I. Kitap
giriş_2Büyük Etik, I. Kitap
1. Bölüm
Ahlak üzerine konuşmayı seçtiğimize göre, önce huyun neyin bir parçası olduğunu incelemek gerekecek. Kısaca söylersek, huy devlet adamlığından (politikē) başka bir şeyin parçası değil gibi görünüyor. Zira siyasî işlerde belli nitelikte biri, yani iyi biri olmadan hiçbir şey yapılamaz; iyi olmak da aretē'lere (arete) sahip olmaktır. Öyleyse siyasî işlerde iş görebilecek biri olmak isteyenin iyi bir huya sahip olması gerekir.
Ἐπειδὴ προαιρούμεθα λέγειν ὑπὲρ ἠθικῶν, πρῶτον ἂν εἴη
σκεπτέον τίνος ἐστὶ μέρος τὸ ἦθος. ὡς μὲν οὖν συντόμως εἰπεῖν, δόξειεν 〈ἂν〉 οὐκ ἄλλης ἢ τῆς πολιτικῆς εἶναι μέρος. ἔστι γὰρ οὐθὲν ἐν τοῖς πολιτικοῖς δυνατὸν πρᾶξαι ἄνευ τοῦ ποῖόν τινα εἶναι, λέγω δʼ οἷον σπουδαῖον· τὸ δὲ σπουδαῖον εἶναί ἐστι τὸ τὰς ἀρετὰς ἔχειν·
δεῖ ἄρα, εἴ τις μέλλει ἐν τοῖς
πολιτικοῖς πρακτικὸς εἶναι, τὸ ἦθος εἶναι σπουδαῖον·
1181b_2Demek ki huylar üzerine yapılan inceleme, görünüşe göre, devlet adamlığının bir parçası ve başlangıcıdır; bu incelemenin bütününe de bence haklı olarak ahlak değil, siyaset adı verilmelidir.
μέρος ἐστὶν ἄρα, ὡς ἔοικε, καὶ ἀρχὴ ἡ περὶ τὰ ἤθη πραγματεία τῆς πολιτικῆς, τὸ δʼ ὅλον καὶ τὴν ἐπωνυμίαν δικαίως δοκεῖ ἄν μοι ἔχειν ἡ πραγματεία οὐκ ἠθικὴν ἀλλὰ πολιτικήν.
1181b_3— Öyleyse önce aretē üzerine konuşmak gerekiyor: ne olduğu ve nelerden doğduğu. Zira aretē'nin ne olduğunu bilip de nasıl ve nelerden meydana geleceğini anlamamanın belki hiçbir faydası yoktur. Yalnız onun ne olduğunu nasıl bileceğimizi değil, nelerden doğacağını da incelemek gerekir. Çünkü hem bilmek hem de kendimiz öyle olmak isteriz; bunu da, nelerden ve nasıl meydana geleceğini bilmezsek başaramayız.
— δεῖ ἄρα, ὡς ἔοικε, πρῶτον ὑπὲρ ἀρετῆς εἰπεῖν, τί τε
ἐστὶ καὶ ἐκ τίνων γίνεται. οὐθὲν γὰρ ἴσως ὄφελος εἰδέναι μὲν τὴν ἀρετήν, πῶς δὲ ἔσται καὶ ἐκ τίνων μὴ ἐπαΐειν. οὐ γὰρ μόνον ὅπως εἰδήσομεν τί ἐστι σκοπεῖσθαι δεῖ, ἀλλὰ καὶ ἐκ τίνων ἔσται σκέψασθαι. ἅμα γὰρ εἰδῆσαι βουλόμεθα καὶ αὐτοὶ εἶναι τοιοῦτοι· τοῦτο δʼ οὐ δυνησόμεθα, ἐὰν μὴ εἰδῶμεν καὶ ἐκ τίνων καὶ πῶς ἔσται.
1182a5— Aretē'nin ne olduğunu bilmek elbette zorunludur (ne olduğunu bilmeyen, nelerden ve nasıl meydana geleceğini de kolay kolay bilemez; epistēmē'lerde de durum böyledir). Ama daha önce bu konuda söz söylemiş olanlar varsa, onları da gözden kaçırmamalıyız.
— ἀναγκαῖον μὲν οὖν εἰδῆσαι τί ἐστιν ἀρετή (οὐ γὰρ ῥᾴδιον εἰδέναι τὸ ἐκ τίνων ἔσται καὶ πῶς ἔσται, ἀγνοοῦντα τὸ τί ἐστιν, ὥσπερ οὐδʼ ἐπὶ τῶν ἐπιστημῶν)· οὐ δεῖ δὲ λανθάνειν οὐδʼ εἴ τινες πρότερον ὑπὲρ τούτων εἰρήκασιν.
1182a10Aretē üzerine konuşmaya ilk girişen Pythagoras oldu, ama doğru konuşmadı: aretē'leri sayılara indirgeyerek onları kendilerine uygun olmayan bir açıdan inceledi. Zira adalet, bir sayının karesi değildir.
πρῶτος μὲν οὖν ἐνεχείρησεν Πυθαγόρας περὶ ἀρετῆς εἰπεῖν, οὐκ ὀρθῶς δέ· τὰς γὰρ ἀρετὰς εἰς τοὺς ἀριθμοὺς ἀνάγων οὐκ οἰκείαν τῶν ἀρετῶν τὴν θεωρίαν ἐποιεῖτο· οὐ γάρ ἐστιν ἡ δικαιοσύνη ἀριθμὸς ἰσάκις ἴσος.
1182a10_2Ondan sonra gelen Sokrates bu konuda daha iyi ve daha geniş konuştu, ama o da doğru söylemedi. Zira aretē'leri birer epistēmē (episteme) sayıyordu; bu ise imkânsızdır. Çünkü her epistēmē logos'la (logos) birliktedir, logos ise psykhē'nin (psyche) düşünen kısmında meydana gelir. Demek ki onun görüşüne göre bütün aretē'ler psykhē'nin akıl yürüten kısmında meydana gelir. Böylece aretē'leri epistēmē sayınca psykhē'nin logos'suz kısmını ortadan kaldırmış olur; bunu yapınca da hem duyguyu (pathos) hem huyu ortadan kaldırır.
μετὰ τοῦτον Σωκράτης ἐπιγενόμενος βέλτιον καὶ ἐπὶ πλεῖον εἶπεν ὑπὲρ τούτων, οὐκ ὀρθῶς δὲ οὐδʼ οὗτος. τὰς γὰρ ἀρετὰς ἐπιστήμας ἐποίει· τοῦτο δʼ ἐστὶν ἀδύνατον. αἱ γὰρ ἐπιστῆμαι πᾶσαι μετὰ λόγου, λόγος δὲ ἐν τῷ διανοητικῷ τῆς ψυχῆς ἐγγίνεται μορίῳ· γίνονται οὖν αἱ ἀρεταὶ πᾶσαι κατʼ αὐτὸν ἐν τῷ λογιστικῷ τῆς ψυχῆς μορίῳ· συμβαίνει οὖν αὐτῷ ἐπιστήμας ποιοῦντι τὰς ἀρετὰς ἀναιρεῖν τὸ ἄλογον μέρος τῆς ψυχῆς, τοῦτο δὲ ποιῶν ἀναιρεῖ καὶ πάθος καὶ ἦθος.
1182a20Bu yüzden aretē'leri bu bakımdan doğru ele almadı. Ondan sonra Platon psykhē'yi logos'a sahip olan ve logos'suz olan diye doğru bir şekilde ikiye ayırdı ve her birine kendisine uygun aretē'leri verdi. Buraya kadar iyi; ama sonrası artık doğru değil. Zira aretē'yi iyi üzerine yaptığı incelemeye karıştırdı [ve ona bağladı]. Bu doğru değildi, çünkü aretē o incelemenin konusu değildir: varolanlar ve hakikat üzerine konuşan kimsenin aretē'den söz etmemesi gerekirdi, zira bu ikisinin hiçbir ortak yanı yoktur.
διὸ οὐκ ὀρθῶς ἥψατο ταύτῃ τῶν ἀρετῶν. μετὰ ταῦτα δὲ Πλάτων διείλετο τὴν ψυχὴν εἴς τε τὸ λόγον ἔχον καὶ εἰς τὸ ἄλογον ὀρθῶς, καὶ ἀπέδωκεν ἑκάστῳ [τὰς] ἀρετὰς προσηκούσας. μέχρι μὲν οὖν τούτου καλῶς· μετὰ μέντοι τοῦτο οὐκέτι ὀρθῶς. τὴν γὰρ ἀρετὴν κατέμιξεν [καὶ συνέζευξεν] εἰς τὴν πραγματείαν τὴν ὑπὲρ τἀγαθοῦ, οὐ δὴ ὀρθῶς· οὐ γὰρ οἰκεῖον· ὑπὲρ γὰρ τῶν ὄντων καὶ ἀληθείας λέγοντα οὐκ ἔδει ὑπὲρ ἀρετῆς φράζειν· οὐδὲν γὰρ τούτῳ κἀκείνῳ κοινόν.
1182a25— Bunlar konuya bu kadarıyla ve bu şekilde değindiler. Şimdi sıra, bizim bu konuda ne söylememiz gerektiğini incelemeye geldi. Önce şunu görmek gerekir: her epistēmē'nin ve her yetinin bir gayesi vardır ve bu gaye iyidir; zira hiçbir epistēmē ve hiçbir yeti kötü bir şey için var değildir.
— οὗτοι μὲν οὖν ἐπὶ τοσοῦτον ἐφήψαντο καὶ οὕτως· ἐχόμενον δʼ ἂν εἴη μετὰ ταῦτα σκέψασθαι τί δεῖ αὐτοὺς λέγειν ὑπὲρ τούτων. πρῶτον μὲν οὖν ἰδεῖν δεῖ ὅτι πάσης ἐπιστήμης καὶ δυνάμεώς ἐστί τι τέλος, καὶ τοῦτʼ ἀγαθόν· οὐδεμία γὰρ οὔτʼ ἐπιστήμη οὔτε δύναμις ἕνεκεν κακοῦ ἐστιν.
1182a30Madem bütün yetilerin gayesi iyidir, açıktır ki en iyi yetinin gayesi de en iyi şey olacaktır. Devlet adamlığı da en iyi yetidir; öyleyse onun gayesi en yüksek iyi olacaktır. Demek ki iyi üzerine konuşmamız gerekiyor; hem de genel olarak iyi üzerine değil, bizim için iyi olan üzerine. Tanrıların iyisi üzerine değil: o başka bir konudur ve onu incelemek bize düşmez.
εἰ οὖν πασῶν τῶν δυνάμεων ἀγαθὸν τὸ τέλος, δῆλον ὡς καὶ τῆς βελτίστης βέλτιστον ἂν εἴη. ἀλλὰ μήν γε πολιτικὴ βελτίστη δύναμις, ὥστε τὸ τέλος αὐτῆς ἂν εἴη ⟦τὸ βέλτιστον⟧ ἀγαθόν. ὑπὲρ ἀγαθοῦ ἄρα, ὡς ἔοικεν, ἡμῖν λεκτέον, καὶ ὑπὲρ ἀγαθοῦ οὐ τοῦ ἁπλῶς, ἀλλὰ τοῦ ἡμῖν· οὐ γὰρ τοῦ θεῶν ἀγαθοῦ· ἀλλʼ ὑπὲρ μὲν τούτου καὶ ἄλλος λόγος καὶ ἀλλοτρία ἡ σκέψις.
1182a35Öyleyse siyasî iyi üzerine konuşmalıyız. — Ama burada da bir ayrım yapmak gerekiyor: hangi anlamda söylenen iyi? Zira iyi tek anlamlı değildir. İyi denince ya varolan her şeyin en iyisi kastedilir, yani kendi tabiatı gereği tercih edilen şey; ya da öteki şeylerin kendisinden pay alarak iyi oldukları şey, yani iyinin ideası.
ὑπὲρ τοῦ πολιτικοῦ ἄρα ἡμῖν λεκτέον ἀγαθοῦ. — πάλιν δὲ καὶ τοῦτο διελεῖν δεῖ. ὑπὲρ ἀγαθοῦ τοῦ πῶς λεγομένου; οὐ γάρ ἐστιν ἁπλοῦν. λέγεται γὰρ ἀγαθὸν ἢ τὸ ἄριστον ἐν ἑκάστῳ τῶν ὄντων, τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ διὰ τὴν αὑτοῦ φύσιν αἱρετόν· ἢ οὗ τἆλλα μετασχόντα ἀγαθά ἐστιν, τοῦτο δέ ἐστιν ἡ ἰδέα τἀγαθοῦ.
1182a5_2— Peki iyinin ideası üzerine mi konuşmak gerekir, yoksa ondan çok her şeyde bulunan ortak iyi üzerine mi? Bu, ideadan farklı bir şey gibi görünür: idea ayrıdır ve kendi başına vardır; ortak olan ise her şeyde bulunur, dolayısıyla ayrı olanla aynı şey değildir. Zira ayrı olan ve tabiatı gereği kendi başına var olan, hiçbir zaman her şeyin içinde bulunamaz.
— πότερον οὖν ὑπὲρ τῆς ἰδέας τοῦ ἀγαθοῦ δεῖ ⟦λέγειν⟧, ἢ οὔ, ἀλλʼ ὡς τὸ κοινὸν ἐν ἅπασιν ὑπάρχον ἀγαθόν; ἕτερον γὰρ τῆς ἰδέας τοῦτο δόξειεν ἂν εἶναι. ἡ μὲν γὰρ ἰδέα χωριστὸν καὶ αὐτὸ καθʼ αὑτό· τὸ δὲ κοινὸν ἐν ἅπασιν ὑπάρχει· οὐκ ἔστιν δὴ ταὐτὸν τῷ χωριστῷ. οὐ γὰρ ἄν ποτε τὸ χωριστὸν καὶ τὸ πεφυκὸς αὐτὸ καθʼ αὑτὸ εἶναι ἐν πᾶσιν ὑπάρχοι.
1182a15Peki şeylerin içinde bulunan bu iyi üzerine mi konuşmalı? Hayır. Niçin? Çünkü bu ortak iyi, tarifin ya da istikranın ulaştığı türden bir şeydir. Tarif her şeyin ousia'sını, yani ne olduğunu söylemek ister: iyi olduğunu, kötü olduğunu ya da başka ne ise onu. Tarif de küllî olarak şunu söyler: kendisi için tercih edilen şey iyidir. Her şeyde bulunan iyi de tarifin söylediği bu şeye benzer; tarif bir şeyin iyi olduğunu söyler; oysa hiçbir epistēmē ve hiçbir yeti kendi gayesi hakkında 'iyidir' demez, bunu incelemek başka bir yetinin işidir (ne hekim sıhhatin, ne yapı ustası evin iyi olduğunu söyler; biri sıhhat meydana getirdiğini ve onu nasıl meydana getirdiğini, öteki ev yaptığını söyler).
πότερον οὖν ὑπὲρ τούτου δεῖ λέγειν τἀγαθοῦ τοῦ ἐνυπάρχοντος ἢ οὔ; διὰ τί; ὅτι τοῦτό ἐστι μὲν τὸ κοινόν, ὡς ὁ ὁρισμὸς καὶ ἡ ἐπαγωγή· ὁ δὲ ὁρισμὸς βούλεται τὴν ἑκάστου οὐσίαν λέγειν, ἤτοι ὅτι ἀγαθὸν ἢ ὅτι κακὸν ἢ ὅ τι ἂν ἄλλο ᾖ· λέγει δὲ ὁ ὅρος ὅτι τὸ τοιόνδʼ ἀγαθὸν καθόλου, ὃ ἂν ᾖ αὐτὸ διʼ αὑτὸ αἱρετόν· τὸ δὲ ἐν ἅπασιν ἐνυπάρχον ὅμοιον τῷ ὅρῳ ἐστίν·
ὁ δὲ ὅρος λέγει ὅτι ἀγαθόν, ἐπιστήμη δέ γε οὐδὲ δύναμις οὐδεμία λέγει ὑπὲρ τοῦ τέλους τοῦ αὑτῆς ὅτι ἀγαθόν, ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἄλλης δυνάμεώς ἐστι θεωρῆσαι (οὔτε γὰρ ὁ ἰατρὸς οὔτε ὁ οἰκοδόμος λέγει ὅτι ἀγαθὸν ἡ ὑγίεια οὐδὲ ἡ οἰκία, ἀλλʼ ὅτι ὃ μὲν ὑγίειαν ποιεῖ, καὶ ὡς ποιεῖ, ὃ δʼ οἰκίαν)·
1182a25_2Açıktır ki devlet adamlığı da ortak iyi üzerine konuşmamalıdır. O da öteki epistēmē'lerden biridir; bunu ise, gördüğümüz gibi, hiçbir yeti ve hiçbir epistēmē kendi gayesi olarak söylemez. Demek ki tarife göre ortak olan iyi üzerine konuşmak devlet adamlığının işi değildir.
δῆλον τοίνυν ὅτι οὐδὲ τῇ πολιτικῇ ὑπὲρ τοῦ ἀγαθοῦ λεκτέον τοῦ κοινοῦ. μία γάρ ἐστιν καὶ αὐτὴ τῶν λοιπῶν ἐπιστημῶν· τοῦτο δὲ οὐδεμιᾶς ἦν λέγειν οὔτε δυνάμεως οὔτʼ ἐπιστήμης ὡς τέλος· οὐδʼ ἄρα τῆς πολιτικῆς ἐστιν τὸ ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ ἀγαθοῦ λέγειν τοῦ κατὰ τὸν ὁρισμόν.
1182a30_2İstikraya göre ortak olan iyi de onun işi değildir. Niçin? Çünkü iyilerden birinin iyi olduğunu göstermek istediğimizde ya tarifle gösteririz, yani aynı tarifin hem iyiye hem de iyi olduğunu göstermek istediğimiz şeye uyduğunu gösteririz; ya da istikrayla gösteririz. Mesela yüce gönüllülüğün iyi olduğunu göstermek istediğimizde, adaletin de cesaretin de, genel olarak aretē'lerin iyi olduğunu, yüce gönüllülüğün de bir aretē olduğunu, dolayısıyla onun da iyi olduğunu söyleriz.
ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τοῦ κατὰ τὴν ἐπαγωγὴν κοινοῦ. διὰ τί; ὅτι ὅταν βουλώμεθα δεῖξαί [καί] τι τῶν ⟨κατὰ⟩ μέρος ἀγαθῶν, ἢ τῷ ὁρισμῷ δείκνυμεν ὅτι ὁ αὐτὸς λόγος ἐφαρμόττει ἐπί τε τἀγαθὸν καὶ ἐπὶ τοῦτο ὃ ἂν βουλώμεθα δεῖξαι ὅτι ἀγαθόν, ἢ τῇ ἐπαγωγῇ, οἷον ὅταν θέλωμεν δεῖξαι ὅτι ἡ μεγαλοψυχία ἐστὶν ἀγαθόν, φαμὲν ὅτι ἡ δικαιοσύνη ἀγαθὸν καὶ ἡ ἀνδρεία καὶ ἁπλῶς αἱ ἀρεταί, ἡ δὲ μεγαλοψυχία ἀρετή, ὥστε καὶ ἡ μεγαλοψυχία ἀγαθόν.
1182a35_2Öyleyse devlet adamlığı istikraya göre ortak olan iyi üzerine de konuşmamalıdır, çünkü tarife göre ortak olan iyide ortaya çıkan imkânsızlıkların aynısı bunda da ortaya çıkar: burada da 'iyidir' demiş olacaktır. — Açıktır ki en yüksek iyi üzerine, hem de bizim için en yüksek olan iyi üzerine konuşmak gerekir.
οὐδὲ δὴ ὑπὲρ τοῦ κατὰ τὴν ἐπαγωγὴν κοινοῦ ἀγαθοῦ λεκτέον τῇ πολιτικῇ, ὅτι τὰ αὐτὰ ἀδύνατα συμβήσεται τούτῳ καὶ τῷ κατὰ τὸν ὅρον κοινῷ ἀγαθῷ. ὅτι γὰρ ἀγαθόν, καὶ ἐνταῦθʼ ἐρεῖ. — δῆλον τοίνυν ὅτι ὑπὲρ τοῦ ἀρίστου ἀγαθοῦ λεκτέον ἐστὶν καὶ ἀρίστου τοῦ ἡμῖν ἀρίστου.
1182a5_3Genel olarak da şu görülebilir: her iyiyi incelemek tek bir epistēmē'nin ya da tek bir yetinin işi değildir. Niçin? Çünkü iyi bütün kategorilerde bulunur: ne olduğunda, keyfiyette, kemiyette, zamanda, nispette, kısacası hepsinde.
τὸ δʼ ὅλον ἴδοι ἄν τις ὅτι οὐκ ἔστιν μιᾶς οὔτʼ ἐπιστήμης οὔτε δυνάμεως τὸ ὑπὲρ παντὸς ἀγαθοῦ σκοπεῖν. διὰ τί; ὅτι τἀγαθὸν ἐν πάσαις ταῖς κατηγορίαις ἐστίν· καὶ γὰρ ἐν τῷ τί καὶ ἐν τῷ ποιῷ καὶ ἐν τῷ ποσῷ καὶ πότε καὶ πρός τι [καὶ τινὶ] καὶ ἁπλῶς ἐν ἁπάσαις.
1182a10_3Ama zaman bakımından iyiyi hekimlikte hekim, dümencilikte dümenci, her alanda da o alanın ehli bilir: ne zaman neşter vurulacağını hekim, ne zaman denize açılınacağını dümenci bilir. Her alandaki doğru zamanı herkes kendi alanında bilir; hekim dümencilikteki doğru zamanı, dümenci de hekimliktekini bilmez. Demek ki ortak iyi üzerine bu yoldan da konuşmamalı: zira zaman hepsinde ortaktır.
ἀλλὰ μὴν τὸ πότε ἀγαθὸν ἐν μὲν ἰατρικῇ ὁ ἰατρὸς οἶδεν, ἐν δὲ κυβερνητικῇ ὁ κυβερνήτης, ἐν ἑκάστῃ δʼ ἕκαστος. πότε μὲν γὰρ δεῖ τεμεῖν ὁ ἰατρὸς οἶδεν, πότε δὲ δεῖ πλεῖν ὁ κυβερνήτης. ἐν ἑκάστῃ δὲ τὸ πότε ἀγαθὸν ἕκαστος τὸ καθʼ ἑαυτὸν εἰδήσει· οὔτε γὰρ ὁ ἰατρὸς τὸ ἐν τῇ κυβερνητικῇ ἀγαθὸν πότε εἰδήσει, οὔτε ὁ κυβερνήτης τὸ ἐν ἰατρικῇ. οὐκ ἄρα οὐδʼ οὕτως ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ ἀγαθοῦ λεκτέον· τὸ γὰρ πότε ἐν πάσαις κοινόν.
1182a15_2Nispet bakımından iyi ve öteki kategorilere göre iyi de aynı şekilde hepsinde ortaktır; ama her birindeki iyiyi söylemek tek bir yetinin ya da epistēmē'nin işi değildir, ortak iyi üzerine konuşmak da devlet adamlığının işi değildir. Öyleyse iyi üzerine konuşacağız: en yüksek iyi, bizim için en yüksek iyi üzerine.
ὁμοίως δὲ καὶ τὸ πρός τι ἀγαθὸν καὶ τὸ κατὰ τὰς ἄλλας κατηγορίας κοινὸν μὲν ἁπάσαις, οὐδεμιᾶς δʼ ἐστὶν οὔτε δυνάμεως οὔτʼ ἐπιστήμης εἰπεῖν ὑπὲρ τοῦ ἐν ἑκάστῃ πότε ἀγαθοῦ, οὐδʼ αὖ τῆς πολιτικῆς ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ ἀγαθοῦ λέγειν. ὑπὲρ τοῦ ἀγαθοῦ ἄρα, καὶ ὑπὲρ τοῦ ἀρίστου, καὶ ὑπὲρ τοῦ ἡμῖν ἀρίστου.
1182a20_3— Belki de bir şeyi göstermek isteyen, açık olmayan örnekler kullanmamalı; açık olmayanlar için açık örnekleri, düşünülür şeyler için duyulur şeyleri kullanmalıdır, çünkü bunlar daha açıktır. Öyleyse iyi üzerine konuşmaya girişen, idea üzerine konuşmamalıdır.
— ἴσως δὲ οὐδὲ δεῖ βουλόμενόν τι δεικνύναι τοῖς μὴ φανεροῖς παραδείγμασι χρῆσθαι, ἀλλʼ ὑπὲρ τῶν ἀφανῶν τοῖς φανεροῖς, καὶ ὑπὲρ τῶν νοητῶν τοῖς αἰσθητοῖς· [καὶ] ταῦτα γὰρ φανερώτερα. ὅταν οὖν ὑπὲρ τἀγαθοῦ τις ἐγχειρῇ λέγειν, οὐ λεκτέον ἐστὶν ὑπὲρ τῆς ἰδέας.
1182a25_3Oysa iyi üzerine konuşurken idea üzerine konuşmak gerektiğini düşünürler. En çok iyi olan üzerine konuşmak gerektiğini söylerler; her şeyin 'kendisi' ise, yani ideası, en çok o şeydir; dolayısıyla, onların düşüncesine göre, en çok iyi olan idea olacaktır.
καίτοι οἴονταί γε δεῖν, ὅταν ὑπὲρ τοῦ ἀγαθοῦ λέγωσιν, ὑπὲρ τῆς ἰδέας λέγειν· ὑπὲρ γὰρ τοῦ μάλιστα ἀγαθοῦ φασι δεῖν λέγειν, αὐτὸ δὲ ἕκαστον μάλιστʼ ἐστὶν [τὸ] τοιοῦτον, ὥστε μάλιστʼ ἂν ἀγαθὸν ἡ ἰδέα, ὡς οἴονται.
1182a30_3Böyle bir söz belki doğrudur; ama şimdi üzerinde konuştuğumuz devlet adamlığı, epistēmē de desek yeti de desek, bu iyiyi değil, bizim için iyi olanı inceler [zira hiçbir epistēmē ve hiçbir yeti kendi gayesinin iyi olduğunu söylemez; devlet adamlığı da söylemez]. Bu yüzden ideaya göre iyi üzerine söz etmez.
ὁ δὴ τοιοῦτος λόγος ἀληθὴς μέν ἐστιν ἴσως· ἀλλʼ ἡ πολιτικὴ ἐπιστήμη ἢ δύναμις, ὑπὲρ ἧς νῦν ἐστιν ὁ λόγος, οὐχ ὑπὲρ τούτου σκοπεῖ τἀγαθοῦ, ἀλλὰ τοῦ ἡμῖν ἀγαθοῦ [οὐδεμία γὰρ οὔτʼ ἐπιστήμη οὔτε δύναμις ὑπὲρ τοῦ τέλους λέγει ὅτι ἀγαθόν, ὥστε οὐδʼ ἡ πολιτική]. διὸ οὐχ ὑπὲρ τοῦ κατὰ τὴν ἰδέαν ἀγαθοῦ τὸν λόγον ποιεῖται.
1182a35_3Ama belki bu iyiyi ilke olarak kullanacak, ondan yola çıkarak tek tek iyiler hakkında konuşacaktır, denebilir. Bu da doğru olmaz, çünkü ilkeleri konuya uygun seçmek gerekir. Üçgenin açılarının iki dik açıya eşit olduğunu göstermek isteyen biri, psykhē'nin ölümsüz olduğunu ilke olarak alsa saçma olur.
ἀλλʼ ἴσως [φησὶ] τούτῳ τἀγαθῷ ἀρχῇ χρησάμενος ὑπὲρ τῶν καθʼ ἕκαστα, ἐκ τούτου προβάς, ἐρεῖ. οὐδʼ οὕτως ὀρθῶς. δεῖ γὰρ τὰς ἀρχὰς οἰκείας λαμβάνειν. ἄτοπον γάρ, εἴ τις βουλόμενος τὸ τρίγωνον ὡς δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχον δεῖξαι, λάβοι ἀρχὴν ὅτι ἡ ψυχὴ ἀθάνατος.
1182a35_4Çünkü bu, konuya uygun bir ilke değildir; ilke konuya uygun ve onunla bağlantılı olmalıdır. Nitekim psykhē'nin ölümsüz olduğuna başvurmadan da üçgenin açılarının iki dik açıya eşit olduğu gösterilebilir.
οὐ γὰρ οἰκεία, δεῖ δὲ τὴν ἀρχὴν οἰκείαν εἶναι καὶ συνημμένην· νῦν δὲ καὶ ἄνευ τοῦ τὴν ψυχὴν εἶναι ἀθάνατον δείξει τὰς δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχον τὸ τρίγωνον.
1182a5_4İyilerde de aynı şekilde, öteki iyiler ideaya göre iyiye başvurmadan incelenebilir, çünkü bu iyi onlar için uygun bir ilke değildir. — Sokrates de aretē'leri epistēmē sayarken doğru yapmıyordu. Hiçbir şeyin boşuna olmaması gerektiğini düşünürdü; ama aretē'lerin epistēmē olmasından aretē'lerin boşuna olduğu sonucu çıkıyordu. Niçin? Çünkü epistēmē'lerde bir epistēmē'nin ne olduğunu bilmekle o epistēmē'ye sahip olmak bir aradadır: hekimliğin ne olduğunu bilen hemen hekim olur, öteki epistēmē'lerde de böyledir. Aretē'lerde ise böyle olmaz: adaletin ne olduğunu bilen hemen adil olmaz; öteki aretē'lerde de durum aynıdır. Böylece aretē'lerin hem boşuna olduğu hem de epistēmē olmadığı sonucu çıkar.
ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἀγαθῶν ἔστι θεάσασθαι τἆλλα ἄνευ τοῦ κατὰ τὴν ἰδέαν ἀγαθοῦ, διὰ τὸ οὐκ οἰκείαν ἀρχὴν εἶναι τούτου τἀγαθόν. — οὐκ ὀρθῶς δὲ οὐδʼ ὁ ⟦Σωκράτης ἐπιστήμας⟧ ἐποίει τὰς ἀρετάς. ἐκεῖνος γὰρ οὐθὲν ᾤετο δεῖν μάτην εἶναι, ἐκ δὲ τοῦ τὰς ἀρετὰς ἐπιστήμας εἶναι συνέβαινεν αὐτῷ τὰς ἀρετὰς μάτην εἶναι. διὰ τί; ὅτι ἐπὶ τῶν ἐπιστημῶν συμβαίνει ἅμα εἰδέναι τὴν ἐπιστήμην τί ἐστι καὶ εἶναι ἐπιστήμονα (εἰ γὰρ ἰατρικήν τις οἶδεν ὅ τι ἐστίν, καὶ ἰατρὸς οὗτος εὐθέως ἐστίν, ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν)· ἀλλʼ οὐκ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν τοῦτο συμβαίνει· οὐ γὰρ εἴ τις οἶδεν τὴν δικαιοσύνην τί ἐστιν, εὐθέως δίκαιός ἐστιν, ὡσαύτως δὲ κἀπὶ τῶν ἄλλων. συμβαίνει οὖν καὶ μάτην τὰς ἀρετὰς εἶναι καὶ μὴ εἶναι ἐπιστήμας.
1182a15_32. Bölüm
Bunlar belirlendiğine göre, iyinin kaç anlamda söylendiğini görmeye çalışalım. İyilerin bir kısmı kıymetli, bir kısmı övgüye değer, bir kısmı da güçtür. Kıymetli derken şunları kastediyorum: ilâhî olan, daha üstün olan (mesela psykhē, nous), daha eski olan, ilke ve bunlar gibi şeyler. Kıymetli, kendisine şeref gösterilen şeydir; bütün bunlara da şeref eşlik eder. Aretē de, biri onun sayesinde iyi bir insan olduğunda kıymetlidir; zira o kimse artık aretē'nin biçimine ulaşmıştır.
ἐπεὶ δʼ ὑπὲρ τούτων διώρισται, πειραθῶμεν ποσαχῶς λέγεται ⟦τἀγαθόν⟧. ἔστι γὰρ τῶν ἀγαθῶν τὰ μὲν τίμια, τὰ δʼ ἐπαινετά, τὰ δὲ δυνάμεις. τὸ δὲ τίμιον λέγω τὸ τοιοῦτον, τὸ θεῖον, τὸ βέλτιον, οἷον ψυχή, νοῦς, τὸ ἀρχαιότερον, ἡ ἀρχή, τὰ τοιαῦτα· τίμια γὰρ ἐφʼ οἷς ἡ τιμή, τοῖς δὲ τοιούτοις πᾶσιν τιμὴ ἀκολουθεῖ. οὐκοῦν καὶ ἡ ἀρετὴ τίμιον, ὅταν γε δὴ ἀπʼ αὐτῆς σπουδαῖός τις γένηται· ἤδη γὰρ οὗτος εἰς τὸ τῆς ἀρετῆς σχῆμα ἥκει.
1182a25_4Övgüye değer olanlar, mesela aretē'lerdir, çünkü övgü onlara uygun eylemlerden doğar. Güç olanlar ise makam, zenginlik, kuvvet, güzellik gibi şeylerdir: bunları iyi insan iyi, kötü insan kötü kullanabilir;
τὰ δʼ ἐπαινετά, οἷον αἱ ἀρεταί· ἀπὸ γὰρ τῶν κατʼ αὐτὰς πράξεων ὁ ἔπαινος γίνεται. τὰ δὲ δυνάμεις, οἷον ἀρχὴ πλοῦτος ἰσχὺς κάλλος· τούτοις γὰρ καὶ ὁ σπουδαῖος εὖ ἂν δύναιτο χρήσασθαι καὶ ὁ φαῦλος κακῶς·
1182a25_5Bu yüzden bu tür iyilere güç denir. İyidirler, çünkü her birinin değeri iyi insanın onu kullanışıyla ölçülür, kötününkiyle değil. Ama bu iyilerin meydana gelmesinin sebebi de talihtir: zenginlik de makam da, genel olarak güç sırasına giren her şey talihten gelir.
