İçeriğe geç
Aristoteles

Aristoteles

Ruh Üzerine

Περὶ ψυχῆς

1.1I. Kitap

Ruh Üzerine I

1. Bölüm

Bilgiyi güzel ve kıymetli şeylerden sayarız; ama bir bilgiyi ötekinden daha çok değerli tutarız, ya daha kesin olduğu için ya da daha üstün ve daha hayranlık verici şeylerle uğraştığı için. Bu iki sebepten ötürü psykhē üzerine araştırmayı haklı olarak ilk sıralara koyabiliriz. Psykhē'yi bilmek bütün hakikate, en çok da tabiatı anlamaya büyük katkı yapar gibi görünür; çünkü psykhē canlıların bir bakıma ilkesidir. Onun hem tabiatını hem ousiasını, sonra da ona ait arazları görmek ve bilmek istiyoruz. Bu arazların bir kısmı psykhē'nin kendine has hâlleri gibi görünür, bir kısmının ise onun sayesinde canlılara da ait olduğu düşünülür. Ama psykhē hakkında güvenilir bir sonuca varmak her bakımdan en zor işlerden biridir.

Çünkü buradaki soru, yani ousia ve "ne olduğu" sorusu, başka birçok şeyde de ortaktır; bu yüzden ousiasını bilmek istediğimiz her şey için tek bir yöntem bulunduğu düşünülebilir, tıpkı kendine has arazlar için tek yöntemin ispat olması gibi. Öyleyse bu yöntemi aramak gerekir. Ama "ne olduğu" için tek ve ortak bir yöntem yoksa iş daha da zorlaşır; çünkü her şey için yolun ne olduğunu ayrıca kavramak gerekecektir. Bu açık olsa bile, o yolun bir ispat mı, bir bölme mi, yoksa başka bir yöntem mi olduğu sorusu kalır. Üstelik araştırmaya hangi ilkelerden başlanacağı da birçok aporia ve yanılgıya yol açar; çünkü sayıların ve düzlemlerin ilkeleri gibi, farklı şeylerin ilkeleri farklıdır.

İlk iş belki de psykhē'nin hangi cinste olduğunu ve ne olduğunu ayırt etmektir: bir "bu şey", yani ousia mı, yoksa keyfiyet mi, kemiyet mi, ya da ayırdığımız kategorilerden başka biri mi? Ayrıca kuvve hâlinde var olan şeylerden mi, yoksa daha çok bir entelekheia mı? Aradaki fark hiç de küçük değildir. Psykhē'nin bölünebilir mi bölünmez mi olduğuna, her psykhē'nin aynı türden olup olmadığına da bakmak gerekir; aynı türden değilse, psykhē'ler birbirinden tür bakımından mı cins bakımından mı ayrılır? Çünkü şimdiye kadar psykhē üzerine konuşup araştıranlar yalnız insan psykhē'sini incelemiş görünüyorlar. Psykhē'nin logosunun canlınınki gibi tek mi olduğunu, yoksa her biri için, mesela at, köpek, insan ve tanrı için ayrı mı olduğunu gözden kaçırmamaya dikkat etmeliyiz; küllî olarak canlı ya hiçbir şey değildir ya da sonra gelir. Ortak olarak yüklenen başka herhangi bir şey için de durum aynıdır. Bundan başka, birçok psykhē değil de bir psykhē'nin parçaları varsa, önce bütün psykhē'yi mi, yoksa parçalarını mı araştırmalıyız? Bu parçalardan hangilerinin tabiatça birbirinden farklı olduğunu belirlemek de zordur. Önce parçaları mı araştırmalı, yoksa onların işlerini mi: düşünmeyi mi yoksa nousu mu, hissetmeyi mi yoksa his yetisini mi? Ötekilerde de soru aynıdır. İşler önce gelirse, bu kez de onların karşılığı olan şeyleri, mesela his yetisinden önce hissedileni, düşünme yetisinden önce düşünüleni araştırmak gerekip gerekmediği sorulabilir.

Görünen o ki "ne olduğu"nu bilmek, ousialara ait arazların sebeplerini görmek için faydalı olmakla kalmaz; tıpkı matematikte doğrunun ve eğrinin, çizginin ve düzlemin ne olduğunu bilmenin, üçgenin açılarının kaç dik açıya eşit olduğunu görmeye yaraması gibi. Tersine, arazlar da "ne olduğu"nu bilmeye büyük ölçüde katkıda bulunur. Çünkü arazların hepsini ya da çoğunu bize göründükleri gibi açıklayabildiğimizde, ousia hakkında da en iyi biçimde konuşabileceğiz. Her ispatın ilkesi "ne olduğu"dur; dolayısıyla bize arazları bildirmeyen, hatta onlar hakkında bir tahmin yürütmeyi bile kolaylaştırmayan tariflerin hepsi besbelli diyalektik ve boş sözlerdir.

Psykhē'nin hâlleri de bir aporia doğurur: hepsi psykhē'yi taşıyan şeyle ortak mıdır, yoksa yalnız psykhē'ye has bir hâl de var mıdır? Bunu kavramak gerekli, ama kolay değil. Görünüşe göre hâllerin çoğunda psykhē beden olmadan ne bir şeye uğrar ne bir şey yapar: öfkelenmek, cesaret etmek, arzu etmek ve genel olarak hissetmek böyledir. En çok kendine has görünen düşünmedir; ama düşünme de bir tür tahayyülse ya da tahayyül olmadan olamıyorsa, o da beden olmadan var olamaz. Şu hâlde psykhē'nin işlerinden ya da hâllerinden kendine has olan biri varsa, psykhē'nin ayrı olması mümkündür; kendine has hiçbir şeyi yoksa ayrı olamaz. Doğru çizgide olduğu gibi: doğruya, doğru olduğu ölçüde birçok şey ait olur, mesela tunç bir küreye bir noktada değmek; ama doğru, ayrı kalarak ona değmeyecektir. Çünkü ayrılamaz; her zaman bir cisimle birliktedir.

Psykhē'nin bütün hâlleri de bedenle birlikte görünüyor: öfke (thymos), yumuşaklık, korku, acıma, cesaret, ayrıca sevinç, sevmek ve nefret etmek. Bunlar olurken beden de bir şeye uğrar. Bunu şu da gösterir: bazen güçlü ve açık sarsıntılar karşısında hiç kızışmaz, korkmayız; bazen ise beden kabarmış ve öfkelenmişkenki hâle girmişse küçük ve silik şeylerle bile harekete geçeriz. Şu daha da açıktır: korkulacak hiçbir şey olmadan da insan, korkan birinin hâllerine düşer. Durum böyleyse, hâllerin maddeye gömülü logoslar olduğu açıktır. Dolayısıyla tarifleri de şöyle olmalıdır: mesela öfkelenmek, şu tür bir bedenin ya da onun bir parçasının ya da bir kuvvesinin, şunun yüzünden ve şunun için bir hareketidir. Bu sebeple psykhē'yi, ya bütün psykhē'yi ya da bu türden olanı incelemek tabiat bilgininin işidir.

Tabiat bilgini ile diyalektikçi bu hâllerin her birini farklı tarif eder, mesela öfkenin ne olduğunu. Diyalektikçi, karşısındakine acı çektirme isteği ya da buna benzer bir şey der; tabiat bilgini ise yürek çevresindeki kanın ve sıcaklığın kaynaması der. Bunlardan biri maddeyi, öteki eidosu ve logos'u verir. Çünkü logos şeyin eidos'udur; ama bu logos var olacaksa şu tür bir maddede olmak zorundadır. Mesela evin logos'u şudur: rüzgârların, yağmurların ve kavurucu sıcakların yol açacağı yıkımı önleyen bir örtü. Bir başkası taşlardan, tuğlalardan ve kerestelerden söz edecektir; bir üçüncüsü ise bunların içindeki, şu gayeye hizmet eden eidos'tan. Peki bunlardan hangisi tabiat bilginidir? Maddeyle uğraşıp logos'u bilmeyen mi, yalnız logos'la uğraşan mı, yoksa daha çok ikisini birleştiren mi? Peki öteki ikisi kimdir? Yoksa maddenin ayrılamayan hâlleriyle, onları ayrılabilir olarak da ele almadan uğraşan ayrı biri yoktur da, şu tür bir bedenin ve şu tür bir maddenin işleri ve hâlleri olan her şeyle tabiat bilgini mi uğraşır? Böyle olmayanlarla ise başkaları uğraşır: bazılarıyla, duruma göre, marangoz ya da hekim gibi bir zanaatkâr; ayrılamayan ama böyle bir bedenin hâlleri olarak değil de soyutlama yoluyla ele alınanlarla matematikçi; ayrı olarak ele alınanlarla da ilk felsefeci. Ama sözün başladığı yere dönmeliyiz. Diyorduk ki psykhē'nin hâlleri, öfke ve korku gibi, bu şekilde var oldukları ölçüde canlıların tabii maddesinden ayrılamaz; çizgi ve düzlem gibi değildir.

