İçeriğe geç
Aristoteles

Aristoteles

Bellek ve Anımsama Üzerine

Περὶ μνήμης καὶ ἀναμνήσεως

11. Bölüm

Bellek ve Anımsama Üzerine

Duyu organlarının ve hissedilenlerin hem genel olarak hem her bir duyu organına göre nasıl olduğu söylendi. Geri kalan konular arasında önce bellek ve hatırlama hakkında incelemeliyiz: ne olduğunu, hangi sebeple meydana geldiğini, bu hâlin ve anımsamanın psykhē'nin hangi parçasında gerçekleştiğini. Çünkü iyi hatırlayanlarla iyi anımsayanlar aynı kişiler değildir: çoğunlukla ağır kavrayanlar daha iyi hatırlar, çabuk kavrayan ve kolay öğrenenler ise daha iyi anımsar. Önce hatırlanabilir şeylerin hangileri olduğunu anlamalıyız; çünkü bu konuda çoğu zaman yanılınır. Geleceği hatırlamak mümkün değildir; gelecek kanaatin ve umudun konusudur (bazılarının kehanet için dediği gibi, umuda dayanan bir tür epistēmē de olabilir). Şimdiki şey de hatırlanmaz, hissedilir; çünkü hisle ne geleceği ne geçmişi, yalnız şimdikini tanırız. Bellek ise geçmişe aittir. Kimse, şimdiki şey kendisine mevcutken, mesela şu beyazı görürken onu hatırladığını söylemez; temaşa ettiği bir şeyi de, onu temaşa edip düşünürken hatırladığını söylemez: birini hissettiğini, ötekini yalnız bildiğini söyler. Ama epistēmē'ye ve hisse, onları fiil hâlinde kullanmadan sahip olduğunda, işte o zaman üçgenin açılarının toplamının iki dik açıya eşit olduğunu hatırlar: birinde bunu öğrendiğini ya da temaşa ettiğini, ötekinde işittiğini, gördüğünü ya da buna benzer bir şey yaptığını hatırlar. Çünkü insan hatırlama fiilini gerçekleştirdiği her seferde, psykhē'sinde bunu daha önce işittiğini, hissettiğini ya da düşündüğünü söyler.

1

ΠΕΡΙ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΜΝΗΣΕΩΣ. Περὶ μὲν οῦν τῶν αἰσθητηρίων καὶ τῶν αἰσθητῶν τίνα τρόπον ἔχει καὶ κοινῇ καὶ καθ’ ἕκαστον αἱσθητήριον εἴρηται· τῶν δὲ λοιπῶν πρῶτον σκεπτέον περὶ μνήμης καὶ τοῦ μνημονεύειν, τί ἐστι, καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν γίγνεται, καὶ τίνι τῶν τῆς ψυχῆς μορίων συμβαίνει τοῦτο τὸ πάθος καὶ τὸ ἀναμιμνήσκεσθαι· οὐ γὰρ οἱ αὐτοί εἰσι μνημονικοὶ καὶ ἀναμνηστικοί, ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μνημονικώτεροι μὲν οἱ βραδεῖς, ἀναμνηστικώτεροι δὲ οἱ ταχεῖς καὶ εὐμαθεῖς. Πρῶτον μὲν οὖν ληπτέον ποῖά ἐστι τὰ μνημονευτά· πολλάκις γὰρ ἐξαπατᾷ τοῦτο. Οὔτε γὰρ τὸ μέλλον ἐνδέχεται μνημονεύειν, ἀλλ’ ἔστι δοξαστὸν καὶ ἐλπιστόν (εἴη δ’ ἂν καὶ ἐπιστήμη τις ἐλπιστική, καθάπερ τινές φασι τὴν μαντικήν), οὔτε τοῦ παρόντος, ἀλλ’ αἴσθησις· ταύτῃ γὰρ οὔτε τὸ μέλλον οὔτε τὸ γενόμενον γνωρίζομεν, ἀλλὰ τὸ παρὸν μόνον. Ἡ δὲ μνήμη τοῦ γενομένου· τὸ δὲ παρὸν ὅτε πάρεστιν, οἷον τοδὶ τὸ λευκὸν ὅτε. ὁρᾷ, οὐδεὶς ἂν φαίη μνημονεύειν, οὐδὲ τὸ θεωρούμενον, ὅτε θεωρῶν τυγχάνει καὶ ἐννοῶν· ἀλλὰ τὸ μὲν αἰσθάνεσθαί φησι, τὸ δ’ ἐπίστασθαι μόνον· ὅταν δ’ ἄνευ τῶν ἐνεργειῶν ἔχῃ τὴν ἐπιστήμην καὶ τὴν αἴσθησιν, οὕτω μέμνηται τὰς τοῦ τριγώνου ὅτι δύο ὀρθαῖς ἴσαι, τὸ μὲν ὅτι ἔμαθεν ἢ ἐθεώρησεν, τὸ δὲ ὅτι ἤκουσεν ἢ

s277Demek ki bellek ne his ne de kanıdır; zaman geçtiğinde bunlardan birinin bir melekesi ya da hâlidir. Daha önce de söylendiği gibi, şimdi olanın şimdi belleği olmaz: şimdikinin hissi, geleceğin umudu, geçmişin belleği vardır. Bu yüzden her bellek zamanla birliktedir. Dolayısıyla hayvanlardan yalnız zamanı hissedenler hatırlar, hem de zamanı hissettikleri şeyle. Tahayyül hakkında daha önce psykhē üzerine yazdıklarımızda konuşuldu; imge olmadan düşünmek de mümkün değildir. Çünkü düşünmede de şekil çizerken olan şey olur: orada üçgenin kemiyetinin belirli olmasından hiç yararlanmadığımız hâlde, yine de onu kemiyetçe belirli olarak çizeriz. Düşünen de aynı şekilde, kemiyetle ilgili bir şey düşünmüyor olsa bile gözünün önüne bir kemiyet koyar, ama onu kemiyet olarak düşünmez. Düşündüğü şeyin tabiatı kemiyetlere aitse ama belirsizse, belirli bir kemiyet koyar, ama onu yalnız kemiyet olarak düşünür. Sürekli olan olmadan hiçbir şeyi, zaman içinde olmayan şeyleri de zaman olmadan düşünmenin neden mümkün olmadığı başka bir konudur. Büyüklüğü ve hareketi, zamanı da tanıdığımız şeyle tanımamız zorunludur; imge de ortak hissin bir hâlidir. Dolayısıyla bunların bilgisinin ilk his yetisine ait olduğu açıktır. Düşünülebilir şeylerin belleği de imge olmadan olmaz. Demek ki bellek araz olarak düşünme yetisine, kendi başına ise ilk his yetisine aittir. Bu yüzden bellek yalnız insanlarda ve kanaat ya da phronēsis sahibi olanlarda değil, başka bazı hayvanlarda da bulunur.

