidon 69a–c'de bütün aretē'nin karşılığında değiş tokuş edildiği "gerçek para" olarak felsefi anlamının zirvesine çıkar. |
| Latince | prudentia | Cicero'nun karşılığı; providentia (öngörü) ile akrabadır ve terimi "tedbir, sakınım" yönüne daraltır. Ortaçağda dört ana erdemden biri. |
| Almanca / Fransızca | Klugheit, Einsicht / prudence, sagesse pratique | Almanca "Klugheit" (kurnazlığa yakın) ile "Einsicht" (kavrayış) arasındaki bocalama, terimin pratik ve teorik anlamları arasındaki gerilimi yansıtır. |
| İngilizce | practical wisdom, prudence |
Türkçe karşılığı
phronēsis (çevrilmez); sıfat phronimos → akıllı. bilgelik: sophia için ayrıldı; iki terimin Savunma'daki ironik ilişkisi (insan bilgeliği vs. tanrısal bilgelik) korunmalı. sağduyu / sağgörü: gündelik-ahlaki bir "ölçülülük" çağrışımı taşır, Phaidon'daki bilişsel ağırlığı kaybeder. akıl: nous ve logos ile karışır. basiret / ihtiyat: Latince prudentia'nın daraltıcı yükünü taşır. pratik bilgelik: Aristoteles'in Nikomakhos'a Etik VI'daki teknik ayrımını Platon'a geri yansıtır. Bu yüzden phronēsis olarak bıraktım; sıfat phronimos için, cümle akışı zorladığında, "akıllı" (parantezle phronimos) kullanıyorum.
"Sağduyu" dersen Savunma 29e'deki üçlüyü (phronēsis – hakikat – psykhē) bir ahlak öğüdüne çevirirsin; oysa Sokrates orada bilişsel bir yetkinlikten söz eder. "Bilgelik" dersen Sokrates'in "bilge değilim" (21b) itirafıyla "phronēsis'e özen gösterin" çağrısı arasında çelişki yaratırsın — Sokrates sophia'ya sahip olmadığını söyler ama phronein'i herkesten ister. "Pratik bilgelik" dersen Aristoteles'in sophia / phronēsis ayrımını, bu ayrımın henüz yapılmadığı bir metne taşırsın. Her seçim, Platon'da henüz bölünmemiş olan teorik-pratik birliği bir yana doğru böler.
Atıf ve kaynak notu
Platon'da phronēsis ile sophia sistemli olarak ayrılmaz; Savunma 29e'deki phronēsis'i "pratik bilgelik" diye çevirmek Aristoteles'in Nikomakhos'a Etik VI'sını Sokrates'e geri yansıtır. Tersi tehlike de vardır: Phaidon'daki yüksek anlamı Savunma'ya taşıyıp Sokrates'in gündelik çağrısını metafizik bir öğretiye çevirmek. Savunma'da terim, kişinin kendi yaşamı hakkında doğru düşünmesinden fazlasını iddia etmez.
İlgili kavramlar
- prudentia (Latince karşılığı)
- Teorik ve Pratik Akıl Ayrımı Problemi
- Erdem Bilgi midir Problemi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: phronēsis, phronesis, Phronēsis, anlayışlı, akıllıca, akıllı
Metinlerde işaretlendiği yerler
98 yer · 68 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Herakleitos, Fragmanlar22B2
- Empedokles, Fragmanlar31B106 31B108 31B110
- Protagoras, Fragmanlar80B1
- Demokritos, Fragmanlar68B2 68B26 68B119 68B193
- Antisthenes, Antisthenes'in Fragmanlarıs390
- Ksenophon, Sokrates'ten Hatıralar1.2.10
- Platon, Sokrates'in Savunması29b
- Platon, Phaidon65a
- Platon, Kratylos386c 398b 416d
- Platon, Theaitetos161c
- Platon, Sofist233b
- Platon, Devlet Adamı261e 269c 272b 294a
- Platon, Philebos12a
- Platon, Şölen184d 202a 219d
- Platon, Phaidros250d
- Platon, Alkibiades I125a
- Platon, Alkibiades II139a
- Platon, Lakhes192c
- Platon, Lysis209c
- Platon, Euthydemos281b 306c
- Platon, Protagoras337b
- Platon, Gorgias491e
- Platon, Menon88b
- Platon, Büyük Hippias281c 297b
- Platon, Küçük Hippias365e
- Platon, Meneksenos238e 247e
- Platon, Devlet431d 461a 496a 518d 559b 582a
- Platon, Timaios24b 87e
- Platon, Kritias120e
- Platon, Kanunlar630a 688e 730e 732b 886b 890e 963c
- Platon, Epinomis973a
- Platon, Mektuplar310e 326c
- Aristoteles, Sofistik Çürütmeler24
- Aristoteles, Fizik247b
- Aristoteles, Gök Üzerine298a20
- Aristoteles, Ruh Üzerines164 s222
- Aristoteles, Bellek ve Anımsama Üzerines277
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihis6
- Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine2.2.4
- Aristoteles, Hayvanların Türeyişi Üzerine1.23
- Aristoteles, Metafizik982b
- Aristoteles, Nikomakhos'a Etik1096b 1139b10
- Aristoteles, Büyük Etik1182a25_6
- Aristoteles, Eudemos'a Etik1214a
- Aristoteles, Politika1253a
- Aristoteles, Erdemler ve Kusurlar Üzerine1249-1
- Aristoteles, Fizyonomi814a_3
- Aristoteles, Aristotelesçi BölümlemelerA.1_col1
- Theophrastos, Duyumlar Üzerine1.2
- Epikuros, Menoikeus'a Mektup132
- Eukleides, Fragmanlar3.1
- Philon, Ödüller ve Cezalar Üzerine51
- Philon, Her Erdemli İnsan Özgürdür14
- Philon, Dünyanın Ezeliliği Üzerine2
- Philon, Gaius'a Elçilik33
- Plutarkhos, Talih Üzerine2
- Plutarkhos, Lakonların Özdeyişleri20.5
- Plutarkhos, Kader Üzerine4
- Plutarkhos, Yaşlı Biri Devlet İşlerine Karışmalı mı8
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Timoleon0.8
- Plutarkhos, Paralel Hayatlar: Aemilius Paulus2.3
- Plutarkhos, Phokion3.4
- Plutarkhos, Demosthenes ile Cicero'nun Karşılaştırması3.4
- Plutarkhos, Demetrius1.3
- Plutarkhos, Dion1.3
- Marcus Aurelius, Kendime4.37.1
- Origenes, Matta İncili Üzerine Şerhler24.45
- Plotinos, Enneadlar1.1.10