1.1

ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ Α. ΤΩΝ καλῶν καὶ τιμίων τὴν εἴδησιν ὑπολαμβάνοντες, μᾶλλον δ’ ἑτέραν ἑτέρας ἢ κατ’ ἀκρίβειαν ἢ τῷ βελτιόνων τε καὶ θαυμασιωτέρων εἶναι, δι’ ἀμφότερα ταῦτα τὴν τῆς ψυχῆς ἱστορίαν εὐλόγως ἂν ἐν πρώτοις τιθείημεν. Δοκεῖ δὲ καὶ πρὸς ἀλήθειαν ἅπασαν ἡ γνῶσις αὐτῆς μεγάλα συμβάλλεσθαι, μάλιστα δὲ πρὸς τὴν φύσιν· ἔστι γὰρ οἷον ἀρχὴ τῶν ζῴων. Ἐπιζητοῦμεν δὲ θεωρῆσαι καὶ γνῶναι τήν τε φύσιν αὐτῆς καὶ τὴν οὐσίαν, εἶθ’ ὅσα συμβέβηκε περὶ αὐτήν· ὧν τὰ μὲν ἴδια πάθη τῆς ψυχῆς εἶναι δοκεῖ, τὰ δὲ δι’ ἐκείνην καὶ τοῖς ζῴοις ὑπάρχειν. Πάντῃ δὲ πάντως ἐστὶ τῶν χαλεπωτάτων λαβεῖν τινὰ πίστιν περὶ αὐτῆς. Καὶ γὰρ ὄντος κοινοῦ τοῦ ζητήματος πολλοῖς ἑτέροις, λέγω δὲ τοῦ περὶ τὴν οὐσίαν καὶ τοῦ τί ἐστι, τάχ’ ἄν τῳ δόξειε μία τις εἶναι μέθοδος κατὰ πάντων περὶ ὧν βουλόμεθα γνῶναι τὴν οὐσίαν, ὥσπερ καὶ τῶν κατὰ συμβεβηκὸς ἰδίων ἀπόδειξιν, ὥστε ζητητέον ἂν εἴη τὴν μέθοδον ταύτην. Εἰ δὲ μή ἐστι μία τις καὶ κοινὴ μέθοδος περὶ τὸ τί ἐστιν, ἔτι χαλεπώτερον γίνεται τὸ πραγματευθῆναι· δεήσει γὰρ λαβεῖν περὶ ἕκαστον τίς ὁ τρόπος, ἐὰν δὲ φανερὸν ᾖ, πότερον ἀπόδειξίς τίς ἐστιν ἢ διαίρεσις ἢ καί τις ἄλλη μέθοδος. Ἔτι δὲ πολλὰς ἀπορίας ἔχει καὶ πλάνας, ἐκ τίνων δεῖ ζητεῖν· ἄλλαι γὰρ ἄλλων ἀρχαί, καθάπερ ἀριθμῶν καὶ ἐπιπέδων. Πρῶτον δ’ ἴσως ἀναγκαῖον διελεῖν ἐν τίνι τῶν γενῶν καὶ τί ἐστι, λέγω δὲ πότερον τόδε τι καὶ οὐσία ἢ ποιὸν ἢ ποσὸν ἢ καί τις ἄλλη τῶν διαιρεθεισῶν κατηγοριῶν, ἔτι δὲ πότερον τῶν ἐν δυνάμει ὄντων ἢ μᾶλλον ἐντελέχειά τις· διαφέρει γὰρ οὔ τι σμικρόν. Σκεπτέον δὲ καὶ εἰ μεριστὴ ἢ ἀμερής, καὶ πότερον ὁμοειδὴς ἅπασα ψυχὴ ἢ οὔ· εἰ δὲ μὴ ὁμοειδής, πότερον εἴδει διαφέρουσιν ἢ γένει. Νῦν μὲν γὰρ οἱ λέγοντες καὶ ζητοῦντες περὶ ψυχῆς περὶ τῆς ἀνθρωπίνης μόνης ἐοίκασιν ἐπισκοπεῖν. Εὐλαβητέον δ’ ὅπως μὴ λανθάνῃ πότερον ἑἷς ὁ λόγος αὐτῆς ἐστί, καθάπερ ζῴου, ἢ καθ’ ἕκαστον ἕτερος, οἷον ἵππου, κυνός, ἀνθρώπου, θεοῦ· τὸ δὲ ζῷον τὸ καθόλου ἤτοι οὐθέν ἐστιν ἢ ὕστερον. Ὁμοίως δὲ κἂν εἴ τι κοινὸν ἄλλο κατηγοροῖτο. Ἔτι δ’ εἰ μὴ πολλαὶ ψυχαὶ ἀλλὰ μόρια, πότερον δεῖ ζητεῖν πρότερον τὴν ὅλην ψυχὴν ἢ τὰ μόρια. Χαλεπὸν δὲ καὶ τούτων διορίσαι ποῖα πέφυκεν ἕτερα ἀλλήλων, καὶ πότερον τὰ μόρια χρὴ ζητεῖν πρότερον ἢ τὰ ἔργα αὐτῶν, οἷον τὸ νοεῖν ἢ τὸν νοῦν καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι ἢ τὸ αἰσθητικόν· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Εἰ δὲ τὰ ἔργα πρότερον, πάλιν ἄν τις ἀπορήσειεν εἰ τὰ ἀντικείμενα πρότερον τούτων ζητητέον, οἷον τὸ αἰσθητὸν τοῦ αἰσθητικοῦ καὶ τὸ νοητὸν τοῦ νοητικοῦ. Ἔοικε δ’ οὐ μόνον τὸ τί ἐστι γνῶναι χρήσιμον εἶναι πρὸς τὸ θεωρῆσαι τὰς αἰτίας τῶν συμβεβηκότων ταῖς οὐσίαις, ὥσπερ ἐν τοῖς μαθήμασι τί τὸ εὐθὺ καὶ καμπύλον ἢ τί γραμμὴ καὶ ἐπίπεδον πρὸς τὸ κατιδεῖν πόσαις ὀρθαῖς αἱ τοῦ τριγώνου γωνίαι ἴσαι, ἀλλὰ καὶ ἀνάπαλιν τὰ συμβεβηκότα συμβάλλεται μέγα μέρος πρὸς τὸ εἰδέναι τὸ τί ἐστιν· ἐπειδὰν γὰρ ἔχωμεν ἀποδιδόναι κατὰ τὴν φαντασίαν περὶ τῶν συμβεβηκότων, ἢ πάντων ἢ τῶν πλείστων, τότε καὶ περὶ τῆς οὐσίας ἕξομεν λέγειν κάλλιστα· πάσης γὰρ ἀποδείξεως ἀρχὴ τὸ τί ἐστιν, ὥστε καθ’ ὅσους τῶν ὁρισμῶν μὴ συμβαίνει τὰ συμβεβηκότα γνωρίζειν, ἀλλὰ μηδ’ εἰκάσαι περὶ αὐτῶν εὐμαρές, δῆλον ὅτι διαλεκτικῶς εἴρηνται καὶ κενῶς ἅπαντες. Ἀπορίαν δ’ ἔχει καὶ τὰ πάθη τῆς ψυχῆς, πότερόν ἐστι πάντα κοινὰ καὶ τοῦ ἔχοντος ἢ ἐστί τι καὶ τῆς ψυχῆς ἴδιον αὐτῆς· τοῦτο γὰρ λαβεῖν μὲν ἀναγκαῖον, οὐ ῥᾴδιον δέ. Φαίνεται δὲ τῶν πλείστων οὐθὲν ἄνευ σώματος πάσχειν οὐδὲ ποιεῖν, οἷον ὀργίζεσθαι, θαρρεῖν, ἐπιθυμεῖν, ὅλως αἰσθάνεσθαι. Μάλιστα δ’ ἔοικεν ἴδιον τὸ νοεῖν· εἰ δ’ ἐστὶ καὶ τοῦτο φαντασία τις ἢ μὴ ἄνευ φαντασίας, οὐκ ἐνδέχοιτ’ ἂν οὐδὲ τοῦτ’ ἄνευ σώματος εἶναι. Εἰ μὲν οὖν ἐστί τι τῶν τῆς ψυχῆς ἔργων ἢ παθημάτων ἴδιον, ἐνδέχοιτ’ ἂν αὐτὴν χωρίζεσθαι· εἰ δὲ μηθέν ἐστιν ἴδιον αὐτῆς, οὐκ ἂν εἴη χωριστή, ἀλλὰ καθάπερ τῷ εὐθεῖ, ᾗ εὐθύ, πολλὰ συμβαίνει, οἷον ἅπτεσθαι τῆς χαλκῆς σφαίρας κατὰ στιγμήν, οὐ μέντοι γ’ ἅψεται τούτου χωρισθὲν τὸ εὐθύ· ἀχώριστον γάρ, εἴπερ ἀεὶ μετὰ σώματός τινός ἐστιν. Ἔοικε δὲ καὶ τὰ τῆς ψυχῆς πάθη πάντα εἶναι μετὰ σώματος, θυμός, πραότης, φόβος, ἔλεος, θάρσος, ἔτι χαρὰ καὶ τὸ φιλεῖν τε καὶ μισεῖν· σεῖν· ἅμα γὰρ τούτοις πάσχει τι τὸ σῶμα. Μηνύει δὲ τὸ ποτὲ μὲν ἰσχυρῶν καὶ ἐναργῶν παθημάτων συμβαινόντων μηδὲν παροξύνεσθαι ἢ φοβεῖσθαι, ἐνίοτε δ’ ὑπὸ μικρῶν καὶ ἀμαυρῶν κινεῖσθαι, ὅταν ὀργᾷ τὸ σῶμα καὶ οὕτως ἔχῃ ὥσπερ ὅταν ὀργίζηται. Ἔτι δὲ τοῦτο μᾶλλον φανερόν· μηθενὸς γὰρ φοβεροῦ συμβαίνοντος ἐν τοῖς πάθεσι γίνονται τοῖς τοῦ φοβουμένου. Εἰ δ’ οὕτως ἔχει, δῆλον ὅτι τὰ πάθη λόγοι ἔνυλοί εἰσιν. Ὥστε οἱ ὅροι τοιοῦτοι οἷον τὸ ὀργίζεσθαι κίνησίς τις τοῦ τοιουδὶ σώματος ἢ μέρους ἢ δυνάμεως ὑπὸ τοῦδε ἕνεκα τοῦδε. Καὶ διὰ ταῦτα ἤδη φυσικοῦ τὸ θεωρῆσαι περὶ ψυχῆς, ἢ πάσης ἢ τῆς τοιαύτης. Διαφερόντως δ’ ἂν ὁρίσαιντο φυσικός τε καὶ διαλεκτικὸς ἕκαστον αὐτῶν, οἷον ὀργὴ τί ἐστίν· ὁ μὲν γὰρ ὄρεξιν ἀντιλυπήσεως ἤ τι τοιοῦτον, ὁ δὲ ζέσιν τοῦ περὶ καρδίαν αἵματος καὶ θερμοῦ. Τούτων δὲ ὁ μὲν τὴν ὕλην ἀποδίδωσιν, ὁ δὲ τὸ εἶδος καὶ τὸν λόγον. Ὁ μὲν γὰρ λόγος εἶδος τοῦ πράγματος, ἀνάγκη δ’ εἶναι τοῦτον ἐν ὕλῃ τοιᾳδί, εἰ ἔσται, ὥσπερ οἰκίας ὁ μὲν λόγος τοιοῦτος, ὅτι σκέπασμα κωλυτικὸν φθορᾶς ὑπ’ ἀνέμων καὶ ὄμβρων καὶ καυμάτων, ὁ δὲ φήσει λίθους καὶ πλίνθους καὶ ξύλα, ἕτερος δ’ ἐν τούτοις τὸ εἶδος, ἕνεκα τωνδί. Τίς οὖν ὁ φυσικὸς τούτων; Πότερον ὁ περὶ τὴν ὕλην, τὸν δὲ λόγον ἀγνοῶν, ἢ ὁ περὶ τὸν λόγον μόνον; Ἢ μᾶλλον ὁ ἐξ ἀμφοῖν; Ἐκείνων δὲ δὴ τίς ἑκάτερος; Ἢ οὐκ ἔστι τις ὁ περὶ τὰ πάθη τῆς ὕλης τὰ μὴ χωριστά, μηδ’ ᾗ χωριστά, ἀλλ’ ὁ φυσικὸς περὶ ἅπανθ’ ὅσα τοῦ τοιουδὶ σώματος καὶ τῆς τοιαύτης ὕλης ἔργα καὶ πάθη· ὁπόσα δὲ μὴ ᾖ τοιαῦτα, ἄλλος, καὶ περὶ τινῶν μὲν τεχνίτης, ἐὰν τύχῃ, οἷον τέκτων ἢ ἰατρός, τῶν δὲ μὴ χωριστῶν μέν, ᾗ δὲ μὴ τοιούτου σώματος πάθη καὶ ἐξ ἀφαιρέσεως, ὁ μαθηματικός, ᾗ δὲ κεχωρισμένα, ὁ πρῶτος φιλόσοφος. Ἀλλ’ ἐπανιτέον ὅθεν ὁ λόγος. Ἐλέγομεν δ’ ὅτι τὰ πάθη τῆς ψυχῆς ἀχώριστα τῆς φυσικῆς ὕλης τῶν ζῴων, ᾗ δὴ τοιαῦθ’ ὑπάρχει, θυμὸς καὶ φόβος, καὶ οὐχ ὥσπερ γραμμὴ καὶ ἐπίπεδον.