διὸ δυνάμεις τὰ τοιαῦτα καλοῦνται ἀγαθά. ἀγαθὰ μὲν δὴ εἰσίν (δοκιμάζεται γὰρ τῇ τοῦ σπουδαίου αὐτῶν ἕκαστον χρήσει, οὐ τῇ τοῦ φαύλου)· τοῖς δʼ αὐτοῖς τούτοις συμβέβηκεν ἀγαθοῖς καὶ τὴν τύχην τῆς γενέσεως αὐτῶν αἰτίαν εἶναι. ἀπὸ τύχης γὰρ καὶ πλοῦτος γίνεται καὶ ἀρχὴ καὶ ὅλως ὅσα εἰς δυνάμεως τάξιν ἥκει.
1182a35_5Dördüncü ve son tür iyi de iyiyi koruyan ve meydana getiren şeydir; mesela sıhhat için idman ve bunun gibi şeyler.
λοιπὸν δὲ καὶ τέταρτον τῶν ἀγαθῶν τὸ σωστικὸν καὶ ποιητικὸν ἀγαθοῦ, οἷον γυμνάσια ὑγιείας καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον.
1182a35_6Ama iyilerin bir başka bölünüşü daha vardır: iyilerin bir kısmı her yerde ve her bakımdan tercih edilir, bir kısmı edilmez. Mesela adalet ve öteki aretē'ler her yerde ve her bakımdan tercih edilir; kuvvet, zenginlik, güç ve benzerleri ise ne her yerde ne de her bakımdan. Bir bölünüş daha var: iyilerin bir kısmı gayedir, bir kısmı gaye değildir. Mesela sıhhat gayedir, sıhhat için yapılanlar ise gaye değildir. Böyle olan şeylerde gaye daima daha iyidir: sıhhat, sıhhati sağlayan şeylerden daha iyidir; genel olarak da, başka şeylerin kendisi uğruna var olduğu şey daima daha iyidir. — Gayelerin kendi aralarında da tam olan daima eksik olandan daha iyidir.
ἀλλʼ ἔτι καὶ ἄλλην ἔχει τἀγαθὰ διαίρεσιν· οἷον ἔστι τῶν ἀγαθῶν τὰ μὲν πάντῃ καὶ πάντως αἱρετά, τὰ δʼ οὔ. οἷον ἡ μὲν δικαιοσύνη καὶ αἱ ἄλλαι ἀρεταὶ καὶ πάντῃ καὶ πάντως αἱρεταί, ἰσχὺς δὲ καὶ πλοῦτος καὶ δύναμις καὶ τὰ τοιαῦτα οὔτε πάντῃ οὔτε πάντως. ἔτι καὶ ἄλλως·
τῶν γὰρ ἀγαθῶν τὰ μέν ἐστιν τέλη τὰ δʼ οὐ τέλη, οἷον ἡ μὲν ὑγίεια τέλος, τὰ δὲ τῆς ὑγιείας ἕνεκεν οὐ τέλη. καὶ ὅσα οὕτως ἔχει, τούτων ἀεὶ τὸ τέλος βέλτιον, οἷον ἡ ὑγίεια βέλτιον ἢ τὰ ὑγιεινά, καὶ ἁπλῶς ἀεὶ καθόλου τοῦτο βέλτιον οὗ ἕνεκεν καὶ τὰ ἄλλα. — πάλιν αὐτῶν τῶν τελῶν βέλτιον ἀεὶ τὸ τέλειον τοῦ ἀτελοῦς.
1182a5_5Tam olan, elde edildiğinde artık hiçbir şeye ihtiyaç duymadığımız şeydir; eksik olan ise elde edildiğinde hâlâ bir şeye ihtiyaç duyduğumuz şeydir. Mesela [yalnız] adalete sahip olduğumuzda daha birçok şeye ihtiyaç duyarız; saadete sahip olduğumuzda ise artık hiçbir şeye ihtiyaç duymayız. Demek ki aradığımız, bizim için en iyi olan şey budur: tam gaye. Tam gaye de iyinin kendisidir, iyilerin gayesidir.
τέλειον δέ ἐστιν οὗ παραγενομένου μηθενὸς ἔτι προσδεόμεθα, ἀτελὲς δὲ οὗ παραγενομένου προσδεόμεθά τινος, οἷον τῆς δικαιοσύνης μὲν [μόνης] παραγενομένης πολλῶν προσδεόμεθα, τῆς δὲ εὐδαιμονίας παραγενομένης οὐδενὸς ἔτι προσδεόμεθα. τοῦτο ἄρα ἐστὶν τὸ ἄριστον ἡμῖν ὃ ζητοῦμεν, ὅ ἐστι τέλος τέλειον· τὸ δὲ δὴ τέλειον τέλος τἀγαθόν ἐστι καὶ τέλος τῶν ἀγαθῶν.
1182a15_4⟦…⟧ [Peki en iyiyi incelerken] onu da öteki iyilerle birlikte mi saymalı? Ama bu saçmadır. En iyi tam gayedir; tam gaye de, kısaca söylersek, saadetten başka bir şey gibi görünmez; saadeti ise birçok iyiden oluştururuz. Öyleyse en iyiyi incelerken onu da öteki iyilerle birlikte sayarsan, kendi kendinden daha iyi olur, çünkü en iyi kendisidir. Mesela sıhhat sağlayan şeyleri ve sıhhati yan yana koy, bunların hepsinden hangisinin en iyi olduğuna bak: en iyisi sıhhattir. Sıhhat bunların hepsinden iyiyse, kendi kendisinden de iyi olur.
⟦…⟧ ὡς καὶ αὐτοῦ συναριθμουμένου; ἀλλʼ ἄτοπον. τὸ γὰρ ἄριστον ἐπειδή ἐστι τέλος τέλειον, τὸ δὲ τέλειον τέλος ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν οὐθὲν ἂν ἄλλο δόξειεν εἶναι ἢ εὐδαιμονία, τὴν δʼ εὐδαιμονίαν ἐκ πολλῶν ἀγαθῶν συντίθεμεν· ἐὰν δὴ τὸ βέλτιστον σκοπῶν καὶ αὐτὸ συναριθμῇς, αὐτὸ αὑτοῦ ἔσται βέλτιον. αὐτὸ γὰρ βέλτιστόν ἐστιν. οἷον τὰ ὑγιεινὰ θεὶς καὶ τὴν ὑγίειαν, σκόπει τί τούτων πάντων βέλτιστον· βέλτιστον δέ ἐστιν ὑγίεια· εἰ δὴ τοῦτο πάντων βέλτιστον, καὶ αὐτὸ αὑτοῦ βέλτιστον.
1182a20_4Ortaya saçma bir sonuç çıkıyor. Öyleyse en iyiyi belki böyle incelememeli. — Peki onu ayrı tutarak mı incelemeli? Yoksa bu da mı saçma? Saadet bazı iyilerden oluşur; onun, oluştuğu iyilerden daha iyi olup olmadığını incelemek saçmadır: saadet bunların dışında başka bir şey değil, bunların kendisidir.
ἄτοπον δὴ συμβαίνει. οὐ δὴ ἴσως οὕτω γε σκεπτέον τὸ βέλτιστον. — ἀλλʼ ἆρά γε οὕτω πως, οἷον χωρὶς αὐτοῦ; ἢ καὶ τοῦτο ἄτοπον; ἡ γὰρ εὐδαιμονία ἐστὶν ἔκ τινων ἀγαθῶν ⟦συγκειμένη⟧· τὸ δʼ ἐξ ὧν ἀγαθῶν σύγκειται, σκοπεῖν εἰ τοῦτʼ ἐστὶν βέλτιον, ἄτοπον· οὐ γάρ ἐστιν ἄλλο τι χωρὶς τούτων ἡ εὐδαιμονία, ἀλλὰ ταῦτα.
1182a25_6— Peki en iyiyi karşılaştırarak şöyle incelemek doğru olur mu: bu iyilerden oluşan saadetin kendisini, onun içinde bulunmayan başka şeylerle karşılaştırarak? Ama şimdi aradığımız en iyi basit bir şey değildir. Mesela biri, bütün iyileri tek tek karşılaştırınca en iyisinin phronēsis (phronesis) olduğunu söyleyebilir.
— ἀλλʼ ἆρά γε οὑτωσί πως ἄν τις ὀρθῶς σκοποῖτο συγκρίνων τὸ ἄριστον; οἷον αὐτὴν τὴν εὐδαιμονίαν τὴν ἐκ τούτων τῶν ἀγαθῶν οὖσαν συγκρίνων πρὸς ἄλλα ἃ μή ἐστιν ἐν αὐτῇ ἐνόντα, οὕτω τὸ ἄριστον σκοπῶν ὀρθῶς ἂν σκοποῖτο; ἀλλʼ οὐκ ἔστιν ἁπλοῦν τὸ ἄριστον ὃ ζητοῦμεν νῦν. οἷον λέγοι ἄν τις εἶναι ἄριστον τὴν φρόνησιν ἁπάντων τῶν ἀγαθῶν καθʼ ἓν συγκρινομένων.
1182a30_4Ama belki en yüksek iyiyi böyle aramamak gerekir. Zira aradığımız tam olan iyidir; phronēsis ise tek başına tam değildir. Demek ki aradığımız en iyi o değildir, bu şekilde anlaşılan en iyi de değildir.
ἀλλʼ ἴσως οὐχ οὕτως ζητητέον ἐστὶν τὸ ἄριστον ἀγαθόν. τὸ γὰρ τέλειον ζητοῦμεν ἀγαθόν, ἡ δὲ φρόνησις μόνη οὖσα οὐ τέλειον· οὐκ ἄρα τοῦτο τὸ ἄριστον ὃ ζητοῦμεν, οὐδὲ τὸ οὕτως ἄριστον.
1184b3. Bölüm
Bundan sonra iyilerin bir başka bölünüşü daha vardır. İyilerin bir kısmı psykhē'dedir, mesela aretē'ler; bir kısmı bedendedir, mesela sıhhat ve güzellik; bir kısmı da dışarıdadır: zenginlik, makam, şeref ve bunlar gibi şeyler. Bunlardan en iyileri psykhē'deki iyilerdir.
μετὰ τοίνυν τοῦτο ἔχει τἀγαθὰ ἄλλην διαίρεσιν. ἔστι γὰρ τῶν ἀγαθῶν τὰ μὲν ἐν ψυχῇ, οἷον αἱ ἀρεταί, τὰ δὲ ἐν τῷ σώματι, οἷον ὑγίεια κάλλος, τὰ δʼ ἐκτός, πλοῦτος ἀρχὴ τιμὴ εἴ τι ἄλλο τῶν τοιούτων· τούτων δὲ τὰ ἐν ψυχῇ βέλτιστα.
1184b5Psykhē'deki iyiler de üçe ayrılır: phronēsis, aretē ve haz. Şimdi sıra, hepimizin hem iyilerin gayesi hem de en tam iyi diye andığı ve öyle görünen şeye geldi: saadete. Saadetin iyi yaşamakla ve işlerinin iyi gitmesiyle aynı şey olduğunu söyleriz.
τὰ δʼ ἐν ψυχῇ διῄρηται ἀγαθὰ εἰς τρία, εἰς φρόνησιν εἰς ἀρετὴν καὶ ἡδονήν. ἤδη τοίνυν τὸ μετὰ τοῦτο ⟦ἥκει, ὃ⟧ λέγομεν πάντες καὶ δοκεῖ καὶ τέλος τῶν ἀγαθῶν καὶ τελειότατον εἶναι, ἡ εὐδαιμονία, καὶ τοῦτο ταὐτό φαμεν εἶναι τῷ εὖ πράττειν καὶ εὖ ζῆν.
1184b5_2Gaye de basit değil, iki türlüdür. Bazı şeylerin gayesi fiilin ve kullanmanın kendisidir; mesela görme yetisinin gayesi görmektir. Kullanma da melekeden daha çok tercih edilir, çünkü gaye kullanmadır: kimse, onunla görmeyecek de gözünü kapalı tutacaksa, görme yetisine sahip olmak istemez.
τὸ δὲ τέλος ἐστὶν οὐχ ἁπλοῦν ἀλλὰ διττόν· ἐνίων μὲν γάρ ἐστι τὸ τέλος αὐτὴ ἡ ἐνέργεια καὶ ἡ χρῆσις, οἷον τῆς ὄψεως [ἐστιν ἡ ὅρασις]· καὶ ἔστιν γε ἡ χρῆσις αἱρετωτέρα τῆς ἕξεως· τέλος γὰρ ἡ χρῆσις· οὐδεὶς γὰρ ἂν βούλοιτο ἔχειν τὴν ὄψιν μὴ μέλλων ὁρᾶν ἀλλὰ μύειν.
1184b10İşitmede ve bunun gibi şeylerde de böyledir. Demek ki hem kullanmanın hem melekenin bulunduğu şeylerde kullanma daima melekeden daha iyidir ve daha çok tercih edilir; çünkü gaye kullanma ve fiildir, meleke ise kullanma içindir.
ὁμοίως δὲ καὶ ἐπʼ ἀκοῆς καὶ τῶν τοιούτων. ὧν ἄρα καὶ [ἡ] χρῆσις καὶ ἕξις ἐστίν, ἀεὶ βέλτιον καὶ αἱρετώτερον ἡ χρῆσις τῆς ἕξεως· ἡ γὰρ χρῆσις καὶ ἡ ἐνέργεια τέλος, ἡ δʼ ἕξις τῆς χρήσεως ἕνεκεν.
1184b15— Bunu bütün epistēmē'lerde inceleyen görecektir ki bir evi yapan epistēmē başka, iyi bir evi yapan başka değildir: yapı ustası ev yapar, onun aretē'si de aynı şeyi iyi yapmaktır. Öteki bütün epistēmē'lerde de durum budur.
— μετὰ τοῦτο τοίνυν τοῦτʼ ἐάν τις σκοπῇ ἐπὶ τῶν ἐπιστημῶν πασῶν, ὄψεται οὐκ ἄλλην μὲν οἰκίαν, ἄλλην δὲ σπουδαίαν οἰκίαν ⟦ποιοῦσαν⟧, ἀλλὰ τὴν οἰκίαν οὗ ποιητικὸς ὁ οἰκοδόμος, ἡ τούτου ἀρετὴ τοῦ αὐτοῦ τούτου εὖ ποιητική ⟦?⟧. ὁμοίως [καὶ] ἐπὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων.
1184b204. Bölüm
Sonra görüyoruz ki başka hiçbir şeyle değil, psykhē ile yaşıyoruz; aretē de psykhē'dedir. Psykhē ile psykhē'nin aretē'sinin aynı şeyi yaptığını söyleriz; ama aretē, neyin aretē'si ise onun işini iyi yapar. Psykhē başka şeyler de yapar, ama bizi yaşatan psykhē'dir. Öyleyse psykhē'nin aretē'si sayesinde iyi yaşayacağız.
μετὰ τοίνυν τοῦτο ὁρῶμεν ὅτι οὐθενὶ ἄλλῳ ἢ ψυχῇ ζῶμεν· ἐν ψυχῇ δέ ἐστιν ἀρετή· τὸ αὐτό γέ τοί φαμεν τήν τε ψυχὴν ποιεῖν καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἀρετήν. ἀλλʼ ἡ μὲν ἀρετὴ ἐν ἑκάστῳ τοῦτο ποιεῖ 〈εὖ〉 οὗ ἐστιν ἀρετή, ἡ δὲ ψυχὴ ⟦?⟧ τἆλλα μέν, ψυχῇ δὲ ζῶμεν· διὰ τὴν τῆς ψυχῆς ἀρετὴν ἄρα εὖ ζήσομεν.
1184b25İyi yaşamayı ve işlerinin iyi gitmesini de mesut olmaktan başka bir şey saymayız. Demek ki mesut olmak ve saadet iyi yaşamaktadır, iyi yaşamak da aretē'lere uygun yaşamaktadır. Öyleyse gaye de, saadet de, en iyi de budur.
τὸ δέ γε εὖ ζῆν καὶ εὖ πράττειν οὐθὲν ἄλλο ἢ τὸ εὐδαιμονεῖν λέγομεν. τὸ ἄρα εὐδαιμονεῖν καὶ ἡ εὐδαιμονία ἐν τῷ εὖ ζῆν ἐστίν, τὸ δʼ εὖ ζῆν ἐν τῷ κατὰ τὰς ἀρετὰς ζῆν. τοῦτʼ ἄρʼ ἐστὶν τέλος καὶ ἡ εὐδαιμονία καὶ τὸ ἄριστον.
1184b30Öyleyse saadet bir kullanma ve fiil olsa gerek. Zira hem melekenin hem kullanmanın bulunduğu şeylerde gaye kullanma ve fiildir. Psykhē'nin aretē'si de bir melekedir ve aretē'lerin bir fiili ve kullanılması da vardır; öyle ki gaye onların fiili ve kullanılması olacaktır. Demek ki saadet aretē'lere uygun yaşamakta olacaktır.
ἐν χρήσει τοίνυν τινὶ ἂν εἴη καὶ ἐνεργείᾳ ἡ εὐδαιμονία. ὧν γὰρ ἦν ἕξις καὶ χρῆσις, ἡ χρῆσις καὶ ἡ ἐνέργεια τέλος· τῆς δὲ ψυχῆς ἡ ἀρετὴ ἕξις ἐστίν· ἔστιν δὲ καὶ ἐνέργεια καὶ [ἡ] χρῆσις αὐτῆς τῶν ἀρετῶν· ὥστε τέλος ἂν εἴη ἡ ἐνέργεια καὶ ἡ χρῆσις αὐτῆς· ἡ εὐδαιμονία ἄρʼ ἂν εἴη ἐν τῷ κατὰ τὰς ἀρετὰς ζῆν.
1184b35En yüksek iyi saadet olduğuna, saadet de gaye, hem de fiil hâlinde tam gaye olduğuna göre, aretē'lere uygun yaşarsak mesut olur ve en yüksek iyiye sahip oluruz.
ἐπειδήπερ οὖν τὸ ἄριστον ἀγαθόν ἐστιν ἡ εὐδαιμονία, καὶ αὕτη τέλος καὶ τέλειον τέλος ἐνεργείᾳ, ζῶντες ἂν κατὰ τὰς ἀρετὰς εὐδαίμονες εἴημεν καὶ ἔχοιμεν τὸ ἄριστον ἀγαθόν.
1184b35_2— Saadet tam bir iyi ve gaye olduğuna göre, şunu da gözden kaçırmamak gerekir: saadet ancak tam olanda bulunur. Çocukta bulunmaz (çocuk mesut değildir), yetişkin insanda bulunur, çünkü tam olan odur. Eksik bir zamanda da değil, tam bir zamanda bulunur; tam zaman da insanın yaşadığı süredir. Nitekim halk arasında da, birinin mesut olup olmadığına hayatının en uzun süresine bakarak hüküm vermek gerektiği doğru olarak söylenir; çünkü tam olan hem tam bir zamanda hem de tam bir insanda olmalıdır.
— ἐπεὶ δʼ οὖν ἐστιν ἡ
εὐδαιμονία τέλειον ἀγαθὸν καὶ τέλος, οὐδὲ τοῦτο δεῖ λανθάνειν ὅτι καὶ ἐν τελείῳ ἔσται. οὐ γὰρ ἔσται ἐν παιδί (οὐ γάρ ἐστι παῖς εὐδαίμων), ἀλλʼ ἐν ἀνδρί· οὗτος γὰρ τέλειος. — οὐδʼ ἐν χρόνῳ γε ἀτελεῖ, ἀλλʼ ἐν τελείῳ. τέλειος δʼ ἂν εἴη χρόνος, ὅσον ἄνθρωπος βιοῖ. καὶ γὰρ λέγεται ὀρθῶς παρὰ τοῖς πολλοῖς ὅτι δεῖ τὸν εὐδαίμονα ἐν τῷ μεγίστῳ χρόνῳ τοῦ βίου κρίνειν, ὡς δέον τὸ τέλειον εἶναι καὶ ἐν χρόνῳ τελείῳ καὶ ἐν ἀνθρώπῳ.
1185a5— Saadetin bir fiil olduğu şuradan da görülebilir: uyuyan birini, mesela bütün hayatını uyuyarak geçiren birini mesut saymak hiç istemeyiz. Onda yaşamak vardır, ama aretē'lere uygun yaşamak yoktur; saadet ise fiil hâlinde yaşamaktı.
— ὅτι δὲ ἐνέργειά ἐστιν, ἴδοι ἄν τις καὶ ἐντεῦθεν. ἐν γὰρ τοῖς ὕπνοις, οἷον εἴ τις καθεύδοι διὰ βίου, τὸν τοιοῦτον οὐ πάνυ βουλόμεθα λέγειν εὐδαίμονα εἶναι· τὸ μὲν γὰρ ζῆν αὐτῷ ὑπάρχει, ἀλλὰ τὸ ζῆν αὐτῷ κατὰ τὰς ἀρετὰς οὐχ ὑπάρχει, ὃ ἦν κατὰ τὴν ἐνέργειαν.
1185a10Bundan sonra söyleyeceğimiz şey, bu konuyla ne pek yakından ilgili ne de ondan çok uzak görünebilir. Kabul edildiği gibi, psykhē'nin kendisiyle beslendiğimiz bir kısmı vardır ve ona besleyici (threptikon) deriz. Böyle bir kısmın var olduğunu düşünmek makuldür: taşların beslenemediğini görüyoruz; demek ki beslenmek canlılara özgüdür. Canlılara özgüyse, sebebi psykhē olacaktır. Ama beslenmenin sebebi psykhē'nin akıl yürüten, thymos'a ait (thymos) ya da arzu eden kısmı olamaz; sebep bunların dışında başka bir kısımdır ve ona 'besleyici'den daha uygun bir ad bulamayız.
μετὰ τοῦτο τὸ μέλλον λέγεσθαι οὔτε λίαν δόξειεν ἂν οἰκεῖον εἶναι τούτων οὔτε μακρὰν ἀπέχον. οἷον ἐπειδήπερ ἔστιν, ὡς δοκεῖ, μόριόν τι τῆς ψυχῆς ᾧ τρεφόμεθα, ὃ καλοῦμεν θρεπτικόν (τοῦτο γὰρ εὔλογόν ἐστιν εἶναι· τοὺς γοῦν λίθους ὁρῶμεν ἀδυνάτους τρέφεσθαι ὄντας, ὥστε δῆλον ὅτι τῶν ἐμψύχων ἐστὶ τὸ τρέφεσθαι·
εἰ δὲ τῶν ἐμψύχων, ἡ ψυχὴ ἂν εἴη αἰτία· τῆς δὲ ψυχῆς τούτων μὲν τῶν μορίων οὐθὲν αἴτιον ἂν εἴη τοῦ τρέφεσθαι, οἷον τὸ λογιστικὸν ἢ τὸ θυμικὸν ἢ τὸ ἐπιθυμητικόν, ἄλλο δέ τι παρὰ ταῦτα, ᾧ οὐθὲν ἔχομεν οἰκειότερον ὄνομα ἐπιθεῖναι ἢ θρεπτικόν)·
1185a20Peki, diyebilir biri, psykhē'nin bu kısmının da bir aretē'si var mıdır? Varsa, onunla da fiil hâlinde bulunmak gerekecektir, çünkü tam aretē'nin fiili saadettir. Bu kısmın bir aretē'si olup olmadığı başka bir konudur; ama olsa bile onun bir fiili yoktur. Zira yönelişi (hormē) olmayan şeyin fiili de olmaz; bu kısımda ise bir yöneliş yok gibidir, ateşe benzer. Ateş de içine ne atarsan yakıp tüketir, bir şey atmazsan onu almaya yönelmez. Psykhē'nin bu kısmı da öyledir: gıda verirsen besler, vermezsen beslemeye yönelmez. Yönelişi olmayanın fiili de olmaz. Demek ki bu kısmın saadete hiçbir katkısı yoktur.
τί οὖν, ἂν τις εἴποι, πότερον καὶ τούτου τοῦ μορίου τῆς ψυχῆς ἔστιν ἀρετή; εἰ γὰρ ἔστι, δῆλον ὅτι καὶ ταύτῃ δεήσει ἐνεργεῖν· τῆς γὰρ τελείας ἀρετῆς ἡ ἐνέργεια εὐδαιμονία. εἰ μὲν οὖν ἔστιν ἀρετὴ τούτου ἢ μὴ ἔστιν, ἄλλος λόγος· εἰ δʼ ἄρα ἔστιν, οὐκ ἔστιν ταύτης ἐνέργεια. ὧν γὰρ μὴ ἔστιν ὁρμή, οὐδʼ ἐνέργεια τούτων ἔσται· οὐκ ἔοικεν δὲ εἶναι ὁρμὴ ἐν τῷ μορίῳ τούτῳ, ἀλλʼ ὅμοιον ἔοικεν εἶναι τῷ πυρί. καὶ γὰρ ἐκεῖνο ὅ τι ἂν ἐμβάλῃς καταναλώσει, κἂν μὴ ἐμβάλῃς, οὐκ ἔχει ὁρμὴν πρὸς τὸ λαβεῖν. οὕτω καὶ τοῦτο τὸ μόριον τῆς ψυχῆς ἔχει· ἂν μὲν γὰρ ἐμβάλῃς τροφήν, τρέφει, ἂν δὲ μὴ ἐμβάλῃς τροφήν, οὐκ ἔχει ὁρμὴν τοῦ τρέφειν. διὸ οὐδὲ ἐνέργεια οὗ μηδὲ ὁρμή. ὥστʼ οὐδὲν συνεργεῖ τὸ μόριον τοῦτο πρὸς τὴν εὐδαιμονίαν.
1185a35Öyleyse bundan sonra aretē'nin ne olduğunu söylemek gerekir, çünkü saadet onun fiilidir. Kısaca söylersek, aretē en iyi melekedir. Ama bu kadar kısa söylemek belki yetmez; daha açık bir şekilde belirlemek gerekir.
μετὰ ταῦτα τοίνυν λεκτέον ἂν εἴη τί ἐστιν ἡ ἀρετή, ἐπείπερ ἡ ταύτης ἐνέργειά ἐστιν ἡ εὐδαιμονία. ὡς μὲν οὖν ἀπλῶς εἰπεῖν, ἐστὶν ἡ ἀρετὴ ἕξις ἡ βελτίστη· ἀλλʼ ἴσως οὐχ ἱκανὸν οὕτως ἀπλῶς εἰπεῖν, ἀλλὰ σαφέστερον διορίσαι δεῖ.
1185a35_25. Bölüm
Önce, aretē'nin içinde meydana geldiği psykhē hakkında konuşmalıyız: psykhē'nin ne olduğu hakkında değil (bu başka bir konudur), onu ana hatlarıyla bölmek için. Dediğimiz gibi psykhē iki kısma ayrılır: logos'a sahip olan ve logos'suz olan. Logos'a sahip olan kısımda phronēsis, zihin çabukluğu, bilgelik, kolay öğrenme, hafıza ve benzerleri meydana gelir; logos'suz kısımda ise aretē diye anılanlar: itidal, adalet, cesaret ve huya ait olup övgüye değer sayılan öteki aretē'ler.
πρῶτον μὲν οὖν λεκτέον ὑπὲρ τῆς ψυχῆς ἐν ᾗ ἐγγίνεται, οὐ τί ἐστιν ἡ ψυχὴ (ὑπὲρ μὲν γὰρ τούτου ἄλλος λόγος), ἀλλʼ ὡς τύπῳ διελέσθαι. ἔστιν δʼ ἡ ψυχή, ὡς φαμέν, εἰς δύο μέρη διῃρημένη, εἴς τε τὸ λόγον ἔχον καὶ τὸ ἄλογον. ἐν μὲν δὴ τῷ λόγον ἔχοντι ἐγγίνεται φρόνησις ἀγχίνοια σοφία εὐμάθεια μνήμη καὶ τὰ τοιοῦτα, ἐν δὲ τῷ ἀλόγῳ αὗται αἱ ἀρεταὶ λεγόμεναι, σωφροσύνη δικαιοσύνη ἀνδρεία ὅσαι ἄλλαι τοῦ ἤθους δοκοῦσιν ἐπαινεταὶ εἶναι.
1185a5_2Zira bunlar yüzünden övgüye değer bulunuruz; logos'a sahip kısmın aretē'leri yüzünden ise kimse övülmez: kimse bilge ya da phronēsis sahibi olduğu için, genel olarak bu türden bir şey yüzünden övülmez. Logos'suz kısım da, logos'a sahip kısma hizmet edecek durumda olmadıkça ve ona hizmet etmedikçe övülmez.
κατὰ γὰρ ταύτας ἐπαινετοὶ λεγόμεθα· κατὰ δὲ τὰς τοῦ [τὸν] λόγον ἔχοντος οὐδεὶς ἐπαινεῖται. οὔτε γὰρ ὅτι σοφός, οὐδεὶς ἐπαινεῖται, οὔτε ὅτι φρόνιμος, οὐδʼ ὅλως κατά τι τῶν τοιούτων οὐθέν. οὐδὲ δὴ τὸ ἄλογον, εἰ μὴ ὑπηρετικόν ἐστιν καὶ ὑπηρετεῖ τῷ λόγον ἔχοντι μορίῳ.
1185a10_2Ahlakî aretē eksiklik ve aşırılıkla bozulur. Eksikliğin ve aşırılığın onu bozduğu, ahlak alanının kendisinden görülebilir (görünmeyen şeyler hakkında görünen şeyleri tanık olarak kullanmak gerekir). Bunu hemen idmanlarda görebiliriz: fazla idman da gücü bozar, az idman da. Yiyecek ve içecekte de durum aynıdır: fazlası da sıhhati bozar, azı da; uygun miktarda olunca ise hem güç hem sıhhat korunur.
ἔστιν δʼ ἡ ἀρετὴ ἡ ἠθικὴ ὑπὸ ἐνδείας καὶ ὑπερβολῆς φθειρομένη. ὅτι δὲ ἡ ἔνδεια καὶ ἡ ὑπερβολὴ φθείρει, τοῦτʼ ἰδεῖν ἔστιν ἐκ τῶν ἠθικῶν (δεῖ δʼ ὑπὲρ τῶν ἀφανῶν τοῖς φανεροῖς μαρτυρίοις χρῆσθαι). εὐθέως γὰρ ἐπὶ γυμνασίων ἴδοι ἄν τις· πολλῶν γὰρ γινομένων φθείρεται ἡ ἰσχύς, ὀλίγων τε ὡσαύτως. ἐπὶ τε ποτῶν καὶ σιτίων ὡσαύτως· πολλῶν τε γὰρ δὴ γινομένων φθείρεται ἡ ὑγίεια, ὀλίγων τε ὡσαύτως, συμμέτρων δὲ γινομένων σῴζεται ἡ ἰσχὺς καὶ ἡ ὑγίεια.
1185a20_2İtidalde, cesarette ve öteki aretē'lerde de durum aynıdır. Birini tanrılardan bile korkmayacak kadar korkusuz yaparsan cesur değil deli olur; her şeyden korkar hâle getirirsen korkak olur. Demek ki cesur ne her şeyden korkan ne de hiçbir şeyden korkmayandır. Öyleyse aretē'yi aynı şeyler hem artırır hem bozar.
ὁμοίως δὲ τούτοις συμβαίνει καὶ ἐπὶ σωφροσύνης καὶ ἐπὶ ἀνδρείας καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν. ἐὰν μὲν γάρ τινα λίαν ποιήσῃς ἄφοβον ὥστε μηδὲ τοὺς θεοὺς φοβεῖσθαι, οὐκ ἀνδρεῖος ἀλλὰ μαινόμενος, ἂν δὲ φοβούμενον πάντα, δειλός· ἀνδρεῖος ἄρα ἔσται οὔτε ὁ φοβούμενος πάντα οὔτε ὁ μηθέν. ταὐτὰ ἄρα καὶ αὔξει καὶ φθείρει τὴν ἀρετήν.
1185a25Aşırı korkular, yani her şeyden korkmak cesareti bozar; hiçbir şeyden korkmamak da öyle. Cesaret korkularla ilgilidir ve ölçülü korkular cesareti artırır. Demek ki cesaret aynı şeylerle hem artar hem bozulur: her ikisi de ona korkulardan gelir. Öteki aretē'ler de böyledir.
καὶ γὰρ οἱ λίαν φόβοι καὶ πάντες φθείρουσι, καὶ οἱ περὶ μηθὲν δὲ ὁμοίως. ἔστιν δ᾿ ἡ ἀνδρεία περὶ φόβους, ὥστε οἱ μέτριοι φόβοι αὔξουσι τὴν ἀνδρείαν. ὑπὸ τῶν αὐτῶν ἄρα καὶ αὔξεται καὶ φθείρεται ἡ ἀνδρεία· ὑπὸ φόβων γὰρ τοῦτο πάσχει. ὁμοίως δὲ καὶ αἱ ἄλλαι ἀρεταί.
1185a306. Bölüm
Ayrıca aretē yalnız bunlarla değil, acı ve hazla da belirlenebilir: haz yüzünden kötü şeyler yaparız, acı yüzünden güzel şeylerden uzak dururuz. Genel olarak, acı ve haz olmadan ne aretē ne de kötülük kavranabilir.
ἔτι οὐ μόνον τοῖς τοιούτοις τὴν ἀρετὴν ἀφορίσειεν ἂν τις, ἀλλὰ καὶ λύπῃ καὶ ἡδονῇ· διὰ μὲν γὰρ τὴν ἡδονὴν τὰ φαῦλα πράττομεν, διὰ δὲ τὴν λύπην τῶν καλῶν ἀπεχόμεθα· ὅλως τε οὐκ ἔστιν λαβεῖν ἀρετὴν καὶ κακίαν ἄνευ λύπης καὶ ἡδονῆς.
1185a35_3Demek ki aretē hazlar ve acılarla ilgilidir. Ahlakî (ēthikē) aretē de adını buradan alır; kelimeye bir harf farkıyla bakıp işin aslını görmek caizse (ki belki öyledir): ēthos (huy) adını ethos'tan (alışkanlık) alır; çünkü ahlakî aretē, alıştırmayla kazanıldığı için böyle adlandırılır. Buradan, logos'suz kısmın aretē'lerinden hiçbirinin bizde tabiatça meydana gelmediği de anlaşılır: tabiatça var olan hiçbir şey alışkanlıkla başka türlü olmaz. Mesela taş ve genel olarak ağır şeyler tabiatça aşağı düşer; biri taşı defalarca yukarı atıp yukarı gitmeye alıştırmaya çalışsa da taş hiçbir zaman yukarı gitmez, hep aşağı düşer. Bu türden öteki şeylerde de durum aynıdır.