s277

εἶδεν ἢ ὅ τι τοιοῦτον· ἀεὶ γὰρ ὅταν ἐνεργῇ κατὰ τὸ μνημονεύειν, οὕτως ἐν τῇ ψυχῇ λέγει, ὅτι πρότερον τοῦτο ἤκουσεν ἢ ᾔσθετο ἢ ἐνόησεν. Ἔστι μὲν οὖν ἡ μνήμη οὔτε αἴσθησις οὔτε ὑπόληψις, ἀλλὰ τούτων τινὸς ἕξις ἢ πάθος, ὅταν γένηται χρόνος. Τοῦ δὲ νῦν ἐν τῷ νῦν οὐκ ἔστι μνήμη, καθάπερ εἴρηται καὶ πρότερον, ἀλλὰ τοῦ μὲν παρόντος αἴσθησις, τοῦ δὲ μέλλοντος ἐλπίς, τοῦ δὲ γενομένου μνήμη. Διὸ μετὰ χρόνου πᾶσα μνήμη. Ὥσθ’ ὅσα χρόνου αἰσθάνεται, ταῦτα μόνα τῶν ζῴων μνημονεύει, καὶ τούτῳ ᾧ αἰσθάνεται. Ἐπεὶ δὲ περὶ φαντασίας εἴρηται πρότερον ἐν τοῖς περὶ ψυχῆς, καὶ νοεῖν οὐκ ἔστιν ἄνευ φαντάσματος· συμβαίνει γὰρ τὸ αὐτὸ πάθος ἐν τῷ νοεῖν ὅπερ καὶ ἐν τῷ διαγράφειν· ἐκεῖ τε γὰρ οὐθὲν προσχρώμενοι τῷ τὸ ποσὸν ὡρισμένον εἶναι τὸ τριγώνου, ὅμως γράφομεν ὡρισμένον κατὰ τὸ ποσόν· καὶ ὁ νοῶν ὡσαύτως, κἂν μὴ ποσὸν νοῇ, τίθεται πρὸ ὀμμάτων ποσόν, νοεῖ δ’ οὐχ ᾗ ποσόν. Ἂν δ’ ἡ φύσις ᾖ τῶν ποσῶν, ἀόριστον δέ, τίθεται μὲν ποσὸν ὡρισμένον, νοεῖ δ’ ᾖ ποσὸν μόνον. Διὰ τίνα μὲν οὖν αἰτίαν οὐκ ἐνδέχεται νοεῖν οὐδὲν ἄνευ τοῦ συνεχοῦς, οὐδ’ ἄνευ χρόνου τὰ μὴ ἐν χρόνῳ ὄντα, ἄλλος λόγος. Μέγεθος δ’ ἀναγκαῖον γνωρίζειν καὶ κίνησιν ᾧ καὶ χρόνον, καὶ τὸ φάντασμα τῆς κοινῆς αἰσθήσεως πάθος ἐστίν. Ὥστε φανερὸν ὅτι τῷ πρώτῳ αἰσθητικῷ τούτων ἡ γνῶσίς ἐστιν. Ἡ δὲ μνήμη καὶ ἡ τῶν νοητῶν οὐκ ἄνευ φαντάσματός ἐστιν. Ὥστε τοῦ νοουμένου κατὰ συμβεβηκὸς ἂν εἴη, καθ’ αὑτὸ δὲ τοῦ πρώτου αἰσθητικοῦ. Διὸ καὶ ἑτέροις τισὶν ὑπάρχει τῶν ζῴων, καὶ οὐ μόνον ἀνθρώποις καὶ τοῖς ἔχουσι δόξαν ἢ

s278Bellek düşünme parçalarından birine ait olsaydı, öteki hayvanların çoğunda bulunmazdı, belki de ölümlülerin hiçbirinde bulunmazdı; nitekim şimdi de hepsinde bulunmaz, çünkü hepsi zamanı hissetmez. Daha önce de söylediğimiz gibi, insan belleğini kullandığı her seferde bir şeyi gördüğünü, işittiğini ya da öğrendiğini hatırlarken bunun daha önce olduğunu da ayrıca hisseder; önce ve sonra ise zamanın içindedir. Böylece belleğin psykhē'nin hangi parçasına ait olduğu açıktır: tahayyülün ait olduğu parçaya. Kendi başına hatırlanabilir olanlar tahayyül edilebilir şeylerdir, araz olarak hatırlanabilir olanlar ise tahayyül olmadan olmayan şeylerdir.

Şöyle bir aporia doğabilir: hâl mevcut, şey ise yokken, mevcut olmayan nasıl hatırlanır? His aracılığıyla psykhē'de ve psykhē'yi taşıyan beden parçasında meydana gelen şeyi bir tür resim gibi düşünmemiz gerektiği açıktır; bu hâlin melekesine bellek diyoruz. Çünkü meydana gelen hareket, mühür yüzükleriyle mühür basanlar gibi, hissedilen şeyin bir tür izini basar. Bu yüzden bir hâl ya da yaş yüzünden çok hareket içinde olanlarda bellek oluşmaz; sanki hareket ve mühür akan suya basılıyormuş gibi. Başkalarında ise, eski binalar gibi aşınmış oldukları ya da hâli alan şey sert olduğu için iz tutmaz. Bu yüzden pek gençler de yaşlılar da unutkandır: biri büyüme, öteki gerileme yüzünden akış hâlindedir. Aynı şekilde aşırı çabuk olanlar da aşırı ağır olanlar da iyi hatırlayan görünmez: birinciler gerektiğinden daha nemli, ikinciler daha serttir; birincilerde imge psykhē'de kalmaz, ikincilerde ise hiç işlemez.

s278

φρόνησιν. Εἰ δὲ τῶν νοητικῶν τι μορίων ἦν, οὐκ ἂν ὑπῆρχε πολλοῖς τῶν ἄλλων ζῴων, ἴσως δ’ οὐδενὶ τῶν θνητῶν, ἐπεὶ οὐδὲ νῦν πᾶσι διὰ τὸ μὴ πάντα χρόνου αἴσθησιν ἔχειν· ἀεὶ γὰρ ὅταν ἐνεργῇ τῇ μνήμῃ, καθάπερ καὶ πρότερον εἴπομεν, ὅτι εἶδε τοῦτο ἢ ἤκουσεν ἢ ἔμαθε, προσαισθάνεται ὅτι πρότερον· τὸ δὲ πρότερον καὶ ὕστερον ἐν χρόνῳ ἐστίν. Τίνος μὲν οὖν τῶν τῆς ψυχῆς ἐστὶν ἡ μνήμη, φανερόν, ὅτι οὗπερ καὶ ἡ φαντασία· καὶ ἔστι μνημονευτὰ καθ’ αὑτὰ μὲν ὅσα ἐστὶ φανταστά, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ ὅσα μὴ ἄνευ φαντασίας. Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις πῶς ποτὲ τοῦ μὲν πάθους παρόντος τοῦ δὲ πράγματος ἀπόντος μνημονεύεται τὸ μὴ παρόν. Δῆλον γὰρ ὅτι δεῖ νοῆσαι τοιοῦτον τὸ γινόμενον διὰ τῆς αἰσθήσεως ἐν τῇ ψυχῇ καὶ τῷ μορίῳ τοῦ σώματος τῷ ἔχοντι αὐτήν, οἷον ζωγράφημά τι τὸ πάθος, οὖ φαμὲν τὴν ἕξιν μνήμην εἶναι· ἡ γὰρ γινομένη κίνησις ἐνσημαίνεται οἷον τύπον τινὰ τοῦ αἰσθήματος, καθάπερ οἱ σφραγιζόμενοι τοῖς δακτυλίοις. Διὸ καὶ τοῖς μὲν ἐν κινήσει πολλῇ διὰ πάθος ἢ δι’ ἡλικίαν οὖσιν οὐ γίνεται μνήμη, καθάπερ ἂν εἰς ὕδωρ ῥέον ἐμπιπτούσης τῆς κινήσεως καὶ τῆς σφραγῖδος· τοῖς δὲ διὰ τὸ ψήχεσθαι, καθάπερ τὰ παλαιὰ τῶν οἰκοδομημάτων, καὶ διὰ σκληρότητα τοῦ δεχομένου τὸ πάθος οὐκ ἐγγίνεται ὁ τύπος. Διόπερ οἵ τε σφόδρα νέοι καὶ οἱ γέροντες ἀμνήμονές εἰσιν· ῥέουσι γὰρ οἱ μὲν διὰ τὴν αὔξησιν, οἱ δὲ διὰ τὴν φθίσιν. Ὁμοίως δὲ καὶ οἱ λίαν ταχεῖς καὶ οἱ λίαν βραδεῖς οὐδέτεροι φαίνονται μνήμονες· οἱ μὲν γάρ εἰσιν ὑγρότεροι τοῦ δέοντος, οἱ δὲ σκληρότεροι· τοῖς μὲν οὖν οὐ μένει τὸ φάντασμα ἐν τῇ ψυχῇ, τῶν δ’ οὐχ