1.22. Bölüm

Psykhē'yi incelerken, ileride çözmemiz gereken aporiaları ortaya koymakla birlikte, ondan önce psykhē hakkında bir görüş bildirmiş olanların kanaatlerini de ele almalıyız; iyi söylenmiş olanı alalım, iyi söylenmemiş bir şey varsa ondan sakınalım diye. Araştırmaya, psykhē'ye tabiatça en çok ait olduğu düşünülen şeyleri ortaya koyarak başlamak gerekir. Canlı olan, cansızdan en çok iki şeyle ayrılır gibi görünür: hareketle ve hissetmekle. Öncekilerden de psykhē hakkında aşağı yukarı bu iki görüşü devraldık. Bazıları psykhē'nin her şeyden çok ve her şeyden önce hareket ettiren şey olduğunu söyler. Kendisi hareket etmeyenin başka bir şeyi hareket ettiremeyeceğini sanarak psykhē'yi hareket eden şeylerden biri saydılar. Bu yüzden Demokritos psykhē'nin bir tür ateş ve sıcaklık olduğunu söyler. Ona göre şekiller ve atomlar sonsuz sayıdadır; bunlardan küre biçimli olanlara ateş ve psykhē der. Bunlar, pencerelerden giren ışık huzmelerinde görünen, havadaki zerre denilen şeylere benzer. Her türden tohumu içeren bu karışıma da bütün tabiatın unsurları der. Leukippos da aynı şeyi söyler.

1.2

Ἐπισκοποῦντας δὲ περὶ ψυχῆς ἀναγκαῖον ἅμα διαποροῦντας περὶ ὧν εὐπορεῖν δεῖ, προελθόντας τὰς τῶν προτέρων δόξας συμπαραλαμβάνειν ὅσοι τι περὶ αὐτῆς ἀπεφήναντο, ὅπως τὰ μὲν καλῶς εἰρημένα λάβωμεν, εἰ δέ τι μὴ καλῶς, τοῦτ’ εὐλαβηθῶμεν. Ἀρχὴ δὲ τῆς ζητήσεως προθέσθαι τὰ μάλιστα δοκοῦνθ’ ὑπάρχειν αὐτῇ κατὰ φύσιν. Τὸ ἔμψυχον δὴ τοῦ ἀψύχου δυοῖν μάλιστα διαφέρειν δοκεῖ, κινήσει τε καὶ τῷ αἰσθάνεσθαι. Παρειλήφαμεν δὲ καὶ παρὰ τῶν προγενεστέρων σχεδὸν δύο ταῦτα περὶ ψυχῆς· φασὶ γὰρ ἔνιοι καὶ μάλιστα καὶ πρώτως ψυχὴν εἶναι τὸ κινοῦν. Οἰηθέντες δὲ τὸ μὴ κινούμενον αὐτὸ μὴ ἐνδέχεσθαι κινεῖν ἕτερον, τῶν κινουμένων τι τὴν ψυχὴν ὑπέλαβον εἶναι. Ὅθεν Δημόκριτος μὲν πῦρ τι καὶ θερμόν φησιν αὐτὴν εἶναι· ἀπείρων γὰρ ὄντων σχημάτων καὶ ἀτόμων τὰ σφαιροειδῆ πῦρ καὶ ψυχὴν λέγει, οἷον ἐν τῷ ἀέρι τὰ καλούμενα ξύσματα, α φαίνεται ἐν ταῖς διὰ τῶν θυρίδων ἀκτῖσιν, ὧν τὴν πανσπερμίαν στοιχεῖα λέγει τῆς ὅλης φύσεως. Ὁμοίως δὲ καὶ

