Kavram
Hypolēpsis (ὑπόληψις)
- Yunanca
- ὑπόληψις (hypolēpsis)
- Latince
- existimatio, opinio, acceptio
- Almanca
- Annahme, Auffassung
- Fransızca
- jugement, croyance, assomption
- İngilizce
- supposition, belief
- Türkçe
- sanı (hypolēpsis)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "bir şeyi öyle saymak, öyle kabul etmek, üstlenmek; cevap vermek". Aristoteles'te bir şeyin öyle olduğunu kabul eden ve hakiki ya da yanlış olabilen zihin hâli. Ruh Üzerine III.3'te phantasia'dan ayrılır: phantasia "istediğimizde elimizdedir", sanı ise elimizde değildir, çünkü ya hakikate isabet etmek ya da yanılmak zorunludur. Phantasia olmaksızın sanı olmaz.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5.–4. yy | Attika nesri | kabul etmek, öyle saymak; söz almak, karşılık vermek | |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | epistēmē, kanı ve phronēsis'i kapsayan cins; phantasia'dan ve noēsis'ten ayrılır | Aristoteles, Ruh Üzerine III.3 |
| MÖ 3. yy → | Stoa | katalēpsis "kavrayış" ve doxa ile birlikte bilgi kuramının terimleri arasında |
Dönüşüm: Gündelik "kabul etme" fiilinden, Aristoteles'te zihin hâllerinin cins adına; sonra Latince opinio ile kanıya daralma.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ὑπόληψις (hypolēpsis); ὑπολαμβάνειν | hypo- + lambanein "altından tutmak, üstlenmek" → "bir şeyi öyle kabul etmek, öyle tutmak". Aristoteles'te epistēmē, kanı (doxa) ve phronēsis'i kapsayan cins (Ruh Üzerine III.3, 427b25). |
| Latince | existimatio, opinio, acceptio | Ortaçağ çevirilerinde çoğu kez opinio ile karışır; bu, doxa ile ayrımı siler. |
| Almanca / Fransızca | Annahme, Auffassung / jugement, croyance | Almanca "Annahme" kabullenme yanını, Fransızca "jugement" yargı yanını korur. |
| İngilizce | supposition, belief |
Türkçe karşılığı
sanı (hypolēpsis). kanı: Platon terminolojisinde doxa için ayrıldı. yargı: Kant sonrası mantık çağrışımı taşır ve krisis/krinein "ayırt etme" ile karışır. kabul: gündelik ve zayıf. zan: edebî ama "kuşku" yanını öne çıkarır, oysa hypolēpsis hakiki bilgiyi (epistēmē) de içerir. Tercih: "sanı", ilk geçişlerde translit (Fizik 227b'den beri).
"Yargı" demek, hypolēpsis'i önermesel bir onaylama edimi olarak okumaktır; "kanı" demek onu doxa'ya indirger ve epistēmē'yi dışarıda bırakır. "Sanı" Türkçede zayıf bir bilme çağrışımı taşısa da, Aristoteles'in cins kavramı olarak kullanıldığında (sanının türleri: epistēmē, kanı, phronēsis) bu zayıflığın yalnızca kanıya ait olduğu bağlamdan anlaşılır.
Atıf ve kaynak notu
Teknik cins kullanımı Aristoteles'indir (Ruh Üzerine III.3, Nikomakhos'a Etik VI.3); Platon'da kelime gündelik anlamda kalır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: kanı, hypolēpsis
Metinlerde işaretlendiği yerler
4 yer · 4 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.