s279Ama bellekte olan şey buysa, insan bu hâli mi hatırlar, yoksa hâlin kendisinden meydana geldiği şeyi mi? Eğer hâli hatırlıyorsa, yok olan hiçbir şeyi hatırlamayız; eğer o şeyi hatırlıyorsa, bu hâli hissederek hissetmediğimiz şeyi, yok olanı nasıl hatırlarız? Hâl, içimizde bir iz ya da resim gibi bir benzerse, onun hissi neden kendisinin değil de başka bir şeyin belleği olsun? Çünkü belleğini kullanan bu hâli temaşa eder ve onu hisseder. O hâlde mevcut olmayanı nasıl hatırlar? Öyleyse mevcut olmayanı görmek ve işitmek de mümkün olurdu. Yoksa bunun mümkün olduğu ve gerçekleştiği bir yol mu var? Bir levhaya resmedilen şey hem bir figürdür hem bir suret; ikisi de aynı ve tek bir şeydir, ama ikisinin varlığı aynı değildir; onu hem figür olarak hem suret olarak temaşa etmek mümkündür. Aynı şekilde içimizdeki imgeyi de hem kendi başına bir temaşa konusu hem de başka bir şeyin imgesi olarak kabul etmeliyiz. Kendi başına ele alındığında bir temaşa konusu ya da bir imgedir; başka bir şeyinki olarak ele alındığında bir suret ve hatıradır. Dolayısıyla onun hareketi fiil hâline geçtiğinde, psykhē onu kendi başına olduğu hâliyle hissederse, bir düşünce ya da imge aklına gelmiş gibi görünür; başka bir şeyinki olarak hissederse, resimde olduğu gibi onu bir suret olarak temaşa eder ve Koriskos'u görmemiş olsa bile onu Koriskos'un sureti olarak görür. Bu temaşanın hâli, resmi bir figür olarak temaşa ettiği zamankinden farklıdır; psykhē'de de imgelerden biri yalnız bir düşünce gibi olur, öteki ise, resimdeki gibi bir suret olduğu için, hatıra olur. Bu yüzden bazen, daha önce hissetmemizden kaynaklanan bu tür hareketler psykhē'mizde meydana geldiğinde, bunun bir önceki histen gelip gelmediğini bilmeyiz ve bunun bir bellek olup olmadığından şüphe ederiz.

s279

ἅπτεται. Ἀλλ’ εἰ δὴ τοιοῦτόν ἐστι τὸ συμβαῖνον περὶ τὴν μνήμην, πότερον τοῦτο μνημονεύει τὸ πάθος, ἢ ἐκεῖνο ἀφ’ οὖ ἐγένετο; Εἰ μὲν γὰρ τοῦτο, τῶν ἀπόντων οὐδὲν ἂν μνημονεύοιμεν· εἰ δ’ ἐκεῖνο, πῶς αἰσθανόμενοι τούτου μνημονεύομεν, οὗ μὴ αἰσθανόμεθα, τὸ ἀπόν; Εἴτ’ ἐστὶν ὅμοιον ὥσπερ τύπος ἢ γραφὴ ἐν ἡμῖν, τούτου αὐτοῦ ἡ αἴσθησις διὰ τί ἂν εἴη μνήμη ἑτέρου, ἀλλ’ οὐκ αὐτοῦ τούτου; Ὁ γὰρ ἐνεργῶν τῇ μνήμῃ θεωρεῖ τὸ πάθος τοῦτο καὶ αἰσθάνεται τούτου. Πῶς οὖν τὸ μὴ παρὸν μνημονεύει; Εἴη γὰρ ἂν καὶ ὁρᾶν τὸ μὴ παρὸν καὶ ἀκούειν. Ἢ ἔστιν ὡς ἐνδέχεται καὶ συμβαίνει τοῦτο; Οἷον γὰρ τὸ ἐν τῷ πίνακι γεγραμμένον καὶ ζῷόν ἐστι καὶ εἰκών, καὶ τὸ αὐτὸ καὶ ἓν τοῦτ’ ἐστὶν ἄμφω, τὸ μέντοι εἶναι οὐ ταὐτὸν ἀμφοῖν, καὶ ἔστι θεωρεῖν καὶ ὡς ζῷον καὶ ὡς εἰκόνα, οὕτω καὶ τὸ ἐν ἡμῖν φάντασμα δεῖ ὑπολαβεῖν καὶ αὐτό τι καθ’ αὑτὸ εἶναι θεώρημα καὶ ἄλλου φάντασμα. Ἦι μὲν οὖν καθ’ αὑτό, θεώρημα ἢ φάντασμά ἐστιν, ᾖ δ’ ἄλλου, οἷον εἰκὼν καὶ μνημόνευμα. Ὥστε καὶ ὅταν ἐνεργῇ ἡ κίνησις αὐτοῦ, ἂν μὲν ᾗ καθ’ αὑτό ἐστι, ταύτῃ αἴσθηται ἡ ψυχὴ αὐτοῦ, οἷον νόημά τι ἢ φάντασμα φαίνεται ἐπελθεῖν· ἂν δ’ ᾗ ἄλλου, ὥσπερ ἐν τῇ γραφῇ ὡς εἰκόνα θεωρεῖ, καὶ μὴ ἑωρακὼς τὸν Κορίσκον ὡς Κορίσκου· ἐνταῦθά τε ἄλλο τὸ πάθος τῆς θεωρίας ταύτης καὶ ὅταν ὡς ζῷον γεγραμμένον θεωρῇ, ἔν τε τῇ ψυχῇ τὸ μὲν γίνεται ὥσπερ νόημα μόνον, τὸ δ’ ὡς ἐκεῖ ὅτι εἰκών, μνημόνευμα. Καὶ διὰ τοῦτο ἐνίοτ’ οὐκ ἴσμεν, ἐγγινομένων ἡμῖν ἐν τῇ ψυχῇ τοιούτων κινήσεων ἀπὸ τοῦ αἰσθέσθαι πρότερον,