s163Küre biçimli olanlara psykhē demelerinin sebebi, bu tür biçimlerin her şeyin içinden en kolay geçebilmesi ve kendileri de hareket ederek geri kalanları hareket ettirebilmesidir; çünkü psykhē'yi canlılara hareketi sağlayan şey sayarlar. Bu yüzden yaşamın sınırını da soluk alma olarak koyarlar. Çevreleyen hava cisimleri sıkıştırır ve canlılara hareketi sağlayan şekilleri, kendileri hiç durmadıkları için dışarı sıkıp çıkarır; soluk alırken dışarıdan bu türden başka şekiller içeri girer ve yardıma gelir. Bunlar, sıkıştıran ve katılaştıran şeye birlikte direnerek canlıların içindeki şekillerin de dışarı atılmasını önler. Canlılar bunu yapabildikleri sürece yaşar. Pythagorasçıların söylediği de aynı düşünceyi taşıyor gibi görünüyor: bazıları havadaki zerrelerin psykhē olduğunu, bazıları da bunları hareket ettirenin psykhē olduğunu söyledi. Bu zerrelerden söz etmelerinin sebebi, rüzgâr büsbütün kesildiğinde bile sürekli hareket ediyor görünmeleridir. Psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren şey olduğunu söyleyenler de aynı yere varır. Bunların hepsi hareketin psykhē'ye en uygun düşen şey olduğunu, başka her şeyin psykhē sayesinde, psykhē'nin ise kendi kendisi tarafından hareket ettirildiğini kabul etmiş görünüyorlar; çünkü kendisi de hareket etmeyen hiçbir hareket ettirici görmemişlerdi. Anaksagoras da hareket ettirenin psykhē olduğunu söyler; bütünü nous'un hareket ettirdiğini söyleyen başka biri varsa o da. Ama Anaksagoras bunu tam olarak Demokritos gibi söylemez. Demokritos psykhē ile nous'u düpedüz aynı sayar, çünkü ona göre görünen şey hakikattir. Bu yüzden Homeros'un, Hektor'un "başka düşüncelere dalmış yattığını" söylemesini yerinde bulur. Demek ki nous'u hakikati kavrayan bir kuvve olarak ele almaz; psykhē ile nous'un aynı şey olduğunu söyler.

s163

Λεύκιππος. Τούτων δὲ τὰ σφαιροειδῆ ψυχήν, διὰ τὸ μάλιστα διὰ παντὸς δύνασθαι διαδύνειν τοὺς τοιούτους ῥυσμούς, καὶ κινεῖν τὰ λοιπὰ κινούμενα καὶ αὐτά, ὑπολαμβάνοντες τὴν ψυχὴν εἶναι τὸ παρέχον τοῖς ζῴοις τὴν κίνησιν. Διὸ καὶ τοῦ ζῆν ὅρον εἶναι τὴν ἀναπνοήν· συνάγοντος γὰρ τοῦ περιέχοντος τὰ σώματα, καὶ ἐκθλίβοντος τῶν σχημάτων τὰ παρέχοντα τοῖς ζῴοις τὴν κίνησιν διὰ τὸ μηδ’ αὐτὰ ἠρεμεῖν μηδέποτε, βοήθειαν γίγνεσθαι θύραθεν ἐπεισιόντων ἄλλων τοιούτων ἐν τῷ ἀναπνεῖν· κωλύειν γὰρ αὐτὰ καὶ τὰ ἐνυπάρχοντα ἐν τοῖς ζῴοις ἐκκρίνεσθαι, συνανείργοντα τὸ συνάγον καὶ πηγνύον· καὶ ζῆν δὲ ἕως ἂν δύνωνται τοῦτο ποιεῖν. Ἔοικε δὲ καὶ τὸ παρὰ τῶν Πυθαγορείων λεγόμενον τὴν αὐτὴν ἔχειν διάνοιαν· ἔφασαν γάρ τινες αὐτῶν ψυχὴν εἶναι τὰ ἐν τῷ ἀέρι ξύσματα, οἱ δὲ τὸ ταῦτα κινοῦν. Περὶ δὲ τούτων εἴρηται, διότι συνεχῶς φαίνεται κινούμενα, κἂν ᾖ νηνεμία παντελής. Ἐπὶ ταὐτὸ δὲ φέρονται καὶ ὅσοι λέγουσι τὴν ψυχὴν τὸ αὑτὸ κινοῦν· ἐοίκασι γὰρ οὗτοι πάντες ὑπειληφέναι τὴν κίνησιν οἰκειότατον εἶναι τῇ ψυχῇ, καὶ τὰ μὲν ἄλλα πάντα κινεῖσθαι διὰ τὴν ψυχήν, ταύτην δ’ ὑφ’ ἑαυτῆς, διὰ τὸ μηθὲν ὁρᾶν κινοῦν ὃ μὴ καὶ αὐτὸ κινεῖται. Ὁμοίως δὲ καὶ Ἀναξαγόρας ψυχὴν εἶναι λέγει τὴν κινοῦσαν, καὶ εἴ τις ἄλλος εἴρηκεν ὡς τὸ πᾶν ἐκίνησε νοῦς, οὐ μὴν παντελῶς γ’ ὥσπερ Δημόκριτος. Ἐκεῖνος μὲν γὰρ ἁπλῶς ταὐτὸν ψυχὴν καὶ νοῦν· τὸ γὰρ ἀληθὲς εἶναι τὸ φαινόμενον· διὸ καλῶς ποιῆσαι τὸν Ὅμηρον ὡς Ἕκτωρ κεῖτ’ ἀλλοφρονέων. Οὐ δὴ χρῆται τῷ νῷ ὡς δυνάμει τινὶ περὶ τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ ταὐτὸ λέγει ψυχὴν καὶ νοῦν.

s164Anaksagoras ise bu konuda daha az açıktır. Birçok yerde güzelin ve doğrunun sebebinin nous olduğunu söyler, başka bir yerde de nous'un psykhē olduğunu; çünkü ona göre nous, büyük küçük, değerli değersiz bütün canlılarda vardır. Oysa phronēsis anlamında söylenen nous'un bütün canlılarda, hatta bütün insanlarda bile aynı ölçüde bulunmadığı ortadadır. Canlının hareket etmesine bakanlar psykhē'yi en çok hareket ettiren şey saydılar; bilmeye ve var olanları hissetmeye bakanlar ise psykhē'nin ilkeler olduğunu söylüyorlar. Bunların bir kısmı birden çok ilke koyar, bir kısmı tek ilke. Mesela Empedokles psykhē'yi bütün unsurlardan kurar, ama bunların her birini de psykhē sayar. Şöyle der: Toprakla görürüz toprağı, suyla suyu, esirle tanrısal esiri, ateşle yok edici ateşi, sevgiyle sevgiyi, nefreti de acı veren nefretle.

Platon da Timaios'ta psykhē'yi aynı şekilde unsurlardan yapar; çünkü benzer benzerle bilinir, şeyler de ilkelerden meydana gelir. Felsefe üzerine derslerde de benzer bir ayrım yapılmıştı: canlının kendisi, birin ideasından ve ilk uzunluktan, genişlikten ve derinlikten oluşur; ötekiler de aynı şekilde. Başka bir şekilde de şöyle denmişti: nous bir'dir, epistēmē iki'dir, çünkü tek bir yoldan tek bir noktaya varır; düzlemin sayısı kanaat, cismin sayısı ise his'tir.

s164

Ἀναξαγόρας δ’ ἦττον διασαφεῖ περὶ αὐτῶν· πολλαχοῦ μὲν γὰρ τὸ αἴτιον τοῦ καλῶς καὶ ὀρθῶς τὸν νοῦν λέγει, ἑτέρωθι δὲ τοῦτον εἶναι τὴν ψυχήν· ἐν ἅπασι γὰρ ὑπάρχειν αὐτὸν τοῖς ζῴοις, καὶ μεγάλοις καὶ μικροῖς, καὶ τιμίοις καὶ ἀτιμοτέροις. Οὐ φαίνεται δ’ ὅ γε κατὰ φρόνησιν λεγόμενος νοῦς πᾶσιν ὁμοίως ὑπάρχειν τοῖς ζῴοις, ἀλλ’ οὐδὲ τοῖς ἀνθρώποις πᾶσιν. Ὅσοι μὲν οὖν ἐπὶ τὸ κινεῖσθαι τὸ ἔμψυχον ἀπέβλεψαν, οὗτοι τὸ κινητικώτατον ὑπέλαβον τὴν ψυχήν· ὅσοι δ’ ἐπὶ τὸ γινώσκειν καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι τῶν ὄντων, οὗτοι δὲ λέγουσι τὴν ψυχὴν τὰς ἀρχάς, οἱ μὲν πλείους ποιοῦντες, οἱ δὲ μίαν ταύτην, ὥσπερ Ἐμπεδοκλῆς μὲν ἐκ τῶν στοιχείων πάντων εἶναι δὲ καὶ ἕκαστον ψυχὴν τούτων, λέγων οὕτω γαίῃ μὲν γὰρ γαῖαν ὀπώπαμεν, ὕδατι δ’ ὕδωρ, αἰθέρι δ’ αἰθέρα δῖαν, ἀτὰρ πυρὶ πῦρ ἀΐδηλον, στοργῇ δὲ στοργήν, νεῖκος δέ τε νείκεϊ λυγρῷ. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ Πλάτων ἐν τῷ Τιμαίῳ τὴν ψυχὴν ἐκ τῶν στοιχείων ποιεῖ· γινώσκεσθαι γὰρ τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον, τὰ δὲ πράγματα ἐκ τῶν ἀρχῶν εἶναι. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς περὶ φιλοσοφίας λεγομένοις διωρίσθη, αὐτὸ μὲν τὸ ζῷον ἐξ αὐτῆς τῆς τοῦ ἑνὸς ἰδέας καὶ τοῦ πρώτου μήκους καὶ πλάτους καὶ βάθους, τὰ δ’ ἄλλα ὁμοιοτρόπως. Ἔτι δὲ καὶ ἄλλως, νοῦν μὲν τὸ ἕν, ἐπιστήμην δὲ τὰ δύο· μοναχῶς γὰρ ἐφ’ ἕν· τὸν δὲ τοῦ ἐπιπέδου ἀριθμὸν δόξαν, αἴσθησιν