ἔστιν οὖν ἡ ἀρετὴ περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας. ἡ δ᾿ ἠθικὴ ἀρετὴ ἐντεῦθεν τὰς ἐπωνυμίας ἔχει, εἰ δεῖ παρὰ γράμμα λέγοντα τὴν ἀλήθειαν ὡς ἔχει σκοπεῖν (δεῖ δ᾿ ἴσως). τὸ γὰρ ἦθος ἀπὸ τοῦ ἔθους ἔχει τὴν ἐπωνυμίαν·
ἠθικὴ γὰρ καλεῖται διὰ τὸ ἐθίζεσθαι. ᾧ καὶ δῆλον ὅτι οὐδεμία ἡμῖν τῶν ἀρετῶν τῶν τοῦ ἀλόγου μέρους φύσει ἐγγίνεται· οὐθὲν γὰρ τῶν ὄντων φύσει ἔθει ἄλλως γίνεται. οἷον ὁ λίθος καὶ ὅλως τὰ βαρέα πέφυκε κάτω φέρεσθαι· ἄν τις οὖν ἄνω ῥίπτῃ πολλάκις καὶ ἐθίζῃ ἄνω φέρεσθαι, ὅμως οὐκ ἄν ποτε ἄνω ἐνεχθείη, ἀλλ᾿ ἀεὶ κάτω. ὁμοίως [καὶ] ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων.
1185a5_37. Bölüm
Bundan sonra, aretē'nin ne olduğunu söylemek isteyen, psykhē'de neler meydana geldiğini bilmelidir. Meydana gelenler şunlardır: duygular, yetiler ve melekeler. Demek ki aretē bunlardan biri olacaktır.
μετὰ τοίνυν τοῦτο δεῖ βουλομένους εἰπεῖν τί ἐστιν ἡ ἀρετή, εἰδῆσαι τίνα ἐστὶν τὰ ἐν τῇ ψυχῇ γινόμενα. ἔστιν δ᾿ ἃ γίνεται ταῦτα, πάθη δυνάμεις ἕξεις· ὥστε δῆλον ὅτι τούτων ἄν τι εἴη ἀρετή.
1185a10_3Duygular öfke, korku, nefret, özlem, gıpta, acıma ve benzerleridir; bunlara genellikle acı ve haz eşlik eder. Yetiler, bu duyguları yaşayabilir diye nitelenmemizi sağlayan şeylerdir; mesela öfkelenmemizi, üzülmemizi, acımamızı mümkün kılanlar ve benzerleri.
πάθη μὲν οὖν ἐστιν ὀργὴ φόβος μῖσος πόθος ζῆλος ἔλεος τὰ τοιαῦτα, οἷς εἴωθεν παρακολουθεῖν λύπη καὶ ἡδονή· δυνάμεις δὲ καθ᾿ ἃ παθητικοὶ τούτων λεγόμεθα, οἷον καθ᾿ ἃς δυνατοί ἐσμεν ὀργισθῆναι λυπηθῆναι ἐλεῆσαι, [καὶ]τὰ τοιαῦτα·
1185a15_2Melekeler ise bu duygulara karşı iyi ya da kötü durumda olmamızı sağlayanlardır. Mesela öfkelenmeye karşı: aşırı öfkeyle öfkeleniyorsak öfkeye karşı kötü durumdayız; öfkelenmemiz gereken şeylere hiç öfkelenmiyorsak yine öfkeye karşı kötü durumdayız. Öyleyse orta durumda olmak, ne aşırı derecede kızıp üzülmek ne de hiçbir şeye üzülmeyecek kadar duygusuz olmaktır.
ἕξεις δ᾿ εἰσὶν καθ᾿ ἃς πρὸς ταῦτα ἔχομεν εὖ ἢ κακῶς, οἷον πρὸς τὸ ὀργισθῆναι, εἰ μὲν λίαν ὀργίλως, κακῶς ἔχομεν πρὸς ὀργήν, εἰ δ᾿ ὅλως μὴ ὀργιζόμεθα ἐφ᾿ οἷς δεῖ, καὶ οὕτως κακῶς ἔχομεν πρὸς ὀργήν. τὸ ἄρα μέσως ἔχειν τὸ μήτε λίαν ὑπεραλγεῖν μήτε παντελῶς ἀναλγήτως ἔχειν.
1185a20_3Böyle olduğumuzda iyi bir durumdayız. Benzer öteki duygularda da böyledir. Öfkesi yerinde ve yumuşak huylu olmak, öfkeyle öfke karşısındaki duygusuzluğun ortasındadır. Palavracılık ve ironide de öyledir: sahip olduğundan fazlasına sahipmiş gibi yapmak palavracılık, azına sahipmiş gibi yapmak ironidir; bunların ortası da doğru sözlülüktür.
ὅταν οὖν οὕτως ἔχωμεν, εὖ διακείμεθα. ὁμοίως δὲ [καὶ] πρὸς τὰ ἄλλα τὰ ὅμοια. τὸ γὰρ εὐόργητον καὶ τὸ πρᾶον ἐν μεσότητί ἐστιν ὀργῆς καὶ ἀναλγησίας τῆς πρὸς ὀργήν. ὁμοίως [καὶ] ἐπ᾿ ἀλαζονείας καὶ εἰρωνείας. τὸ μὲν γὰρ πλείω προσποιεῖσθαι τῶν ὑπαρχόντων ἔχειν ἀλαζονείας, τὸ δὲ ἐλάττω εἰρωνείας· ἡ ἄρα μεσότης ἡ τούτων ἡ ἀλήθειά ἐστιν.
1185a25_28. Bölüm
Öteki bütün durumlarda da böyledir. Melekeye ait olan budur: bu duygulara karşı iyi ya da kötü durumda olmak. Bunlara karşı iyi durumda olmak da ne aşırılığa ne eksikliğe kaymaktır. Demek ki iyi durumda olma melekesi, övgüye değer bulunmamızı sağlayan şeylerin ortasına yönelir; kötü durumda olma melekesi ise aşırılığa ve eksikliğe. Aretē bu duyguların ortası olduğuna, duygular da ya acı ya haz ya da acısız ve hazsız olmayan şeyler olduğuna göre, aretē acılar ve hazlarla ilgilidir; bu, buradan da açıktır.
ὁμοίως καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων πάντων. τοῦτο γάρ ἐστι τῆς ἕξεως, τὸ εὖ ἢ κακῶς πρὸς ταῦτα ἔχειν, τὸ δ᾿ εὖ ἔχειν πρὸς ταῦτ᾿ ἐστὶν τὸ μήτε πρὸς τὴν ὑπερβολὴν ἔχειν μήτε πρὸς τὴν ἔνδειαν·
πρὸς μεσότητα ἄρα τῶν τοιούτων καθ᾿ ἃ ἐπαινετοὶ λεγόμεθα ἡ ἕξις ἐστὶ τοῦ εὖ ἔχειν, τοῦ δὲ κακῶς πρὸς ὑπερβολὴν καὶ ἔνδειαν. ἐπεὶ τοίνυν ἐστὶν ἡ ἀρετὴ τῶν παθῶν τούτων μεσότης, τὰ δὲ πάθη ἤτοι λῦπαί εἰσιν ἢ ἡδοναὶ ἢ οὐκ ἄνευ λύπης ἢ ἡδονῆς· ἡ ἄρα ἀρετή ἐστιν περὶ λύπας καὶ ἡδονάς, καὶ ἐντεῦθέν ἐστι δῆλον.
1185a35_5Ama biri, kötülüğün bir aşırılıkta ya da eksiklikte olmadığı başka duygular da bulunduğunu düşünebilir; mesela zina ve zina eden: zinanın 'fazlası' yoktur, zina eden, hür kadınları gereğinden fazla baştan çıkaran kimse değildir. Fakat bu da, bu türden başka bir şey varsa o da, taşkınlığa ait hazzın kapsamına girer; yerilecek olan ise hem eksiklikte hem aşırılıkta bulunur.
ἔστι δὲ καὶ ἄλλα πάθη, ὡς δόξειεν ἄν τινι, ἐφʼ ὧν ἡ κακία οὐκ ἔστιν ἐν ὑπερβολῇ καὶ ἐλλείψει τινί, οἷον μοιχεία καὶ ὁ μοιχός· οὐκ ἔστιν οὗτος ὁ μᾶλλον τὰς ἐλευθέρας διαφθείρων. ἀλλὰ καὶ τοῦτο, καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτόν ἐστιν, ὃ περιέχεται ἡδονῇ τῇ κατ᾿ ἀκολασίαν, ἢ καὶ ὃ ἐν ἐλλείψει καὶ ὃ ἐν ὑπερβολῇ τὸ ψεκτὸν ἔχει.
1185a35_69. Bölüm
Bundan sonra belki şunu da söylemek gerekir: ortanın karşısında hangisi durur, aşırılık mı eksiklik mi? Bazı ortalara eksiklik zıttır, bazılarına aşırılık. Mesela cesarete aşırılık olan gözü karalık değil, eksiklik olan korkaklık zıttır; taşkınlıkla hazlar karşısındaki duyarsızlığın ortası olan itidale ise eksiklik olan duyarsızlık değil, aşırılık olan taşkınlık zıt görünür.
μετὰ τοίνυν τοῦτο ἀναγκαῖόν ἐστιν ἴσως ῥηθῆναι τί τῇ μεσότητι ἀντίκειται, πότερον ἡ ὑπερβολὴ ἡ ἔνδεια. ἐνίαις μὲν γὰρ μεσότησιν ἔνδεια ἐναντίον, ἐνίαις δὲ ὑπερβολή, οἷον ἀνδρείᾳ μὲν οὐχ ἡ θρασύτης ὑπερβολὴ οὖσα, ἀλλʼ ἡ δειλία ἔνδεια οὖσα, τῇ δὲ σωφροσύνῃ μεσότητι οὔσῃ ἀκολασίας καὶ ἀναισθησίας τῆς περὶ ἡδονὰς οὐ δοκεῖ ἐναντίον εἶναι ἡ ἀναισθησία ἔνδεια οὖσα, ἀλλ᾿ ἡ ἀκολασία οὖσα ὑπερβολή.
1185a10_4Ama aslında ikisi de, hem aşırılık hem eksiklik, ortaya zıttır: orta, aşırılığa göre eksik, eksikliğe göre aşırıdır. Bu yüzden müsrifler eli açık olanlara cimri der, cimriler de eli açık olanlara müsrif; gözü karalar ve aceleciler cesurlara korkak der, korkaklar da cesurlara aceleci ve deli der.
ἔστι δ᾿ ἀμφότερα ἐναντία τῇ μεσότητι, καὶ ἡ ὑπερβολὴ καὶ ἡ ἔνδεια· ἡ γὰρ μεσότης τῆς μὲν ὑπερβολῆς ἐνδεέστερον, τῆς δ᾿ ἐνδείας ὑπερβάλλον. διὸ καὶ οἱ μὲν ἄσωτοι τοὺς ἐλευθερίους ἀνελευθέρους φασὶν εἶναι, οἱ δ᾿ ἀνελεύθεροι τοὺς ἐλευθερίους ἀσώτους, καὶ οἱ μὲν θρασεῖς καὶ προπετεῖς τοὺς ἀνδρείους καλοῦσι δειλούς, οἱ δὲ δειλοὶ τοὺς ἀνδρείους προπετεῖς καὶ μαινομένους.
1185a15_3Aşırılığı ve eksikliği ortanın karşısına iki sebepten koyuyor olabiliriz. Birincisi, meselenin kendisine bakılır ve hangisinin ortaya daha yakın, hangisinin daha uzak olduğu incelenir: mesela eli açıklığa hangisi daha uzaktır, müsriflik mi cimrilik mi? Eli açıklığa daha çok benzeyen müsriflik gibi görünür; öyleyse daha uzak olan cimriliktir.
διὰ δὴ δύο αἰτίας δόξαιμεν ἂν ἀντιτιθέναι τῇ μεσότητι τὴν ὑπερβολὴν καὶ τὴν ἔνδειαν. ἢ γὰρ ἐξ αὐτοῦ τοῦ πράγματος σκοποῦσιν πότερον ἐγγύτερόν ἐστι τοῦ μέσου ἢ πορρώτερον, οἷον ἐλευθεριότητι πότερον ἀσωτία ἢ ἀνελευθερία πορρώτερον. μᾶλλον γὰρ ἂν δόξειεν ἐλευθεριότης ἡ ἀσωτία ἢ ἡ ἀνελευθερία· πορρώτερον ἄρα ἡ ἀνελευθερία.
1185a20_4Ortadan daha uzak olanlar da ona daha zıt görünecektir. Demek ki meselenin kendisine bakılınca daha zıt görünen eksikliktir. Ama başka bir yol daha vardır: tabiatımızın daha çok yatkın olduğu şeyler ortaya daha zıttır. Mesela tabiatça edepli olmaktan çok taşkın olmaya yatkınızdır. Meylimiz de yatkın olduğumuz şeylere doğrudur; daha çok meylettiğimiz şeyler de daha zıttır. Taşkınlığa ise edepliliğe olduğundan daha çok meylederiz; öyleyse ortaya daha zıt olan aşırılıktır, çünkü taşkınlık itidalin aşırılığıdır.
τὰ δὲ πλεῖον ἀπέχοντα τοῦ μέσου ἐναντιώτερα δόξειεν ἂν εἶναι. ἐκ μὲν ἄρα αὐτοῦ τοῦ πράγματος ἡ ἔνδεια ἐναντιώτερον φαίνεται· ἔστι δὲ καὶ ἄλλως, οἷον πρὸς ἃ μᾶλλον πεφύκαμεν, ταῦτα μᾶλλον ἐναντία τῷ μέσῳ. οἷον πεφύκαμεν μᾶλλον ἀκόλαστοι ἢ κόσμιοι εἶναι· ἡ οὖν ἐπίδοσις γίνεται μᾶλλον πρὸς ἃ πεφύκαμεν· πρὸς ἃ δὲ μᾶλλον ἐπιδίδομεν, ταῦτα καὶ μᾶλλον ἐναντία· ἐπιδίδομεν δὲ πρὸς ἀκολασίαν μᾶλλον ἢ πρὸς κοσμιότητα· ὥστ᾿ ἐναντιώτερον ἂν εἴη ὑπερβολὴ μεσότητος· ἡ γὰρ ἀκολασία ὑπερβολὴ σωφροσύνης.
1185a30_2Aretē'nin ne olduğu böylece incelenmiş oldu. (Aretē duyguların bir ortası gibi görünüyor; öyle ki huyu bakımından itibar kazanmak isteyen her duyguda ortayı gözetmelidir. İyi bir insan olmak da bu yüzden zordur, çünkü her şeyde ortayı tutturmak zordur. Mesela çember çizmek herkesin işidir, ama merkezini bulmak artık güçtür. Aynı şekilde öfkelenmek de kolaydır, öfkelenmemek de; ama orta durumda olmak güçtür. Genel olarak her duyguda görülebilir ki ortanın çevresindekini yakalamak kolay, övülmemizi sağlayan ortayı yakalamak ise güçtür; bu yüzden iyi insan da az bulunur.)
ὅ τι μὲν οὖν ἐστιν ἡ ἀρετή, ἐπέσκεπται (μεσότης γὰρ δοκεῖ τις εἶναι τῶν παθῶν, ὥστε δέοι ἂν τὸν μέλλοντα κατὰ τὸ ἦθος εὐδοκιμήσειν τὴν μεσότητα τῶν παθῶν ἑκάστου διατηρεῖν· διὸ καὶ ἔργον ἐστὶν σπουδαῖον εἶναι·
ἐν ἑκάστῳ γὰρ τὸ μέσον λαβεῖν ἔργον, οἷον κύκλον μὲν γράψαι παντός ἐστι, τὸ δὲ μέσον τὸ ἐν αὐτῷ ἤδη λαβεῖν χαλεπόν, ὁμοίως δὲ καὶ ὀργισθῆναι μὲν ῥᾴδιον, καὶ τὸ ἐναντίον δὲ τούτῳ, τὸ δὲ μέσως ἔχειν χαλεπόν· ἁπλῶς δὲ ἐν ἑκάστῳ τῶν παθῶν ἔστιν ἰδεῖν ὅτι τὸ ἐμπεριέχον τὸ μέσον ῥᾴδιόν ἐστι, τὸ δὲ μέσον χαλεπόν, καθ᾿ ὃ ἐπαινούμεθα· διὸ καὶ σπάνιον τὸ σπουδαῖον)·
1185a35_8Aretē üzerine bu kadar söylendikten sonra şunu incelemek gerekir: aretē edinilebilir mi, yoksa Sokrates'in dediği gibi iyi ya da kötü olmak elimizde değil midir? Diyordu ki: herhangi birine adil mi yoksa adaletsiz mi olmak istediğini sorsan, kimse adaletsizliği seçmez.
ἐπεὶ δ᾿ οὖν ὑπὲρ ἀρετῆς εἴρηται, μετὰ τοῦτ᾿ ἂν εἴη σκεπτέον πότερον δυνατὴ παραγενέσθαι ἢ οὔ, ἀλλ᾿ ὥσπερ Σωκράτης ἔφη, οὐκ ἐφ᾿ ἡμῖν τὸ σπουδαίους εἶναι ἢ φαύλους. εἰ γάρ τις, φησίν, ἐρωτήσειεν ὁντιναοῦν πότερον ἂν βούλοιτο δίκαιος εἶναι ἢ ἄδικος, οὐθεὶς ἂν ἕλοιτο τὴν ἀδικίαν.
1185a10_5Cesaret ve korkaklıkta, öteki aretē'lerde de durum hep aynıdır. Öyleyse bazı insanlar kötüyse, isteyerek kötü değildirler; o hâlde iyi olanlar da isteyerek iyi değildir.
ὁμοίως δ᾿ ἐπ᾿ ἀνδρείας καὶ δειλίας καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν ἀεὶ ὡσαύτως. δῆλον δ᾿ ὡς εἰ φαῦλοί τινές εἰσιν, οὐκ ἂν ἑκόντες εἴησαν φαῦλοι· ὥστε δῆλον ὅτι οὐδὲ σπουδαῖοι.
1185a10_6— Ama bu söz doğru değildir. Öyle olsaydı, kanun koyucu niçin kötü şeylerin yapılmasını yasaklar da güzel ve iyi şeyleri emreder? Niçin kötü şeyleri yapana, güzel şeyleri yapmayana ceza koyar? Oysa yapmak elimizde olmayan şeyler hakkında kanun koysa saçma olurdu.
— ὁ δὴ τοιοῦτος λόγος οὐκ ἔστιν ἀληθής. διὰ τί γὰρ ὁ νομοθέτης οὐκ ἐᾷ τὰ φαῦλα πράττειν, τὰ δὲ καλὰ καὶ σπουδαῖα κελεύει; καὶ ἐπὶ μὲν τοῖς φαύλοις ζημίαν τάττει, ἂν πράττῃ, ἐπὶ δὲ τοῖς καλοῖς, ἂν μὴ πράττῃ; καίτοι ἄτοπος ἂν εἴη ταῦτα νομοθετῶν, ἃ μὴ ἐφ᾿ ἡμῖν ἐστι πράττειν.
1185a15_4Görünüşe göre iyi olmak da kötü olmak da elimizdedir. — Övgüler ve yergiler de buna tanıklık eder: aretē övülür, kötülük yerilir; övgü ve yergi ise istemeyerek yapılan şeylere yönelmez. Öyleyse açıktır ki iyi şeyleri yapmak da kötü şeyleri yapmak da aynı şekilde elimizdedir.
ἀλλ᾿ ὡς ἔοικεν, ἐφ᾿ ἡμῖν τὸ σπουδαίοις εἶναι καὶ τὸ φαύλοις. — ἔτι δὲ μαρτυροῦσιν οἵ τ᾿ ἔπαινοι καὶ οἱ ψόγοι γινόμενοι. ἐπὶ μὲν γὰρ τῇ ἀρετῇ ἔπαινος, ἐπὶ δὲ τῇ κακίᾳ ψόγος· ἔπαινος δὲ καὶ ψόγος οὐκ ἐπὶ τοῖς ἀκουσίοις· ὥστε δῆλον ὅτι ὡσαύτως ἐφ᾿ ἡμῖν καὶ τὰ σπουδαῖά ἐστι πράττειν καὶ τὰ φαῦλα.
1185a20_5— [Kötülüğün] isteyerek olmadığını göstermek isteyenler şöyle bir benzetme de yapıyorlardı: hastalandığımızda ya da çirkin olduğumuzda niçin kimse bizi yermiyor? Ama bu doğru değildir: hastalanmalarına ya da bedenlerinin kötü durumda olmasına kendilerinin sebep olduğunu düşündüğümüzde böylelerini de yereriz, çünkü burada da isteyerek yapılmış bir şey vardır. Öyleyse isteyerek olan, aretē ve kötülük alanında da var görünüyor.
— ἔλεγον δὲ καὶ τοιαύτην τινὰ παραβολὴν, βουλόμενοι δεικνύναι ὅτι οὐχ ἑκούσιον. διὰ τί γάρ, φασίν, ὅταν νοσῶμεν ἢ αἰσχροὶ ὦμεν, οὐδεὶς ψέγει τοὺς τοιούτους; τὸ δ᾿ οὐκ ἀληθές· ψέγομεν γὰρ καὶ τοὺς τοιούτους, ὅταν αὐτοὺς οἰηθῶμεν αἰτίους εἶναι τοῦ νοσεῖν ἢ τοῦ κακῶς ἔχειν τὸ σῶμα, ὡς ὄν καὶ ἐνταῦθα τὸ ἑκούσιον. ἔοικεν οὖν ἐν τῷ κατ᾿ ἀρετὴν καὶ κακίαν εἶναι τὸ ἑκούσιον.
1185a25_410. Bölüm
— Bunu şuradan daha açık bir şekilde de görebiliriz. Her tabiat kendi türünden bir varlık doğurur: bitkiler de hayvanlar da doğurur. Doğurmaları da ilkelerden olur: mesela ağaç tohumdan, çünkü tohum da bir ilkedir. İlkelerden sonra gelenler şöyledir: ilkeler nasılsa, onlardan gelenler de öyledir. Bunu geometride daha açık görmek mümkündür.
— ἔτι δ᾿ ἄν τις τοῦτο ἐναργέστερον καὶ ἐντεῦθεν ἴδοι. πᾶσα γὰρ φύσις γεννητική ἐστιν οὐσίας τοιαύτης οἵα ἐστίν, οἷον τὰ φυτὰ καὶ τὰ ζῷα· ἀμφότερα γὰρ γεννητικά. γεννητικὰ δὲ ἐκ τῶν ἀρχῶν, οἷον τὸ δένδρον ἐκ τοῦ σπέρματος· αὕτη γάρ τις ἀρχή. τὸ δὲ μετὰ τὰς ἀρχὰς οὕτως ἔχει· ὡς γὰρ ἂν ἔχωσιν αἱ ἀρχαί, οὕτως καὶ τὰ ἐκ τῶν ἀρχῶν ἔχει. ἐναργέστερον δ᾿ ἔστι κατιδεῖν τοῦτο ἐν τοῖς κατὰ γεωμετρίαν.
1185a35_9Orada da bazı ilkeler alındığında, ilkeler nasılsa onlardan sonra gelenler de öyledir. Mesela üçgenin açıları iki dik açıya eşitse, dörtgeninkiler dört dik açıya eşittir; üçgen nasıl değişirse dörtgen de onunla birlikte öyle değişir (çünkü bağıntı iki yönlüdür); dörtgenin açıları dört dik açıya eşit değilse, üçgeninkiler de iki dik açıya eşit olmaz.
καὶ γὰρ ἐκεῖ ἐπειδή τινες λαμβάνονται ἀρχαί, ὡς ἂν αἱ ἀρχαὶ ἔχωσιν, οὕτω καὶ τὰ μετὰ τὰς ἀρχάς, οἷον εἰ τὸ τρίγωνον δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχει, τὸ δὲ τετράγωνον τέτταρσιν, καὶ ὡς ἂν μεταβάλῃ τὸ τρίγωνον, οὕτω καὶ τὸ τετράγωνον
συμμεταβάλλει (ἀντιστρέφει γὰρ), καὶ ἐὰν τὸ τετράγωνον μὴ ἔχῃ τέτταρσιν ὀρθαῖς ἴσας, οὐδὲ τὸ τρίγωνον ἕξει δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας.
1187b_211. Bölüm
İnsanda da durum buna benzer. İnsan bir varlık doğurduğuna göre, yaptığı eylemleri de bazı ilkelerden doğurur. Başka neyi doğuracak ki? Cansız şeylerin hiçbirinin, insan dışındaki canlıların hiçbirinin de eylemde bulunduğunu söylemeyiz. Demek ki insan eylemlerin doğurucusudur.
οὕτω τοίνυν καὶ ὁμοίως τούτοις καὶ ἐπʼ ἀνθρώπου. ἐπειδὴ γὰρ γεννητικόν ἐστιν ἄνθρωπος οὐσίας, ἔκ τινων ἀρχῶν καὶ τῶν πράξεων ὧν πράττει ἄνθρωπος γεννητικόν ἐστιν. τί γὰρ ἂν ἄλλο; οὔτε γὰρ ἀψύχων οὐθὲν λέγομεν πράττειν οὔτε τῶν ἐμψύχων τῶν ἄλλων ἔξω ἀνθρώπων. δῆλον οὖν ὅτι ὁ ἄνθρωπος τῶν πράξεών ἐστι γεννητικός.
1187b_3Eylemlerin değiştiğini, hiçbir zaman aynı şeyleri yapmadığımızı görüyoruz; eylemler de bazı ilkelerden doğar. Öyleyse açıktır ki eylemler değiştiğine göre, eylemlerin doğduğu ilkeler de değişir; tıpkı geometriden örnek vererek söylediğimiz gibi.
ἐπεὶ οὖν ὁρῶμεν μεταβαλλούσας τὰς πράξεις καὶ οὐδέποτε τὰ αὐτὰ πράττομεν, εἰσὶν δὲ αἱ πράξεις γεγενημέναι ἔκ τινων ἀρχῶν, δῆλον ὅτι, ἐπειδὴ αἱ πράξεις μεταβάλλουσιν, καὶ αἱ ἀρχαὶ τῶν πράξεων, ἀφ᾿ ὧν εἰσί, μεταβάλλουσιν, ὥσπερ ἔφαμεν παραβάλλοντες ἐπὶ τῶν ἐν γεωμετρίᾳ.
1187b10İyi olsun kötü olsun, eylemin ilkesi prohairesis'tir (prohairesis), dilemedir, kısacası logos'a dayanan her şeydir. Öyleyse bunların da değiştiği açıktır. Eylemlerimizi de isteyerek değiştiririz; demek ki ilke, yani prohairesis de isteyerek değişir. Öyleyse iyi olmak da kötü olmak da elimizde olmalıdır.
ἀρχὴ δ᾿ ἐστὶ πράξεως καὶ σπουδαίας καὶ φαύλης προαίρεσις καὶ βούλησις καὶ τὸ κατὰ λόγον πᾶν. δῆλον τοίνυν ὅτι καὶ αὗται μεταβάλλουσιν. μεταβάλλομεν δὲ καὶ ταῖς πράξεσιν ἑκόντες· ὥστε καὶ ἡ ἀρχὴ [καὶ] ἡ προαίρεσις μεταβάλλει [γὰρ] ἑκουσίως. ὥστε δῆλον ὅτι ἐφ᾿ ἡμῖν ἂν εἴη καὶ σπουδαίοις εἶναι καὶ φαύλοις.
1187b20— Belki biri şöyle diyecektir: madem adil ve iyi olmak benim elimde, istersem herkesten iyi olurum. Bu mümkün değildir. Niçin? Çünkü bedende de böyle olmaz: biri bedenine özen göstermek istedi diye hemen herkesten güzel bir bedene sahip olmaz. Özen göstermek yetmez, bedenin tabiatça da güzel ve sağlam olması gerekir. Özen gösteren bedenini daha iyi hâle getirir, ama herkesinkinden iyi hâle getiremez.
— ἴσως οὖν λέγοι ἄν τις, ἐπειδήπερ ἐπʼ ἐμοί ἐστιν τὸ δικαίῳ εἶναι καὶ σπουδαίῳ, ἐὰν βούλωμαι, ἔσομαι πάντων σπουδαιότατος. οὐ δὴ δυνατὸν τοῦτο. διὰ τί; ὅτι οὐδʼ ἐπὶ τοῦ σώματος γίγνεται τοῦτο. οὐ γὰρ ἄν τις βούληται ἐπιμελεῖσθαι τοῦ σώματος, καὶ δὴ πάντων ἄριστον ἕξει τὸ σῶμα. δεῖ γὰρ μὴ μόνον τὴν ἐπιμέλειαν ὑπάρχειν, ἀλλὰ καὶ τῇ φύσει γίνεσθαι τὸ σῶμα καλὸν κἀγαθόν. βέλτιον μὲν οὖν ἕξει τὸ σῶμα, ἄριστα μέντοι πάντων οὔ.
1187b25Psykhē için de aynı şeyi düşünmek gerekir: tabiatı da elverişli olmadıkça, en iyi olmayı seçen kimse en iyi olmayacaktır; ama daha iyi olacaktır.
ὁμοίως δὲ δεῖ ὑπολαμβάνειν καὶ ἐπὶ ψυχῆς· οὐ γὰρ ἔσται ὁ προαιρούμενος εἶναι σπουδαιότατος, ἂν μὴ καὶ ἡ φύσις ὑπάρξῃ, βελτίων μέντοι ἔσται.
1187b3012. Bölüm
İyi olmak elimizde göründüğüne göre, bundan sonra isteyerek olanın ne olduğunu söylemek zorunludur, çünkü aretē bakımından en belirleyici olan şey, isteyerek olandır. Basitçe söylersek, isteyerek olan, mecbur kalmadan yaptığımız şeydir; ama belki onun hakkında daha açık konuşmak gerekir.
ἐπεὶ οὖν φαίνεται ἐφʼ ἡμῖν ὂν τὸ σπουδαῖον εἶναι, ἀναγκαῖον τὸ μετὰ ταῦτα εἰπεῖν ὑπὲρ ἑκουσίου, τί ἐστι τὸ ἑκούσιον· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ κυριώτατον πρὸς τὴν ἀρετήν, τὸ ἑκούσιον. ἑκούσιον δὲ ἁπλῶς μὲν οὕτως ῥηθῆναί ἐστιν ὃ πράττομεν μὴ ἀναγκαζόμενοι· ἀλλʼ ἴσως σαφέστερον λεκτέον ἐστὶν ὑπὲρ αὐτοῦ.
1187b35Bizi eyleme sevk eden istektir (orexis); isteğin de üç türü vardır: arzu, thymos ve dileme. Önce arzuya uyarak yapılan eylemi inceleyelim: isteyerek mi yapılır, istemeyerek mi? İstemeyerek yapılmış gibi görünmez. Niçin, nereden belli? Çünkü isteyerek yapmadığımız şeyleri mecbur kalarak yaparız ve mecburen yapılan her şeyin ardından acı gelir; arzu yüzünden yapılanlara ise haz eşlik eder. Bu bakımdan arzu yüzünden yapılanlar istemeyerek değil, isteyerek yapılmış olur.
ἔστιν οὖν καθ᾿ ὃ πράττομεν ὄρεξις· ὀρέξεως δʼ ἐστὶν εἴδη τρία, ἐπιθυμία θυμὸς βούλησις. πρῶτον μὲν οὖν τὴν κατʼ ἐπιθυμίαν πρᾶξιν ἐπισκεπτέον, πότερον ἑκούσιόν ἐστιν ἢ ἀκούσιον. [οἷον] τὸ μὲν οὖν ἀκούσιον οὐκ ἂν δόξειεν. διὰ τί καὶ πόθεν; ὅτι ὅσα μὴ ἑκόντες πράττομεν, ἀναγκαζόμενοι πράττομεν, ἐπὶ δὲ τοῖς ἐξ ἀνάγκης πραττομένοις πᾶσιν ἕπεται λύπη, τοῖς δὲ διʼ ἐπιθυμίαν πραττομένοις ἡδονὴ ἀκολουθεῖ, ὥστε οὑτωσί γε οὐκ ἂν εἴη τὰ διʼ ἐπιθυμίαν πραττόμενα ἀκούσια, ἀλλʼ ἑκούσια.
1187b35_2— Ama başka bir söz buna karşı çıkar: nefsine hâkim olamamayla (akrasia) ilgili söz. Der ki: kimse kötü şeyleri kötü olduklarını bile bile isteyerek yapmaz; oysa nefsine hâkim olamayan, bunların kötü olduğunu bildiği hâlde yine de yapar, hem de arzusuna uyarak yapar; demek ki isteyerek yapmıyor, mecbur kalarak yapıyor.
— ἀλλὰ πάλιν ἄλλος λόγος τις τούτῳ ἐναντιοῦται, ὁ ἐπὶ τῇ ἀκρασίᾳ. οὐθεὶς γάρ, φησί, πράττει ἑκὼν τὰ κακά, εἰδὼς ὅτι κακά ἐστιν· ἀλλὰ μήν, φησίν, ὅ γε ἀκρατὴς εἰδὼς ὅτι ταῦτα φαῦλά ἐστιν ὅμως πράττει, καὶ κατʼ ἐπιθυμίαν γε πράττει· οὐκ ἄρα ἑκών· ἀναγκαζόμενος ἄρα.
1187b5Burada da yine aynı cevap karşısına çıkar: arzusuna uyarak yapıyorsa mecburen yapmıyordur, çünkü arzuya haz eşlik eder, haz yüzünden yapılanlar ise mecburen yapılmaz. — Nefsine hâkim olamayanın isteyerek yaptığı başka bir yoldan da gösterilebilir: haksızlık edenler isteyerek haksızlık eder; nefsine hâkim olamayanlar da adaletsizdir ve haksızlık ederler; öyleyse nefsine hâkim olamayan, nefsine yenik düşerek yaptıklarını isteyerek yapıyor olmalıdır.