s280Bazen de daha önce bir şey işittiğimiz ya da gördüğümüz aklımıza gelir ve onu anımsarız. Bu, insan imgeyi kendi başına bir şey olarak temaşa ederken bakışını değiştirip onu başka bir şeyin sureti olarak temaşa ettiğinde olur. Bunun tersi de olur; Oreos'lu Antipheron'un ve aklını yitiren başka kimselerin başına geldiği gibi: imgelerinden, olmuş şeylermiş ve onları hatırlıyorlarmış gibi söz ederlerdi. Bu, insan suret olmayanı suret olarak temaşa ettiğinde olur. Tekrarlar ise anımsatarak belleği korur; bu da imgeyi kendi başına bir şey olarak değil, bir suret olarak sık sık temaşa etmekten başka bir şey değildir. Böylece bellek ve hatırlamanın ne olduğu söylendi: bir imgeye, imgesi olduğu şeyin sureti olarak sahip olma melekesidir; içimizdeki hangi parçaya ait olduğu da söylendi: ilk his yetisine, yani zamanı hissettiğimiz şeye.

s280

εἰ κατὰ τὸ ᾐσθῆσθαι συμβαίνει, καὶ εἰ ἔστι μνήμη ἢ οὒ διστάζομεν· ὁτὲ δὲ συμβαίνει ἐννοῆσαι καὶ ἀναμνησθῆναι ὅτι ἠκούσαμέν τι πρότερον ἢ εἴδομεν. Τοῦτο δὲ συμβαίνει, ὅταν θεωρῶν ὡς αὐτὸ μεταβάλλῃ καὶ θεωρῇ ὡς ἄλλου. Γίνεται δὲ καὶ τοὐναντίον, οἷον συνέβη Ἀντιφέροντι τῷ Ὠρείτῃ καὶ ἄλλοις ἐξισταμένοις· τὰ γὰρ φαντάσματα ἔλεγον ὡς γενόμενα καὶ ὡς μνημονεύοντες. Τοῦτο δὲ γίνεται, ὅταν τις τὴν μὴ εἰκόνα ὡς εἰκόνα θεωρῇ. Αἱ δὲ μελέται τὴν μνήμην σώζουσι τῷ ἐπαναμιμνήσκειν· τοῦτο δ’ ἐστὶν οὐδὲν ἕτερον ἢ τὸ θεωρεῖν πολλάκις ὡς εἰκόνα καὶ μὴ ὡς καθ’ αὑτό. Τί μὲν οὖν ἐστὶ μνήμη καὶ τὸ μνημονεύειν, εἴρηται, ὅτι φαντάσματος, ὡς εἰκόνος οὗ φάντασμα, ἕξις, καὶ τίνος μορίου τῶν ἐν ἡμῖν, ὅτι τοῦ πρώτου αἰσθητικοῦ, καὶ ᾧ χρόνου αἰσθανόμεθα.

22. Bölüm

Geriye anımsama hakkında konuşmak kalıyor. Önce, diyalektik akıl yürütmelerimizde doğru olarak ortaya konan şeyleri temel kabul etmeliyiz. Anımsama, belleğin ne yeniden kazanılmasıdır ne de kazanılmasıdır: çünkü insan bir şeyi ilk kez öğrendiğinde ya da yaşadığında ne bir belleği yeniden kazanır (çünkü daha önce hiçbiri olmamıştır) ne de baştan kazanır; ancak meleke ve hâl meydana geldiğinde bellek vardır. Dolayısıyla bellek, hâl meydana gelirken onunla birlikte meydana gelmez. Ayrıca hâl bölünmez ve son anda ilk kez meydana geldiğinde, onu yaşayanda hâl de, meleke ya da hâle epistēmē demek gerekiyorsa epistēmē de artık bulunur (bildiğimiz bazı şeyleri araz olarak hatırlamamıza da bir engel yoktur); ama kendi başına hatırlama, zaman geçmeden olmaz. Çünkü insan şimdi, daha önce gördüğünü ya da yaşadığını hatırlar; şimdi yaşadığını şimdi hatırlamaz.

2

Περὶ δὲ τοῦ ἀναμιμνήσκεσθαι λοιπὸν εἰπεῖν. Πρῶτον μὲν οὖν ὅσα ἐν τοῖς ἐπιχειρηματικοῖς λόγοις ἐστὶν ἀληθῆ, δεῖ τίθεσθαι ὡς ὑπάρχοντα. Οὔτε γὰρ μνήμης ἐστὶν ἀνάληψις ἡ ἀνάμνησις οὔτε λῆψις· ὅταν γὰρ τὸ πρῶτον ἢ μάθῃ ἢ πάθῃ, οὔτ’ ἀναλαμβάνει μνήμην οὐδεμίαν (οὐδεμία γὰρ προγέγονεν) οὔτ’ ἐξ ἀρχῆς λαμβάνει· ὅταν δὲ ἐγγένηται ἡ ἕξις καὶ τὸ πάθος, τότε ἡ μνήμη ἐστίν. Ὥστε μετὰ τοῦ πάθους ἐγγινομένου οὐκ ἐγγίνεται. Ἔτι δ’ ὅτε τὸ πρῶτον ἐγγέγονε τῷ ἀτόμῳ καὶ ἐσχάτῳ, τὸ μὲν πάθος ἐνυπάρχει ἤδη τῷ παθόντι καὶ ἡ ἐπιστήμη, εἰ δεῖ καλεῖν ἐπιστήμην τὴν ἕξιν ἢ τὸ πάθος (οὐθὲν δὲ κωλύει κατὰ συμβεβηκὸς

s281Ayrıca açıktır ki hatırlamak için şimdi anımsamış olmak gerekmez; baştan hissetmiş ya da yaşamış olmak yeter. Ama insan daha önce sahip olduğu epistēmē'yi ya da hissi ya da melekesine bellek dediğimiz şeyi yeniden kazandığında, işte bu, sözü edilen şeylerden birini anımsamaktır. Hatırlama da bunun ardından gelir, bellek de onu izler. Ama bunlar, daha önce bulunmuş olup yeniden meydana geldiklerinde de mutlak olarak anımsama değildir; bir bakıma öyledir, bir bakıma değildir. Çünkü aynı kişinin aynı şeyi iki kez öğrenmesi ve bulması mümkündür. Demek ki anımsamanın bunlardan farklı olması gerekir: insan, öğrenirken yola çıktığından daha fazla bir ilke içinde mevcutken anımsar.