s165Çünkü sayıların eidosların kendileri ve ilkeler olduğu söyleniyordu; sayılar ise unsurlardan meydana gelir. Şeylerin bir kısmı nous'la, bir kısmı epistēmē ile, bir kısmı kanaatle, bir kısmı da hisle yargılanır; bu sayılar da şeylerin eidoslarıdır. Psykhē hem hareket ettirici hem bilici göründüğü için bazıları ikisini birleştirdi ve psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren bir sayı olduğunu ileri sürdü. İlkelerin hangileri ve kaç tane olduğu konusunda ise ayrılırlar. En çok, ilkeleri cisimsel sayanlar cisimsiz sayanlardan ayrılır; bu ikisinden de, ikisini karıştırıp ilkeleri her iki taraftan alanlar ayrılır. Sayı konusunda da ayrılırlar: kimi tek ilke der, kimi birden çok. Psykhē'yi de buna uygun olarak açıklarlar; çünkü hareket ettiriciliği, hiç de yersiz olmayarak, ilk şeylerin tabiatına ait saymışlardır. Bu yüzden bazıları psykhē'nin ateş olduğunu düşündü; çünkü ateş unsurların en ince parçalısı ve en cisimsizidir, ayrıca hem kendisi hareket eder hem de ötekileri ilk olarak hareket ettirir. Demokritos ise bu iki özelliğin her birinin sebebini göstererek daha incelikli konuşmuştur. Ona göre psykhē ile nous aynı şeydir, bu da ilk ve bölünmez cisimlerdendir; parçacıklarının küçüklüğü ve şekli yüzünden hareket ettiricidir. Şekillerin en kolay hareket edeni de küre biçimli olandır; nous da ateş de böyledir. Anaksagoras ise, daha önce de söylediğimiz gibi, psykhē ile nous'u ayrı şeyler sayıyor görünür, ama ikisini tek bir tabiatmış gibi kullanır. Yalnız ilke olarak her şeyden çok nous'u koyar: var olanlar içinde yalnız onun basit, karışmamış ve saf olduğunu söyler. Bilmeyi de hareket ettirmeyi de aynı ilkeye verir ve bütünü nous'un hareket ettirdiğini söyler.

s165

δὲ τὸν τοῦ στερεοῦ· οἱ μὲν γὰρ ἀριθμοὶ τὰ εἴδη αὐτὰ καὶ αἱ ἀρχαὶ ἐλέγοντο, εἰσὶ δ’ ἐκ τῶν στοιχείων. Κρίνεται δὲ τὰ πράγματα τὰ μὲν νῷ, τὰ δ’ ἐπιστήμῃ, τὰ δὲ δόξῃ, τὰ δ’ αἰσθήσει· εἴδη δ’ οἱ ἀριθμοὶ οὗτοι τῶν πραγμάτων. Ἐπεὶ δὲ καὶ κινητικὸν ἐδόκει ἡ ψυχὴ εἶναι καὶ γνωριστικόν, οὕτως ἔνιοι συνέπλεξαν ἐξ ἀμφοῖν, ἀποφηνάμενοι τὴν ψυχὴν ἀριθμὸν κινοῦνθ’ ἑαυτόν. Διαφέρονται δὲ περὶ τῶν ἀρχῶν, τίνες καὶ πόσαι, μάλιστα μὲν οἱ σωματικὰς ποιοῦντες τοῖς ἀσωμάτοις, τούτοις δ’ οἱ μίξαντες καὶ ἀπ’ ἀμφοῖν τὰς ἀρχὰς ἀποφηνάμενοι. Διαφέρονται δὲ καὶ περὶ τὸ πλῆθος· οἱ μὲν γὰρ μίαν οἱ δὲ πλείους λέγουσιν. Ἑπομένως δὲ τούτοις καὶ τὴν ψυχὴν ἀποδιδόασιν· τό τε γὰρ κινητικὸν τὴν φύσιν τῶν πρώτων ὑπειλήφασιν, οὐκ ἀλόγως. Ὅθεν ἔδοξέ τισι πῦρ εἶναι· καὶ γὰρ τοῦτο λεπτομερέστατόν τε καὶ μάλιστα τῶν στοιχείων ἀσώματον, ἔτι δὲ κινεῖταί τε καὶ κινεῖ τὰ ἄλλα πρώτως. Δημόκριτος δὲ καὶ γλαφυρωτέρως εἴρηκεν ἀποφηνάμενος διὰ τί τούτων ἑκάτερον· ψυχὴν μὲν γὰρ εἶναι ταὐτὸ καὶ νοῦν, τοῦτο δ’ εἶναι τῶν πρώτων καὶ ἀδιαιρέτων σωμάτων, κινητικὸν δὲ διὰ μικρομέρειαν καὶ τὸ σχῆμα· τῶν δὲ σχημάτων εὐκινητότατον τὸ σφαιροειδὲς λέγει· τοιοῦτον δ’ εἶναι τόν τε νοῦν καὶ τὸ πῦρ. Ἀναξαγόρας δ’ ἔοικε μὲν ἕτερον λέγειν ψυχήν τε καὶ νοῦν, ὥσπερ εἴπομεν καὶ πρότερον, χρῆται δ’ ἀμφοῖν ὡς μιᾷ φύσει, πλὴν ἀρχήν γε τὸν νοῦν τίθεται μάλιστα πάντων· μόνον γοῦν φησὶν αὐτὸν τῶν ὄντων ἁπλοῦν εἶναι καὶ ἀμιγῆ τε καὶ καθαρόν. Ἀποδίδωσι δ’ ἄμφω τῇ αὐτῇ ἀρχῇ, τό τε γινώσκειν καὶ τὸ κινεῖν,

s166Thales de, ondan aktarılanlara bakılırsa, psykhē'yi hareket ettirici bir şey saymış görünüyor; çünkü mıknatıs taşının demiri hareket ettirdiği için bir psykhē'si olduğunu söylemiş. Diogenes ise başka bazıları gibi psykhē'nin hava olduğunu söyler; havanın her şeyin en ince parçalısı ve ilke olduğunu düşünmüştür. Bu yüzden psykhē hem bilir hem hareket ettirir: ilk şey olduğu ve geri kalanlar ondan meydana geldiği için bilir, en ince şey olduğu için de hareket ettiricidir. Herakleitos da ilkenin psykhē olduğunu söyler; çünkü öteki şeyleri meydana getirdiği buharlaşmayı psykhē sayar. Bu en cisimsiz ve durmadan akan şeydir; hareket eden de hareket edenle bilinir. Var olanların hareket hâlinde olduğunu o da çoğunluk da düşünüyordu. Alkmaion da psykhē hakkında bunlara yakın bir görüşte görünüyor. Psykhē'nin ölümsüzlere benzediği için ölümsüz olduğunu söyler; bu benzerlik de ona hep hareket ettiği için aittir. Çünkü bütün tanrısal şeyler de, ay, güneş, yıldızlar ve bütün gök, sürekli ve ebediyen hareket eder. Daha kaba düşünenlerden bazıları ise psykhē'nin su olduğunu ileri sürdü, Hippon gibi. Bu kanaate tohumdan yola çıkarak varmış görünüyorlar, çünkü her canlının tohumu nemlidir. Hippon, psykhē'nin kan olduğunu söyleyenleri de çürütmeye çalışır: tohum kan değildir, ilk psykhē ise tohumdur. Kritias gibi başkaları ise psykhē'nin kan olduğunu söyler; hissetmenin psykhē'ye en has şey olduğunu ve bunun kanın tabiatı sayesinde var olduğunu düşünürler. Böylece toprak dışında bütün unsurlar bir savunucu bulmuştur. Toprağı ise kimse ileri sürmemiştir; meğer ki biri psykhē'nin bütün unsurlardan oluştuğunu ya da bütün unsurlar olduğunu söylemiş olsun. Hepsi psykhē'yi kabaca üç şeyle tarif eder: hareketle, hisle ve cisimsizlikle.