ἐνταῦθα πάλιν ὁ αὐτὸς λόγος ἀπαντήσεται. καὶ γὰρ εἰ κατʼ ἐπιθυμίαν, οὐκ ἐξ ἀνάγκης· τῇ γὰρ ἐπιθυμίᾳ ἡδονὴ ἀκολουθεῖ, τὰ δὲ δι᾿ ἡδονὴν οὐκ ἐξ ἀνάγκης. — καὶ ἄλλως τοῦτ᾿ ἂν γένοιτο δῆλον, ὅτι ὁ ἀκρατὴς ἑκὼν πράττει. οἱ μὲν γὰρ ἀδικοῦντες ἑκόντες ἀδικοῦσιν, οἱ δὲ ἀκρατεῖς ἄδικοι καὶ ἀδικοῦσιν· ὥστε ὁ ἀκρατὴς ἑκὼν ἂν πράττοι τὰ κατὰ τὴν ἀκρασίαν.
1187b1513. Bölüm
— Ama yine başka bir söz karşı çıkar ve bunun isteyerek olmadığını söyler. Kendine hâkim olan kişi, kendine hâkim olarak yaptıklarını isteyerek yapar, çünkü bunlar için övülür; insanlar da isteyerek yaptıkları şeyler için övülür. Arzuya uygun olan isteyerek yapılıyorsa, arzuya aykırı olan istemeyerek yapılır; kendine hâkim olan ise arzusuna aykırı davranır; öyleyse kendine hâkim olan, kendine hâkim olmayı istemeyerek yapıyor olur. Ama böyle görünmüyor; demek ki arzuya uygun olan da isteyerek olan değildir.
— ἀλλὰ πάλιν ἄλλος λόγος ἐναντιοῦται, ὅς φησιν οὐχ ἑκούσιον εἶναι. ὁ γὰρ ἐγκρατὴς ἑκὼν πράττει τὰ κατὰ τὴν ἐγκράτειαν· ἐπαινεῖται γάρ, ἐπαινοῦνται δὲ ἐπὶ τοῖς ἑκουσίοις. εἰ δ᾿ ἐστὶν τὸ κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν ἑκούσιον, τὸ παρὰ τὴν ἐπιθυμίαν ἀκούσιον· ὁ δ᾿ ἐγκρατὴς παρὰ τὴν ἐπιθυμίαν πράττει· ὥστε ὁ ἐγκρατὴς οὐχ ἑκὼν ἂν εἴη ἐγκρατής. ἀλλ᾿ οὐ δοκεῖ οὐδ᾿ ἄρα τὸ κατʼ ἐπιθυμίαν ἑκούσιόν ἐστιν.
1187b20_2Thymos'a uyarak yapılanlarda da aynı şey olur: arzu hakkında söylenenlerin aynısı buna da uyar ve aynı aporia'yı (aporia) doğurur, çünkü öfkede de insan nefsine hâkim olamayabilir ya da kendine hâkim olabilir.
πάλιν ἐπὶ τῶν κατὰ τὸν θυμὸν ὁμοίως· οἱ γὰρ αὐτοὶ λόγοι οἵπερ καὶ κατὰ τῆς ἐπιθυμίας ἁρμόττουσιν, ὥστε τὴν ἀπορίαν ποιήσουσιν· ἔστι γὰρ ἀκρατῆ καὶ ἐγκρατῆ ὀργῆς εἶναι.
1187b25_2Ayırdığımız isteklerden, isteyerek olup olmadığını incelemek üzere geriye dileme kalıyor. Nefsine hâkim olamayanlar, yöneldikleri şeyleri o an dilerler; demek ki kötü şeyleri dileyerek yaparlar. Ama kimse kötü şeyleri kötü olduklarını bile bile isteyerek yapmaz; nefsine hâkim olamayan ise kötü şeyleri kötü olduklarını bilerek, dileyerek yapar. Demek ki isteyerek yapmaz; öyleyse dileme de isteyerek olan değildir.
ἔτι λοιπή ἐστιν τῶν ὀρέξεων ὧν διειλόμεθα ἡ βούλησις, πρὸς τὸ ἐπισκέπτεσθαι εἴ ἐστιν ἑκούσιον. ἀλλὰ μὴν οἵ γε ἀκρατεῖς ἐφ᾿ ἃ ὁρμῶσιν, ταῦτα τέως βούλονται· πράττουσιν ἄρα οἱ ἀκρατεῖς τὰ φαῦλα βουλόμενοι. ἑκὼν δέ γε οὐθεὶς τὰ κακὰ εἰδὼς πράττει ὅτι κακά ἐστιν· ὁ δὲ ἀκρατής, εἰδὼς τὰ κακὰ ὅτι κακά, πράττει βουλόμενος. οὐκ ἄρα ἑκών, οὐδ᾿ ἡ βούλησις ἑκούσιον ἄρα ἐστίν.
1187b30_2— Ama bu söz, nefsine hâkim olamamayı da nefsine hâkim olamayan kişiyi de ortadan kaldırır. Zira isteyerek yapmıyorsa yerilemez; oysa nefsine hâkim olamayan yerilir; demek ki isteyerek yapıyor; öyleyse dileme isteyerek olandır. Bazı sözler birbirine zıt göründüğüne göre, isteyerek olan hakkında daha açık konuşmak gerekir.
— ἀλλ᾿ οὗτος ὁ λόγος ἀναιρεῖ ἀκρασίαν καὶ τὸν ἀκρατῆ. εἰ γὰρ μὴ ἑκών, οὐκ ἔστιν ψεκτός· ἀλλ᾿ ἔστιν ὁ ἀκρατὴς ψεκτός· ἑκὼν ἄρα· ἡ ἄρα βούλησις ἑκούσιον. ἐπεὶ οὖν λόγοι τινὲς ἐναντίοι φαίνονται, σαφέστερον λεκτέον ὑπὲρ τοῦ ἑκουσίου.
1187b35_314. Bölüm
Önce zor (bia) ve mecburiyet hakkında konuşmak gerekir. Zor cansız şeylerde de vardır. Cansız şeylerin her birine kendine has bir yer verilmiştir: ateşe yukarısı, toprağa aşağısı; ama taşı yukarı, ateşi aşağı gitmeye zorlamak mümkündür.
πρότερον τοίνυν ἂν εἴη λεκτέον ὑπὲρ βίας καὶ ὑπὲρ
ἀνάγκης. ἡ μὲν γὰρ βία ἐστὶν καὶ ἐν τοῖς ἀψύχοις. ἑκάστοις γάρ ἐστι τῶν ἀψύχων οἰκεῖος τόπος ἀποδεδομένος, τῷ μὲν πυρὶ ὁ ἄνω, τῇ δὲ γῇ ὁ κάτω· ἔστι μέντοι γε βιάσασθαι καὶ τὸν λίθον ἄνω φέρεσθαι καὶ τὸ πῦρ κάτω.
1188b_2Bir canlıyı da zorlamak mümkündür: mesela dosdoğru koşan bir atı dizginlerinden tutup geri çevirmek. Tabiatlarına ya da isteklerine aykırı bir şey yapmalarının sebebi dışarıdaysa, bunu zorla yaptıklarını söyleriz; sebep kendilerindeyse artık zorla yaptıklarını söylemeyiz.
ἔστι δὲ καὶ τὸ ζῷον βιάσασθαι, οἷον ἵππον ἐπ᾿ ὀρθὸν θέοντα ἀντιλαμβανόμενον ἀποστρέψαι. ὅσοις μὲν οὖν ἐστιν ἐκτὸς ἡ αἰτία τοῦ παρὰ φύσιν τι ἢ παρʼ ἃ βούλονται ποιεῖν, ἐροῦμεν βιαζομένοις ἂν ποιῶσι ποιεῖν· οἷς ⟦?⟧ δʼ ἐν αὐτοῖς ἐστιν ἡ αἰτία, οὐκέτι τούτους βιάζεσθαι ἐροῦμεν.
1188b5Yoksa nefsine hâkim olamayan da kötü olduğunu kabul etmeyip itiraz edecek, kötü şeyleri arzusunun zoruyla yaptığını söyleyecektir.
εἰ δὲ μή, ὁ ἀκρατὴς ἀντερεῖ, οὐ φάσκων φαῦλος εἶναι· βιαζόμενος γάρ φήσει ὑπὸ τῆς ἐπιθυμίας τὰ φαῦλα πράττειν.
1188b1015. Bölüm
Zorla olanın tarifi bizce şu olsun: onları yapmaya iten sebebin dışarıda olduğu şeyler (sebebin içeride, kendilerinde olduğu yerde zor yoktur). Şimdi de mecburiyet ve mecburen olan hakkında konuşmak gerekir. 'Mecbur kaldım' her yerde ve her durumda söylenemez; mesela haz için yaptığımız şeylerde söylenemez. Biri 'Arkadaşımın karısını baştan çıkarmaya hazzım beni mecbur etti' dese saçmalamış olur.
τοῦ οὖν βιαίου οὗτος ἡμῖν ἔστω ὁ ὁρισμός, ὧν ἐκτός ἐστιν ἡ αἰτία, ὑφ᾿ ἧς βιάζονται πράττειν (ὧν δ᾿ ἐντὸς καὶ ἐν αὐτοῖς ἡ αἰτία, οὐ βία)· πάλιν δ᾿ ὑπὲρ ἀνάγκης καὶ τοῦ ἀναγκαίου λεκτέον. τὸ δὲ ἀναγκαῖον οὐ πάντως οὐδ᾿ ἐν παντὶ λεκτέον ἐστίν, οἷον ὅσα ἡδονῆς ἕνεκεν πράττομεν. εἰ γάρ τις λέγοι ὅτι ἠναγκάσθην τὴν τοῦ φίλου γυναῖκα διαφθεῖραι ὑπὸ τῆς ἡδονῆς, ἄτοπος ἂν εἴη.
1188b15Mecburiyet her şeyde değil, ancak dıştan gelen durumlarda vardır: mesela biri, şartlar onu mecbur bıraktığı için, daha büyük bir şeye karşılık bir zarara katlanırsa. 'Tarlaya koşar adım gitmeye mecbur kaldım; yoksa tarladakileri mahvolmuş bulacaktım' demek gibi. Demek ki mecburiyet bu tür durumlarda söz konusudur.
τὸ γὰρ ἀναγκαῖον οὐκ ἐν παντί, ἀλλ᾿ ἤδη ἐν τοῖς ἐκτός, οἷον ὃς ἂν καταβλάπτηται ἀντικαταλλαττόμενός τι ἄλλο μεῖζον ἀναγκαζόμενος ὑπὸ τῶν πραγμάτων. οἷον ἠναγκάσθην συντονώτερον βαδίσαι εἰς ἀγρόν· εἰ γὰρ μή, ἀπολωλότʼ ἂν εὗρον τὰ ἐν ἀγρῷ. ἐν τοῖς τοιούτοις ἄρα τὸ ἀναγκαῖον.
1188b2016. Bölüm
İsteyerek olan bu yönelişlerin (arzu, thymos, dileme) hiçbirinde bulunmadığına göre, geriye düşünerek yapılan kalıyor. Zira istemeyerek olan, mecburen ya da zorla yapılandır; üçüncü olarak da düşünülmeden yapılandır. Bu, olaylardan bellidir: biri birine vurursa, onu öldürürse ya da bu türden bir şey yaparsa, ama bunu önceden hiç düşünmeden yaparsa, istemeyerek yaptığını söyleriz; çünkü isteyerek olanın önceden düşünmekte yattığını kabul ederiz.
ἐπεὶ δὲ τὸ ἑκούσιον ἐν οὐδεμιᾷ ὁρμῇ ἐστιν, λοιπὸν ἂν εἴη τὸ ἐκ διανοίας γιγνόμενον. τὸ γὰρ ἀκούσιόν ἐστι τό τε κατʼ ἀνάγκην καὶ κατὰ βίαν γιγνόμενον, καὶ τρίτον ὃ μὴ μετὰ διανοίας γίγνεται. δῆλον δʼ ἐστὶ τοῦτο ἐκ τῶν γιγνομένων. ὅταν γάρ τις πατάξῃ τινὰ ἢ ἀποκτείνῃ ἢ τι τῶν τοιούτων ποιήσῃ μηδὲν προδιανοηθείς, ἄκοντά φαμεν ποιῆσαι, ὡς τοῦ ἑκουσίου ὄντος ἐν τῷ διανοηθῆναι.
1188b30Anlatıldığına göre bir kadın bir zamanlar birine aşk iksiri içirmiş, adam da iksirden ölmüş; kadın Areios Pagos mahkemesinde beraat etmiş. Hâkimler onu başka bir sebepten değil, bunu kasten yapmadığı için serbest bırakmışlar: iksiri sevgisinden vermiş, ama amacına ulaşamamış. Bu yüzden yaptığı isteyerek yapılmış sayılmamış, çünkü iksiri adamın ölmesini düşünerek vermemişti. Demek ki burada isteyerek olan, düşünerek yapılanın içine düşer.
οἷόν φασί ποτέ τινα γυναῖκα φίλτρον τινὶ δοῦναι πιεῖν, εἶτα τὸν ἄνθρωπον ἀποθανεῖν ὑπὸ τοῦ φίλτρου, τὴν δʼ ἄνθρωπον ἐν Ἀρείῳ πάγῳ ἀποφυγεῖν· οὗ παροῦσαν διʼ οὐθὲν ἄλλο ἀπέλυσαν ἢ διότι οὐκ ἐκ προνοίας. ἔδωκε μὲν γὰρ φιλίᾳ, διήμαρτεν δὲ τούτου· διὸ οὐχ ἑκούσιον ἐδόκει εἶναι, ὅτι τὴν δόσιν τοῦ φίλτρου οὐ μετὰ διανοίας τοῦ ἀπολέσθαι αὐτὸν ἐδίδου. ἐνταῦθα ἄρα τὸ ἑκούσιον πίπτει εἰς τὸ μετὰ διανοίας.
1188b3517. Bölüm
Geriye prohairesis'i incelemek kalıyor: bir istek midir, değil midir? İstek öteki hayvanlarda da vardır, prohairesis ise yoktur; çünkü prohairesis logos'la birliktedir, logos ise öteki hayvanların hiçbirinde bulunmaz. Demek ki istek olamaz.
ἔτι δὲ λοιπόν ἐστιν ἐπισκέψασθαι τὴν προαίρεσιν,
πότερόν ἐστιν ὄρεξις, ἢ οὔ. ὄρεξις μὲν γὰρ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις ἐγγίγνεται, προαίρεσις δὲ οὔ· ἡ γὰρ προαίρεσις μετὰ λόγου, λόγος δὲ ἐν οὐδενὶ τῶν ἄλλων ζῴων ἐστίν. ὄρεξις μὲν δὴ οὐκ ἂν εἴη·
1189a_2Peki dileme midir? Yoksa o da değil mi? Dileme imkânsız şeylere de yönelir: mesela ölümsüz olmayı dileriz, ama seçmeyiz. Ayrıca prohairesis gayeye değil, gayeye götüren şeylere yönelir: kimse sıhhatli olmayı seçmez, sıhhate götüren şeyleri, yürüyüşe çıkmayı, koşmayı seçeriz; gayeleri ise dileriz: sıhhatli olmayı dileriz. Buradan da açıktır ki dileme ile prohairesis aynı şey değildir. Prohairesis, adının da gösterdiği gibi bir şey olsa gerek (pro-hairesis: birini ötekinden önce almak): bir şeyi bir başkasına tercih ederek seçeriz, mesela daha iyiyi daha kötüye. Öyleyse elimizde tercih varken daha kötü yerine daha iyiyi aldığımızda, 'seçmek' kelimesi tam yerini bulur.
ἀλλʼ ἆρά γε βούλησις; ἢ οὐδὲ τοῦτο; βούλησις μὲν γάρ ἐστιν καὶ τῶν ἀδυνάτων, οἷον βουλόμεθα μὲν ἀθάνατοι εἶναι, προαιρούμεθα δὲ οὔ. ἔτι δὲ προαίρεσις μὲν οὐκ ἔστιν τοῦ τέλους, ἀλλὰ τῶν πρὸς τὸ τέλος, οἷον οὐθεὶς προαιρεῖται ὑγιαίνειν, ἀλλὰ τὸ πρὸς τὴν ὑγίειαν προαιρούμεθα, περιπατεῖν, τροχάζειν· βουλόμεθα δὲ τὰ τέλη.
ὑγιαίνειν γὰρ βουλόμεθα. ὥστε δῆλον καὶ οὕτως ὅτι οὐ ταὐτὸν ἡ βούλησις καὶ ἡ προαίρεσις· ἀλλὰ ἡ προαίρεσις ἔοικεν οὕτως ἔχειν, ὥσπερ καὶ τοὔνομα αὐτῆς ἔχει, οἷον προαιρούμεθα τόδε ἀντὶ τοῦδε, οἷον τὸ βέλτιον ἀντὶ τοῦ χείρονος. ὅταν οὖν ἀντικαταλλαττώμεθα τὸ βέλτιον ἀντὶ τοῦ χείρονος ἐν αἱρέσει ὄντος, ἐνταῦθα τὸ προαιρεῖσθαι δόξειεν ἂν οἰκεῖον εἶναι.
1189a15— Prohairesis bunlardan hiçbiri olmadığına göre, düşünceyle ilgili bir şey mi? Yoksa o da değil mi? Pek çok şeyi düşünür, düşünerek pek çok kanaat ediniriz; peki düşündüğümüz şeyleri seçer de miyiz? Hayır. Hintliler arasında olup bitenleri çoğu zaman düşünürüz, ama onları seçmeyiz.
— ἐπεὶ οὖν ἡ προαίρεσις οὐθὲν τούτων ἐστίν, ἆρά γέ ἐστιν τὸ κατὰ διάνοιαν ἐν προαιρέσει; ἢ οὐδὲ τοῦτο; πολλὰ γὰρ διανοούμεθα καὶ δοξάζομεν κατὰ διάνοιαν· ἆρʼ οὖν ἃ διανοούμεθα, ταῦτα καὶ προαιρούμεθα; ἢ οὔ; πολλάκις γὰρ διανοούμεθα ὑπὲρ τῶν ἐν Ἰνδοῖς, ἀλλʼ οὔτι καὶ προαιρούμεθα.
1189a20Demek ki prohairesis düşünce de değildir. — Prohairesis bunların tek tek hiçbiri olmadığına, psykhē'de meydana gelenler de bunlar olduğuna göre, prohairesis'in bunlardan bazılarının bir araya gelmesinden oluşması zorunludur. Daha önce söylendiği gibi prohairesis gayeye değil gayeye götüren iyilere yönelir; elimizdeki şeylere ve şunun mu bunun mu tercih edileceği tartışılabilecek şeylere yönelir. Öyleyse önce bunlar hakkında düşünmek ve düşünüp taşınmak gerektiği açıktır; sonra, düşündükten sonra bir şey bize daha iyi göründüğü zaman, işte o zaman onu yapmaya doğru bir yöneliş doğar; bunu yaparken de prohairesis'e göre yapıyor görünürüz.
οὐκ ἄρα οὐδὲ διάνοιά ἐστιν ἡ προαίρεσις.— ἐπεὶ οὖν καθʼ ἕκαστον τούτων οὐθέν ἐστιν ἡ προαίρεσις, ταῦτα δέ ἐστιν τὰ ἐν τῇ ψυχῇ γινόμενα, ἀναγκαῖον [δὴ] συνδυαζομένων τινῶν τούτων εἶναι τὴν προαίρεσιν. ἐπεὶ οὖν ἐστίν, ὥσπερ ἔμπροσθεν ἐλέχθη, ἡ προαίρεσις τῶν πρὸς τὸ τέλος ἀγαθῶν καὶ οὐ τοῦ τέλους, καὶ τῶν δυνατῶν ἡμῖν, καὶ τῶν ἀντιλογίαν παραδιδόντων πότερον τοῦτο ἢ τοῦτο αἱρετόν, δῆλον ὅτι δέοι ἂν πρότερον διανοηθῆναι ὑπὲρ αὐτῶν καὶ βουλεύσασθαι, εἶθʼ ὅταν ἡμῖν φανῇ κρεῖττον διανοηθεῖσιν, οὕτως ὁρμή τις τοῦ πράττειν ἐστίν, καὶ τοῦτο δὴ πράττοντες κατὰ προαίρεσιν δοκοῦμεν πράττειν.
1189a30Prohairesis düşünmeyle birlikte olan ve düşünüp taşınmaya dayanan bir istekse, isteyerek yapılan her şey seçilmiş değildir. Zira pek çok şeyi düşünmeden ve düşünüp taşınmadan isteyerek yaparız: otururuz, kalkarız; bunun gibi pek çok şeyi isteyerek ama düşünmeden yaparız. Oysa prohairesis'e göre yapılan her şey düşünerek yapılır.
εἰ τοίνυν ἡ προαίρεσις ὄρεξίς τις βουλευτικὴ μετὰ διανοίας, οὐκ ἔστιν τὸ ἑκούσιον προαιρετόν. ἑκόντες γὰρ πολλὰ πράττομεν πρὸ τοῦ διανοηθῆναι καὶ βουλεύσασθαι, οἷον καθίζομεν καὶ ἀνιστάμεθα καὶ ἄλλα πολλὰ τοιαῦτα ἑκόντες μὲν ἄνευ δὲ τοῦ διανοηθῆναι, τὸ δὲ κατὰ προαίρεσιν πᾶν ἦν μετὰ διανοίας.
1189a35Demek ki isteyerek yapılan her şey seçilmiş değildir, ama seçilen her şey isteyerek yapılır: düşünüp taşındıktan sonra bir şeyi yapmayı seçersek, onu isteyerek yaparız. Kanun koyuculardan bazıları da, gerçi az sayıda, isteyerek yapılanla seçerek yapılanı farklı şeyler olarak ayırıyor görünür: isteyerek yapılanlara, seçerek yapılanlardan daha hafif cezalar koyarlar.
οὐκ ἄρα τὸ ἑκούσιον προαιρετόν, ἀλλὰ τὸ προαιρετὸν ἑκούσιον· ἄν τι γὰρ προαιρώμεθα πράττειν βουλευσάμενοι, ἑκόντες πράττομεν. φαίνονται δέ τινες ὀλίγοι καὶ τῶν νομοθετῶν διορίζειν τό τε ἑκούσιον καὶ τὸ ἐκ προαιρέσεως ἕτερον ὄν, ἐλάττους τὰς ζημίας ἐπὶ τοῖς ἑκουσίοις ἢ τοῖς κατὰ προαίρεσιν τάττοντες.
1189a5— Öyleyse prohairesis eylem alanındadır: yapmanın ve yapmamanın, şöyle ya da böyle yapmanın elimizde olduğu ve 'niçin' sorusunun cevabının kavranabildiği şeylerde. 'Niçin' ise basit bir şey değildir.
— ἔστιν οὖν ἡ προαίρεσις ἐν τοῖς πρακτοῖς, καὶ τούτοις ἐν οἷς ἐφʼ ἡμῖν ἐστιν καὶ πρᾶξαι καὶ μὴ πρᾶξαι, καὶ οὕτως ἢ μὴ οὕτως, καὶ ἐν οἷς ἔστι λαβεῖν τὸ διὰ τί. τὸ δὲ διὰ τί οὐχ ἀπλοῦν ἐστίν.
1189a5_2Geometride biri dörtgenin açılarının dört dik açıya eşit olduğunu söyler; ona 'niçin?' diye sorulunca, 'Çünkü,' der, 'üçgenin açıları iki dik açıya eşittir.' Bu tür şeylerde 'niçin'in cevabını belirlenmiş bir ilkeden alırlar. Prohairesis'in bulunduğu eylem alanında ise durum böyle değildir, çünkü orada belirlenmiş hiçbir ilke yoktur. Biri 'Bunu niçin yaptın?' diye sorarsa, 'Çünkü başka türlü yapamazdım' ya da 'Çünkü böylesi daha iyiydi' denir. İnsan, olup bitenlerin kendisine bakarak hangisi daha iyi görünüyorsa onu, ve bu yüzden seçer.
ἐν μὲν γὰρ γεωμετρίᾳ, ὅταν φῇ τὸ τετράγωνον τέτταρσιν ὀρθαῖς ἴσας ἔχειν, καὶ ἐρωτᾷ διὰ τί, ὅτι, φησίν, καὶ τὸ τρίγωνον δυσὶν ὀρθαῖς ἴσας ἔχει. ἐν μὲν οὖν τοῖς τοιούτοις ἐκ τῆς ἀρχῆς ὡρισμένης ἔλαβον τὸ διὰ τί· ἐν δέ γε τοῖς πρακτοῖς, ἐν οἷς ἡ προαίρεσις, οὐχ οὕτως (οὐδεμία γὰρ κεῖται ὡρισμένη), ἀλλʼ ἂν ἀπαιτῇ τις, διὰ τί τοῦτο ἔπραξας; ὅτι οὐκ ἐνῆν ἄλλως, ἢ ὅτι βέλτιον οὕτως. ἐξ αὐτῶν τῶν συμβαινόντων, ὁποῖʼ ἂν φαίνηται βελτίω εἶναι, ταῦτα προαιρεῖται καὶ διὰ ταῦτα.
1189a15_2Bu yüzden bu tür şeylerde düşünüp taşınma, nasıl yapmak gerektiği üzerinedir; epistēmē'lerde ise böyle değildir. Kimse Arkhikles adının nasıl yazılacağını düşünüp taşınmaz, çünkü nasıl yazılacağı bellidir. Burada hata düşüncede değil, yazma işinin kendisinde olur. Hatanın düşüncede olmadığı şeyler hakkında düşünüp taşınılmaz; nasıl yapılacağının belirsiz olduğu yerlerde ise hata vardır.
διὸ δὴ ἐν τοῖς τοιούτοις τὸ βουλεύσασθαί ἐστι τὸ πῶς δεῖ, ἐν δὲ ταῖς ἐπιστήμαις οὔ. οὐθεὶς γὰρ βουλεύεται πῶς δεῖ γράψαι τὸ ὄνομα Ἀρχικλέους, ὅτι ἐστὶν ὡρισμένον πῶς δεῖ γράψαι τὸ ὄνομα Ἀρχικλέους. ἡ οὖν ἁμαρτία οὐ γίγνεται ἐν τῇ διανοίᾳ, ἀλλʼ ἐν τῇ ἐνεργείᾳ τοῦ γράφειν. ἐν οἷς γὰρ μή ἐστιν ἡ ἁμαρτία ἐν τῇ διανοίᾳ, οὐδὲ βουλεύονται ὑπὲρ τούτων· ἀλλʼ ἐν οἷς ἤδη ἀόριστόν ἐστι τὸ ὡς δεῖ, ἐνταῦθα ἡ ἁμαρτία.
1189a25Belirsizlik ise eylem alanındadır, yani hataların iki yönlü olduğu yerde. Eylem alanında da, aretē'lere göre olanlarda da aynı şekilde hata yaparız: aretē'yi hedeflerken tabiatımızın meylettiği yollara saparak hata ederiz. Hem eksiklikte hem aşırılıkta hata vardır ve her ikisine doğru da haz ve acı yüzünden sürükleniriz: haz yüzünden kötü şeyler yapar, acı yüzünden güzel şeylerden kaçarız.
ἔστιν δʼ ἐν τοῖς πρακτοῖς τὸ ἀόριστον, καὶ ἐν οἷς διτταὶ αἱ ἁμαρτίαι. ἁμαρτάνομεν οὖν ἐν τοῖς πρακτοῖς καὶ ἐν τοῖς κατὰ τὰς ἀρετὰς ὁμοίως. τῆς γὰρ ἀρετῆς στοχαζόμενοι ἁμαρτάνομεν ἐπὶ τὰς πεφυκυίας ὁδούς. ἔστι γὰρ καὶ ἐν ἐλλείψει καὶ ἐν ὑπερβολῇ ἁμαρτία, ἐφʼ ἑκάτερα δὲ τούτων φερόμεθα διʼ ἡδονὴν καὶ λύπην· διὰ μὲν γὰρ τὴν ἡδονὴν τὰ φαῦλα πράττομεν, διὰ δὲ τὴν λύπην τὰ καλὰ φεύγομεν.
1189a30_218. Bölüm
— Ayrıca düşünce his gibi değildir. Görme hissiyle görmekten başka bir şey yapılamaz, işitmeyle de işitmekten başka bir şey; işitme hissiyle işitmek mi yoksa görmek mi gerektiğini de düşünüp taşınmayız. Düşünce ise böyle değildir: hem bunu hem başka şeyleri yapabilir.
— ἔτι δʼ ἐστὶν ἡ διάνοια οὐχ ὥσπερ αἴσθησις, οἷον τῇ ὄψει οὐκ ἂν δύναιτʼ οὐθὲν ἂν ἄλλο ποιῆσαι ἢ ἰδεῖν, οὐδὲ τῇ ἀκοῇ οὐθὲν ἄλλο ἢ ἀκοῦσαι. ὁμοίως δὲ οὐδὲ βουλευόμεθα πότερον δεῖ ἀκοῦσαι τῇ ἀκοῇ ἢ ἰδεῖν. ἡ δὲ διάνοια οὐ τοιοῦτον, ἀλλὰ καὶ τοῦτο δύναται πράττειν καὶ
ἄλλα.
1190a_2Bu yüzden düşünüp taşınma ancak burada söz konusudur. Demek ki iyileri tercih ederken yapılan hata gayelerle ilgili değildir (bunlarda herkes aynı görüştedir, mesela sıhhatin iyi olduğunda), gayeye götüren şeylerle ilgilidir: mesela şunu yemek sıhhat için iyi midir, değil midir? Bu konularda bizi en çok yanıltan haz ve acıdır: birinden kaçar, ötekini tercih ederiz.
διὰ τοῦτο βουλεύεσθαι ἐνταῦθα ἤδη ὑπάρχει. ἔστιν οὖν ἡ ἁμαρτία ἐν τῇ αἱρέσει τῶν ἀγαθῶν οὐ περὶ τὰ τέλη (ταῦτα μὲν γὰρ ἅπαντες ὁμογνωμονοῦσιν, οἷον τὴν ὑγίειαν ὅτι ἀγαθόν), ἀλλʼ ἤδη τὰ κατὰ τὸ τέλος, οἷον πότερον ἀγαθὸν πρὸς ὑγίειαν φαγεῖν τοῦτο ἢ οὔ. μάλιστα οὖν ποιεῖ ἐν τούτοις τὸ σφάλλεσθαι ἡδονὴ καὶ λύπη· τὴν μὲν γὰρ φεύγομεν, τὴν δὲ αἱρούμεθα.
1190a5⟦…⟧ Aretē neyi hedefler: gayeyi mi, gayeye götüren şeyleri mi? Mesela güzeli mi, güzele götüren şeyleri mi?
⟦…⟧ τίνος ἐστὶν ἡ ἀρετὴ στοχαστική, πότερον τοῦ τέλους ἢ τῶν πρὸς τὸ τέλος, οἷον πότερον τοῦ καλοῦ ἢ τῶν πρὸς τὸ καλόν;
1190a10Epistēmē'de durum nasıldır? Yapı ustalığının işi gayeyi doğru belirlemek midir, yoksa gayeye götüren şeyleri görmek mi? Gayeyi doğru belirlerse, mesela güzel bir ev yapmayı, buna götüren şeyleri de yapı ustasından başkası bulup sağlamaz. Öteki bütün epistēmē'lerde de böyledir.
πῶς οὖν ἡ ἐπιστήμη; πότερον τῆς οἰκοδομικῆς ἐστιν ἐπιστήμης τὸ τέλος καλῶς προθέσθαι, ἢ τὰ πρὸς τὸ τέλος ἰδεῖν; ἂν γὰρ τοῦτο καλῶς προθῆται, οἷον καλὴν οἰκίαν ποιῆσαι, καὶ τὰ πρὸς τοῦτο οὐκ ἄλλος τις εὑρήσει καὶ ποριεῖ ἢ οἰκοδόμος. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀπασῶν ἐπιστημῶν.
1190a10_2Öyleyse aretē'de de durum aynı görünür: onun hedefi, gayeye götüren şeylerden çok, doğru belirlenmesi gereken gayedir; gayeye ulaştıracak şeyleri ise başkası değil, yine o bulup sağlar. Aretē'nin gayeyi belirleyen olması da makuldür, çünkü en iyinin ilkesi hangi şeydeyse, gayeyi belirleyen de meydana getiren de odur. Aretē'den daha iyi hiçbir şey yoktur: öteki şeyler de onun uğruna vardır, ilke de ona yöneliktir; gayeye götüren şeyler de daha çok gaye uğrunadır.
ὡσαύτως ἄρα δόξειεν ἂν ἔχειν καὶ ἐπʼ ἀρετῆς, μᾶλλον εἶναι αὐτῆς τὸν σκοπὸν [πρὸς] τὸ τέλος, ὃ δεῖ ὀρθῶς προθέσθαι, τὰ πρὸς τὸ τέλος· καὶ ἐξ ὧν τοῦτʼ ἔσται οὐθεὶς ἄλλος ποριεῖ, καὶ εὑρήσει ἃ δεῖ πρὸς τοῦτο. καὶ εὔλογον δὲ τούτου εἶναι προθετικὴν τὴν ἀρετήν· ἐν οἷς γὰρ ἡ ἀρχὴ τοῦ βελτίστου ἐστίν, ἕκαστον καὶ προθετικὸν καὶ ποιητικόν. οὐθὲν οὖν βέλτιον τῆς ἀρετῆς ἐστίν· ταύτης γὰρ ἕνεκα καὶ τἆλλα ἐστίν, καὶ πρὸς ταύτην ἐστὶν ἡ ἀρχή, καὶ τούτου ἕνεκεν μᾶλλον τὰ πρὸς τοῦτʼ ἐστίν.
1190a20Gaye bir ilkeye benzer: her şey onun uğruna vardır. Bu da yerindedir. Öyleyse açıktır ki aretē de, madem en iyi sebeptir, gayeye götüren şeylerden çok gayeyi hedefler.