Anımsamalar, bir hareketin doğal olarak başka bir hareketin ardından gelmesiyle meydana gelir. Bu zorunlu olarak böyleyse, ilk hareket meydana geldiğinde ikincisinin de meydana geleceği açıktır; zorunlu olarak değil de alışkanlıkla böyleyse, çoğunlukla meydana gelecektir. Bazıları bir kerede, başkalarının pek çok kez tekrarla alıştığından daha çok alışır; bu yüzden bazı şeyleri bir kez görmekle, başka şeyleri pek çok kez görmekten daha iyi hatırlarız. Anımsadığımızda, önceki hareketlerden bazılarından geçeriz, ta ki aradığımız hareketin genellikle ardından geldiği harekete ulaşıncaya kadar. Bu yüzden ardışık olanın peşine düşeriz; şimdiki andan ya da başka bir şeyden, benzerinden, zıddından ya da yakınından yola çıkarak düşünürüz. Anımsama böyle meydana gelir: çünkü bunların hareketleri kimi durumda aranan hareketle aynıdır, kimi durumda onunla aynı anda olur, kimi durumda da onun bir kısmını içerir; dolayısıyla o hareketten sonra harekete geçmesi gereken kalan kısım küçüktür.

s281

βεβηκὸς καὶ μνημονεύειν ἔνια ὧν ἐπιστάμεθα)· τὸ δὲ μνημονεύειν καθ’ αὑτὸ οὐχ ὑπάρχει πρὶν χρονισθῆναι· μνημονεύει γὰρ νῦν ὃ εἶδεν ἢ ἔπαθε πρότερον, οὐχ ὃ νῦν ἔπαθε, νῦν μνημονεύει. Ἔτι δὲ φανερὸν ὅτι μνημονεύειν ἐστὶ μὴ νῦν ἀναμνησθέντα, ἀλλ’ ἐξ ἀρχῆς αἰσθόμενον ἢ παθόντα. Ἀλλ’ ὅταν ἀναλαμβάνῃ ἣν πρότερον εἶχεν ἐπιστήμην ἢ αἴσθησιν ἢ οὗ ποτὲ τὴν ἕξιν ἐλέγομεν μνήμην, τοῦτ’ ἐστὶ καὶ τότε τὸ ἀναμιμνήσκεσθαι τῶν εἰρημένων τι. Τὸ δὲ μνημονεύειν συμβαίνει, καὶ μνήμη ἀκολουθεῖ. Οὐδὲ δὴ ταῦτα ἁπλῶς, ἐὰν ἔμπροσθεν ὑπάρξαντα πάλιν ἐγγένηται, ἀλλ’ ἔστιν ὡς, ἔστι δ’ ὡς οὔ. Δὶς γὰρ μαθεῖν καὶ εὑρεῖν ἐνδέχεται τὸν αὐτὸν τὸ αὐτό· δεῖ οὖν διαφέρειν τὸ ἀναμιμνήσκεσθαι τούτων, καὶ ἐνούσης πλείονος ἀρχῆς ἢ ἐξ ἧς μανθάνουσιν ἀναμιμνήσκεσθαι. Συμβαίνουσι δ’ αἱ ἀναμνήσεις, ἐπειδὴ πέφυκεν ἡ κίνησις ἥδε γενέσθαι μετὰ τήνδε· εἰ μὲν ἐξ ἀνάγκης, δῆλον ὡς ὅταν ἐκείνη κινηθῇ, τήνδε κινηθήσεται· εἰ δὲ μὴ ἐξ ἀνάγκης ἀλλ’ ἔθει, ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ κινηθήσεται. Συμβαίνει δ’ ἐνίους ἅπαξ ἐθισθῆναι μᾶλλον ἢ ἄλλους πολλάκις κινουμένους· διὸ ἔνια ἅπαξ ἰδόντες μᾶλλον μνημονεύομεν ἢ ἕτερα πολλάκις. Ὅταν οὖν ἀναμιμνησκώμεθα, κινούμεθα τῶν προτέρων τινὰ κινήσεων, ἕως ἂν κινηθῶμεν μεθ’ ἣν ἐκείνη εἴωθεν. Διὸ καὶ τὸ ἐφεξῆς θηρεύομεν νοήσαντες ἀπὸ τοῦ νῦν ἢ ἄλλου τινός, καὶ ἀφ’ ὁμοίου ἢ ἐναντίου ἢ τοῦ σύνεγγυς. Διὰ τοῦτο γίνεται ἡ ἀνάμνησις· αἱ γὰρ κινήσεις τούτων τῶν μὲν αἱ αὐταί, τῶν δ’

s282İnsanlar böyle arar; aramadan da, aranan hareket başka bir hareketin ardından meydana geldiğinde böyle anımsarlar. Çoğu zaman da, söylediğimiz türden başka hareketler meydana geldikten sonra o hareket meydana gelir. Nasıl hatırladığımızı anlamak için uzak şeylere değil, yakın olanlara bakmalıyız; çünkü yolun aynı olduğu açıktır, yani ardışıklık; önceden aranmasa da anımsanmasa da. Çünkü hareketler alışkanlıkla birbirini izler, biri ötekinin ardından. Dolayısıyla insan anımsamak istediğinde şunu yapacaktır: aradığı hareketin ardından geleceği bir hareketin başlangıcını yakalamaya çalışacaktır. Bu yüzden anımsamalar en hızlı ve en iyi biçimde baştan başlanarak olur: şeyler birbirine göre ardışıklık içinde nasılsa, hareketler de öyledir. Matematik konuları gibi belli bir düzeni olan şeyler kolay hatırlanır; düzensiz olanlar ise kötü ve zor hatırlanır. Anımsamanın yeniden öğrenmekten farkı da şudur: anımsayan, bir şekilde kendi kendine başlangıçtan sonra gelene doğru hareket edebilir. Kendi kendine değil de başkası aracılığıyla hareket ediyorsa, artık hatırlamıyordur. Çoğu zaman da insan anımsayamaz, ama arayabilir ve bulur. Bu, birçok hareketi harekete geçirdiğinde, ta ki aranan şeyin ardından geleceği bir hareketi harekete geçirinceye kadar olur. Çünkü hatırlamak, harekete geçirecek olanın içte kuvve hâlinde bulunmasıdır; hem de, söylendiği gibi, insanın kendisinden ve sahip olduğu hareketlerden yola çıkarak hareket edebileceği şekilde. Ama bir başlangıç yakalamak gerekir. Bu yüzden insanların bazen yerlerden yola çıkarak anımsadığı düşünülür. Sebebi, bir şeyden ötekine çabucak geçmeleridir; mesela sütten beyaza, beyazdan havaya, ondan neme; insan bundan güz mevsimini hatırlar, aradığı mevsim buysa.