s166

λέγων νοῦν κινῆσαι τὸ πᾶν. Ἔοικε δὲ καὶ Θαλῆς ἐξ ὧν ἀπομνημονεύουσι κινητικόν τι τὴν ψυχὴν ὑπολαβεῖν, εἴπερ τὸν λίθον ἔφη ψυχὴν ἔχειν, ὅτι τὸν σίδηρον κινεῖ. Διογένης δ’ ὥσ περ καὶ ἕτεροί τινες, ἀέρα τοῦτον οἰηθεὶς πάντων λεπτομερέστατον εἶναι καὶ ἀρχήν· καὶ διὰ τοῦτο γινώσκειν τε καὶ κινεῖν τὴν ψυχήν, ᾗ μὲν πρῶτόν ἐστι, καὶ ἐκ τούτου τὰ λοιπά, γινώσκειν, ᾗ δὲ λεπτότατον, κινητικὸν εἶναι. Καὶ Ἡράκλειτος δὲ τὴν ἀρχὴν εἶναί φησι ψυχήν, εἴπερ τὴν ἀναθυμίασιν, ἐξ ἧς τἆλλα συνίστησιν· καὶ ἀσωματώτατον δὴ καὶ ῥέον ἀεί· τὸ δὲ κινούμενον κινουμένῳ γινώσκεσθαι. Ἐν κινήσει δ’ εἶναι τὰ ὄντα κἀκεῖνος ᾤετο καὶ οἱ πολλοί. Παραπλησίως δὲ τούτοις καὶ Ἀλκμαίων ἔοικεν ὑπολαβεῖν περὶ ψυχῆς· φησὶ γὰρ αὐτὴν ἀθάνατον εἶναι διὰ τὸ ἐοικέναι τοῖς ἀθανάτοις, τοῦτο δ’ ὑπάρχειν αὐτῇ ὡς ἀεὶ κινουμένῃ· κινεῖσθαι γὰρ καὶ τὰ θεῖα πάντα συνεχῶς ἀεί, σελήνην, ἥλιον, τοὺς ἀστέρας καὶ τὸν οὐρανὸν ὅλον. Τῶν δὲ φορτικωτέρων καὶ ὕδωρ τινὲς ἀπεφήναντο, καθάπερ Ἵππων. Πεισθῆναι δ’ ἐοίκασιν ἐκ τῆς γονῆς, ὅτι πάντων ὑγρά· καὶ γὰρ ἐλέγχει τοὺς αἷμα φάσκοντας τὴν ψυχήν, ὅτι ἡ γονὴ οὐχ αἷμα· ταύτην δ’ εἶναι τὴν πρώτην ψυχήν. Ἕτεροι δ’ αἷμα, καθάπερ Κριτίας, τὸ αἰσθάνεσθαι ψυχῆς οἰκειότατον ὑπολαμβάνοντες, τοῦτο δ’ ὑπάρχειν διὰ τὴν τοῦ αἵματος φύσιν. Πάντα γὰρ τὰ στοιχεῖα κριτὴν εἴληφε, πλὴν τῆς γῆς· ταύτην δ’ οὐθεὶς ἀποπέφανται, πλὴν εἴ τις αὐτὴν εἴρηκεν ἐκ πάντων εἶναι τῶν στοιχείων ἢ πάντα. Ὁρίζονται δὲ πάντες τὴν ψυχὴν τρισὶν ὡς εἰπεῖν, κινήσει,

s167Bunların her biri de ilkelere dayandırılır. Bu yüzden psykhē'yi bilmekle tarif edenler onu ya bir unsur yapar ya da unsurlardan kurar; bir kişi dışında hepsi birbirine yakın şeyler söyler. Benzerin benzerle bilindiğini söylerler: psykhē her şeyi bildiğine göre, onu bütün ilkelerden kurarlar. Tek bir sebep ve tek bir unsur koyanlar psykhē'yi de tek bir şey sayar, ateş ya da hava gibi; ilkeleri birden çok sayanlar psykhē'yi de birden çok yapar. Yalnız Anaksagoras nous'un hiçbir şeyden etkilenmediğini ve öteki şeylerin hiçbiriyle ortak bir yanı olmadığını söyler. Ama böyle bir şey nasıl ve hangi sebeple bilecektir? Bunu ne kendisi söylemiştir ne de söylediklerinden anlaşılır. İlkelere zıtlıklar koyanlar psykhē'yi de zıtlardan kurar; zıtlardan yalnız birini, sıcağı ya da soğuğu ya da bunun gibi başka birini koyanlar psykhē'yi de aynı şekilde bunlardan biri sayar. Bu yüzden kelimelerin de peşine düşerler. Kimi psykhē'nin sıcak olduğunu söyler, çünkü "yaşamak" (zēn) kelimesi de "kaynamak"tan (zein) gelir; kimi de soğuk olduğunu, çünkü psykhē adı soluk almadan ve serinlemeden (katapsyksis) türemiştir. Psykhē hakkında bize aktarılanlar ve onların bu görüşleri hangi sebeplerle ileri sürdükleri bunlardır.

s167

αἰσθήσει, τῷ ἀσωμάτῳ· τούτων δ’ ἕκαστον ἀνάγεται πρὸς τὰς ἀρχάς. Διὸ καὶ οἱ τῷ γινώσκειν ὁριζόμενοι αὐτὴν ἢ στοιχεῖον ἢ ἐκ τῶν στοιχείων ποιοῦσι, λέγοντες παραπλησίως ἀλλήλοις, πλὴν ἑνός· φασὶ γὰρ γινώσκεσθαι τὸ ὅμοιον τῷ ὁμοίῳ· ἐπειδὴ γὰρ ἡ ψυχὴ πάντα γιγνώσκει, συνιστᾶσιν αὐτὴν ἐκ πασῶν τῶν ἀρχῶν. Ὅσοι μὲν οὖν μίαν τινὰ λέγουσιν αἰτίαν καὶ στοιχεῖον ἕν, καὶ τὴν ψυχὴν ἓν τιθέασιν, οἷον πῦρ ἢ ἀέρα· οἱ δὲ πλείους λέγοντες τὰς ἀρχὰς καὶ τὴν ψυχὴν πλείω ποιοῦσιν. Ἀναξαγόρας δὲ μόνος ἀπαθῆ φησὶν εἶναι τὸν νοῦν, καὶ κοινὸν οὐθὲν οὐθενὶ τῶν ἄλλων ἔχειν. Τοιοῦτος δ’ ὢν πῶς γνωριεῖ καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν, οὔτ’ ἐκεῖνος εἴρηκεν οὔτ’ ἐκ τῶν εἰρημένων συμφανές ἐστιν. Ὅσοι δ’ ἐναντιώσεις ποιοῦσιν ἐν ταῖς ἀρχαῖς, καὶ τὴν ψυχὴν ἐκ τῶν ἐναντίων συνιστᾶσιν· οἱ δὲ θάτερον τῶν ἐναντίων, οἷον θερμὸν ἢ ψυχρὸν ἤ τι τοιοῦτον ἄλλο, καὶ τὴν ψυχὴν ὁμοίως ἕν τι τούτων τιθέασιν. Διὸ καὶ τοῖς ὀνόμασιν ἀκολουθοῦσιν, οἱ μὲν τὸ θερμὸν λέγοντες, ὅτι διὰ τοῦτο καὶ τὸ ζῆν ὠνόμασται, οἱ δὲ τὸ ψυχρὸν διὰ τὴν ἀναπνοὴν καὶ τὴν κατάψυξιν καλεῖσθαι ψυχήν. Τὰ μὲν οὖν παραδεδομένα περὶ ψυχῆς, καὶ δι’ ἃς αἰτίας λέγουσιν οὕτω, ταῦτ’ ἐστίν.

1.33. Bölüm

Önce hareketi incelemeliyiz. Çünkü psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren ya da hareket ettirebilen şey olduğunu söyleyenlerin dediği gibi bir ousiası olması belki yalnız yanlış değildir; psykhē'de hareket bulunması imkânsız şeylerden biridir de. Hareket ettirenin kendisinin de hareket etmesinin zorunlu olmadığı daha önce söylendi. Her hareket eden iki şekilde hareket eder: ya başka bir şey sayesinde ya da kendi başına. Başka bir şey sayesinde hareket ettiğini söylediğimiz şeyler, hareket eden bir şeyin içinde bulundukları için hareket eden şeylerdir, gemideki tayfalar gibi. Tayfalar gemiyle aynı şekilde hareket etmez: gemi kendi başına hareket eder, onlar ise hareket eden bir şeyin içinde bulundukları için. Bu, uzuvlarda açıkça görülür: ayakların kendine has hareketi yürümektir, bu insanların da hareketidir; ama o sırada tayfalarda bu hareket yoktur. Hareket etmek böyle iki anlamda söylendiğine göre, şimdi psykhē'nin kendi başına hareket edip etmediğini, harekete katılıp katılmadığını inceliyoruz.