τὸ δὲ τέλος ἀρχῇ τινι ἔοικεν, καὶ τούτου ἕνεκέν ἐστιν ἕκαστον. ἀλλὰ κατὰ τρόπον τοῦτο ἔστι. ὥστε δῆλον ὡς κἀπὶ τῆς ἀρετῆς, ἐπειδὴ βελτίστη ἐστὶν αἰτία, ὅτι τοῦ τέλους ἐστὶ στοχαστικὴ μᾶλλον τῶν πρὸς τὸ τέλος.
1190a2519. Bölüm
— Aretē'nin gayesi güzeldir; demek ki aretē, güzelin meydana geleceği şeylerden çok güzelin kendisini hedefler. Gerçi bunlar da onun işidir. Aksini düşünmek genel olarak saçma görünür: resimde biri iyi bir taklitçi olabilir, ama en iyi şeyleri taklit etmeyi hedef edinmedikçe övülmez. Demek ki güzeli hedef olarak koymak tamamıyla aretē'nin işidir. Peki, diyebilir biri, daha önce fiilin aynı melekeden daha üstün olduğunu söylüyorduk; şimdi niçin aretē'ye, fiilin doğduğu şeyi değil de fiilin bulunmadığı şeyi daha güzel bir şey olarak yüklüyoruz? Evet, ama şimdi de fiilin melekeden daha iyi olduğunu aynı şekilde söylüyoruz. Öteki insanlar iyi bir insanı gözlerken ona yaptıklarına bakarak hüküm verirler, çünkü herkesin taşıdığı prohairesis'i göstermek mümkün değildir. Herkesin niyetini, güzel karşısında nasıl bir durumda olduğunu bilmek mümkün olsaydı, insan hiçbir şey yapmadan da iyi görünürdü. [Duyguların bazı ortalarını ⟦?⟧ saydığımıza göre, bunların hangi duygularla ilgili olduğunu söylemek gerekir.]
— ἀρετῆς δέ γʼ ἐστὶ τέλος τὸ καλόν. τούτου ἄρʼ ἐστὶ[ν ἡ ἀρετὴ] στοχαστικὴ μᾶλλον ἢ ἐξ ὧν ἔσται. ἔτι δὲ καὶ ταῦτα ταύτης. ὅλως δὲ δὴ φαίνεται ἄτοπον· ἴσως γὰρ ἂν ἐν γραφικῇ εἴη τις ἀγαθὸς μιμητής, ὅμως δὲ οὐκ ἂν ἐπαινεθείη, ἂν μὴ τὸν σκοπὸν θῇ τὰ βέλτιστα μιμεῖσθαι. τῆς ἀρετῆς ἄρα παντελῶς τοῦτʼ ἐστίν, τὸ καλὸν προθέσθαι. διὰ τί οὖν, ἄν τις εἴποι, πρότερον μὲν ἐλέγομεν τὴν ἐνέργειαν κρεῖττον εἶναι ἢ τὴν ἕξιν τὴν αὐτήν, νῦν δὲ οὐκ ἐξ οὗ ἡ ἐνέργεια, τοῦτο τῇ ἀρετῇ ἀποδίδομεν ὡς κάλλιον, ἀλλʼ ἐν ᾧ οὐκ ἔστιν ἐνέργεια; ναί, ἀλλὰ καὶ νῦν φαμεν τοῦτο ὁμοίως, τὴν ἐνέργειαν τῆς ἕξεως βέλτιον εἶναι. οἱ γὰρ ἄλλοι ἄνθρωποι τὸν σπουδαῖον θεωροῦντες κρίνουσιν ἐκ τοῦ πράττειν, διὰ τὸ μὴ δυνατὸν εἶναι δηλῶσαι τὴν ἑκάστου προαίρεσιν ἣν ἔχει, ἐπεὶ εἰ ἦν εἰδέναι τὴν ἑκάστου γνώμην, ὡς ἔχει πρὸς τὸ καλόν, καὶ ἄνευ τοῦ πράττειν σπουδαῖος ἂν ἐδόκει εἶναι. [ἐπεὶ δὲ μεσότητάς τινας τῶν παθῶν κατηρ θᾶ ⟦?⟧, λεκτέον ἂν εἴη περὶ ποῖα τῶν παθῶν εἰσίν.]
1190a5_220. Bölüm
✶✶ Cesaret yüreklilikle ve korkularla ilgili olduğuna göre, hangi korkular ve hangi yüreklilikle ilgili olduğunu incelemek gerekir. Mesela biri malını kaybetmekten korkuyorsa korkak mıdır, bu konuda yürekliyse cesur mu? Yoksa hayır mı? Aynı şekilde biri hastalıktan korkuyor ya da onun karşısında yürekli davranıyorsa, ne korkana korkak ne de korkmayana cesur denebilir. Demek ki cesaret bu tür korkularla ve yüreklilikle ilgili değildir.
✶✶ ἐπεὶ οὖν ἐστιν ἡ ἀνδρεία περὶ θάρρη καὶ φόβους, σκεπτέον ἂν εἴη περὶ ποίους φόβους καὶ θάρρη. ἆρʼ οὖν εἰ μέν τις φοβεῖται μὴ ἀποβάλλῃ τὴν οὐσίαν, οὗτος δειλός, εἰ δέ τις θαρρεῖ περὶ ταῦτα, ἀνδρεῖος; ἢ οὔ; ὁμοίως δʼ εἴ τις φοβεῖται νόσον ἢ θαρρεῖ, οὔτε δειλὸν φατέον εἶναι τὸν φοβούμενον οὔτʼ ἀνδρεῖον τὸν μὴ φοβούμενον. οὐκ ἄρα ἐν τοῖς τοιούτοις φόβοις καὶ θάρρεσίν ἐστιν ἡ ἀνδρεία.
1190a15Şu tür korkularla da ilgili değildir: biri gök gürültüsünden, şimşekten ya da insanı aşan başka korkunç bir şeyden korkmuyorsa cesur değil, delidir. Demek ki cesur insan, insana göre olan korkular ve yürekliliklerde kendini gösterir; yani halkın çoğunun ya da herkesin korktuğu şeyler karşısında yürekli olan, işte o cesurdur.
ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἐν τοῖς τοιούτοις, οἷον εἰ μή τις φοβεῖται βροντὰς ἢ ἀστραπὰς ἢ ἄλλο τι τῶν ὑπὲρ ἄνθρωπον φοβερῶν, οὐκ ἀνδρεῖος ἀλλὰ μαινόμενός τις. ἐν φόβοις ἄρα καὶ θάρρεσίν ἐστιν ὁ ἀνδρεῖος τοῖς κατʼ ἀνθρώπους· λέγω δὲ οἷον ἃ οἱ πολλοὶ φοβοῦνται ἢ οἱ πάντες, ἐν τούτοις ὁ ὢν θαρραλέος, οὗτος ἀνδρεῖος.
1190a20_2Bu belirlendiğine göre, insanlar pek çok bakımdan cesur olduğundan, hangi türden olanın cesur olduğunu incelemek gerekir. Tecrübe sayesinde cesur olan biri vardır; mesela askerler. Bunlar tecrübeyle bilirler ki şöyle bir yerde, şöyle bir anda ya da şöyle bir durumda başlarına bir şey gelmez. Ama bunları bildiği için düşmana dayanan kimse cesur değildir: bunlardan hiçbiri olmazsa dayanmaz.
τούτων τοίνυν διωρισμένων σκεπτέον ἂν εἴη, ἐπειδὴ κατὰ πολλά εἰσιν οἱ ἀνδρεῖοι, ὁ ποῖος ἀνδρεῖος. ἔστιν γὰρ καὶ κατʼ ἐμπειρίαν τις ἀνδρεῖος, οἷον οἱ στρατιῶται. οὗτοι γὰρ ἴσασι ⟦?⟧ διʼ ἐμπειρίαν ὅτι ἐν τοιούτῳ τόπῳ ἢ ἐν τοιούτῳ καιρῷ ἢ οὕτως ἔχοντι ἀδύνατόν τι παθεῖν. ὁ δὲ ταῦτα εἰδὼς καὶ διὰ ταῦτα ὑπομένων τοὺς πολεμίους οὐκ ἀνδρεῖος· ἐὰν γὰρ τούτων μηθὲν ὑπάρχῃ, οὐχ ὑπομένει.
1190a25_2Bu yüzden tecrübe sayesinde cesur olanlara cesur dememeliyiz. Sokrates de cesaretin epistēmē olduğunu söylerken doğru söylemiyordu. Zira epistēmē, tecrübeyi alışkanlık yoluyla edindikten sonra epistēmē olur; tecrübe sayesinde dayananlara ise biz cesur demeyiz, başkaları da demez. Demek ki cesaret epistēmē olamaz.
διὸ τοὺς διʼ ἐμπειρίαν οὐ φατέον ἀνδρείους. οὐδὲ Σωκράτης δὴ ὀρθῶς ἔλεγεν ἐπιστήμην φάσκων εἶναι τὴν ἀνδρείαν. ἡ γὰρ ἐπιστήμη ἐξ ἔθους τὴν ἐμπειρίαν λαβοῦσα ἐπιστήμη γίνεται· τοὺς δὲ διʼ ἐμπειρίαν ὑπομένοντας οὔ φαμεν, οὐδʼ ἐροῦσιν ἀνδρείους αὐτοὺς εἶναι· οὐκ ἄρα ἡ ἀνδρεία ἐπιστήμη ἂν εἴη.
1190a30— Öte yandan tecrübenin tam tersi yüzünden cesur olanlar da vardır: olacakları hiç tecrübe etmemiş olanlar, tecrübesizlikleri yüzünden korkmazlar. Bunlara da cesur dememeliyiz.
— πάλιν δʼ αὖ εἰσιν ἀνδρεῖοι ἐκ τοῦ ἐναντίου τῆς ἐμπειρίας· οἱ γὰρ ἄπειροι τῶν ἐκβησομένων οὐ φοβοῦνται διὰ τὴν ἀπειρίαν. οὐδὲ δὴ οὐδὲ τούτους φατέον ἀνδρείους.
1190a30_2— Duyguları yüzünden cesur görünen başkaları da vardır; mesela âşıklar ya da vecde gelmiş olanlar. Bunlara da cesur dememeliyiz, çünkü duyguları ellerinden alınırsa artık cesur değildirler; oysa cesur olan her zaman cesur olmalıdır.
— εἰσὶν δʼ αὖ ἄλλοι δοκοῦντες ἀνδρεῖοι εἶναι διὰ τὰ πάθη, οἷον οἱ ἐρῶντες ἢ οἱ ἐνθουσιάζοντες. οὐδὲ δὴ τούτους φατέον ἀνδρείους εἶναι· ἐὰν γὰρ αὐτῶν τὸ πάθος ἀφαιρεθῇ, οὐκέτι εἰσὶν ἀνδρεῖοι, δεῖ δὲ τὸν ἀνδρεῖον ἀεὶ εἶναι ἀνδρεῖον.
1190a35Bu yüzden hayvanlara, mesela yaralandıklarında acıyla saldıran domuzlara da kimse cesur demez; cesur insan da bir duygu yüzünden cesur olmamalıdır.
διὸ οὐδὲ τὰ θηρία, οἷον τοὺς σῦς οὐκ ἄν τις εἴποι ἀνδρείους διὰ τὸ ἀμύνεσθαι, ἐπειδὰν πληγέντες λυπηθῶσιν, οὐδὲ δεῖ τὸν ἀνδρεῖον διὰ [τὸ] πάθος εἶναι ἀνδρεῖον. —
1190a35_2— Bir de siyasî cesaret gibi görünen bir cesaret vardır: vatandaşlarına karşı utandıkları için tehlikelere dayanan ve cesur görünen insanlarınki. Bunun bir örneği de şudur: Homeros, Hektor'a 'Pulydamas ilk o yükleyecek bana ayıbı' dedirtir; bu yüzden Hektor savaşması gerektiğini düşünür. Bu türden cesarete de cesaret dememeliyiz, çünkü bunların hepsine aynı ölçü uyar: ortadan kalkınca cesaretin de ortadan kalktığı bir şey yüzünden var olan, gerçek cesaret olamaz. Birini cesur kılan utancı ondan alırsam, artık cesur olmayacaktır.
πάλιν ἔστιν ἄλλη ἀνδρεία πολιτικὴ δοκοῦσα εἶναι, οἷον εἰ διʼ αἰσχύνην τὴν πρὸς τοὺς πολίτας ὑπομένουσι τοὺς κινδύνους καὶ δοκοῦσιν ἀνδρεῖοι εἶναι. σημεῖον δὲ τούτου· καὶ γὰρ Ὅμηρος πεποίηκε τὸν Ἕκτορα λέγοντα “Πουλυδάμας μοι πρῶτος ἐλεγχείην ἀναθήσει”· διὸ οἴεται δεῖν μάχεσθαι. οὐδὲ δὴ τὴν τοιαύτην φατέον εἶναι· ὁ γὰρ αὐτὸς ἐφʼ ἑκάστῳ τούτων διορισμὸς ἁρμόσει. οὗ γὰρ ἀφαιρουμένου μὴ διαμένει ἡ ἀνδρεία, οὐκ ἂν εἴη ἔτι ἀνδρεία· ἂν οὖν τὴν αἰσχύνην περιέλω διʼ ἣν ἦν ἀνδρεῖος, οὐκέτι ἔσται ἀνδρεῖος.
1190a10_3— Başka bir şekilde cesur görünenler de vardır: iyi bir şey umdukları ve bekledikleri için cesur olanlar. Bunlara da cesur dememeliyiz, çünkü böylelerine ve böyle durumlarda cesur demek saçma görünür. Öyleyse bu türden olanların hiçbirini cesur saymamalıyız; o hâlde cesuru ne türden saymak gerektiğini ve cesurun kim olduğunu incelemek gerekir.
— ἔτι καὶ ἄλλως εἰσὶν ἀνδρεῖοι δοκοῦντες εἶναι οἱ διʼ ἐλπίδα καὶ προσδοκίαν ἀγαθοῦ. οὐδὲ δὴ τούτους φατέον εἶναι ἀνδρείους, ἐπειδὴ τοὺς τοιούτους καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις ἀνδρείους λέγειν ἄτοπον φαίνεται. οὐδένα οὖν τῶν τοιούτων ἀνδρεῖον θετέον εἶναι· τὸν [ὁ]ποῖον οὖν ἀνδρεῖον, καὶ τίς ὁ ἀνδρεῖος σκεπτέον.
1190a15_2Kısaca söylersek cesur, sözü edilen sebeplerin hiçbiri yüzünden değil, cesur olmayı güzel saydığı için cesur olan ve biri yanında olsa da olmasa da cesur davranan kimsedir. Cesaret büsbütün duygusuz ve yönelişsiz de doğmaz; ama yönelişin logos'tan, güzel uğruna doğması gerekir. Logos'a dayanarak, güzel uğruna tehlikeye atılmaya yönelen ve bunlar karşısında korkusuz olan kimse, işte o cesurdur ve cesaret bunlarla ilgilidir.
ὡς ἀπλῶς μὲν εἰπεῖν, ὁ διὰ μηθὲν τῶν προειρημένων ἀνδρεῖος ὤν, ἀλλὰ διὰ τὸ νομίζειν αὐτὸ εἶναι καλόν, καὶ τοῦτο ποιῶν κἂν παρῇ τις κἂν μὴ παρῇ. οὐδὲ δὴ παντελῶς ἄνευ πάθους καὶ ὁρμῆς ἐγγίγνεται ἡ ἀνδρεία. δεῖ δὲ τὴν ὁρμὴν γίνεσθαι ἀπὸ τοῦ λόγου διὰ τὸ καλόν. ὁ δὴ ὁρμῶν διὰ λόγον ἕνεκεν τοῦ καλοῦ ἐπὶ τὸ κινδυνεύειν, ἄφοβος ὢν περὶ ταῦτα, οὗτος ἀνδρεῖος, καὶ ἡ ἀνδρεία περὶ ταῦτα.
1190a25_3Ama korkusuz olmak, cesur insanın hiç korkmayacak hâle gelmesi değildir. Hiçbir şeyi korkunç bulmayan kimse cesur değildir; öyle olsaydı taş da, öteki cansız şeyler de cesur olurdu. Cesur korkmalı, ama yine de dayanmalıdır; korkmadan dayanıyorsa cesur değildir.
ἄφοβος δὲ οὐχ ὅταν οὕτω συμπέσῃ τῷ ἀνδρείῳ ὥστε ὅλως μὴ φοβεῖσθαι. ὁ μὲν γὰρ τοιοῦτος οὐκ ἀνδρεῖος, ᾧ ὅλως μηθέν ἐστι φοβερόν· οὕτω μὲν γὰρ 〈ἂν〉 ὁ λίθος εἴη καὶ τἆλλα ἄψυχα ἀνδρεῖα· ἀλλὰ δεῖ φοβεῖσθαι μέν, ὑπομένειν δέ· εἰ γὰρ αὖ μὴ φοβούμενος ὑπομένει, οὐκ ἂν εἴη ἀνδρεῖος.
1190a30_3— Ayrıca, yukarıda ayırdığımız gibi, cesaret her korku ve tehlikeyle değil, hayatı yok eden korku ve tehlikelerle ilgilidir. — Rastgele her zamanda değil, korkuların ve tehlikelerin yakın olduğu zamanda da kendini gösterir. On yıl sonraki bir tehlikeden korkmayan henüz cesur değildir: bazıları tehlike uzakken yürekli görünür, ama yaklaşınca korkudan ölür.
— ἔτι δὲ καὶ ὥσπερ ἐπάνω διειλόμεθα, περὶ φόβους καὶ κινδύνους οὐ πάντας ἀλλὰ τοὺς ἀναιρετικοὺς τῆς οὐσίας. — ἔτι δὲ οὐδʼ ἐν τῷ τυχόντι καὶ παντὶ χρόνῳ, ἀλλʼ ἐν ᾧ οἱ φόβοι καὶ οἱ κίνδυνοι πλησίον εἰσίν. εἰ γάρ τις τὸν εἰς δέκατον ἔτος κίνδυνον μὴ φοβεῖται, οὔπω ἀνδρεῖος· ἔνιοι γὰρ θαρροῦσιν διὰ τὸ μακρὰν ἀπέχειν, ἂν δὲ πλησίον γένωνται, ἀποθνήσκουσιν τῷ δέει.
1190a35_321. Bölüm
Cesaret ve cesur insan böyledir. İtidal ise taşkınlıkla hazlar karşısındaki duyarsızlığın ortasıdır. Zira itidal ve genel olarak her aretē en iyi melekedir; en iyi meleke, en iyiye ait melekedir; aşırılıkla eksiklik arasında en iyi olan da ortadır, çünkü insanlar her ikisi yüzünden, hem aşırılık hem eksiklik yüzünden yerilir. Öyleyse orta en iyi olduğuna göre, itidal taşkınlıkla duyarsızlığın ortası olsa gerek.
ἡ μὲν οὖν ἀνδρεία καὶ ὁ ἀνδρεῖος τοιοῦτος· σωφροσύνη δʼ ἐστὶν μεσότης ἀκολασίας καὶ ἀναισθησίας τῆς περὶ τὰς ἡδονάς. ἔστιν γὰρ ἡ σωφροσύνη καὶ ἁπλῶς ἅπασα ἀρετὴ ἕξις ἡ βελτίστη, ἡ δὲ βελτίστη ἕξις τοῦ βελτίστου ἐστίν, βέλτιστον δὲ τῆς ὑπερβολῆς καὶ τῆς
ἐνδείας τὸ μέσον· κατʼ ἀμφότερα γάρ εἰσι ψεκτοί, καὶ καθʼ ὑπερβολὴν καὶ κατʼ ἔνδειαν. ὥστε εἴπερ τὸ μέσον βέλτιστον, ἡ σωφροσύνη μεσότης τις ἂν εἴη ἀκολασίας καὶ ἀναισθησίας.
1191b_2Demek ki itidal bunların ortası olacaktır. İtidal hazlar ve acılarla ilgilidir, ama hepsiyle değil, her şeyle ilgili hazlarla da değil. Biri bir resme ya da bir heykele bakarken ya da bu türden başka bir şeyden haz duyarsa, bu yüzden taşkın sayılmaz; işitme ve koku alma hazlarında da durum böyledir. İtidal ancak dokunma ve tatma hazlarıyla ilgilidir.
μεσότης οὖν ἂν εἴη τούτων· ἔστιν δὲ ἡ σωφροσύνη περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας, οὐ πάσας δὲ οὐδὲ τὰς περὶ πάντα. οὐ γὰρ εἴ τις ἥδεται θεωρῶν γραφὴν ἢ ἀνδριάντα ἤ τι ἄλλο τῶν τοιούτων, καὶ δὴ οὗτος ἀκόλαστος, ὁμοίως δὲ οὐδὲ περὶ ἀκοῆς οὐδὲ περὶ ὀσφρήσεως· ἀλλʼ ἐν ἡδοναῖς ταῖς περὶ ἁφὴν καὶ γεῦσιν.
1191b5Bu hazlar karşısında bile mutedil insan, bu hazların hiçbirinden hiç etkilenmeyecek durumda olan kimse değildir (öylesi duyarsızdır). Mutedil, onlardan etkilenen ama kendini kaptırmayan kimsedir: onların aşırısından zevk alıp öteki her şeyi ikinci plana atmaz. Bunu da başka bir şey için değil, güzelin kendisi uğruna yapanı mutedil sayarız ✶✶.
οὐδὲ δὴ περὶ ταύτας ἀνὴρ σώφρων ἔσται 〈ὁ〉 οὕτως ἔχων ὥστε μηδʼ ὑπὸ μιᾶς τῶν τοιούτων ἡδονῶν μηθὲν πάσχειν (ὁ μὲν γὰρ τοιοῦτος ἀναίσθητος), ἀλλʼ ἤδη ὁ πάσχων καὶ μὴ ἀγόμενος, ὥστε εἰς ὑπερβολὴν αὐτῶν ἀπολαύων πάντα τἆλλα ποιεῖσθαι πάρεργα, καὶ αὐτόν γε τὸν ἤδη αὐτοῦ τοῦ καλοῦ ἕνεκεν καὶ μὴ ἄλλου πράττοντα σώφρονα✶✶.
1191b15Zira bu hazların aşırısından korku yüzünden ya da bu türden başka bir sebeple uzak duran mutedil değildir. Nitekim insan dışındaki hayvanlara da mutedil demeyiz, çünkü onlarda güzeli sınayıp onu tercih etmelerini sağlayacak logos yoktur. Her aretē güzelle ilgilidir ve güzele yönelir. Demek ki itidal hazlar ve acılarla, hem de dokunmada ve tatmada doğan hazlar ve acılarla ilgilidir.
ὅστις γὰρ τῶν τοιούτων ἡδονῶν τῆς ὑπερβολῆς ἀπέχεται ἢ διὰ φόβον ἢ διʼ ἄλλο τι τῶν τοιούτων, οὐ σώφρων. οὐδὲ γὰρ τἆλλα ζῷα λέγομεν εἶναι σώφρονα ἔξω ἀνθρώπου, διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐν αὐτοῖς λόγον, ᾧ δοκιμάζοντα τὸ καλὸν αἱροῦνται. πᾶσα γὰρ ἀρετὴ τοῦ καλοῦ καὶ πρὸς τὸ καλόν ἐστιν. ὥστε εἴη ἂν ἡ σωφροσύνη περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας, καὶ ταύτας τὰς ἐν ἁφῇ καὶ γεύσει γινομένας.
1191b2022. Bölüm
Bundan sonra yumuşak huyluluk üzerine konuşmak gerekir: ne olduğu ve neyle ilgili olduğu. Yumuşak huyluluk öfkelilikle öfkesizliğin ortasındadır. Genel olarak da aretē'ler bir tür orta gibi görünür. Orta olduklarını şöyle de söyleyebiliriz: en iyi olan ortadaysa ve aretē en iyi meleke ise [en iyi olan da ortaysa], aretē orta olsa gerek.
ἐχόμενον δʼ ἂν εἴη τούτου λέγειν ὑπὲρ πραότητος, [καὶ] τί ἐστι καὶ ἐν τίσιν. ἔστιν [μὲν] οὖν ἡ πραότης ἀνὰ μέσον ὀργιλότητος καὶ ἀοργησίας. καὶ ὅλως δὲ δοκοῦσιν αἱ ἀρεταὶ μεσότητές τινες εἶναι. ὅτι δʼ εἰσὶ μεσότητες, καὶ οὕτως ἄν τις εἴποι· εἰ γάρ ἐστιν ἐν μεσότητι τὸ βέλτιστον, ἡ δʼ ἀρετή ἐστιν ἡ βελτίστη ἕξις, [βέλτιστον δʼ ἐστὶ τὸ μέσον,] ἡ ἀρετὴ ἂν εἴη τὸ μέσον.
1191b25Bu, tek tek incelediğimizde daha da açık olacaktır. Öfkeli kimse herkese, her şeye ve gereğinden fazla öfkelenen kimsedir ve böylesi yerilir (çünkü ne herkese ne her şeye, ne de her şekilde ve her zaman öfkelenmek gerekir; öte yandan hiç kimseye hiçbir zaman öfkelenmeyecek bir durumda olmak da gerekmez, çünkü bu da yerilir, duygusuz olduğu için). Madem hem aşırıya giden hem eksik kalan yerilir, bunların ortasında olan hem yumuşak huylu hem de övgüye değer olacaktır. Ne öfkesi eksik olan ne de aşırı olan övülür; bu konuda orta durumda olan, işte o yumuşak huyludur. Yumuşak huyluluk da bu duyguların ortası olsa gerek.
δῆλον δὲ ἔσται μᾶλλον καὶ καθʼ ἕκαστον σκοποῦσιν. ἐπειδὴ γάρ ἐστιν ὀργίλος ὁ παντὶ καὶ πάντως καὶ ἐπὶ πλεῖον ὀργιζόμενος, καὶ ψεκτὸς δὲ ὁ τοιοῦτος (οὔτε γὰρ παντὶ δεῖ ὀργίζεσθαι οὔτʼ ἐπὶ πᾶσιν οὔτε πάντως καὶ ἀεί, οὐδʼ αὖ πάλιν οὕτως ἔχειν δεῖ, ὥστε μηθενὶ μηδέποτε·
καὶ γὰρ οὗτος ψεκτός, ἀνάλγητός γε ὤν), ἐπεὶ τοίνυν καὶ ὁ κατὰ τὴν ὑπερβολὴν ψεκτὸς καὶ ὁ κατὰ τὴν ἔλλειψιν· ὁ μέσος ἂν τούτων εἴη καὶ πρᾶος καὶ ἐπαινετός. οὔτε γὰρ ὁ ἐλλείπων τῇ ὀργῇ οὔτε ὁ ὑπερβάλλων ἐπαινετός, ἀλλʼ ὁ μέσως ἔχων πρὸς ταῦτα, οὗτος πρᾶος. καὶ ἡ πραότης δὲ τούτων τῶν παθῶν μεσότης ἂν εἴη.
1191b3523. Bölüm
Eli açıklık müsriflikle cimriliğin ortasıdır. Bu duygular parayla ilgilidir: müsrif, harcanmaması gereken şeylere, gerekenden fazlasını ve gerekmediği zaman harcayan kimsedir; cimri ise tam tersine, gereken şeylere gerektiği kadarını ve gerektiği zaman harcamayan kimsedir.
ἐλευθεριότης δέ ἐστιν μεσότης ἀσωτίας καὶ ἀνελευθερίας.
ἔστιν δὲ περὶ χρήματα τὰ τοιαῦτα πάθη· ὁ τε γὰρ ἄσωτός ἐστιν ὁ ἀναλίσκων εἰς ἃ μὴ δεῖ καὶ πλείω ὧν δεῖ καὶ ὅτε μὴ δεῖ, ὅ τʼ ἀνελεύθερος ἐναντίως τούτῳ ὁ μὴ ἀναλίσκων εἰς ἃ δεῖ καὶ ὅσα δεῖ καὶ ὅτε δεῖ.
1192a_2İkisi de yerilir: biri eksiklik, öteki aşırılık tarafındadır. Öyleyse eli açık, övgüye değer olduğuna göre, bunların ortası olsa gerek. Kimdir o hâlde? Gereken şeylere gerektiği kadarını ve gerektiği zaman harcayan kimse.
ἀμφότεροι δὲ οὗτοι ψεκτοί. ἔστι δὲ τούτων ὃ μὲν κατʼ ἔλλειψιν ὃ δὲ καθʼ ὑπερβολήν. ὁ ἄρα ἐλευθέριος, ἐπειδή ἐστιν ἐπαινετός, μέσος τις ἂν εἴη τούτων. τίς οὖν ἐστιν; ὁ ἀναλίσκων εἰς ἃ δεῖ καὶ ὅσα δεῖ καὶ ὅτε δεῖ.
1192a524. Bölüm
— Cimriliğin birçok türü vardır: bazılarına hasis, kimyon tanesini ikiye bölen, çirkin kazanç peşinde koşan, ufak hesapçı deriz. Bunların hepsi cimriliğin altına girer. Kötülük çok biçimlidir, iyilik ise tek biçimlidir: sıhhat basittir, hastalık ise türlü türlüdür. Aynı şekilde aretē basittir, kötülük türlü türlüdür. Bunların hepsi de parayla ilgili olarak yerilir. — Peki para kazanmak ve para biriktirmek de eli açık insanın işi midir? Hayır. Bu, başka hiçbir aretē'nin de işi değildir: silah yapmak cesaretin değil, başka bir zanaatin işidir; cesarete ise silahı alıp doğru kullanmak düşer; itidalde ve öteki aretē'lerde de durum budur. Para kazanmak da eli açıklığın değil, para kazanma sanatının işidir.
— ἔστι δὲ καὶ τῆς ἀνελευθεριότητος εἴδη πλείω, οἷον κίμβικάς τινας καλοῦμεν καὶ κυμινοπρίστας καὶ αἰσχροκερδεῖς καὶ μικρολόγους. πάντες δʼ οὗτοι ὑπὸ τὴν ἀνελευθεριότητα πίπτουσιν. τὸ μὲν γὰρ κακὸν πολυειδές, τὸ δʼ ἀγαθὸν μονοειδές, οἷον ἡ μὲν ὑγίεια ἁπλοῦν, ἡ δὲ νόσος πολυειδές. ὁμοίως ἡ μὲν ἀρετὴ ἁπλοῦν, ἡ δὲ κακία πολυειδές. πάντες γὰρ οὗτοι περὶ χρήματά εἰσι ψεκτοί. — πότερον οὖν τοῦ ἐλευθερίου καὶ τὸ κτήσασθαί ἐστι καὶ τὸ παρασκευάσασθαι χρήματα; ἢ οὔ; οὐδὲ γὰρ ἄλλης ἀρετῆς οὐδεμιᾶς. οὔτε γὰρ τῆς ἀνδρείας ἐστὶ τὸ ὅπλα ποιῆσαι, ἀλλʼ ἄλλης, ταύτης δὲ λαβούσης τούτοις ὀρθῶς χρήσασθαι, ὁμοίως ἐπὶ σωφροσύνης καὶ τῶν ἄλλων· οὔτε δὴ τῆς ἐλευθεριότητος, ἀλλʼ ἤδη χρηματιστικῆς.
1192a2025. Bölüm
Yüce gönüllülük, şişkinlikle kendini küçük görmenin ortasıdır ve şerefle şerefsizlikle ilgilidir; halkın çoğunun verdiği şerefle değil, iyi insanların verdiği şerefle, daha doğrusu en çok bu şerefle ilgilidir. Çünkü iyi insanlar bilerek ve doğru hüküm vererek şeref verirler. Yüce gönüllü de, şerefe lâyık olduğunu kendisi gibi bilenler tarafından şereflendirilmeyi tercih edecektir. Her türlü şerefle değil, en iyi şerefle, değerli olan ve ilke yerinde bulunan iyiyle ilgilenecektir.
ἡ δὲ μεγαλοψυχία μεσότης μέν ἐστιν χαυνότητος καὶ μικροψυχίας, ἔστι δὲ περὶ τιμὴν καὶ ἀτιμίαν, καὶ περὶ τιμὴν οὐ τὴν παρὰ τῶν πολλῶν ἀλλὰ τὴν παρὰ τῶν σπουδαίων, καὶ μᾶλλον δὲ δὴ περὶ ταύτην. οἱ γὰρ σπουδαῖοι εἰδότες καὶ κρίνοντες ὀρθῶς τιμήσουσιν· βουλήσεται οὖν μᾶλλον ὑπὸ τῶν συνειδότων αὑτῷ ὅτι ἄξιός ἐστι τιμῆς τιμᾶσθαι. οὐδὲ γὰρ περὶ πᾶσαν τιμὴν ἔσται, ἀλλὰ περὶ τὴν βελτίστην, καὶ τὸ τίμιον ἀγαθὸν καὶ ἀρχῆς τάξιν ἔχον.
1192a25Hor görülecek ve kötü insanlar oldukları hâlde kendilerini büyük şeylere lâyık görenler ve üstelik şereflendirilmeleri gerektiğini düşünenler şişkindir; kendilerini hak ettiklerinden daha azına lâyık görenler ise kendilerini küçük görürler.
οἱ μὲν οὖν εὐκαταφρόνητοι ὄντες καὶ φαῦλοι, μεγάλων δʼ αὑτοὺς ἀξιοῦντες καὶ πρὸς τούτοις τιμᾶσθαι οἰόμενοι δεῖν, χαῦνοι· ὅσοι δὲ ἐλαττόνων αὑτοὺς ἀξιοῦσιν ἢ προσῆκον αὐτοῖς, μικρόψυχοι.
1192a30Bunların ortasında olan, kendini ne hak ettiğinden daha az şerefe, ne lâyık olduğundan büyük şerefe, ne de her şerefe lâyık gören kimsedir. İşte yüce gönüllü budur. Öyle ki açıktır: yüce gönüllülük şişkinlikle kendini küçük görmenin ortasıdır.
ὁ ἄρα μέσος τούτων ἐστὶν ὃς μήτε ἐλάττονος τιμῆς αὑτὸν ἀξιοῖ ἢ προσήκει, μήτε μείζονος ἢ ἄξιός ἐστιν, μήτε πάσης· οὗτος δʼ ἐστὶν ὁ μεγαλόψυχος· ὥστε δῆλον ὅτι ἡ μεγαλοψυχία μεσότης ἐστὶ χαυνότητος καὶ μικροψυχίας.