s282

ἅμα, τῶν δὲ μέρος ἔχουσιν, ὥστε τὸ λοιπὸν μικρὸν ὃ ἐκινήθη μετ’ ἐκεῖνο. Ζητοῦσι μὲν οὖν οὕτω, καὶ μὴ ζητοῦντες δ’ οὕτως ἀναμιμνήσκονται, ὅταν μεθ’ ἑτέραν κίνησιν ἐκείνη γένηται· ὡς δὲ τὰ πολλὰ ἑτέρων γενομένων κινήσεων οἵων εἴπομεν, ἐγένετο ἐκείνη. Οὐδὲν δὲ δεῖ σκοπεῖν τὰ πόρρω, πῶς μεμνήμεθα, ἀλλὰ τὰ σύνεγγυς· δῆλον γὰρ ὅτι ὁ αὐτός ἐστι τρόπος, λέγω δὲ τὸ ἐφεξῆς, οὐ προζητήσας οὐδ’ ἀναμνησθείς. Τῷ γὰρ ἔθει ἀκολουθοῦσιν αἱ κινήσεις ἀλλήλαις, ἥδε μετὰ τήνδε. Καὶ ὅταν τοίνυν ἀναμιμνήσκεσθαι βούληται, τοῦτο ποιήσει· ζητήσει λαβεῖν ἀρχὴν κινήσεως, μεθ’ ἣν ἐκείνη ἔσται. Διὸ τάχιστα καὶ κάλλιστα γίνονται ἀπ’ ἀρχῆς αἱ ἀναμνήσεις· ὡς γὰρ ἔχουσι τὰ πράγματα πρὸς ἄλληλα τῷ ἐφεξῆς, οὕτω καὶ αἱ κινήσεις. Καὶ ἔστιν εὐμνημόνευτα ὅσα τάξιν τινὰ ἔχει, ὥσπερ τὰ μαθήματα· τὰ δὲ φαύλως καὶ χαλεπῶς. Καὶ τούτῳ διαφέρει τὸ ἀναμιμνήσκεσθαι τοῦ πάλιν μανθάνειν, ὅτι δυνήσεταί πως δι’ αὑτοῦ κινηθῆναι ἐπὶ τὸ μετὰ τὴν ἀρχήν. Ὅταν δὲ μή, ἀλλὰ δι’ ἄλλου, οὐκέτι μέμνηται. Πολλάκις δ’ ἤδη μὲν ἀδυνατεῖ ἀναμνησθῆναι, ζητεῖν δὲ δύναται καὶ εὑρίσκει. Τοῦτο δὲ γίνεται κινοῦντι πολλά, ἕως ἂν τοιαύτην κινήσῃ κίνησιν ᾗ ἀκολουθήσει τὸ πρᾶγμα. Τὸ γὰρ μεμνῆσθαί ἐστι τὸ ἐνεῖναι δυνάμει τὴν κινοῦσαν· τοῦτο δέ, ὥστ’ ἐξ αὐτοῦ καὶ ὧν ἔχει κινήσεων κινηθῆναι, ὥσπερ εἴρηται. Δεῖ δὲ λαβέσθαι ἀρχῆς. Διὸ ἀπὸ τόπων δοκοῦσιν ἀναμιμνήσκεσθαι ἐνίοτε. Τὸ δ’ αἴτιον ὅτι ταχὺ ἀπ’ ἄλλου ἐπ’ ἄλλο ἔρχονται, οἷον ἀπὸ γάλακτος ἐπὶ λευκόν, ἀπὸ λευκοῦ δ’ ἐπ’ ἀέρα, καὶ ἀπὸ τούτου

s283Genel olarak her şeyin ortası da bir başlangıç gibi görünüyor: çünkü insan daha önce hatırlamamışsa, ortaya geldiğinde hatırlayacaktır, yoksa başka bir yerden de hatırlamayacaktır. Mesela biri Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ dizisini düşünsün: Θ'de hatırlamıyorsa, Ε'de hatırlayacaktır; çünkü oradan iki yöne, hem Δ'ye hem Ζ'ye hareket edilebilir. Bunlardan birini aramıyorsa, Η'yi ya da Ζ'yi arıyorsa Γ'ye gelince hatırlayacaktır; yoksa Α'ya gelince; hep böyle devam eder. Aynı başlangıçtan bazen hatırlayıp bazen hatırlamamanın sebebi, aynı başlangıçtan birden çok yöne hareket edilebilmesidir; mesela Γ'den Ζ'ye ya da Δ'ye. Hareket eski bir yoldan gitmiyorsa daha alışılmış olana yönelir; çünkü alışkanlık artık tabiat gibidir. Bu yüzden sık sık düşündüğümüz şeyleri çabuk anımsarız: tabiatta nasıl bu şunun ardından geliyorsa, fiil hâlinde de öyledir; sık tekrar da tabiat meydana getirir. Tabiattaki şeylerde de tabiata aykırı ve talih eseri olan şeyler meydana geldiğine göre, tabiatın aynı ölçüde bulunmadığı alışkanlık eseri şeylerde bu daha da çok olur; dolayısıyla insan bazen oraya da başka bir yere de hareket eder, hele bir şey onu bir yolla oradan başka yöne çektiğinde. Bu yüzden bir adı hatırlamamız gerektiğinde ona benzer bir adı buluruz, ama asıl adı ıskalarız. Anımsama böyle gerçekleşir.

En önemlisi, zamanı tanımak gerekir, ister ölçüyle ister belirsiz olarak.

s283

ἐφ’ ὑγρόν, ἀφ’ οὗ ἐμνήσθη μετοπώρου, ταύτην ἐπιζητῶν τὴν ὥραν. Ἔοικε δὴ καθόλου ἀρχὴ καὶ τὸ μέσον πάντων· εἰ γὰρ μὴ πρότερον, ὅταν ἐπὶ τοῦτο ἔλθῃ, μνησθήσεται, ἢ οὐκέτ’ οὐδὲ ἄλλοθεν, οἷον εἴ τις νοήσειεν ἐφ’ ὧν Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ· εἰ γὰρ μὴ ἐπὶ τοῦ Ε μέμνηται, ἐπὶ τοῦ Ε Θ ἐμνήσθη· ἐντεῦθεν γὰρ ἐπ’ ἄμφω κινηθῆναι ἐνδέχεται, καὶ ἐπὶ τὸ Δ καὶ ἐπὶ τὸ Ε. Εἰ δὲ μὴ τούτων τι ἐπιζητεῖ, ἐπὶ τὸ Γ ἐλθὼν μνησθήσεται, εἰ τὸ Η ἢ τὸ Ζ ἐπιζητεῖ. Εἰ δὲ μή, ἐπὶ τὸ Α· καὶ οὕτως ἀεί. Τοῦ δ’ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἐνίοτε μὲν μνησθῆναι ἐνίοτε δὲ μή, αἴτιον ὅτι ἐπὶ πλείω ἐνδέχεται κινηθῆναι ἀπὸ τῆς αὐτῆς ἀρχῆς, οἷον ἀπὸ τοῦ Γ ἐπὶ τὸ Ζ ἢ τὸ Δ. Ἐὰν οὖν μὴ διὰ παλαιοῦ κινῆται, ἐπὶ τὸ συνηθέστερον κινεῖται· ὥσπερ γὰρ φύσις ἤδη τὸ ἔθος. Διὸ ἃ πολλάκις ἐννοοῦμεν, ταχὺ ἀναμιμνησκόμεθα· ὥσπερ γὰρ φύσει τόδε μετὰ τόδε ἐστίν, οὕτω καὶ ἐνεργείᾳ· τὸ δὲ πολλάκις φύσιν ποιεῖ. Ἐπεὶ δ’ ὥσπερ ἐν τοῖς φύσει γίνεται, καὶ παρὰ φύσιν καὶ ἀπὸ τύχης, ἔτι μᾶλλον ἐν τοῖς δι’ ἔθος, οἷς ἡ φύσις γε μὴ ὁμοίως ὑπάρχει· ὥστε κινηθῆναι ἐνίοτε κἀκεῖ καὶ ἄλλως, ἄλλως τε καὶ ὅταν ἀφέλκῃ ἐκεῖθεν αὐτόσε πῃ. Διὰ τοῦτο καὶ ὅταν δέῃ ὄνομα μνημονεῦσαι, παρόμοιον μέν, εἰς δ’ ἐκεῖνο σολοικίζομεν. Τὸ μὲν οὖν ἀναμιμνήσκεσθαι τοῦτον συμβαίνει τὸν τρόπον. Τὸ δὲ μέγιστον, γνωρίζειν δεῖ τὸν χρόνον, ἢ