1.3

Ἐπισκεπτέον δὲ πρῶτον μὲν περὶ κινήσεως· ἴσως γὰρ οὐ μόνον ψεῦδός ἐστι τὸ τὴν οὐσίαν αὐτῆς τοιαύτην εἶναι οἵαν φασὶν οἱ λέγοντες ψυχὴν εἶναι τὸ κινοῦν ἑαυτὸ ἢ δυνάμενον κινεῖν, ἀλλ’ ἕν τι τῶν ἀδυνάτων τὸ ὑπάρχειν αὐτῇ κίνησιν. Ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἀναγκαῖον τὸ κινοῦν καὶ αὐτὸ κινεῖσθαι, πρότερον εἴρηται. Διχῶς δὲ κινουμένου

s168Dört hareket vardır: yer değiştirme, nitelik değişimi, küçülme ve büyüme. Psykhē bunlardan ya biriyle ya birkaçıyla ya da hepsiyle hareket ederdi. Araz olarak değil de hareket ediyorsa, hareket ona tabiatça ait olurdu; öyleyse bir yeri de olurdu, çünkü sayılan bütün hareketler bir yerde olur. Psykhē'nin ousiası kendi kendini hareket ettirmekse, hareket etmek ona araz olarak ait olmayacaktır, beyaza ya da üç arşın uzunluğundaki şeye ait olduğu gibi. Bunlar da hareket eder, ama araz olarak: hareket eden, onların ait olduğu cisimdir. Bu yüzden onların bir yeri de yoktur; psykhē'nin ise, tabiatça harekete katılıyorsa, bir yeri olacaktır. Ayrıca tabiatça hareket ediyorsa zorla da hareket ettirilebilir; zorla hareket ettirilebiliyorsa tabiatça da hareket eder. Durmak için de aynı şey geçerlidir: bir şey tabiatça nereye hareket ediyorsa orada tabiatça durur; zorla nereye hareket ettiriliyorsa orada da zorla durur. Ama psykhē'nin zorla yapılan hareketlerinin ve duruşlarının neler olacağını, uydurmak isteyenler bile kolayca söyleyemez. Bundan başka, psykhē yukarı hareket edecekse ateş, aşağı hareket edecekse toprak olacaktır; çünkü bu hareketler bu cisimlerin hareketleridir. Aradakiler için de aynı akıl yürütme geçerlidir. Bir de psykhē bedeni hareket ettiriyor göründüğüne göre, onu kendisinin hareket ettiği hareketlerle hareket ettirmesi makuldür.

s168

παντός (ἢ γὰρ καθ’ ἕτερον ἢ καθ’ αὑτό· καθ’ ἕτερον δὲ λέγομεν, ὅσα κινεῖται τῷ ἐν κινουμένῳ εἶναι, οἷον πλωτῆρες· οὐ γὰρ ὁμοίως κινοῦνται τῷ πλοίῳ· τὸ μὲν γὰρ καθ’ αὑτὸ κινεῖται, οἱ δὲ τῷ ἐν κινουμένῳ εἶναι. Δῆλον δ’ ἐπὶ τῶν μορίων· οἰκεία μὲν γάρ ἐστι κίνησις ποδῶν βάδισις, αὕτη δὲ καὶ ἀνθρώπων· οὐχ ὑπάρχει δὲ τοῖς πλωτῆρσι τότε) διχῶς δὲ λεγομένου τοῦ κινεῖσθαι, νῦν ἐπισκοποῦμεν περὶ τῆς ψυχῆς εἰ καθ’ αὑτὴν κινεῖται καὶ μετέχει κινήσεως. Τεσσάρων δὲ κινήσεων οὐσῶν, φορᾶς ἀλλοιώσεως φθίσεως αὐξήσεως, ἢ μίαν τούτων κινοῖτ’ ἂν ἢ πλείους ἢ πάσας. Εἰ δὲ κινεῖται μὴ κατὰ συμβεβηκός, φύσει ἂν ὑπάρχοι κίνησις αὐτῇ· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ τόπος· πᾶσαι γὰρ αἱ λεχθεῖσαι κινήσεις ἐν τόπῳ. Εἰ δ’ ἐστὶν ἡ οὐσία τῆς ψυχῆς τὸ κινεῖν ἑαυτήν, οὐ κατὰ συμβεβηκὸς αὐτῇ τὸ κινεῖσθαι ὑπάρξει, ὥσπερ τῷ λευκῷ ἢ τῷ τριπήχει· κινεῖται γὰρ καὶ ταῦτα, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός· ᾧ γὰρ ὑπάρχουσιν, ἐκεῖνο κινεῖται τὸ σῶμα. Διὸ καὶ οὐκ ἔστι τόπος αὐτῶν· τῆς δὲ ψυχῆς ἔσται, εἴπερ φύσει κινήσεως μετέχει. Ἔτι δ’ εἰ φύσει κινεῖται, κἂν βίᾳ κινηθείη· κἂν εἰ βίᾳ, καὶ φύσει. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἔχει καὶ περὶ ἠρεμίας· εἰς ὃ γὰρ κινεῖται φύσει, καὶ ἠρεμεῖ ἐν τούτῳ φύσει· ὁμοίως δὲ καὶ εἰς ὃ κινεῖται βίᾳ, καὶ ἠρεμεῖ ἐν τούτῳ βίᾳ. Ποῖαι δὲ βίαιοι τῆς ψυχῆς κινήσεις ἔσονται καὶ ἠρεμίαι, οὐδὲ πλάττειν βουλομένοις ῥᾴδιον ἀποδοῦναι. Ἔτι δ’ εἰ μὲν ἄνω κινήσεται, πῦρ ἔσται, εἰ δὲ κάτω, γῆ· τούτων γὰρ τῶν σωμάτων αἱ κινήσεις αὗται. Ὁ δ’ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τῶν μεταξύ. Ἔτι δ’ ἐπεὶ φαίνεται κινοῦσα τὸ σῶμα, ταύτας εὔλογον

s169Bu doğruysa, tersini söylemek de doğrudur: beden hangi hareketle hareket ediyorsa psykhē de o hareketle hareket eder. Beden ise yer değiştirerek hareket eder; dolayısıyla psykhē de bedenle birlikte, ya bütün olarak ya da parçaları yer değiştirerek değişirdi. Bu mümkünse, psykhē'nin bedenden çıkıp yeniden girmesi de mümkün olurdu; bundan da ölmüş canlıların dirilmesi çıkardı. Araz olarak hareketle ise psykhē başka bir şey tarafından da hareket ettirilebilir; çünkü canlı zorla itilebilir. Ama ousiasında kendi kendisi tarafından hareket ettirilmek bulunan bir şeyin, araz olarak olması dışında, başka bir şey tarafından hareket ettirilmemesi gerekir; tıpkı kendi başına ya da kendisi için iyi olanın, başka bir şey sayesinde ya da başka bir şey için iyi olmaması gerektiği gibi. Psykhē hareket ediyorsa, en çok hissedilen şeyler tarafından hareket ettirildiği söylenebilir. Üstelik psykhē kendi kendini hareket ettiriyorsa, kendisi de hareket etmiş olur. Her hareket, hareket edenin, hareket ettiği ölçüde kendi hâlinden çıkması olduğuna göre, psykhē de kendi kendini araz olarak hareket ettirmiyorsa kendi ousiasından çıkmış olur. Oysa onlara göre hareket, psykhē'nin ousiasına kendi başına aittir. Bazıları psykhē'nin, içinde bulunduğu bedeni kendisi nasıl hareket ediyorsa öyle hareket ettirdiğini de söyler. Demokritos böyledir; komedya yazarı Philippos'a yakın bir şey söyler. Philippos, Daidalos'un tahta Aphrodite heykelinin içine erimiş gümüş dökerek onu hareket eder hâle getirdiğini söyler. Demokritos'un dediği de buna benzer: bölünmez küreler, tabiatları gereği hiçbir zaman yerinde durmadıkları için hareket ederken bütün bedeni de kendileriyle birlikte sürükler ve hareket ettirir, der. Biz de soracağız: aynı küreler durmayı da sağlıyor mu?

