Kavram
Orexis (ὄρεξις)
- Yunanca
- ὄρεξις (orexis)
- Latince
- appetitus
- Almanca
- Streben, Begehren
- Fransızca
- désir, appétit
- İngilizce
- desire
- Türkçe
- istek (orexis)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "uzanma, iştah, istek". Aristoteles'te canlının, duyum ve phantasia ile birlikte, bir şeye yönelmesini sağlayan genel yeti: duyumun olduğu yerde haz ve acı, onların olduğu yerde zorunlu olarak arzu ve dolayısıyla istek bulunur (Ruh Üzerine II.2–3); III. Kitap'ta yer bakımından devinimin ilkesi olarak nous ile birlikte ele alınır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5.–4. yy | Presokratikler / Platon | Gündelik "uzanma, istek" | |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Arzu, thymos ve dilemeyi kapsayan cins; isteyen (orektikon) dynamis | Aristoteles, Ruh Üzerine I.5, II.3 |
| MÖ 3. yy | Stoa | hormē (dürtü) ile birlikte, akla uygun istek olarak |
Dönüşüm: Gündelik "uzanma" kelimesi, Aristoteles'te ruhun yönelim yetilerinin üst cinsi olur; skolastikte appetitus olarak irade kuramının temeline yerleşir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ὄρεξις (orexis); ὀρέγεσθαι; τὸ ὀρεκτικόν | oregō "uzanmak, el uzatmak" fiilinden; "bir şeye doğru uzanma". Aristoteles'te cins adı: arzu (epithymia), thymos ve dileme (boulēsis) onun türleridir (Ruh Üzerine II.3). |
| Latince | appetitus | appetere "bir şeye yönelmek"; skolastikte appetitus sensitivus / rationalis. |
| Almanca / Fransızca | Streben / désir, appétit | Almanca Streben yönelim vurgusunu korur. |
| İngilizce | desire |
Türkçe karşılığı
istek (orexis); isteyen (orektikon). arzu: Platon kararıyla epithymia'ya ayrıldı. iştah: bedensel arzuya daraltır. meyil / temayül: yönelimi verir ama Aristoteles'in cins–tür düzenini yansıtmaz. Tercih: "istek" (Presokratik kararı); boulēsis ile karışmasın diye boulēsis Ruh Üzerine'de "dileme" diye verildi.
"Arzu" demek orexis'i hazza yönelen bedensel isteğe indirger; oysa Aristoteles'te akıllı dileme (boulēsis) de bir orexis'tir. "İstek" geniş cins adı olarak bu çatıyı korur.
Atıf ve kaynak notu
Kelime eskidir; teknik cins adı olarak sistemli kullanımı Aristoteles'e aittir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: istek, orexis, isteği
Metinlerde işaretlendiği yerler
6 yer · 6 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.