s284İnsanda daha uzun ve daha kısa zamanı ayırt ettiği bir şey olsun. Bunun büyüklüklerde olduğu gibi olması makuldür: insan büyük ve uzak şeyleri, bazılarının görme için söylediği gibi düşünceyi oraya uzatarak düşünmez (çünkü onlar var olmasalar da aynı şekilde düşünebilir), orantılı bir hareketle düşünür; çünkü düşüncenin içinde benzer şekiller ve hareketler bulunur. Peki daha büyük şeyleri düşündüğünde, onları düşünmesi daha küçükleri düşünmesinden neyle ayrılacak? Çünkü içerideki her şey daha küçüktür, dışarıdakilerle orantılı olsa da. Belki de eidoslara orantılı olarak insanın içinde başka bir şey bulunabildiği gibi, uzaklıklara orantılı olarak da bulunabilir. Mesela ΑΒ ve ΒΕ hareketini yaşıyorsa, ΑΔ'yi meydana getirir; çünkü ΑΓ ile ΓΔ orantılıdır. O hâlde neden ΓΔ'yi değil de ΖΗ'yi meydana getirsin? Yoksa ΑΓ ΑΒ'ye nasıl oranlıysa, Θ de Μ'ye öyle mi oranlıdır? Bunların hareketini aynı anda yaşar. ΖΗ'yi düşünmek isterse, ΒΕ'yi yine aynı şekilde düşünür, ama ΘΙ yerine ΚΛ'yi düşünür; çünkü bunlar ΖΑ'nın ΒΑ'ya oranındadır. Şeyin hareketi ile zamanın hareketi aynı anda meydana geldiğinde, insan belleğini kullanıyordur. Bunu yapmadan yaptığını sanırsa, hatırladığını sanır; çünkü birinin yanılıp hatırlamadığı hâlde hatırladığını sanmasına hiçbir engel yoktur. Ama belleğini kullanırken bunu sanmaması ve hatırladığını fark etmemesi mümkün değildir; çünkü hatırlamak tam da buydu. Ama şeyin hareketi zamanın hareketinden ayrı, ya da zamanın hareketi şeyinkinden ayrı meydana gelirse, insan hatırlamıyordur. Zamanın hareketi iki türlüdür: bazen insan bir şeyi zamanın ölçüsüyle hatırlamaz, yani onu mesela tam iki gün önce yaptığını bilmez, bazen de ölçüsüyle hatırlar; ama ölçüsüz de olsa hatırlar.

s284

μέτρῳ ἢ ἀορίστως. Ἔστω δέ τι ᾧ κρίνει τὸν πλείω καὶ ἐλάττω· εὔλογον δ’ ὥσπερ τὰ μεγέθη· νοεῖ γὰρ τὰ μεγάλα καὶ πόρρω οὐ τῷ ἀποτείνειν ἐκεῖ τὴν διάνοιαν, ὥσπερ τὴν ὄψιν φασί τινες (καὶ γὰρ μὴ ὄντων ὁμοίως νοήσει), ἀλλὰ τῇ ἀνάλογον κινήσει· ἔστι γὰρ ἐν αὐτῇ τὰ ὅμοια σχήματα καὶ κινήσεις. Τίνι οὖν διοίσει, ὅταν τὰ μείζω νοῇ; Ἢ ὅτι ἐκεῖνα νοεῖ, ἢ τὰ ἐλάττω; Πάντα γὰρ τὰ ἐντὸς ἐλάττω, ὥσπερ ἀνάλογον καὶ τὰ ἐκτός. Ἔστι δ’ ἴσως ὥσπερ καὶ τοῖς εἴδεσιν ἀνάλογον λαβεῖν ἄλλο ἐν αὐτῷ, οὕτω καὶ τοῖς ἀποστήμασιν. Ὥσπερ οὖν εἰ τὴν Α Β Β Ε κινεῖται, ποιεῖ τὴν Α Δ· ἀνάλογον γὰρ ἡ Α Γ καὶ ἡ Γ Δ. Τί οὖν μᾶλλον τὴν Γ Δ ἢ τὴν Ζ Η ποιεῖ; Ἢ ὡς ἡ Α Γ πρὸς τὴν Α Β ἔχει, οὕτως ἡ τὸ Θ πρὸς τὴν Μ ἔχει. Ταύτας οὖν ἅμα κινεῖται. Ἂν δὲ τὴν Ζ Η βούληται νοῆσαι, τὴν μὲν Β Ε ὁμοίως νοεῖ, ἀντὶ δὲ τῶν Θ Ι τὰς Κ Λ νοεῖ· αὗται γὰρ ἔχουσιν ὡς Ζ Α πρὸς Β Α. Ὅταν οὖν ἅμα ἥ τε τοῦ πράγματος γίνηται κίνησις καὶ ἡ τοῦ χρόνου, τότε τῇ μνήμῃ ἐνεργεῖ. Ἂν δ’ οἴηται μὴ ποιῶν, οἴεται μνημονεύειν· οὐθὲν γὰρ κωλύει διαψευσθῆναί τινα καὶ δοκεῖν μνημονεύειν μὴ μνημονεύοντα. Ἐνεργοῦντα δὲ τῇ μνήμῃ μὴ οἴεσθαι ἀλλὰ λανθάνειν μεμνημένον οὐκ ἔστιν· τοῦτο γὰρ ἦν αὐτὸ τὸ μεμνῆσθαι. Ἀλλ’ ἐὰν ἡ τοῦ πράγματος γένηται χωρὶς τῆς τοῦ χρόνου ἢ αὕτη ἐκείνης, οὐ μέμνηται. Ἡ δὲ τοῦ χρόνου διττή ἐστιν· ὁτὲ μὲν

s285İnsanlar, ne zaman olduğunun kemiyetini ölçüyle bilmediklerinde, hatırladıklarını ama ne zaman olduğunu bilmediklerini söylerler. İyi hatırlayanlarla iyi anımsayanların aynı kişiler olmadığı daha önce söylendi. Anımsama hatırlamaktan yalnız zaman bakımından ayrılmaz; öteki hayvanların birçoğu da hatırlamaktan pay alır, ama bildiğimiz hayvanlardan insan dışında hemen hemen hiçbiri anımsamaktan pay almaz. Sebebi, anımsamanın bir tür kıyas olmasıdır: anımsayan, daha önce bir şey gördüğü, işittiği ya da buna benzer bir şey yaşadığı sonucunu çıkarır; anımsama bir tür araştırmadır. Bu da tabiatça yalnız düşünüp taşınma yetisine sahip olanlarda bulunur; çünkü düşünüp taşınmak da bir tür kıyastır. Bu hâlin bedensel bir şey olduğunun ve anımsamanın böyle bir yerde imge araması olduğunun işareti şudur: bazı kimseler anımsayamadıklarında, zihinlerini bundan iyice çekip artık anımsamaya çalışmadıkları hâlde bile rahatsız olmaya devam eder; en çok da melankolikler, çünkü onları en çok imgeler harekete geçirir. Anımsamanın insanın elinde olmamasının sebebi şudur: bir şey fırlatanların onu durdurması artık ellerinde olmadığı gibi, anımsamaya çalışan ve aranan şeyin peşine düşen de, hâlin içinde bulunduğu bedensel bir şeyi harekete geçirir. En çok rahatsız olanlar, his bölgesinin çevresinde nem bulunanlardır; çünkü bu nem bir kez harekete geçince, aranan şey bulunup hareket doğru yolunu tutuncaya kadar kolay kolay durmaz.