1192a25_226. Bölüm
İhtişam, gösteriş budalalığıyla pintiliğin ortasıdır ve uygun düştüğü yerde yapılması gereken harcamalarla ilgilidir.
μεγαλοπρέπεια δʼ ἐστὶν μεσότης σαλακωνείας καὶ μικροπρεπείας. ἔστιν δʼ ἡ μεγαλοπρέπεια περὶ δαπάνας ἃς
1192bGerekmeyen yere harcayan gösteriş budalasıdır; mesela biri yardımlaşma derneğinin üyelerini düğün yemeği verir gibi ağırlarsa, böylesi gösteriş budalasıdır (gösteriş budalası, varlıklı olduğunu yeri olmayan bir anda gösteren kimsedir).
τῷ πρέποντι γίνεσθαι προσήκει. ὅστις μὲν οὖν δαπανᾷ οὗ μὴ δεῖ, σαλάκων, οἷον εἴ τις ἑστιᾷ ἐρανιστὰς ὡς ἂν γάμους τις ἑστιῶν, ὁ τοιοῦτος σαλάκων (ὁ γὰρ σαλάκων τοιοῦτός ἐστιν, ὁ ἐν ᾧ μὴ δεῖ καιρῷ ἐνδεικνύμενος τὴν ἑαυτοῦ εὐπορίαν)·
1192b5Pinti ise bunun tersidir: gereken yerde büyük harcama yapmayan ya da yapsa bile, mesela bir düğüne ya da bir koronun masraflarına harcarken, işin hakkını vermeyip eksik harcayan kimse; böylesi pintidir.
ὁ δὲ μικροπρεπὴς ὁ ἐναντίος τούτῳ, ὃς οὗ δεῖ μὴ μεγαλείως δαπανήσει, ἢ τοῦτο μὴ ποιῶν, οἷον εἰς γάμους ἢ χορηγίαν δαπανῶν, μὴ ἀξίως ἀλλʼ ἐνδεῶς, ὁ τοιοῦτος μικροπρεπής.
1192b5_2İhtişamın böyle bir şey olduğu, Yunancadaki adından (megaloprepeia: büyüğe yaraşan) da bellidir: yaraşan anda büyük harcama yaptığı için bu ad ona doğru olarak verilmiştir. Öyleyse ihtişam, övgüye değer olduğuna göre, gereken şeylerdeki uygun harcamalarla ilgili eksiklikle aşırılığın ortası olsa gerek. Sanıldığına göre ihtişamın başka türleri de vardır; mesela 'ihtişamla yürüdü' denir. Bu türden başka ihtişamlardan da söz edilir, ama mecaz olarak, asıl anlamda değil. İhtişam bunlarda değil, söylediğimiz şeylerdedir.
ἡ δὲ μεγαλοπρέπεια καὶ ἀπὸ τοῦ ὀνόματος φανερά ἐστιν οὖσα τοιαύτη οἵαν λέγομεν· ἐπεὶ γὰρ ἐν τῷ καιρῷ τῷ πρέποντι τὸ μέγα δαπανᾷ, ὀρθῶς τῇ μεγαλοπρεπείᾳ τοὔνομα κεῖται. ἡ μεγαλοπρέπεια ἄρα ἂν εἴη, ἐπειδή ἐστιν ἐπαινετή, μεσότης τις ἐλλείψεως καὶ ὑπερβολῆς τῆς περὶ δαπάνας τὰς προσηκούσας, ἐν οἷς δεῖ. εἰσὶ δέ, ὡς οἴονται, καὶ πλείους μεγαλοπρέπειαι, οἷόν φασι μεγαλοπρεπῶς τʼ ἐβάδισε, καὶ ἄλλαι δὴ τοιαῦται μεγαλοπρέπειαι μεταφοραῖς λέγονται, οὐ κυρίως· οὐ γάρ ἐστιν ἐν τούτοις μεγαλοπρέπεια, ἀλλʼ ἐν οἷς εἰρήκαμεν.
1192b1527. Bölüm
Nemesis, hasetle başkasının kötü hâline sevinmenin ortasıdır. İkisi de yerilir, nemesis sahibi ise övülür. Nemesis, lâyık olmayan birinin elindeki iyiler karşısında duyulan bir acıdır; öyleyse nemesis sahibi bu tür şeyler karşısında acı duyan kimsedir. Aynı kimse, birinin hak etmediği hâlde kötü durumda olduğunu görünce de acı duyacaktır. Nemesis ve nemesis sahibi belki böyledir. Hasetçi ise bunun tersidir: biri iyi durumda olmayı hak etsin etmesin, düpedüz acı duyar. Başkasının kötü hâline sevinen de, kötü durumdaki biri hak etsin etmesin, buna sevinir. Nemesis sahibi ise böyle değildir; bunların ortasındadır.
νέμεσις δέ ἐστιν μεσότης φθονερίας καὶ ἐπιχαιρεκακίας· ἀμφότεραι γὰρ αὗται ψεκταί εἰσιν, ὁ δὲ νεμεσητικὸς ἐπαινετός. ἔστι δʼ ἡ νέμεσις περὶ ἀγαθά, ἃ τυγχάνει ὑπάρχοντα ἀναξίῳ ὄντι, λυπή τις. νεμεσητικὸς οὖν ὁ ἐπὶ τοῖς τοιούτοις λυπητικός. καὶ ὁ αὐτός γε πάλιν οὗτος λυπήσεται, ἄν τινα ἴδῃ κακῶς πράττοντα ἀνάξιον ὄντα. ἡ μὲν οὖν νέμεσις καὶ ὁ νεμεσητικὸς ἴσως τοιοῦτος, ὁ δέ γε φθονερὸς ἐναντίος τούτῳ. ἁπλῶς γάρ, ἄν τε ἄξιός τις ἄν τε μὴ τοῦ εὖ πράττειν, λυπήσεται. ὁμοίως τούτῳ ὁ ἐπιχαιρέκακος ἡσθήσεται κακῶς πράττοντι καὶ τῷ ἀξίῳ καὶ τῷ ἀναξίῳ. ὁ δέ γε νεμεσητικὸς οὔ [τοιοῦτος], ἀλλὰ μέσος τίς ἐστι τούτων.
1192b2528. Bölüm
Ağırbaşlılık, dikbaşlılıkla yaranmacılığın ortasındadır ve insanlarla ilişkiyle ilgilidir. Dikbaşlı, kimseyle görüşmeyen, konuşmayan türden biridir (Yunanca adı da huyundan gelir: authadēs, 'kendi kendini hoşnut eden' demektir); yaranmacı ise herkesle, her şekilde ve her yerde düşüp kalkan türden biridir. İkisi de övülmez; ikisinin ortasında olan ağırbaşlı ise övülür: herkesle değil, ilişki kurulmaya değer olanlarla görüşür; kimseyle görüşmez de değildir, işte bu kimselerle görüşür.
σεμνότης δέ ἐστιν αὐθαδείας ἀνὰ μέσον τε καὶ ἀρεσκείας, ἔστιν δὲ περὶ τὰς ἐντεύξεις. ὅ τε γὰρ αὐθάδης τοιοῦτός ἐστιν οἷος μηθενὶ ἐντυχεῖν μηδὲ διαλεγῆναι (ἀλλὰ τοὔνομα ἔοικεν ἀπὸ τοῦ τρόπου κεῖσθαι· ὁ γὰρ αὐθάδης αὐτοάδης τίς ἐστιν, ἀπὸ τοῦ αὐτὸς αὑτῷ ἀρέσκειν)·
ὁ δὲ ἄρεσκος τοιοῦτος οἷος πᾶσιν ὁμιλεῖν καὶ πάντως καὶ πανταχῇ. οὐδέτερος δὴ τούτων ἐπαινετός, ὁ δέ γε σεμνὸς ἀνὰ μέσον τούτων ὢν ἐπαινετός· οὔτε γὰρ πρὸς πάντας, ἀλλὰ πρὸς τοὺς ἀξίους, οὔτε πρὸς οὐθένα, ἀλλὰ πρὸς τοὺς αὐτοὺς τούτους.
1192b3529. Bölüm
Utanma duygusu, utanmazlıkla mahcupluğun ortasıdır ve eylemlerle sözlerle ilgilidir. Utanmaz, her yerde ve herkesin önünde aklına geleni söyleyen ve yapan kimsedir; mahcup ise tam tersine, her şeyi yapmaktan ve söylemekten herkesin karşısında çekinen kimsedir (her şeyden ürken böyle birinin elinden iş gelmez).
αἰδὼς δʼ ἐστὶ μεσότης ἀναισχυντίας καὶ καταπλήξεως,
ἔστιν δὲ περὶ πράξεις καὶ λόγους. ὁ μὲν γὰρ ἀναίσχυντός ἐστιν ὁ ἐν παντὶ καὶ πρὸς πάντας λέγων καὶ πράττων ἃ ἔτυχεν, ὁ δὲ καταπεπληγμένος ὁ ἐναντίος τούτῳ, ὁ πάντα καὶ [πρὸς] πάντας εὐλαβούμενος καὶ πρᾶξαι καὶ εἰπεῖν (ἄπρακτος γὰρ ὁ τοιοῦτος, ὁ πάντα καταπληττόμενος)·
1193a5Utanma duygusu ve hayâ sahibi insan bunların ortasıdır: ne utanmaz gibi her şeyi her şekilde söyleyip yapar, ne de mahcup gibi her durumda ve her şekilde çekinir; gereken yerde, gereken şeyleri ve gerektiği zaman yapar ve söyler.
ἡ δὲ αἰδὼς καὶ ὁ αἰδήμων μεσότης τις τούτων. οὔτε γὰρ ἅπαντα καὶ πάντως, ὡς ὁ ἀναίσχυντος, καὶ ἐρεῖ καὶ πράξει, οὔτε ὡς ὁ καταπλήξ, ἐν παντὶ καὶ πάντως εὐλαβηθήσεται, ἀλλὰ πράξει καὶ ἐρεῖ ἐν οἷς δεῖ καὶ ἃ δεῖ καὶ ὅτε δεῖ.
1193a1030. Bölüm
Nüktedanlık, soytarılıkla kabalığın ortasıdır ve şakayla ilgilidir. Soytarı, her şeye ve herkese takılmak gerektiğini düşünen kimsedir; kaba ise ne kendisi takılmak ister ne de kendisine takılınmasını kabul eder, takılınınca öfkelenir.
εὐτραπελία δʼ ἐστὶ μεσότης βωμολοχίας καὶ ἀγροικίας, ἔστιν δὲ περὶ [τὰ] σκώμματα. ὅ τε γὰρ βωμολόχος ἐστὶν ὁ πάντα καὶ πᾶν οἰόμενος δεῖν σκώπτειν, ὅ τε ἄγροικος ὁ μήτε σκώπτειν βουλόμενος δεῖν μήτε σκωφθῆναι, ἀλλʼ ὀργιζόμενος·
1193a15Nüktedan ise bunların ortasındadır: ne herkese ve her şekilde takılır, ne de kabadır. Nüktedan iki anlamda söylenebilir: hem yerinde ve zarafetle takılabilen hem de kendisine takılındığında bunu kaldırabilen kimse nüktedandır. Nüktedanlık da böyledir.
ὁ δʼ εὐτράπελος ἀνὰ μέσον τούτων, ὁ μήτε πάντας καὶ πάντως σκώπτων μήτʼ αὖ [τὸς] ἄγροικος ὤν. ἔσται δὲ ὁ εὐτράπελος διττῶς πως λεγόμενος· καὶ γὰρ ὁ δυνάμενος σκῶψαι ἐμμελῶς, καὶ ὃς ἂν ὑπομείνῃ σκωπτόμενος, εὐτράπελος· καὶ ἡ εὐτραπελία τοιαύτη.
1193a2031. Bölüm
Dostluk, dalkavuklukla (kolakeia) düşmanlığın ortasıdır ve eylemlerle sözlerle ilgilidir. Dalkavuk, birine yaraşandan ve gerçekte olandan fazlasını yakıştıran kimsedir; düşmanca davranan ise düşmandır ve gerçekte olanı bile elinden alır. İkisi de haklı olarak övülmez; dost ise bunların ortasındadır: ne gerçekte olandan fazlasını yakıştırır, ne yaraşmayan şeyleri över, ne de tam tersine gerçekte olanı küçültür ya da kendi kanaatine aykırı olarak her şeye karşı çıkar.
φιλία δʼ ἐστὶν μεσότης κολακείας καὶ ἔχθρας, ἔστιν δὲ περὶ πράξεις καὶ λόγους· ὁ μὲν γὰρ κόλαξ ἐστὶν ὁ πλείω τῶν προσηκόντων καὶ ὄντων προστιθείς, ὁ δὲ ἀπεχθητικὸς ἐχθρὸς καὶ τῶν ὑπαρχόντων περιαιρῶν. οὐδέτερος οὖν ὀρθῶς ἐπαινετός ἐστιν, ὁ δὲ φίλος ἀνὰ μέσον τούτων·
οὔτε γὰρ πλείω τῶν ὑπαρχόντων προσθήσει, οὔτʼ ἐπαινέσει τὰ μὴ προσήκοντα, οὔτʼ αὖ πάλιν ἐλάττω ποιήσει, οὔτε πάντως ἐναντιώσεται παρὰ τὸ δοκοῦν αὑτῷ.
1193a2532. Bölüm
Dost böyledir. Doğru sözlülük ise ironiyle palavracılığın arasındadır. Sözlerle ilgilidir, ama hepsiyle değil. Palavracı, kendisinde olandan fazlası varmış gibi yapan ya da bilmediğini biliyormuş gibi davranan kimsedir; ironi yapan ise tam tersine, kendisinde olandan azı varmış gibi yapar, bildiğini söylemez, bildiğini gizler.
ὁ μὲν οὖν φίλος τοιοῦτος· ἀλήθεια δέ ἐστιν μεταξὺ εἰρωνείας καὶ ἀλαζονείας. ἔστι δὴ περὶ λόγους, οὐ πάντας δέ. ὁ μὲν γὰρ ἀλαζών ἐστιν ὁ πλείω τῶν ὑπαρχόντων αὑτῷ προσποιούμενος εἶναι, ἢ εἰδέναι ἃ μὴ οἶδεν, ὁ δʼ εἴρων ἐναντίος τούτῳ καὶ ἐλάττω τῶν ὑπαρχόντων προσποιούμενος αὑτῷ εἶναι, καὶ ἃ οἶδεν μὴ φάσκων, ἀλλʼ ἐπικρυπτόμενος τὸ εἰδέναι.
1193a30Doğru sözlü ise bunların hiçbirini yapmaz: ne kendisinde olandan fazlasına ne de azına sahipmiş gibi yapar; neyse onu, neyi biliyorsa onu söyler. Bunların aretē olup olmadığı başka bir konudur; ama söylenen uçların ortaları oldukları açıktır, çünkü onlara göre yaşayanlar övülür.
ὁ δὲ ἀληθὴς οὐδέτερον τούτων ποιήσει. οὔτε γὰρ προσποιήσεται πλείω τῶν ὑπαρχόντων οὔτʼ ἐλάττω, ἀλλὰ τὰ ὑπάρχοντα αὑτῷ ταῦτα φήσει καὶ εἶναι καὶ εἰδέναι. εἰ μὲν οὖν εἰσιν αὗται ἀρεταὶ ἢ μὴ ἀρεταί, ἄλλος ἂν εἴη λόγος· ὅτι δὲ μεσότητές εἰσι τῶν εἰρημένων, δῆλον. οἱ γὰρ κατʼ αὐτὰς ζῶντες ἐπαινοῦνται.
1193a3533. Bölüm
Geriye adalet hakkında konuşmak kalıyor: ne olduğu, nelerde bulunduğu ve neyle ilgili olduğu. Önce adil olanın ne olduğunu kavrayalım. Adil olan iki türlüdür; bunlardan biri kanuna göre olandır.
περὶ δὲ δικαιοσύνης λοιπὸν ἂν εἴη εἰπεῖν, τί ἐστι καὶ ἐν τίσιν καὶ περὶ ποῖα. πρῶτον μὲν οὖν εἰ λάβοιμεν τί ἐστι τὸ δίκαιον, ἔστιν δὴ διττὸν τὸ δίκαιον, ὧν τὸ μέν ἐστι κατὰ νόμον.
1193a35_2Çünkü kanunun buyurduğu şeylere adil denir. Kanun ise cesurca ve itidalle davranmayı, kısacası aretē'lere uygun diye anılan her şeyi yapmayı emreder. Bu yüzden, derler, adalet bir tür tam aretē gibi görünür: Adil olan kanunun yapılmasını emrettiği şeylerse ve kanun bütün aretē'lere uygun olanları buyuruyorsa, kanuna göre adil olana bağlı kalan kimse tam anlamıyla iyi bir insan olacaktır; demek ki adil insan da adalet de bir tür tam aretē'dir.
δίκαια γάρ φασιν εἶναι ἃ ὁ νόμος προστάττει. ὁ δὲ νόμος κελεύει τἀνδρεῖα πράττειν καὶ τὰ σώφρονα καὶ ἁπλῶς ἅπαντα ὅσα κατὰ τὰς ἀρετὰς λέγεται. διὸ καί, φασίν, δοκεῖ ἡ δικαιοσύνη τελεία τις ἀρετὴ εἶναι· εἰ γὰρ δίκαια μέν ἐστιν ἃ ὁ νόμος κελεύει ποιεῖν, ὁ δὲ νόμος τὰ κατὰ πάσας ἀρετὰς ὄντα προστάττει, ὁ ἄρα τοῖς κατὰ νόμον ἐμμένων δικαίοις τελείως σπουδαῖος ἔσται, ὥστε ὁ δίκαιος καὶ ἡ δικαιοσύνη τελεία τις ἀρετὴ ἐστίν.
1193a5_2Adil olanın bir türü işte bunlarda bulunur ve bunlarla ilgilidir. Ama aradığımız adil olan bu değildir, bunlarla ilgili adalet de değildir. Çünkü bu türden adil şeylerde insan tek başınayken de adil olabilir (itidalli, cesur ve kendine hâkim olan kişi kendi başına da öyledir). Başkasına karşı adil olan ise kanuna göre adil denilenden farklıdır; zira başkasına karşı adil olan şeylerde insan tek başına adil olamaz. Bizim aradığımız adil olan budur, bu alandaki adalet de budur.
ἓν μὲν δή τι δίκαιον ἔν τε τούτοις ἐστὶ καὶ περὶ ταῦτα· ἀλλὰ μὴν οὐ τοῦτο τὸ δίκαιον οὐδὲ τὴν περὶ ταῦτα δικαιοσύνην ζητοῦμεν. κατὰ μὲν γὰρ ταῦτα τὰ δίκαια ἔστιν καθʼ ἑαυτὸν ὄντα δίκαιον εἶναι (ὁ γὰρ σώφρων καὶ ὁ ἀνδρεῖος καὶ ὁ ἐγκρατὴς καὶ αὐτὸς καθʼ ἑαυτόν ἐστι τοιοῦτος)· ἀλλὰ τὸ δίκαιον τὸ πρὸς ἕτερον ἄλλο τοῦ εἰρημένου κατὰ νόμον δικαίου ἐστίν. οὐ γὰρ ἔστιν ἐν τοῖς πρὸς ἕτερον δικαίοις οὖσιν καθʼ αὑτὸν εἶναι δίκαιον. τοῦτο δʼ ἐστὶν ὃ ζητοῦμεν δίκαιον καὶ τὴν δικαιοσύνην τὴν περὶ ταῦτα.
1193a15_2Başkasına karşı adil olan, kısaca söylersek, eşit olandır. Çünkü adaletsiz olan eşitsiz olandır: İnsanlar iyi şeylerin büyüğünü, kötü şeylerin küçüğünü kendilerine ayırdıklarında bu bir eşitsizliktir; haksızlık etmenin ve haksızlığa uğramanın da böyle olduğunu düşünürler.
τὸ τοίνυν δίκαιον ἐστιν τὸ πρὸς ἕτερον ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν τὸ ἴσον. τὸ γὰρ ἄδικον τὸ ἄνισον ἐστίν· ὅταν γὰρ τῶν μὲν ἀγαθῶν τὰ μείζω αὑτοῖς νέμωσι, τῶν δὲ κακῶν τὰ ἐλάσσονα, ἄνισον τοῦτʼ ἐστί, καὶ οὕτως ἀδικεῖν καὶ ἀδικεῖσθαι οἴονται.
1193a20_3Haksızlık eşitsizlikte olduğuna göre, adaletin ve adil olanın karşılıklı alışverişlerdeki eşitlikte olduğu açıktır. Buradan da adaletin fazlalık ile eksiklik, çok ile az arasında bir tür orta olacağı anlaşılır.
δῆλον ἄρα ὅτι ἐπειδὴ ἡ ἀδικία ἐν ἀνίσοις, ἡ δικαιοσύνη καὶ τὸ δίκαιον ἐν ἰσότητι συμβολαίων. ὥστε δῆλον ὅτι ἡ δικαιοσύνη μεσότης τις ἂν εἴη ὑπεροχῆς καὶ ἐλλείψεως καὶ πολλοῦ καὶ ὀλίγου.
1193a25_2Çünkü haksızlık eden, haksızlık ederek fazlasını elde eder; haksızlığa uğrayan da haksızlığa uğrayarak azını. Bu ikisinin ortası ise adil olandır. Orta da eşittir; demek ki fazla ile az arasındaki eşit, adil olan olur; adil insan da eşit paya sahip olmak isteyendir.
ὅ τε γὰρ ἄδικος τῷ ἀδικεῖν πλεῖον ἔχει, καὶ ὁ ἀδικούμενος δὲ τῷ ἀδικεῖσθαι ἔλαττον· τὸ δέ γε μέσον τούτων δίκαιον ἐστί. τὸ δὲ μέσον ἴσον· ὥστε τὸ ἴσον ἂν πλείονος καὶ ἐλάττονος εἴη δίκαιον, καὶ δίκαιος δὲ ὁ τὸ ἴσον βουλόμενος ἔχειν.
1193a30_2Eşitlik en az iki şey arasında meydana gelir. Öyleyse başkasına karşı eşit olmak adildir ve böyle olan kimse de adil insan olur.
τὸ δέ γε ἴσον ἐν ἐλαχίστοις δυσὶν ἐγγίνεται· τὸ ἄρα πρὸς ἕτερον ἴσον εἶναι δίκαιον ἐστί, καὶ δίκαιος ὁ τοιοῦτος ἂν εἴη.
1193a30_3Adalet adil olanda, eşit olanda ve ortada bulunduğuna göre ve adil olan birileri için adil, eşit olan birileri arasında eşit, orta da birileri için orta diye söylendiğine göre, adalet ve adil olan hem birilerine karşı hem de birileri arasında olacaktır.
ἐπεὶ οὖν ἡ δικαιοσύνη ἐν δικαίῳ καὶ ἐν ἴσῳ καὶ ἐν μεσότητι, 〈καὶ〉 τὸ μὲν δίκαιον [ἐν] τισὶ λέγεται δίκαιον, τὸ δὲ ἴσον ἔν τισιν ἴσον, τὸ δὲ μέσον τισὶ μέσον· ὥστε ἡ δικαιοσύνη καὶ τὸ δίκαιον ἔσται καὶ πρός τινας καὶ ἐν τισίν.
1193a35_3Adil olan eşit olduğuna göre, orantıya göre eşit olan da adil olacaktır. Orantı en az dört terimde meydana gelir: A B'ye nasılsa G de D'ye öyledir. Mesela çok mala sahip olanın çok, az mala sahip olanın az vergi vermesi orantılıdır; aynı şekilde çok emek verenin çok, az emek verenin az alması da orantılıdır. Emek veren emek vermeyene nasıl oranlanıyorsa, çok da aza öyle oranlanır; emek veren çoka nasıl oranlanıyorsa, emek vermeyen de aza öyle oranlanır.
⟦ἐπεὶ οὖν τὸ δίκαιον ἴσον, καὶ τὸ ἀνάλογον ἴσον δίκαι⟧ον ἂν εἴη. τὸ δʼ ἀνάλογον ἐν τέτταρσι γίνεται ἐλαχίστοις· ὡς γὰρ τὸ Α πρὸς τὸ Β, τὸ Γ πρὸς τὸ Δ. οἷον ἀνάλογόν ἐστιν τὸν τὰ πολλὰ κεκτημένον πολλὰ εἰσφέρειν, τὸν δὲ τὰ ὀλίγα κεκτημένον
ὀλίγα· πάλιν ὁμοίως τὸν μὲν πολλὰ πεπονηκότα πολλὰ λαμβάνειν, τὸν δὲ ὀλίγα πεπονηκότα ὀλίγα λαμβάνειν. ὡς δὲ ἔχει ὁ πεπονηκὼς πρὸς τὸν μὴ πεπονηκότα, οὕτω τὰ πολλὰ πρὸς τὰ ὀλίγα. ὡς δὲ ὁ πεπονηκὼς πρὸς τὰ πολλά, οὕτως ὁ μὴ πεπονηκὼς πρὸς τὰ ὀλίγα.
1194a5Görünüşe göre Platon da Devlet'te adil olanın bu orantısından yararlanır. Der ki: Çiftçi buğday üretir, yapı ustası ev, dokumacı giysi, kunduracı ayakkabı. Çiftçi yapı ustasına buğday verir, yapı ustası da çiftçiye ev; öteki herkes de aynı şekilde kendi elindekini başkalarının elindekiyle değiştirir.
ἔοικεν δὲ καὶ Πλάτων τῇ ἀναλογίᾳ ταύτῃ τοῦ δικαίου χρῆσθαι ἐν τῇ πολιτείᾳ. ὁ μὲν γὰρ γεωργός, φησί, σῖτον ποιεῖ, ὁ δʼ οἰκοδόμος οἰκίαν, ὁ δὲ ὑφάντης ἱμάτιον, ὁ δὲ σκυτοτόμος ὑπόδημα. ὁ μὲν οὖν γεωργὸς τῷ οἰκοδόμῳ σῖτον δίδωσιν, ὁ δʼ οἰκοδόμος τῷ γεωργῷ οἰκίαν· ὁμοίως δὲ οἱ ἄλλοι πάντες οὕτως ἔχουσιν ὥστε τὰ παρʼ αὑτοῖς ἀντικαταλλάττεσθαι τῶν παρὰ τοῖς ἄλλοις.
1194a10Orantı şudur: Çiftçi yapı ustasına nasılsa, yapı ustası da çiftçiye öyledir; kunduracı, dokumacı ve öteki herkes arasında da aynı orantı kurulur. Devlet düzenini bir arada tutan da bu orantıdır. Demek ki adil olan, orantılı olan gibi görünür; çünkü devlet düzenlerini bir arada tutan adil olandır, adil olan ile orantılı olan da aynı şeydir.
ἔστιν δʼ ἡ ἀναλογία αὕτη· ὡς γὰρ ὁ γεωργὸς τῷ οἰκοδόμῳ, οὕτως ὁ οἰκοδόμος τῷ γεωργῷ· ὁμοίως τῷ σκυτεῖ, τῷ ὑφάντῃ, τοῖς ἄλλοις πᾶσιν ἡ αὐτὴ ἀναλογία πρὸς ἀλλήλους γίνεται· καὶ συνέχει δὴ αὕτη 〈ἡ〉 ἀναλογία τὴν πολιτείαν. ὥστε τὸ δίκαιον ἔοικεν εἶναι τὸ ἀνάλογον. τὸ γὰρ δίκαιον συνέχει τὰς πολιτείας, τὸ αὐτὸ δʼ ἐστὶ τὸ δίκαιον τῷ ἀνάλογον.
1194a15Ne var ki yapı ustasının ortaya koyduğu iş kunduracınınkinden daha değerliydi; kunduracının yapı ustasıyla değiş tokuş etmesi de zordu, çünkü ayakkabı karşılığında ev almak mümkün değildi. İşte bu noktada insanlar, bütün bu şeylerin onunla satın alınabildiği gümüşe "para" (nomisma) adını verip onu kullanmayı kararlaştırdılar: Herkes her şeyin değerini onunla ödeyerek birbiriyle değiş tokuş yapacak, siyasî ortaklık da bu sayede bir arada duracaktı.
ἐπεὶ δὲ ὁ οἰκοδόμος πλείονος ἄξιον ποιεῖ τὸ αὑτοῦ ἔργον ἢ ὁ σκυτεύς, καὶ ἦν ἔργον ἀντικαταλλάττεσθαι [καὶ] τῷ σκυτεῖ πρὸς τὸν οἰκοδόμον, ἀνθʼ ὑποδημάτων δʼ οὐκ ἦν οἰκίαν λαβεῖν, ἐνταῦθα ἤδη ἐνόμισαν, οὗ ταῦτα πάντα ὠνητὰ ἐστίν, ἀργύριον προσαγορεύσαντες νόμισμα, τούτῳ χρῆσθαι, καὶ τὴν ἀξίαν ἕκαστον ἑκάστου διδόντας τὴν ἄλλαξιν ποιεῖσθαι παρʼ ἀλλήλων, καὶ τούτῳ τὴν πολιτικὴν κοινωνίαν συνέχειν.
1194a25Adil olan bunlarda ve daha önce söylenenlerde bulunduğuna göre, bunlarla ilgili adalet, bu şeylere ve bu şeylerde prohairesis'e dayanan bir yönelişe sahip olan bir meleke olsa gerek. — Misilleme de adildir, ama Pythagorasçıların söylediği anlamda değil. Onlar, kişinin başkasına ne yaptıysa aynısını çekmesinin adil olduğunu düşünüyorlardı.
ἐπεὶ οὖν τὸ δίκαιόν ἐστιν ἐν τούτοις καὶ τοῖς εἰρημένοις ἔμπροσθεν, ἡ περὶ ταῦτα δικαιοσύνη ἂν εἴη τῇ ἕξει ὁρμὴν ἔχουσα μετὰ προαιρέσεως περὶ ταῦτα καὶ ἐν τούτοις. ἔστιν δὲ δίκαιον καὶ τὸ ἀντιπεπονθός, οὐ μέντοι γε ὡς οἱ Πυθαγόρειοι ἔλεγον. ἐκεῖνοι μὲν γὰρ ᾤοντο δίκαιον εἶναι, ἅ τις ἐποίησεν, ταῦτʼ ἀντιπαθεῖν·
1194a30Oysa bu herkes için geçerli değildir. Köle ile hür insan için aynı şey adil değildir: Köle hür bir insana vurursa, ona bir kez vurulması adil olmaz, defalarca vurulması gerekir. Misilleme de orantı içinde adildir: Hür insan, daha üstün olması bakımından köleye nasıl oranlanıyorsa, karşılık vermek de yapmaya öyle oranlanır. Hür insan ile hür insan arasında da durum aynıdır: Biri birinin gözünü çıkarmışsa, karşılığında yalnızca onun gözünün çıkarılması adil değildir; orantıya uyularak daha fazlasını çekmesi gerekir. Çünkü ilk başlayan da haksızlık eden de odur; iki bakımdan da haksızlık etmiştir. Dolayısıyla haksızlıklar da orantılıdır ve kişinin yaptığından fazlasını çekmesi adildir.
τὸ δὲ τοιοῦτον οὐκ ἔστιν πρὸς ἅπαντας. οὐ γάρ ἐστι δίκαιον οἰκέτῃ πρὸς ἐλεύθερον ταὐτόν· ὁ οἰκέτης γὰρ ἐὰν πατάξῃ τὸν ἐλεύθερον, οὐκ ἔστιν δίκαιον ἀντιπληγῆναι, ἀλλὰ πολλάκις. καὶ τὸ ἀντιπεπονθὸς δὲ δίκαιόν ἐστιν ἐν τῷ ἀνάλογον. ὡς γὰρ ὁ ἐλεύθερος ἔχει πρὸς τὸν δοῦλον τῷ βελτίων εἶναι, οὕτως τὸ ἀντιποιῆσαι πρὸς τὸ ποιῆσαι. ὁμοίως δὲ καὶ ἐλευθέρῳ πρὸς ἐλεύθερον ἕξει. οὐ γὰρ δίκαιον, εἴ τις τὸν ὀφθαλμὸν ἐξέκοψεν τινός, ἀντεκκοπῆναι μόνον, ἀλλὰ πλείονα παθεῖν, ἀκολουθήσαντα τῇ ἀναλογίᾳ· καὶ γὰρ ἦρξε πρότερος καὶ
ἠδίκησεν, ἀδικεῖ δὲ κατʼ ἀμφότερα, ὥστε ἀνάλογον καὶ τὰ ἀδικήματα, καὶ τὸ ἀντιπαθεῖν πλείω ὧν ἐποίησεν δίκαιον ἐστίν.
1194b_2Adil olan birçok anlamda söylendiğine göre, incelememizin hangi adil olan hakkında olduğunu belirlemek gerekecek. — Derler ki köle ile efendi, oğul ile baba arasında da bir tür hak vardır. Ama bunlardaki hak, siyasî hak ile yalnızca adı ortak gibi görünür (incelememizin konusu olan hak, siyasî haktır).
ἐπεὶ δὲ τὸ δίκαιον πολλαχῶς λέγεται, διοριστέον ἂν εἴη ὑπὲρ ποίου δικαίου ἐστὶν ἡ σκέψις. ἔστιν δὴ δίκαιόν τι, ὡς φασίν, οἰκέτῃ πρὸς δεσπότην καὶ υἱῷ πρὸς πατέρα. τὸ δʼ ἐν τούτοις δίκαιον ὁμωνύμως ἂν δόξειεν λέγεσθαι τῷ πολιτικῷ δικαίῳ (ἔστιν γὰρ 〈τὸ〉 δίκαιον, ὑπὲρ οὗ ἐστιν ἡ σκέψις, τὸ πολιτικὸν δίκαιον)·
1194b5Çünkü siyasî hak en çok eşitlikte bulunur: Vatandaşlar bir tür ortaktırlar ve tabiatça benzer olmak isterler, huy bakımından ise farklıdırlar. Oğul ile baba, köle ile efendi arasında ise hiçbir hak yok gibi görünür. Ayağım ile benim aramda hak diye bir şey yoktur, elimle de, öteki uzuvlarımın herhangi biriyle de; oğulun babaya karşı durumu da böyle görünür, çünkü oğul sanki babanın bir parçasıdır. Ancak yetişkin bir erkeğin yerini alıp babasından ayrıldığında babasıyla eşitlik ve benzerlik içine girer; vatandaşlar da işte böyle olmak isterler.