s285

γὰρ μέτρῳ οὐ μέμνηται αὐτό, οἷον ὅτι τρίτην ἡμέραν ὁδήποτε ἐποίησεν, ὁτὲ δὲ καὶ μέτρῳ· ἀλλὰ μέμνηται καὶ ἐὰν μὴ μέτρῳ. Εἰώθασι δὲ λέγειν ὅτι μέμνηνται μέν, πότε μέντοι οὐκ ἴσασιν, ὅταν τοῦ πότε μὴ γνωρίζωσι τὸ ποσὸν μέτρῳ. Ὅτι μὲν οὖν οὐχ οἱ αὐτοὶ μνημονικοὶ καὶ ἀναμνηστικοί, ἐν τοῖς πρότερον εἴρηται. Διαφέρει δὲ τοῦ μνημονεύειν τὸ ἀναμιμνήσκεσθαι οὐ μόνον κατὰ τὸν χρόνον, ἀλλ’ ὅτι τοῦ μὲν μνημονεύειν καὶ τῶν ἄλλων ζῴων μετέχει πολλά, τοῦ δ’ ἀναμιμνήσκεσθαι οὐδὲν ὡς εἰπεῖν τῶν γνωριζομένων ζῴων, πλὴν ἄνθρωπος. Αἴτιον δ’ ὅτι τὸ ἀναμιμνήσκεσθαί ἐστιν οἷον συλλογισμός τις· ὅτι γὰρ πρότερον εἶδεν ἢ ἤκουσεν ἤ τι τοιοῦτον ἔπαθε, συλλογίζεται ὁ ἀναμιμνησκόμενος, καὶ ἔστιν οἷον ζήτησίς τις. Τοῦτο δ’ οἷς καὶ τὸ βουλευτικὸν ὑπάρχει, φύσει μόνοις συμβέβηκεν· καὶ γὰρ τὸ βουλεύεσθαι συλλογισμός τίς ἐστιν. Ὅτι δὲ σωματικόν τι τὸ πάθος καὶ ἡ ἀνάμνησις ζήτησις ἐν τοιούτῳ φαντάσματος, σημεῖον τὸ παρενοχλεῖν ἐνίους, ἐπειδὰν μὴ δύνωνται ἀναμνησθῆναι, καὶ πάνυ ἐπέχοντας τὴν διάνοιαν, καὶ οὐκέτ’ ἐπιχειροῦντας ἀναμιμνήσκεσθαι οὐδὲν ἧττον, καὶ μάλιστα τοὺς μελαγχολικούς· τούτους γὰρ φαντάσματα κινεῖ μάλιστα. Αἴτιον δὲ τοῦ μὴ ἐπ’ αὐτοῖς εἶναι τὸ ἀναμιμνήσκεσθαι, ὅτι καθάπερ τοῖς βάλλουσιν οὐκέτι ἐπ’ αὐτοῖς τὸ στῆσαι, οὕτω καὶ ὁ ἀναμιμνησκόμενος καὶ θηρεύων σωματικόν τι κινεῖ, ἐν ᾧ τὸ πάθος. Μάλιστα δ’ ἐνοχλοῦνται οἷς ἂν ὑγρότης τύχῃ ὑπάρχουσα περὶ τὸν αἰσθητικὸν

s286Bu yüzden öfkeler ve korkular da bir şeyi harekete geçirdiklerinde, karşı hareketler yapılsa bile yatışmaz, aynı yöne doğru karşı koyarak sürer. Bu hâl, adlara, ezgilere ve sözlere de benzer: bunlardan biri dilimize iyice dolandığında, durduktan sonra da, istemesek bile yeniden şarkıyı söylemek ya da sözü tekrarlamak aklımıza gelir. Üst kısmı daha büyük olanlar ve cüce yapılılar da, his yetisinin üzerinde çok ağırlık taşıdıkları için, bunların tersi olanlardan daha unutkandır: ne hareketler baştan içlerinde kalabilir, dağılıp gider; ne de anımsarken kolayca doğru yolu tutabilirler. Pek gençler ve çok yaşlılar ise hareket yüzünden unutkandır: yaşlılar hızlı bir gerileme, gençler hızlı bir büyüme içindedir. Ayrıca çocuklar epey bir yaşa kadar cüce yapılıdır. Böylece bellek ve hatırlama hakkında, tabiatlarının ne olduğu ve hayvanların psykhē'nin hangi parçasıyla hatırladığı hakkında; anımsama hakkında da ne olduğu, nasıl ve hangi sebeple meydana geldiği hakkında söylendi.

s286

τόπον· οὐ γὰρ ῥᾳδίως παύεται κινηθεῖσα, ἕως ἂν ἐπέλθῃ τὸ ζητούμενον καὶ εὐθυπορήσῃ ἡ κίνησις. Διὸ καὶ ὀργαὶ καὶ φόβοι, ὅταν τι κινήσωσιν, ἀντικινούντων πάλιν τούτων οὐ καθίστανται, ἀλλ’ ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἀντικινοῦσιν. Καὶ ἔοικε τὸ πάθος τοῖς ὀνόμασι καὶ μέλεσι καὶ λόγοις, ὅταν διὰ στόματος γένηταί τι αὐτῶν σφόδρα· παυσαμένοις γὰρ καὶ οὐ βουλομένοις ἐπέρχεται πάλιν ᾄδειν ἢ λέγειν. Εἰσὶ δὲ καὶ οἱ τὰ ἄνω μείζω ἔχοντες καὶ οἱ νανώδεις ἀμνημονέστεροι τῶν ἐναντίων διὰ τὸ πολὺ βάρος ἔχειν ἐπὶ τῷ αἰσθητικῷ, καὶ μήτ’ ἐξ ἀρχῆς τὰς κινήσεις δύνασθαι ἐμμένειν ἀλλὰ διαλύεσθαι, μήτ’ ἐν τῷ ἀναμιμνήσκεσθαι ῥᾳδίως εὐθυπορεῖν. Οἱ δὲ πάμπαν νέοι καὶ λίαν γέροντες ἀμνήμονες διὰ τὴν κίνησιν· οἱ μὲν γὰρ ἐν φθίσει, οἱ δ’ ἐν αὐξήσει πολλῇ εἰσίν· ἔτι δὲ τά γε παιδία καὶ νανώδη ἐστὶ μέχρι πόρρω τῆς ἡλικίας. Περὶ μὲν οὖν μνήμης καὶ τοῦ μνημονεύειν, τίς ἡ φύσις αὐτῶν καὶ τίνι τῶν τῆς ψυχῆς μνημονεύει τὰ ζῷα, καὶ περὶ τοῦ ἀναμιμνήσκεσθαι, τί ἐστι καὶ πῶς γίνεται καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν, εἴρηται.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…