τοῦτο γὰρ μάλιστά ἐστιν ἐν ἰσότητι (κοινωνοὶ γὰρ οἱ πολῖταί τινες, καὶ ὅμοιοι βούλονται εἶναι τῇ φύσει, τῷ δὲ τρόπῳ ἕτεροι), τῷ δὲ υἱῷ πρὸς πατέρα καὶ οἰκέτῃ πρὸς δεσπότην οὐκ ἂν δόξειεν εἶναι δίκαιον οὐθέν. οὔτε γὰρ τῷ ποδὶ τῷ ἐμῷ πρὸς ἐμὲ οὔτε τῇ χειρί, ὁμοίως δὲ οὐδʼ ἑκάστῳ τῶν μορίων· ὡσαύτως ἂν οὖν δόξειεν ἔχειν καὶ ὁ υἱὸς πρὸς πατέρα· ὥσπερ γὰρ μέρος τί ἐστι τοῦ πατρὸς ὁ υἱός. πλὴν ὅταν ἤδη λάβῃ τὴν τοῦ ἀνδρὸς τάξιν καὶ χωρισθῇ ἀπʼ αὐτοῦ, τότʼ ἤδη ἐν ἰσότητι καὶ ὁμοιότητί ἐστιν τῷ πατρί· οἱ δὲ πολῖται τοιοῦτοί τινες ἐθέλουσιν εἶναι.
1194b15Aynı sebepten köle ile efendi arasında da hak yoktur, çünkü köle efendiye ait bir şeydir. Köle için bir hak varsa bile, ona karşı olan hak ev idaresine ait haktır. Ama bizim aradığımız bu değil, siyasî haktır; çünkü siyasî hak eşitlikte ve benzerlikte bulunuyor gibidir.
ὡς δʼ αὕτως οὐδʼ οἰκέτῃ πρὸς δεσπότην ἐστὶ δίκαιον διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· τοῦ γὰρ δεσπότου τί ἐστιν ὁ οἰκέτης. ἀλλὰ δὴ καὶ εἰ ἔστιν αὐτῷ δίκαιον, τὸ οἰκονομικὸν δίκαιον πρὸς αὐτὸν ἐστίν. οὐ τοῦτο δέ γε ἡμεῖς ζητοῦμεν, ἀλλὰ τὸ πολιτικόν· ἐν ἰσότητι γὰρ καὶ ὁμοιότητι τὸ πολιτικὸν δίκαιον ἔοικεν εἶναι.
1194b20Kadın ile erkeğin ortaklığındaki hak ise siyasî hakka yakındır. Kadın erkekten aşağıdır, ama ona daha yakındır ve eşitlikten bir ölçüde daha çok pay alır, çünkü birlikte sürdükleri hayat siyasî ortaklığa yakındır. Bu yüzden kadın ile erkek arasındaki hak, ötekiler içinde siyasî hakka en çok yaklaşanıdır.
ἀλλὰ δὴ τὸ μὲν ἐν γυναικὸς καὶ ἀνδρὸς κοινωνίᾳ δίκαιόν ἐστιν ἐγγὺς τοῦ πολιτικοῦ δικαίου· χεῖρον μὲν γάρ ἐστιν ἡ γυνὴ τοῦ ἀνδρός, ἀλλʼ οἰκειότερον, καὶ μετέχει ἰσότητός πως μᾶλλον, διότι ἐγγὺς τῆς πολιτικῆς κοινωνίας ὁ βίος αὐτῶν, ὥστε καὶ τὸ δίκαιον τὸ γυναικὶ πρὸς ἄνδρα μάλιστά πως ἤδη τῶν ἄλλων πολιτικὸν ἐστίν.
1194b25Adil olan siyasî ortaklıkta bulunan olduğuna göre, adalet de adil insan da siyasî hakla ilgili olacaktır. — Haklardan bir kısmı tabiatça, bir kısmı kanunladır. Ama bunları hiç değişmeyecek şeyler gibi düşünmemek gerekir; çünkü tabiatça olanlar da değişime uğrar.
ἐπεὶ οὖν ἐστι δίκαιον τὸ ἐν πολιτικῇ κοινωνίᾳ ὅν, ἡ δικαιοσύνη καὶ ὁ δίκαιος περὶ τὸ πολιτικὸν δίκαιον ἔσται. τῶν δὲ δικαίων ἐστὶ τὰ μὲν φύσει τὰ δὲ νόμῳ. δεῖ δʼ οὕτως ὑπολαμβάνειν μὴ ὡς μηδέποτε ἂν μεταπεσόντα· καὶ γὰρ τὰ φύσει ὄντα μεταλαμβάνουσι μεταβολῆς.
1194b30Mesela hepimiz sürekli sol elimizle atış yapmaya çalışsak, iki elimizi de aynı ustalıkla kullanır hâle gelirdik; ama sol, tabiatça soldur ve her şeyi sağ elle yaptığımız gibi sol elle de yapsak, sağ el tabiatça soldan yine de daha iyidir. Değişebiliyor diye tabiatça olmaktan çıkmaz; sol çoğunlukla ve çoğu zaman sol, sağ da sağ olarak kalıyorsa, bu tabiatçadır.
λέγω δʼ οἷον εἰ τῇ ἀριστερᾷ μελετῷμεν πάντες ἀεὶ βάλλειν, γινοίμεθα ἂν ἀμφιδέξιοι· ἀλλὰ φύσει γε ἀριστερὰ ἐστίν, καὶ τὰ δεξιὰ οὐδὲν ἧττον φύσει βελτίω ἐστὶ τῆς ἀριστερᾶς, κἂν πάντα ποιῶμεν τῇ ἀριστερᾷ καθάπερ τῇ δεξιᾷ. οὐδʼ ὅτι μεταπίπτουσι, διὰ τοῦτο οὐκ ἔστιν φύσει· ἀλλʼ εἰ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ καὶ τὸν πλείω χρόνον οὕτω διαμένει ἡ ἀριστερὰ οὖσα ἀριστερὰ καὶ ἡ δεξιὰ δεξιά, τοῦτο φύσει ἐστίν.
1195aTabiatça olan haklarda da durum aynıdır: Bizim kullanımımız yüzünden değişiyor diye tabiatça hak olmaktan çıkmaz, tabiatça haktır. Çünkü çoğunlukla kalıcı olanın tabiatça hak olduğu açıktır. Bizim koyduğumuz ve âdet edindiğimiz şey ise o andan itibaren hak olur ve ona kanuna göre hak deriz. Demek ki tabiata göre olan hak, kanuna göre olandan daha iyidir. Ama bizim aradığımız siyasî haktır; siyasî hak da tabiatça olan değil, kanunla olandır.
ὡσαύτως ἐπὶ τῶν φύσει δικαίων, μή, εἰ μεταβάλλει διὰ τὴν ἡμετέραν χρῆσιν, διὰ τοῦτʼ οὐκ ἔστιν δίκαιον φύσει, ἀλλʼ ἔστιν. τὸ γὰρ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ διαμένον, τοῦτο φύσει δίκαιον προφανές. ὃ γὰρ ἂν ἡμεῖς θώμεθα καὶ νομίσωμεν, τοῦτο καὶ ἔστι δίκαιον ἤδη καὶ καλοῦμεν κατὰ νόμον δίκαιον. βέλτιον οὖν δίκαιον τὸ κατὰ φύσιν τοῦ κατὰ νόμον. ἀλλʼ ὃ ζητοῦμεν, δίκαιόν ἐστι πολιτικόν. τὸ δὲ πολιτικόν ἐστιν τὸ νόμῳ, οὐ τὸ φύσει.
1195a5Adaletsiz olan ile haksızlık aynı şey gibi görünebilir, ama değildir. Adaletsiz olan kanunla belirlenmiş olandır; mesela emaneti geri vermemek adaletsizdir. Haksızlık ise adaletsiz bir şeyi fiilen yapmaktır. Aynı şekilde adil olan ile adil davranış da aynı değildir: Adil olan kanunla belirlenmiş olandır, adil davranış ise adil olanı yapmaktır.
τὸ δ' ἄδικον καὶ τὸ ἀδίκημα δόξειεν ἂν εἶναι οὕτω ταὐτόν, οὐκ ἔστι δέ· τὸ μὲν γὰρ ἄδικόν ἐστιν τὸ νόμῳ ὡρισμένον, οἷον τὸ τὴν παρακαταθήκην ἀποστερῆσαι ἄδικον ἐστί, τὸ δʼ ἀδίκημά ἐστιν τὸ ἤδη ἀδίκως τι πρᾶξαι. ὁμοίως δὲ τὸ δίκαιον καὶ τὸ δικαιοπράγημα οὐ ταὐτόν· τὸ μὲν γὰρ δίκαιον τὸ τῷ νόμῳ ὡρισμένον, τὸ δὲ δικαιοπράγημα τὸ τὰ δίκαια πράττειν.
1195a10— Peki ne zaman adil davranılır, ne zaman davranılmaz? Kısaca söylersek, kişi prohairesis'le ve isteyerek davrandığında (isteyerek olanın ne olduğunu yukarıda söyledik), kime, neyle ve ne uğruna yaptığını bilerek yaptığında, işte o zaman adil olanı yapar. Adaletsiz insan da aynı şekilde, kime, neyle ve ne uğruna yaptığını bilen kimse olacaktır. Ama bunların hiçbirini bilmeden adaletsiz bir şey yapmışsa, adaletsiz değil, talihsizdir. Mesela biri düşmanı öldürdüğünü sanarak babasını öldürmüşse, adaletsiz bir şey yapmıştır ama kimseye haksızlık etmemiştir; başına bir talihsizlik gelmiştir.
— πότε οὖν τὸ δίκαιον, καὶ πότε οὔ; ὡς ἁπλῶς μὲν εἰπεῖν, ὅταν πράττῃ κατὰ προαίρεσιν καὶ ἑκουσίως (τὸ δὲ ἑκουσίως ὃ ἦν, εἴρηται ἐν τοῖς ἐπάνω ἡμῖν), καὶ ὅταν εἰδὼς καὶ ὃν καὶ ᾧ καὶ οὗ ἕνεκα, οὕτως δίκαιον πράττει. ὁμοίως καὶ ὡσαύτως καὶ ὁ ἄδικος ἔσται ὁ εἰδὼς καὶ ὃν καὶ ⟦ᾧ⟧ καὶ οὗ ἕνεκα. ὅταν δὲ μηθὲν τούτων εἰδὼς πράξῃ τι ἄδικον, ἄδικος μὲν οὐκ ἔστιν, ἀτυχὴς δέ. εἰ γὰρ οἰόμενος τὸν πολέμιον ἀποκτείνειν τὸν πατέρα ἀπέκτεινεν, ἄδικον μέν τι ἔπραξεν, ἀδικεῖ μέντοι οὐθένα, ἀτυχεῖ δέ.
1195a20Adaletsiz şeyler yapan birinin haksızlık etmemesi, biraz önce söylendiği gibi, bilmemesinden ileri gelir: kime zarar verdiğini, neyle ve ne uğruna verdiğini bilmediğinde. Ama artık bilgisizliği de belirlemek gerekiyor: Bilgisizlik nasıl ortaya çıktığında kişi zarar verdiği kimseye haksızlık etmiş olmaz? Belirleme şöyle olsun.
ἐπεὶ οὖν τὸ μὴ ἀδικεῖν τὰ ἄδικα πράττοντα ἐν τῷ ἀγνοεῖν ἐστι τοῦτο, ὃ καὶ μικρὸν ἐπάνω ἐλέγετο, ὅταν μὴ εἰδὼς μήθʼ ὃν βλάπτει μήθʼ ⟦ᾧ⟧ μήθʼ οὗ ἕνεκεν· ἀλλʼ ἤδη καὶ τὴν ἄγνοιαν διοριστέον ἐστίν, πῶς ἂν γινομένης τῆς ἀγνοίας, ὃν βλάπτει, οὐκ ἀδικήσει. ἔστω δὴ οὗτος ὁ διορισμός.
1195a25Bir şeyi yapmasının sebebi bilgisizlikse, kişi onu isteyerek yapmaz; dolayısıyla haksızlık etmez. Ama bilgisizliğin sebebi kendisiyse ve sebebi kendisi olan bu bilgisizlik yüzünden bir şey yapıyorsa, o zaman haksızlık eder ve haklı olarak adaletsiz diye anılır. Sarhoşlarda olduğu gibi: Sarhoşlar kötü bir şey yaptıklarında haksızlık ederler, çünkü bilgisizliklerinin sebebi kendileridir; babalarını farkında olmadan dövecek kadar içmemek ellerindeydi.
ὅταν μὲν γὰρ ἡ ἄγνοια αἰτία τοῦ πρᾶξαί τι, οὐχ ἑκὼν τοῦτο πράττει, ὥστε οὐκ ἀδικεῖ· ὅταν δὲ τῆς ἀγνοίας αὐτὸς ᾖ αἴτιος, καὶ πράττῃ τι κατὰ τὴν ἄγνοιαν ἧς αὐτὸς αἴτιος ἐστίν, οὗτος ἤδη ἀδικεῖ, καὶ δικαίως ἄδικος ὁ τοιοῦτος κληθήσεται. οἷον ἐπὶ τῶν μεθυόντων. οἱ γὰρ μεθύοντες καὶ πράξαντές τι κακὸν ἀδικοῦσιν· τῆς γὰρ ἀγνοίας αὐτοί εἰσιν αἴτιοι· ἐξῆν γὰρ αὐτοῖς μὴ πίνειν τοσοῦτον, ὥστʼ ἀγνοήσαντας τύπτειν τὸν πατέρα.
1195a30Öteki bilgisizlik türlerinde de durum aynıdır: Kişinin kendisi yüzünden ortaya çıkanlarda, bunlar yüzünden haksızlık edenler adaletsizdir; sebebi kendileri olmayıp yaptıklarının sebebi bilgisizliğin kendisi olanlarda ise adaletsiz değildirler. Bu türden bilgisizlik tabiî bilgisizliktir. Mesela küçük çocuklar bilmeden babalarına vururlar, ama onlardaki bilgisizlik tabiî olduğundan, bu davranış yüzünden çocuklara adaletsiz denmez: Bunları yapmalarının sebebi bilgisizliktir, bilgisizliğin sebebi ise kendileri değildir; bu yüzden onlara adaletsiz de denmez.
ὁμοίως [καὶ] ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀγνοιῶν ὅσαι μὲν γίνονται διʼ αὐτούς, οἱ κατὰ ταύτας ἀδικοῦντες ἄδικοι· ὧν δὲ μὴ αὐτοί εἰσιν αἴτιοι, ἀλλʼ ἡ ἄγνοια κἀκείνοις ἐστὶν αἰτία τοῖς πράξασι τοῦ πρᾶξαι, οὐκ ἄδικοι. ἔστιν δʼ ἡ τοιαύτη ἄγνοια ἡ φυσική, οἷον τὰ παιδία ἀγνοοῦντα τοὺς πατέρας τύπτουσιν, ἀλλʼ ἡ ἐν τούτοις ἄγνοια φυσικὴ
οὖσα οὐ ποιεῖ διὰ τὴν πρᾶξιν ταύτην τὰ παιδία λέγεσθαι ἄδικα· ἡ γὰρ ἄγνοια αἰτία τοῦ πράττειν ταῦτα, τῆς δʼ ἀγνοίας οὐκ αὐτὰ αἴτια, διὸ οὐδʼ ἄδικα λέγονται.
1195b_2Haksızlığa uğramaya gelince: İnsan isteyerek haksızlığa uğrayabilir mi, uğrayamaz mı? Adil ve adaletsiz şeyleri isteyerek yaparız, ama isteyerek haksızlığa uğramayız; çünkü cezaya çarptırılmaktan kaçarız. Demek ki isteyerek haksızlığa uğramayacağımız açıktır. Kimse isteyerek zarar görmeye katlanmaz; haksızlığa uğramak ise zarar görmektir.
ὑπὲρ δὲ δὴ τοῦ ἀδικεῖσθαι πῶς; πότερον ἑκόντα ἔστιν ἀδικεῖσθαι ἢ οὔ; δίκαια μὲν γὰρ καὶ ἄδικα πράττομεν ἑκόντες, ἀδικούμεθα δὲ οὐκέτι ἑκόντες· τὸ γὰρ κολάζεσθαι φεύγομεν, ὥστε δῆλον ὅτι οὐκ ἂν ἀδικοίμεθα ἑκόντες. οὐδεὶς γὰρ ἑκὼν βλάπτεσθαι ὑπομένει· τὸ γὰρ ἀδικεῖσθαι βλάπτεσθαι ἐστίν.
1195b5— Evet, ama eşit paya sahip olmaları gerekirken payını başkalarına bırakan insanlar vardır. Eşit paya sahip olmak adilse, daha azına sahip olmak da haksızlığa uğramaksa ve bu kişi daha azına isteyerek razı oluyorsa, demek ki isteyerek haksızlığa uğruyor, der biri. — Ama buradan da isteyerek haksızlığa uğramadığı yine açıktır. Çünkü daha azını alanların hepsi bunun karşılığında ya şeref, ya övgü, ya ün, ya dostluk ya da bu türden başka bir şey elde eder; bıraktığı şeyin karşılığında bir şey alan ise artık haksızlığa uğramış olmaz. Haksızlığa uğramıyorsa, isteyerek haksızlığa uğruyor da değildir.
ναί, ἀλλʼ εἰσί τινες οἳ δέον αὐτοὺς τὸ ἴσον ἔχειν παραχωροῦσι τισίν, ὥστε εἰ τὸ ἴσον ἔχειν ἦν δίκαιον, τὸ δʼ ἔλαττον ἔχειν ἀδικεῖσθαι ἐστίν, ἔλαττον δὲ ἑκὼν ἔχει, ἑκὼν ἄρα, φησίν, ἀδικεῖται. ἀλλʼ ἐντεῦθεν δῆλον πάλιν ὅτι οὐχ ἑκών. πάντες γὰρ οἱ ἔλαττον λαμβάνοντες ἀντικαταλλάττονται ἢ τιμὴν ἢ ἔπαινον ἢ δόξαν ἢ φιλίαν ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων· ὁ δʼ ἀντικαταλλαττόμενός τι ἀνθʼ οὗ προΐεται, οὐκέτι ἀδικεῖται· εἰ δὲ μὴ ἀδικεῖται, οὐδὲ ἑκὼν ἄρα.
1195b15Ayrıca daha azını alan ve eşit pay almadığı için haksızlığa uğramış sayılan bu kimseler böyle şeylerle övünür, kendilerini büyük görürler: "Eşit pay almak elimdeydi ama almadım, yaşlıya ya da dostuma bıraktım" derler. Oysa haksızlığa uğrayan hiç kimse bununla övünmez. Haksızlıklarla övünülmez de bunlarla övünülüyorsa, bu şekilde daha azıyla yetinenler hiç haksızlığa uğramıyorlar demektir. Haksızlığa uğramıyorlarsa, isteyerek haksızlığa uğramaları da söz konusu olamaz.
ἔτι πάλιν οἱ τὸ ἔλαττον λαμβάνοντες καὶ ἀδικούμενοι, οὐκ ἴσον λαμβάνουσιν, οὗτοι καλλωπίζονται καὶ σεμνύνονται ἐπὶ τῶν τοιούτων, ὅτι φασὶν “ἐξόν μοι ἴσον λαμβάνειν οὐκ ἐλάμβανον, ἀλλὰ παρῆκα τῷ πρεσβυτέρῳ ἢ τῷ φίλῳ”. ἀδικούμενος δέ γε οὐδεὶς σεμνύνεται. εἰ δʼ ἐπὶ τοῖς ἀδικήμασι μὴ σεμνύνονται, ἐπὶ δὲ τούτοις σεμνύνονται, ὅλως οὐκ ἂν ἀδικοῖντο οὕτως ἐλαττούμενοι. εἰ δὲ μὴ ἀδικοῦνται, οὐδʼ ἂν ἑκόντες ἀδικοῖντο.
1195b20— Bunlara ve bu tür sözlere karşı, nefsine hâkim olamayanla ilgili söz çıkar. Nefsine hâkim olamayan kötü şeyler yaparak kendi kendine zarar verir ve bunu isteyerek yapar; demek ki bile bile kendine zarar verir, dolayısıyla kendi eliyle, isteyerek haksızlığa uğrar. — Ama buraya bir belirleme eklenirse bu sözün önü kesilir. Belirleme şudur: Kimse haksızlığa uğramayı dilemez. Nefsine hâkim olamayan, nefsine hâkim olamamaktan gelen şeyleri dileyerek yapıyor ve böylece kendine haksızlık ediyorsa, kendisi için kötü şeyler yapmayı diliyor demektir. Ama kimse haksızlığa uğramayı dilemez; demek ki nefsine hâkim olamayan da kendine isteyerek haksızlık etmiş olmaz.
— πρὸς δὲ ταῦτα καὶ τοῖς τοιούτοις λόγοις ὁ ἐπὶ τοῦ ἀκρατοῦς λόγος ἐναντιοῦται· ὁ γὰρ ἀκρατὴς βλάπτει αὐτὸς αὑτὸν τὰ φαῦλα πράττων, καὶ ἑκών γε ταῦτα πράττει, βλάπτει ἄρα αὐτὸς αὑτὸν εἰδώς, ὥστε ἑκὼν αὐτὸς ὑφʼ αὑτοῦ ἀδικεῖται. ἀλλʼ ἐνταῦθα [ὁ] διορισμὸς προστεθεὶς κωλύσει τὸν λόγον τοῦτον. ἔστιν δὲ ὁ διορισμὸς οὗτος, τὸ μηδένα βούλεσθαι ἀδικεῖσθαι. ὁ δέ γε ἀκρατὴς βουλόμενος πράττει τὰ κατὰ τὴν ἀκρασίαν, ὥστε αὐτὸς αὑτὸν ἀδικεῖ⟦·⟧ βούλεται ἄρα τὰ φαῦλα πράττειν αὑτῷ. ἀλλʼ οὐδεὶς βούλεται ἀδικεῖσθαι· ὥστʼ οὐδὲ ὁ ἀκρατὴς αὐτὸς αὑτὸν ἑκὼν 〈ἂν〉 ἀδικοίη.
1195b35Ama belki burada yine biri şu soruda takılabilir: İnsan kendi kendine haksızlık edebilir mi? Nefsine hâkim olamayandan yola çıkarak bakınca edebiliyor gibi görünür. Bir de şöyle bakılabilir: Kanunun yapılmasını buyurduğu şeyler adilse, bunları yapmayan haksızlık eder; kanun kime karşı yapılmasını emrediyorsa, o kişiye karşı bunları yapmayan o kişiye haksızlık eder. Kanun ise itidalli olmayı, mal varlığı edinmeyi, bedenine özen göstermeyi ve benzeri şeyleri emreder; öyleyse bunları yapmayan kendine haksızlık eder. Çünkü bu türden haksızlıklar başka hiç kimseye dönük değildir.
ἀλλ' ἴσως ἐνταῦθα πάλιν ἀπορήσειεν ἄν τις, ἆρά γε ἐνδέχεται αὐτὸν αὑτὸν ἀδικεῖν; ἐκ μὲν δὴ τοῦ ἀκρατοῦς σκοπουμένῳ ἔοικεν ἐνδέχεσθαι. καὶ πάλιν οὕτως. εἰ γὰρ ἃ ὁ νόμος πράττειν τάττει, ταῦτά ἐστιν δίκαια, ὁ μὴ πράττων ταῦτα ἀδικεῖ· καὶ εἰ πρὸς ὃν κελεύει πράττειν, πρὸς τοῦτον
εἰ μὴ πράττει, τοῦτον ἀδικεῖ, ὁ δὲ νόμος κελεύει σώφρονα εἶναι, οὐσίαν κεκτῆσθαι, σώματος ἐπιμελεῖσθαι, καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα· ὁ ἄρα ταῦτα μὴ πράττων ἀδικεῖ αὑτόν. εἰς οὐθένα γὰρ ἄλλον τῶν τοιούτων ἀδικημάτων ἡ ἀναφορὰ ἐστίν.
1196a5— Ama belki bunlar doğru değildi ve insanın kendi kendine haksızlık etmesi mümkün değildir. Çünkü aynı kişi aynı zamanda hem daha fazlasına hem daha azına sahip olamaz, aynı anda hem isteyerek hem istemeyerek de davranamaz. Oysa haksızlık eden, haksızlık ettiği ölçüde fazlasına, haksızlığa uğrayan da haksızlığa uğradığı ölçüde azına sahiptir. O hâlde insan kendine haksızlık ediyorsa, aynı kişi aynı zamanda hem fazlasına hem azına sahip olabilir demektir. Ama bu imkânsızdır; demek ki insan kendine haksızlık edemez.
— ἀλλὰ μή ποτε ταῦτα οὐκ ἀληθῆ ἦν, οὐδʼ ἐνδέχεται αὐτὸν ἀδικεῖν αὑτόν. τὸν γὰρ αὐτὸν οὐκ ἐνδέχεται κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον πλεῖον ἔχειν καὶ ἔλαττον, οὐδʼ ἑκόντα ἅμα καὶ ἄκοντα· ἀλλὰ μὴν ὁ ἀδικῶν, ᾗ ἀδικεῖ, πλεῖον ἔχει, ὁ δʼ ἀδικούμενος, ᾗ ἀδικεῖται, ἔλαττον. εἰ ἄρα αὐτὸς αὑτὸν ἀδικεῖ, ἐνδέχεται τὸν αὐτὸν κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον καὶ πλεῖον ἔχειν καὶ ἔλαττον. ἀλλὰ τοῦτʼ ἀδύνατον· οὐκ ἄρα ἐνδέχεται αὐτὸν αὑτὸν ἀδικεῖν.
1196a10— Ayrıca haksızlık eden isteyerek haksızlık eder, haksızlığa uğrayan ise istemeyerek uğrar. Dolayısıyla insan kendine haksızlık edebilseydi, bir şeyi aynı anda hem istemeyerek hem isteyerek yapabilirdi; bu ise imkânsızdır. Demek ki bu yoldan da insanın kendine haksızlık etmesi mümkün değildir.
— ἔτι ὁ μὲν ἀδικῶν ἑκὼν ἀδικεῖ, ὁ δὲ ἀδικούμενος ἄκων ἀδικεῖται, ὥστε εἰ ἐνδέχεται αὐτὸν αὑτὸν ἀδικεῖν, ἐνδέχοιτʼ ἂν ἅμα καὶ ἀκουσίως καὶ ἑκουσίως πράττειν τι· τοῦτο δὲ ἀδύνατον· οὐκ ἄρα οὐδʼ οὕτως ἐνδέχεται αὐτὸν αὑτὸν ἀδικεῖν.
1196a15— Bir de tek tek haksızlıklardan yola çıkılabilir. Herkes ya emaneti geri vermeyerek, ya zina ederek, ya hırsızlık yaparak ya da bu tek tek haksızlıklardan başka birini işleyerek haksızlık eder. Ama hiç kimse kendi emanetini kendinden alıkoymamış, kendi karısıyla zina etmemiş, kendi malını çalmamıştır. Haksızlık etmek bu tür şeylerde olduğuna, bunların hiçbiri de insanın kendine karşı yapabileceği şeyler olmadığına göre, insan kendine haksızlık edemez.
— ἔτι εἴ τις λαμβάνοι ἐκ τῶν κατὰ μέρος ἀδικημάτων. ἀδικοῦσι γὰρ πάντες ἤτοι παρακαταθήκην ἀποστεροῦντες ἢ μοιχεύοντες ἢ κλέπτοντες ⟦ἤ⟧ τι ἄλλο τῶν κατὰ μέρος ἀδικημάτων ποιοῦντες· οὐδεὶς δὲ πώποτε αὐτὸς αὑτὸν παρακαταθήκην ἀπεστέρησεν, οὐδʼ ἐμοίχευσεν τὴν ἑαυτοῦ γυναῖκα, οὐδʼ ἔκλεψεν αὐτὸς τὰ ἑαυτοῦ· ὥστε εἰ τὸ μὲν ἀδικεῖν ἐν τοῖς τοιούτοις ἐστίν, τούτων δὲ μηθὲν ἐνδέχεται πρὸς αὐτὸν ποιεῖν, οὐκ ἂν ἐνδέχοιτο αὑτὸν ἀδικεῖν.
1196a20— Edebilse bile bu siyasî haksızlık değil, ev idaresine ait haksızlıktır. Çünkü psykhē birden çok kısma ayrıldığı için bir kısmı daha kötü, bir kısmı daha iyidir; dolayısıyla psykhē'de bir haksızlık meydana gelirse, bu, kısımların birbirine karşı haksızlığıdır. Ev idaresine ait haksızlığı ise daha kötü ile daha iyi arasındaki ilişkiye göre ayırmıştık; bu anlamda insanın kendine karşı adaletsiz ya da adil olması mümkündür. Ama bizim incelediğimiz bu değil, siyasî olandır.
— εἰ δὲ μή, οὐ τό γε πολιτικὸν ἀδίκημα, ἀλλὰ τὸ οἰκονομικόν. ἡ γὰρ ψυχὴ εἰς πλείω μεμερισμένη ἔχει τι αὑτῆς τὸ μὲν χεῖρον τὸ δὲ βέλτιον, ὥστ᾿ εἴ τι ἐγγίνεται τῶν ἐν ψυχῇ ἀδίκημα, τῶν μερῶν ἐστι πρὸς ἄλληλα· τὸ οἰκονομικὸν δὲ ἀδίκημα διειλόμεθα τῷ ἐπὶ τὸ χεῖρον καὶ βέλτιον· ὡς γίνεσθαι πρὸς αὑτὸν ἄδικον καὶ δίκαιον. οὐ τοῦτο δʼ ἡμεῖς ἐπισκοπούμεθα, ἀλλὰ τὸ πολιτικόν.
1196a30Demek ki bizim aradığımız türden haksızlıklarda insanın kendi kendine haksızlık etmesi mümkün değildir. — Peki yine, kim haksızlık eder, haksızlık kimdedir: Bir şeye adaletsizce sahip olanda mı, yoksa yarışmalarda olduğu gibi hüküm verip payı dağıtanda mı? Yarışmayı yöneten ve hükmü veren kişinin elinden zafer dalını alan, dal ona adaletsizce verilmiş olsa bile haksızlık etmez; haksızlık eden, kötü hüküm verip ödülü verendir. Gerçi o da bir bakımdan haksızlık eder, bir bakımdan etmez: Gerçekte ve tabiatça adil olana göre hüküm vermediği bakımdan haksızlık eder, kendisine adil görünene göre hüküm verdiği bakımdan etmez.
ὥστʼ ἐν τοῖς τοιούτοις ἀδικήμασιν, ἐν οἷς ἡμεῖς ζητοῦμεν, οὐκ ἐνδέχεται αὐτὸν αὑτὸν ἀδικεῖν. πότερος δὲ πάλιν ἀδικεῖ, καὶ ἐν ποτέρῳ ἐστὶ τὸ ἀδίκημα, ἐν τῷ ἀδίκως ὁτιοῦν ἔχοντι; ἢ τῷ κρίναντι καὶ τῷ ἀπονείμαντι, ὥσπερ ἐν τοῖς ἀγῶσιν; καὶ γὰρ ὁ λαβὼν τὸν φοίνικα παρὰ τοῦ ἐφεστῶτος καὶ ταῦτα κρίναντος οὐκ ἀδικεῖ, κἂν ἀδίκως αὐτῷ ἀποδοθῇ· ἀλλʼ ἤδη ὁ κρίνας κακῶς καὶ δούς, οὗτος ἀδικεῖ. καὶ
οὗτος ἔστι μὲν ᾗ ἀδικεῖ, ἔστι δὲ ᾗ οὐκ ἀδικεῖ· ᾗ μὲν γὰρ τὸ τῇ ἀληθείᾳ καὶ τῇ φύσει ὂν δίκαιον μὴ ἔκρινεν, ταύτῃ μὲν ἀδικεῖ, ᾗ δὲ τὸ αὑτῷ δοκοῦν εἶναι δίκαιον, οὐκ ἀδικεῖ.
1196b_234. Bölüm
Aretē'ler hakkında, ne oldukları, nelerde bulundukları ve neyle ilgili oldukları söylendi; her biri için de, doğru logos'a göre davranırsak en iyisini yapacağımız söylendi. Ama böyle konuşmak, yani "doğru logos'a göre davranmak" demek, birinin "Sağlık en iyi, sağlığa yarayan şeyler alınırsa korunur" demesine benzer. Böyle bir söz belirsizdir; insan bana "Hangi şeylerin sağlığa yaradığını açıkla" der.
ἐπειδὴ δʼ ὑπὲρ τῶν ἀρετῶν εἴρηται, καὶ τίνες εἰσὶν καὶ ἐν τίσιν καὶ περὶ ποῖα, καὶ περὶ ἑκάστης αὐτῶν, ὅτι εἰ πράττοιμεν κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον τὸ βέλτιστον, τὸ μὲν οὕτως εἰπεῖν, τὸ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον πράττειν, ὅμοιόν ἐστιν ὥσπερ ἂν εἴ τις εἴποι ὅτι ὑγίεια ἄριστʼ ἂν μένοιτο, εἴ τις τὰ ὑγιεινὰ προσφέροιτο. τὸ δὴ τοιοῦτον ἀσαφές· ἀλλʼ ἐρεῖ μοι, τὰ ποῖα διασάφησόν ἔστιν ὑγιεινά.
1196b10Logos'ta da durum böyledir: Logos nedir, doğru logos hangisidir? Belki önce logos'un içinde meydana geldiği şeyi ayırt etmek gerekir.
οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ λόγου, τί ἐστιν ὁ λόγος καὶ τίς ὁ ὀρθὸς λόγος; ἀναγκαῖον ἴσως ἐστὶν πρῶτον μέν, ἐν ᾧ ὁ λόγος ἐγγίνεται, ὑπὲρ τούτου διελέσθαι.
1196b10_2Psykhē hakkında daha önce de ana hatlarıyla şu belirlenmişti: Bir kısmı logos'a sahiptir, öteki ise psykhē'nin logos'suz kısmıdır. Logos'a sahip kısım da ikiye ayrılır: biri düşünüp taşınan, öteki bilen kısım. Bunların birbirinden farklı olduğu, ilgilendikleri konulardan anlaşılabilir.
διωρίσθη μὲν οὖν ὑπὲρ ψυχῆς ὡς τύπῳ καὶ πρότερον, ὅτι τὸ μὲν αὐτῆς ἐστι λόγον ἔχον, τὸ δὲ ἄλογον μόριον τῆς ψυχῆς· ἔστιν δʼ εἰς δύο τὴν διαίρεσιν ἔχον τὸ λόγον ἔχον μόριον τῆς ψυχῆς, ὧν ἐστι τὸ μὲν βουλευτικὸν τὸ δὲ ἐπιστημονικόν. ὅτι δὲ ἕτερα ἀλλήλων ἐστίν, ἐκ τῶν ὑποκειμένων ἂν γένοιτο φανερόν.
1196b15Renk, tat, ses ve koku birbirinden farklı olduğu gibi, tabiat bunları algılayan hisleri de farklı kılmıştır: Sesi işitmeyle, tadı tatmayla, rengi görmeyle tanırız. Öteki şeyleri de aynı şekilde düşünmek gerekir: Konular farklı olduğuna göre, onları tanıdığımız psykhē kısımları da farklıdır.
ὥσπερ γὰρ δὴ ἕτερά ἐστιν ἀλλήλων χρῶμά τε καὶ χυμὸς καὶ ψόφος καὶ ὀσμή, ὡσαύτως καὶ τὰς αἰσθήσεις ἑτέρας αὐτῶν ἡ φύσις ἀπέδωκεν (ψόφον μὲν γὰρ ἀκοῇ, χυμὸν δὲ γεύσει γνωρίζομεν, χρῶμα δὲ ὄψει), ὁμοίως δὲ καὶ τἆλλα τὸν αὐτὸν τρόπον δεῖ ὑπολαμβάνειν· ἐπεὶ δὴ ἕτερα τὰ ὑποκείμενα ἐστίν, ἕτερα καὶ τὰ τῆς ψυχῆς εἶναι μέρη οἷς ταῦτα γνωρίζομεν.
1196b20Akılla kavranan ile duyulur olan da farklıdır; ikisini de psykhē ile tanırız. O hâlde duyulur şeylerle ilgili kısım ile akılla kavranan şeylerle ilgili kısım farklı olsa gerek. Düşünüp taşınan ve prohairesis'te bulunan kısım ise duyulur olanlarla, hareket içinde olanlarla, kısacası oluş ve bozuluş içindeki her şeyle ilgilidir.
ἕτερον δʼ ἔτι τὸ νοητὸν καὶ τὸ αἰσθητόν· ταῦτα δὲ ψυχῇ γνωρίζομεν· ἕτερον ἄρʼ ἂν εἴη τὸ μόριον τὸ περὶ τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰ νοητά. τὸ δὲ βουλευτικὸν καὶ προαιρετικὸν περὶ τὰ αἰσθητὰ καὶ ἐν κινήσει καὶ ἁπλῶς ὅσα ἐν γενέσει τε καὶ φθορᾷ ἐστίν.
1196b25Çünkü elimizde olan, seçersek yapabileceğimiz de yapmayabileceğimiz de şeyler üzerinde düşünüp taşınırız; bunlar hakkında yapma ya da yapmama yönünde düşünüp taşınma ve prohairesis söz konusudur. Bunlar da duyulur olan ve değişim hareketi içinde bulunan şeylerdir; demek ki bu akıl yürütmeye göre psykhē'nin prohairesis'te bulunan kısmı duyulur şeylerle ilgilidir.
βουλευόμεθα γὰρ ὑπὲρ τούτων ἃ ἐφʼ ἡμῖν ἐστιν καὶ πρᾶξαι καὶ μὴ πρᾶξαι προελομένοις, περὶ ἅ ἐστιν [καὶ] βουλὴ καὶ προαίρεσις τοῦ πρᾶξαι ἢ μὴ πρᾶξαι· ταῦτα δʼ ἐστιν αἰσθητὰ καὶ ἐν κινήσει τοῦ μεταβάλλειν· ὥστε τὸ προαιρετικὸν μόριον τῆς ψυχῆς κατὰ τὸν λόγον τῶν αἰσθητῶν ἐστίν.
1196b30Bunlar belirlendiğine göre sırada şu var: Konuşmamız doğru hakkındadır, doğrunun nasıl olduğunu inceliyoruz; epistēmē, phronēsis, nous (nous), bilgelik ve zan (hypolēpsis) da vardır. Bunların her birinin neyle ilgili olduğunu söylemek gerekecek.
τούτων δὴ διωρισμένων, μετὰ ταῦτα λεκτέον ἂν εἴη, ἐπειδὴ ὑπὲρ τἀληθοῦς ἐστιν ὁ λόγος καὶ τἀληθὲς ὡς ἔχει σκοπούμεθα, ἔστιν δʼ ἐπιστήμη φρόνησις νοῦς σοφία ὑπόληψις, περὶ τί δὴ ἕκαστον τούτων ἐστίν.
1196b35Epistēmē bilinebilir olanla ilgilidir ve ispat ile akıl yürütme yoluyla ilerler; phronēsis ise yapılacak işlerle, yani seçmenin ve kaçınmanın söz konusu olduğu, yapmanın da yapmamanın da elimizde bulunduğu şeylerle ilgilidir.
ἡ μὲν οὖν ἐπιστήμη ἐστὶ περὶ ἐπιστητόν, καὶ τοῦτο μετʼ ἀποδείξεως καὶ λόγου
διατεινόμενον, ἡ δὲ φρόνησις περὶ τὰ πρακτά, ἐν οἷς αἵρεσις καὶ φυγὴ καὶ ἐφʼ ἡμῖν ἐστιν πρᾶξαι καὶ μὴ πρᾶξαι.
1197a_2Ortaya konan ve yapılan şeyler arasında, üretimle ilgili olan ile eylemle ilgili olan aynı değildir. Üretimle ilgili olanların, üretimin dışında başka bir gayesi vardır. Mesela yapı ustalığı ev üretir; bu yüzden onun gayesi, üretimin dışında kalan evdir. Marangozlukta ve öteki üretim sanatlarında da durum aynıdır.
ἔστιν δὴ τῶν ποιουμένων καὶ πραττομένων οὐ ταὐτὸ τὸ ποιητικὸν καὶ πρακτικόν. τῶν μὲν γὰρ ποιητικῶν ἐστί τι παρὰ τὴν ποίησιν ἄλλο τέλος, οἷον παρὰ τὴν οἰκοδομικήν, ἐπειδή ἐστιν ποιητικὴ οἰκίας, οἰκία αὐτῆς τὸ τέλος παρὰ τὴν ποίησιν, ὁμοίως ἐπὶ τεκτονικῆς καὶ τῶν ἄλλων τῶν ποιητικῶν·
1197a5Eylemle ilgili olanlarda ise eylemin kendisinden başka hiçbir gaye yoktur. Mesela kithara çalmanın dışında başka bir gaye yoktur; gaye bunun kendisidir, yani fiil ve eylem. Phronēsis eylemle ve yapılacak işlerle, tekhnē (tekhne) ise üretimle ve üretilecek şeylerle ilgilidir; çünkü ustalık, yapılacak işlerden çok üretilecek şeylerde kendini gösterir.
ἐπὶ δὲ τῶν πρακτικῶν οὐκ ἔστιν ἄλλο οὐθὲν τέλος παρʼ αὐτὴν τὴν πρᾶξιν, οἷον παρὰ τὸ κιθαρίζειν οὐκ ἔστιν ἄλλο τέλος οὐθέν, ἀλλʼ αὐτὸ τοῦτο τέλος, ἡ ἐνέργεια καὶ ἡ πρᾶξις. περὶ μὲν οὖν τὴν πρᾶξιν καὶ τὰ πρακτὰ ἡ φρόνησις, περὶ δὲ τὴν ποίησιν καὶ τὰ ποιητὰ ἡ τέχνη· ἐν γὰρ τοῖς ποιητοῖς μᾶλλον ἢ ἐν τοῖς πρακτοῖς ἐστι τὸ τεχνάζειν.
1197a10Demek ki phronēsis, yapılması da yapılmaması da elimizde olan ve yararlı olana yönelen şeylerde, prohairesis'le seçen ve eyleme yönelik bir meleke olsa gerek.
ὥστε ἡ φρόνησις ἂν εἴη ἕξις τις προαιρετικὴ καὶ πρακτικὴ τῶν ἐφʼ ἡμῖν ὄντων καὶ πρᾶξαι καὶ μὴ πρᾶξαι, ὅσα εἰς τὸ συμφέρον ἤδη συντείνει.
1197a15Görünüşe göre phronēsis epistēmē değil, aretē'dir. Çünkü phronēsis sahibi insanlar övülür, övgü de aretē'ye verilir. Ayrıca her epistēmē'nin bir aretē'si vardır, phronēsis'in ise bir aretē'si yoktur; anlaşılan o ki kendisi bir aretē'dir. — Nous, akılla kavranan ve var olan şeylerin ilkeleriyle ilgilidir. Çünkü epistēmē ispatla kavranan şeylerle ilgilidir, ilkeler ise ispat edilemez; dolayısıyla ilkelerle ilgilenen epistēmē değil, nous olur.
ἔστιν δʼ ἡ φρόνησις ἀρετή, ὡς δόξειεν ἄν, οὐκ ἐπιστήμη. ἐπαινετοὶ γάρ εἰσιν οἱ φρόνιμοι, ὁ δʼ ἔπαινος ἀρετῆς· ἔτι δʼ ἐπιστήμης μὲν πάσης ἀρετὴ ἐστίν, φρονήσεως δὲ ἀρετὴ οὐκ ἔστιν, ἀλλʼ ὡς ἔοικεν, αὐτό τί ἐστιν ἀρετή. ὁ δὲ νοῦς ἐστι περὶ τὰς ἀρχὰς τῶν νοητῶν καὶ τῶν ⟦ὄ⟧ντων· ἡ μὲν γὰρ ἐπιστήμη τῶν μετʼ ἀποδείξεως ὄντων ἐστίν, αἱ δʼ ἀρχαὶ ἀναπόδεικτοι, ὥστʼ οὐκ ἂν εἴη περὶ τὰς ἀρχὰς ἡ ἐπιστήμη, ἀλλʼ ὁ νοῦς.
1197a20Bilgelik, epistēmē ile nous'un birleşmesinden oluşur. Çünkü bilgelik hem ilkelerle hem de ilkelerden çıkarılarak gösterilen, yani epistēmē'nin konusu olan şeylerle ilgilidir. İlkelerle ilgili olduğu ölçüde nous'tan, ilkelerden sonra gelen ve ispatla kavranan şeylerle ilgili olduğu ölçüde epistēmē'den pay alır. Demek ki bilgeliğin nous ile epistēmē'den oluştuğu açıktır; dolayısıyla nous ile epistēmē neyle ilgiliyse o da onlarla ilgili olacaktır.
ἡ δὲ σοφία ἐστὶν ἐξ ἐπιστήμης καὶ νοῦ συγκειμένη. ἔστιν γὰρ ἡ σοφία καὶ περὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰ ἐκ τῶν ἀρχῶν ἤδη δεικνύμενα, περὶ ἃ ἡ ἐπιστήμη· ⟦ᾗ⟧ μὲν οὖν περὶ τὰς ἀρχάς, τοῦ νοῦ αὐτὴ μετέχει, ᾗ δὲ περὶ τὰ μετὰ τὰς ἀρχὰς μετ᾿ ἀποδείξεως ὄντα, τῆς ἐπιστήμης μετέχει· ὥστε δῆλον ὅτι ἡ σοφία ἐστὶν ἔκ τε νοῦ καὶ ἐπιστήμης συγκειμένη, ὥστʼ εἴη ἂν περὶ ταὐτά, περὶ ἃ καὶ ὁ νοῦς καὶ ἡ ἐπιστήμη.
1197a25Zan ise her konuda, bir şeyin öyle olup olmadığı arasında gidip geldiğimiz şeydir.
ἡ δὲ ὑπόληψίς ἐστιν ⟦ᾗ⟧ ὑπὲρ ἀπάντων ἐπαμφοτερίζομεν, πρὸς τὸ καὶ εἶναι ταῦτα οὕτω καὶ μὴ εἶναι.
1197a30Phronēsis ile bilgelik aynı şey midir, değil midir? Bilgelik ispatla kavranan ve hep aynı kalan şeylerle ilgilidir; phronēsis ise bunlarla değil, değişen şeylerle ilgilidir. Mesela düz, eğri, içbükey ve benzerleri hep öyledir; ama yararlı olanlar başka bir şeye dönüşmeyecek şekilde sabit değildir, değişirler: Bu bugün yararlıdır, yarın değildir; birine yararlıdır, ötekine değildir; şöyle yapılınca yarar, böyle yapılınca yaramaz. Phronēsis yararlı olanla ilgilidir, bilgelik ise değildir. Demek ki bilgelik ile phronēsis farklı şeylerdir.
πότερον δʼ ἐστὶν ἡ φρόνησις καὶ ἡ σοφία ταὐτόν; ἢ οὔ; ἡ μὲν γὰρ σοφία ἐστὶν περὶ τὰ μετʼ ἀποδείξεως καὶ ἀεὶ ὡσαύτως ὄντα, ἡ δὲ φρόνησις οὐ περὶ ταῦτα, ἀλλὰ περὶ τὰ ἐν μεταβολῇ ὄντα. λέγω δὲ οἷον εὐθὺ μὲν ἢ καμπύλον καὶ κοῖλον καὶ τὰ τοιαῦτα ἐστιν ἀεὶ τοιαῦτα, τὰ δὲ συμφέροντα οὐκέτι οὕτως ἔχουσιν τὸ μὴ εἰς ἄλλο τι μεταβάλλειν, ἀλλὰ μεταβάλλουσιν, καὶ νῦν μὲν συμφέρει τοῦτο, αὔριον δʼ οὔ, καὶ τῷ μέν, τῷ δʼ οὔ, καὶ οὕτω μὲν συμφέρει, ἐκείνως δὲ οὐ συμφέρει. περὶ δὲ τὰ συμφέροντά ἐστιν ἡ φρόνησις, ἡ δὲ σοφία οὔ. ἕτερον ἄρα ἡ σοφία καὶ ἡ φρόνησις.
1197a35Bilgelik aretē midir, değil midir? Aretē olduğu, phronēsis'in kendisinden yola çıkarak açıkça görülebilir. Söylediğimiz gibi phronēsis, logos'a sahip iki kısımdan birinin aretē'siyse ve phronēsis bilgelikten aşağıdaysa (çünkü daha aşağı şeylerle ilgilidir: Dediğimiz gibi bilgelik ezelî ve ilahî olanla, phronēsis ise insana yararlı olanla ilgilenir), daha aşağı olan aretē olduğuna göre, daha iyi olanın da aretē olması akla yatkındır. Demek ki bilgeliğin bir aretē olduğu açıktır.
πότερον δʼ ἐστὶν ἡ σοφία ἀρετὴ ἢ οὔ; διὰ τοῦτο δῆλον ἂν γένοιτο, ὅτι ἐστὶν ἀρετή, ἐξ αὐτῆς τῆς φρονήσεως. εἰ γὰρ ἡ φρόνησις ἀρετὴ ἐστίν, ὡς φαμέν, τοῦ μορίου τοῦ ἑτέρου τῶν λόγον ἐχόντων, ἔστιν δὲ χείρων ἡ φρόνησις τῆς σοφίας (περὶ χείρω γὰρ ἐστίν· ἡ μὲν γὰρ σοφία περὶ τὸ ἀίδιον καὶ τὸ θεῖον, ὡς φαμέν, ἡ δὲ φρόνησις περὶ τὸ συμφέρον ἀνθρώπῳ), εἰ οὖν τὸ χεῖρον ἀρετὴ ἐστί, τό γε βέλτιον εἰκός ἐστιν ἀρετὴν εἶναι, ὥστε δῆλον ὅτι ἡ σοφία ἀρετὴ ἐστίν.
1197a10_2Anlayış ve anlayışlı insan da phronēsis'in ilgilendiği şeylerle, yani yapılacak işlerle ilgilidir. Zira birine, düşünüp taşınabildiği, bir şeyi doğru yargılayıp görebildiği için anlayışlı denir; ama onun yargısı küçük şeyler hakkında ve küçük işlerde verilir. Demek ki anlayış ve anlayışlı insan, phronēsis'in ve phronēsis sahibinin bir parçasıdır ve onlarsız olmaz; çünkü anlayışlı insanı phronēsis sahibinden ayıramazsınız.
⟦ἡ δὲ σύνεσις καὶ ὁ συνετὸς ἔστι μὲν περὶ ταὐτὰ περὶ ἃ⟧ καὶ ἡ φρόνησις, περὶ τὰ πρακτά. ὁ γὰρ συνετός που λέγεται τῷ δυνατὸς βουλεύεσθαι 〈εἶναι〉 καὶ ἐν τῷ ὀρθῶς τι κρῖναι καὶ ἰδεῖν· περὶ μικρῶν δὲ καὶ ἐν μικροῖς ἡ κρίσις αὐτοῦ. ἔστιν οὖν ἡ σύνεσις καὶ ὁ συνετὸς μέρος τι φρονήσεως καὶ τοῦ φρονίμου, καὶ οὐκ ἄνευ τούτων· οὐ γὰρ ἂν χωρίσαις τὸν συνετὸν τοῦ φρονίμου.
1197a15_2Açıkgözlük ve açıkgöz insan ise ne phronēsis'tir ne de phronēsis sahibidir; ama phronēsis sahibi açıkgözdür. Bu yüzden açıkgözlük phronēsis'e bir bakıma yardımcı olur.
⟦ἡ δὲ⟧ δεινότης καὶ ὁ δεινὸς οὐκ ἔστι μὲν οὔτε φρόνησις οὔτε φρόνιμος, ὁ μέντοι φρόνιμος δεινός, διὸ καὶ συνεργεῖ πως τῇ φρονήσει ἡ δεινότης·
1197a20_2Ne var ki kötü insana da açıkgöz denir; mesela Mentor açıkgöz biri gibi görünürdü, ama phronēsis sahibi değildi. Çünkü phronēsis'e ve phronēsis sahibine özgü olan, en iyi şeyleri hedeflemek, onları her zaman seçmek ve yapmaktır; açıkgözlüğe ve açıkgöze özgü olan ise yapılacak işlerin her birinin hangi yollarla gerçekleşebileceğini görmek ve bu yolları bulmaktır. Demek ki açıkgözün alanı bu türden şeyler olsa gerek.
ἀλλὰ δεινὸς μὲν καὶ ὁ φαῦλος λέγεται, οἷον Μέντωρ δεινὸς μὲν ἐδόκει εἶναι, ἀλλʼ οὐ φρόνιμος ἦν. τοῦ γὰρ φρονίμου καὶ τῆς φρονήσεώς ἐστι τὸ τῶν βελτίστων ἐφίεσθαι καὶ τούτων προαιρετικὸν εἶναι καὶ πρακτικὸν ἀεί, τῆς δὲ δεινότητος καὶ τοῦ δεινοῦ σκέψασθαι ἐκ τίνων ἂν ἕκαστον γένοιτο τῶν πρακτῶν, καὶ τὸ ταῦτα πορίσαι. δόξειεν ἂν οὖν εἶναι ὁ δεινὸς ἐν τοῖς τοιούτοις τε καὶ περὶ ταῦτα·
1197a25_2Biri şaşırıp şunu sorabilir: Huylar ve bir tür siyaset incelemesi hakkında konuşurken neden bilgelikten söz ediyoruz? Belki önce şundan: Dediğimiz gibi bilgelik bir aretē ise, onun hakkındaki inceleme konumuza yabancı görünmez. Sonra, aynı alanda bulunan şeylere de yeri gelmişken göz atmak belki filozofun işidir.
ἀπορήσειε δʼ ἄν τις καὶ θαυμάσειε, διὰ τί ὑπὲρ ἠθῶν λέγοντες καὶ πολιτικῆς τινος πραγματείας ὑπὲρ σοφίας λέγομεν. ὅτι ἴσως γε πρῶτον μὲν οὐδʼ ἀλλοτρία δόξειεν ἂν εἶναι ἡ σκέψις ἡ ὑπὲρ αὐτῆς, εἴπερ ἐστὶν ἀρετή, ὡς φαμέν. ἔτι δʼ ἴσως ἐστὶν φιλοσόφου καὶ περὶ τούτων παρεπισκοπεῖν ὅσα ἐν τῷ αὐτῷ τυγχάνουσιν ὄντα.
1197a30_2Hem psykhē'deki şeyler hakkında konuştuğumuza göre, hepsi hakkında konuşmamız da zorunludur; bilgelik de psykhē'dedir. Demek ki psykhē hakkındaki bu konuşmalarımız konumuza yabancı değildir.
καὶ ἀναγκαῖον δέ, ἐπεὶ περὶ τῶν ἐν ψυχῇ λέγομεν, περὶ ἀπάντων λέγειν· ἔστι δὲ καὶ ἡ σοφία ἐν ψυχῇ· ὥστε οὐκ ἀλλοτρίως ὑπὲρ ⟦…⟧ ψυχῆς ποιούμεθα τοὺς λόγους.
1197a35_2Açıkgözlüğün phronēsis'le ilişkisi nasılsa, bütün aretē'lerde de durum öyle görünür. Şunu demek istiyorum: Her insanda tabiattan gelen aretē'ler de vardır; yani her birinde cesur ve adil davranışlara ve her aretē'nin kendi alanındaki benzer şeylere doğru logos'suz birtakım yönelişler bulunur. Alışkanlıkla ve prohairesis'le gelen aretē'ler de vardır. Logos'la birlikte olanlar ise, sonradan eklendiklerinde, tam anlamıyla aretē'dir ve övgüye değerdir. Logos'suz olan bu tabiî aretē, logos'tan ayrı kaldığında küçüktür ve övülmeye yetmez; logos'a ve prohairesis'e eklendiğinde ise aretē'yi tamamlar. Bu yüzden logos'la iş birliği yapar ve aretē'ye doğru tabiî yöneliş logos olmadan [tam] olmaz.
ὥσπερ δʼ ἔχει ἡ δεινότης πρὸς φρόνησιν, οὕτως δόξειεν ἂν ἔχειν ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἁπασῶν. λέγω δὲ οἷον εἰσὶν ἀρεταὶ καὶ φύσει ἐν ἑκάστοις ἐγγινόμεναι, οἷον ὁρμαί τινες ἐν ἑκάστῳ ἄνευ λόγου πρὸς τὰ ἀνδρεῖα καὶ τὰ δίκαια καὶ καθʼ ἑκάστην πρὸς τὰ τοιαῦτα·
εἰσὶ δὲ δὴ καὶ ἔθει καὶ
προαιρέσει. αἱ δὲ δὴ μετὰ λόγου οὖσαι τελέως ἀρεταί εἰσιν ἐπαινεταὶ ἐπιγινόμεναι. ἔστιν οὖν ἡ φυσικὴ ἀρετὴ αὕτη ἡ ἄνευ λόγου χωριζομένη μὲν τοῦ λόγου μικρὰ καὶ ἀπολειπομένη τοῦ ἐπαινεῖσθαι, πρὸς δὲ τὸν λόγον καὶ τὴν προαίρεσιν προστιθεμένη τελείαν ποιεῖ τὴν ἀρετήν. διὸ καὶ συνεργεῖ τῷ λόγῳ καὶ οὐκ ἔστιν ἄνευ τοῦ λόγου ἡ φυσικὴ ὁρμὴ πρὸς ἀρετήν.
1198a5Öte yandan logos ve prohairesis de tabiî yöneliş olmadan aretē olarak pek tamamlanmaz. Bu yüzden Sokrates aretē'nin logos olduğunu söylerken doğru konuşmuyordu. Ona göre, bilmeden ve logos'la seçmeden cesur ve adil şeyler yapmanın hiçbir yararı yoktu; bu yüzden aretē'nin logos olduğunu söyledi, ama doğru değil. Bugünküler daha iyi söylüyor: Güzel şeyleri doğru logos'a göre yapmanın aretē olduğunu söylüyorlar.
οὐδʼ αὖ ὁ λόγος καὶ ἡ προαίρεσις οὐ πάνυ τελειοῦται τῷ εἶναι ἀρετὴ ἄνευ τῆς φυσικῆς ὁρμῆς. διὸ οὐκ ὀρθῶς Σωκράτης ἔλεγεν, φάσκων εἶναι τὴν ἀρετὴν λόγον· οὐδὲν γὰρ ὄφελος εἶναι πράττειν τὰ ἀνδρεῖα καὶ τὰ δίκαια, μὴ εἰδότα καὶ προαιρούμενον τῷ λόγῳ. διὸ τὴν ἀρετὴν ἔφη λόγον εἶναι, οὐκ ὀρθῶς, ἀλλʼ οἱ νῦν βέλτιον· τὸ γὰρ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον πράττειν τὰ καλὰ, τοῦτό φασιν εἶναι ἀρετήν·
1198a10Ama onlar da doğru söylemiyor. Çünkü biri adil şeyleri hiçbir prohairesis'e ve güzel olanın bilgisine dayanmadan, logos'suz bir yönelişle yapabilir; ama doğru ve doğru logos'a uygun olarak yapabilir (yani doğru logos nasıl emrederse öyle yapmış olur). Yine de böyle bir eylem övgüye değer değildir. Bizim belirlediğimiz gibi, güzel olana yönelişin logos'la birlikte olması daha iyidir; çünkü böylesi hem aretē'dir hem de övgüye değerdir.
ὀρθῶς μὲν οὐδʼ οὗτοι. πράξαι μὲν γὰρ ἄν τις τὰ δίκαια προαιρέσει μὲν οὐδεμιᾷ, οὐδὲ γνώσει τῶν καλῶν, ἀλλʼ ὁρμῇ τινι ἀλόγῳ, ὀρθῶς δὲ ταῦτα καὶ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον (λέγω δέ, ὡς ἂν ὁ λόγος ὁ ὀρθὸς κελεύσειεν, οὕτως ἔπραξεν)· ἀλλ᾿ ὅμως ἡ τοιαύτη πρᾶξις οὐκ ἔχει τὸ ἐπαινετόν. ἀλλὰ βέλτιον, ὡς ἡμεῖς ἀφορίζομεν, τὸ μετὰ λόγου εἶναι τὴν ὁρμὴν πρὸς τὸ καλόν· τὸ γὰρ τοιοῦτον καὶ ἀρετὴ καὶ ἐπαινετόν.
1198a20Phronēsis aretē midir, değil midir diye biri sorabilir. Ama aretē olduğu şuradan anlaşılabilir: Adalet, cesaret ve öteki aretē'ler güzel şeyleri yaptırdıkları için övgüye değerse, phronēsis'in de övgüye değer şeylerden ve aretē mertebesinde olanlardan biri olacağı açıktır. Çünkü cesaret neyi yapmaya yöneliyorsa phronēsis de ona yönelir; genel olarak cesaret, phronēsis nasıl buyurursa öyle davranır. Öyleyse cesaret, phronēsis'in buyurduğunu yaptığı için övgüye değerse, phronēsis tam anlamıyla hem övgüye değer hem de aretē olacaktır.
πότερον δ᾽ ἐστὶν ἡ φρόνησις ἀρετὴ ἢ οὔ, ἀπορήσειεν ἄν τις. οὐ μὴν ἀλλʼ ἐντεῦθεν ἂν γένοιτο δῆλον ὅτι ἀρετή. εἴπερ γὰρ ἡ δικαιοσύνη καὶ ἡ ἀνδρεία καὶ αἱ ἄλλαι ἀρεταί, διότι τῶν καλῶν πρακτικαί, καὶ ἐπαινεταὶ εἰσίν, δῆλον ὡς καὶ ἡ φρόνησις τῶν ἐπαινετῶν ἄν τι εἴη καὶ τῶν ἐν ἀρετῆς τάξει ὄντων. ἐφʼ ἃ γὰρ ἡ ἀνδρεία ὁρμᾷ πράττειν, ἐπὶ ταῦτα καὶ ἡ φρόνησις. τὸ γὰρ ὅλον ὡς ἂν αὕτη προστάττῃ, οὕτω καὶ ἡ ἀνδρεία πράττει, ὥστε εἰ αὐτὴ ἐπαινετὴ τῷ ποιεῖν ἃ ἂν ἡ φρόνησις προστάττῃ, ἥ γε φρόνησις τελείως ἂν εἴη καὶ ἐπαινετὴ καὶ ἀρετή.
1198a30Phronēsis eyleme yönelik midir, değil midir? Bunu epistēmē'lere, mesela yapı ustalığına bakarak görebiliriz. Dediğimiz gibi yapı ustalığında bir yanda mimar denilen kişi, öte yanda ona hizmet eden yapı ustası vardır; bu ikincisi evi yapandır. Ama mimar da, ustanın evi yapması bakımından, evi yapandır. Mimarın ve ona hizmet edenin bulunduğu öteki üretim sanatlarında da durum aynıdır. Demek ki mimar da bir şeyin yapıcısı olacaktır, hem de hizmet edenin yapıcısı olduğu aynı şeyin.
πότερον δ᾽ ἐστὶν ἡ φρόνησις πρακτικὴ ἢ οὔ, ἴδοι ἄν τις ἐντεῦθεν, ἐπὶ τὰς ἐπιστήμας ἐπιβλέψας, οἷον ἐπὶ τὴν οἰκοδομικήν. ἔστιν γάρ, ὡς φαμέν, ἐν οἰκοδομικῇ ὃ μὲν ἀρχιτέκτων τις καλούμενος, ὃ δὲ ὑπηρετῶν τούτῳ οἰκοδόμος· οὗτος δʼ ἐστὶν ποιητικὸς οἰκίας. ἐστὶν δὲ καὶ ὁ ἀρχιτέκτων, καθὸ οὗτος ἐποίει οἰκίαν, ποιητικὸς οἰκίας. ὁμοίως δὲ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν ποιητικῶν ἔχει, ἐν αἷς ἔστιν ἀρχιτέκτων
καὶ ὑπηρέτης τούτου. ποιητικὸς ἄρα τινὸς καὶ ὁ ἀρχιτέκτων ἔσται, καὶ τοῦ αὐτοῦ τούτου 〈οὗ〉 ποιητικὸς καὶ ὁ ὑπηρετικός.
1198b_2Aretē'lerde de durum aynıysa (ki bu akla yatkın ve makuldür), phronēsis de eyleme yönelik olacaktır. Çünkü bütün aretē'ler eyleme yöneliktir, phronēsis ise onların bir tür mimarıdır: O nasıl buyurursa, aretē'ler de onlara göre davrananlar da öyle davranır. Öyleyse aretē'ler eyleme yönelik olduğuna göre, phronēsis de eyleme yönelik olacaktır.
εἰ τοίνυν ὁμοίως καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἔχει, ὅπερ εἰκὸς καὶ εὔλογον, καὶ ἡ φρόνησις ἂν εἴη πρακτική. αἱ γὰρ ἀρεταὶ πᾶσαι πρακτικαὶ εἰσίν, ἡ δὲ φρόνησις ὥσπερ ἀρχιτέκτων τις αὐτῶν ἐστίν· ὅπως γὰρ αὕτη προστάξει, οὕτως αἱ ἀρεταὶ καὶ οἳ κατʼ αὐτὰς πράττουσιν· ἐπεὶ οὖν αἱ ἀρεταὶ πρακτικαί, καὶ ἡ φρόνησις πρακτικὴ ἂν εἴη.
1198b_3Peki phronēsis, sanıldığı ve tartışıldığı gibi, psykhē'deki her şeye hükmeder mi, etmez mi? Kendisinden daha iyi olanlara hükmetmiyor gibi görünür; mesela bilgeliğe hükmetmez. — Ama, der biri, o her şeyi gözetir ve buyurmakta yetkilidir.
πότερον δὲ αὕτη πάντων ἄρχει τῶν ἐν τῇ ψυχῇ, ὥσπερ δοκεῖ καὶ ἀπορεῖται; ἢ οὔ; τῶν γὰρ βελτιόνων οὐκ ἂν δόξειεν, οἷον τῆς σοφίας οὐκ ἄρχει. ἀλλά, φησίν, αὕτη ἐπιμελεῖται πάντων, καὶ κυρία ἐστὶ προστάττουσα.
1198b10Belki de durumu evdeki kâhyanınkine benzer. Kâhya her şeyde yetkilidir ve her şeyi idare eder; yine de her şeye hükmetmez, efendisine boş vakit hazırlar ki efendi zorunlu işlere takılıp güzel ve yakışır işlerden uzak kalmasın.
ἀλλʼ ἴσως ἔχει ὥσπερ ἐν οἰκίᾳ ὁ ἐπίτροπος. οὗτος γὰρ πάντων κύριος καὶ πάντα διοικεῖ· ἀλλʼ οὔπω οὗτος ἄρχει πάντων, ἀλλὰ παρασκευάζει τῷ δεσπότῃ σχολήν, ὅπως ἂν ἐκεῖνος μὴ κωλυόμενος ὑπὸ τῶν ἀναγκαίων ἐκκλείηται τοῦ τῶν καλῶν τι καὶ προσηκόντων πράττειν.
1198b15Phronēsis de bunun gibi bilgeliğin bir tür kâhyasıdır: Duyguları dizginleyip onları itidale getirerek bilgeliğe boş vakit ve kendi işini yapma imkânı hazırlar.
οὕτω καὶ ὁμοίως τούτῳ ἡ φρόνησις ὥσπερ ἐπίτροπός τίς ἐστι τῆς σοφίας, καὶ παρασκευάζει ταύτῃ σχολὴν καὶ τὸ ποιεῖν τὸ αὐτῆς ἔργον, κατέχουσα τὰ πάθη καὶ ταῦτα σωφρονίζουσα.