s169

κινεῖν τὰς κινήσεις ἃς καὶ αὐτὴ κινεῖται. Εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ἀντιστρέψασιν εἰπεῖν ἀληθὲς ὅτι ἣν τὸ σῶμα κινεῖται, ταύτην καὶ αὐτή. Τὸ δὲ σῶμα κινεῖται φορᾷ· ὥστε καὶ ἡ ψυχὴ μεταβάλλοι ἂν κατὰ τὸ σῶμα ἢ ὅλη ἢ κατὰ μόρια μεθισταμένη. Εἰ δὲ τοῦτ’ ἐνδέχεται, καὶ ἐξελθοῦσαν εἰσιέναι πάλιν ἐνδέχοιτ’ ἄν· τούτῳ δ’ ἕποιτ’ ἂν τὸ ἀνίστασθαι τὰ τεθνεῶτα τῶν ζῴων. Τὴν δὲ κατὰ συμβεβηκὸς κίνησιν κἂν ὑφ’ ἑτέρου κινοῖτο· ὠσθείη γὰρ ἂν βίᾳ τὸ ζῷον. Οὐ δεῖ δὲ ᾧ τὸ ὑφ’ ἑαυτοῦ κινεῖσθαι ἐν τῇ οὐσίᾳ, τοῦθ’ ὑπ’ ἄλλου κινεῖσθαι, πλὴν εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκός, ὥσπερ οὐδὲ τὸ καθ’ αὑτὸ ἀγαθὸν ἢ δι’ αὑτό, τὸ μὲν δι’ ἄλλο εἶναι, τὸ δ’ ἑτέρου ἕνεκεν. Τὴν δὲ ψυχὴν μάλιστα φαίη τις ἂν ὑπὸ τῶν αἰσθητῶν κινεῖσθαι, εἴπερ κινεῖται. Ἀλλὰ μὴν καὶ εἰ κινεῖ γε αὐτὴ αὑτήν, καὶ αὐτὴ κινοῖτ’ ἄν, ὥστ’ εἰ πᾶσα κίνησις ἔκστασίς ἐστι τοῦ κινουμένου ᾗ κινεῖται, καὶ ἡ ψυχὴ ἐξίσταιτ’ ἂν ἐκ τῆς οὐσίας, εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς αὑτὴν κινεῖ. Ἀλλ’ ἔστιν ἡ κίνησις τῆς οὐσίας αὐτῆς καθ’ αὑτήν. Ἔνιοι δὲ καὶ κινεῖν φασὶ τὴν ψυχὴν τὸ σῶμα ἐν ᾧ ἐστίν, ὡς αὐτὴ κινεῖται, οἷον Δημόκριτος, παραπλησίως λέγων Φιλίππῳ τῷ κωμῳδοδιδασκάλῳ. Φησὶ γὰρ τὸν Δαίδαλον κινουμένην ποιῆσαι τὴν ξυλίνην Ἀφροδίτην, ἐγχέαντ’ ἄργυρον χυτόν. Ὁμοίως δὲ καὶ Δημόκριτος λέγει· κινουμένας γάρ φησι τὰς ἀδιαιρέτους σφαίρας διὰ τὸ πεφυκέναι μηδέποτε μένειν, συνεφέλκειν καὶ κινεῖν τὸ σῶμα πᾶν. Ἡμεῖς δ’ ἐρωτήσομεν εἰ καὶ ἠρέμησιν ποιεῖ

s170Bunu nasıl sağlayacaklarını söylemek zor, hatta imkânsızdır. Genel olarak psykhē canlıyı böyle hareket ettirmiyor görünüyor; bir prohairesis ve bir düşünme yoluyla hareket ettiriyor. Timaios da psykhē'nin bedeni nasıl hareket ettirdiğini aynı şekilde, bir tabiat bilgini gibi açıklar: psykhē hem kendisi hareket ettiği için hem de bedene sıkıca örüldüğü için bedeni hareket ettirir. Tanrı psykhē'yi unsurlardan kurmuş ve uyum sayılarına göre bölmüştür; öyle ki psykhē kendisiyle birlikte doğmuş bir uyum hissine sahip olsun ve bütün evren uyumlu dönüşlerle hareket etsin. Sonra düz çizgiyi bükerek daireye çevirmiştir; birden iki daire ayırıp bunları iki noktada birbirine bağlamış, sonra da birini yedi daireye bölmüştür; sanki göğün dönüşleri psykhē'nin hareketleriymiş gibi. Önce şunu söyleyelim: psykhē'nin bir büyüklük olduğunu söylemek doğru değildir. Çünkü Timaios bütünün psykhē'sinin, nous denen şey ne türdense o türden olmasını istediği açıktır; his yetisine ya da arzu yetisine benzemesini istemez, çünkü bunların hareketi dairesel dönüş değildir. Nous ise birdir ve süreklidir, düşünme de öyle; düşünme de düşünülen şeylerdir. Düşünülenler ise bir büyüklük gibi değil, bir sayı gibi, art arda gelerek birdir. Bu yüzden nous da bu şekilde sürekli değildir; ya parçasızdır ya da bir büyüklük gibi sürekli değildir. Büyüklük olsaydı, kendi parçalarından herhangi biriyle nasıl düşünecekti? Bu parçalar ya büyüklük parçaları ya da noktalar olurdu, eğer noktaya da parça demek gerekirse. Noktalarla düşünecekse, noktalar sonsuz sayıda olduğuna göre, besbelli onları hiçbir zaman baştan sona geçemeyecektir. Büyüklük parçalarıyla düşünecekse, aynı şeyi birçok kez, hatta sonsuz kez düşünecektir; oysa bir şeyi tek bir kez düşünmek de mümkün görünüyor. Parçalarından herhangi birine değmesi yetiyorsa, neden daire biçiminde hareket etmesi, hatta genel olarak bir büyüklüğü olması gereksin? Yok, düşünmesi için bütün dairesiyle değmesi zorunluysa, parçalarla değmenin işi ne olacak?

s170

ταὐτὰ ταῦτα. Πῶς δὲ ποιήσει, χαλεπὸν ἢ καὶ ἀδύνατον εἰπεῖν. Ὅλως δ’ οὐχ οὕτω φαίνεται κινεῖν ἡ ψυχὴ τὸ ζῷον, ἀλλὰ διὰ προαιρέσεώς τινος καὶ νοήσεως. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ὁ Τίμαιος φυσιολογεῖ τὴν ψυχὴν κινεῖν τὸ σῶμα· τῷ γὰρ κινεῖσθαι αὐτὴν καὶ τὸ σῶμα κινεῖν διὰ τὸ συμπεπλέχθαι πρὸς αὐτό. Συνεστηκυῖαν γὰρ ἐκ τῶν στοιχείων, καὶ μεμερισμένην κατὰ τοὺς ἁρμονικοὺς ἀριθμούς, ὅπως αἴσθησίν τε σύμφυτον ἁρμονίας ἔχῃ καὶ τὸ πᾶν φέρηται συμφώνους φοράς, τὴν εὐθυωρίαν εἰς κύκλον κατέκαμψεν· καὶ διελὼν ἐκ τοῦ ἑνὸς δύο κύκλους δισσαχῇ συνημμένους πάλιν τὸν ἕνα διεῖλεν εἰς ἑπτὰ κύκλους, ὡς οὔσας τὰς τοῦ οὐρανοῦ φορὰς τὰς τῆς ψυχῆς κινήσεις. Πρῶτον μὲν οὖν οὐ καλῶς τὸ λέγειν τὴν ψυχὴν μέγεθος εἶναι· τὴν γὰρ τοῦ παντὸς δῆλον ὅτι τοιαύτην εἶναι βούλεται οἷόν ποτ’ ἐστὶν ὁ καλούμενος νοῦς· οὐ γὰρ δὴ οἷόν γ’ ἡ αἰσθητική, οὐδ’ οἷον ἡ ἐπιθυμητική· τούτων γὰρ ἡ κίνησις οὐ κυκλοφορία. Ὁ δὲ νοῦς εἷς καὶ συνεχής, ὥσπερ καὶ ἡ νόησις· ἡ δὲ νόησις τὰ νοήματα· ταῦτα δὲ τῷ ἐφεξῆς ἕν, ὡς ἀριθμός, ἀλλ’ οὐχ ὡς τὸ μέγεθος. Διόπερ οὐδ’ ὁ νοῦς οὕτω συνεχής, ἀλλ’ ἤτοι ἀμερὴς ἢ οὐχ ὡς μέγεθός τι συνεχής· πῶς γὰρ δὴ καὶ νοήσει μέγεθος ὢν ὁτῳοῦν τῶν μορίων τῶν αὑτοῦ; μορίων δ’ ἤτοι κατὰ μέγεθος ἢ κατὰ στιγμήν, εἰ δεῖ καὶ τοῦτο μόριον εἰπεῖν. Εἰ μὲν οὖν κατὰ στιγμήν, αὗται δ’ ἄπειροι, δῆλον ὡς οὐδέποτε διέξεισιν, εἰ δὲ κατὰ μέγεθος, πολλάκις ἢ ἀπειράκις νοήσει τὸ αὐτό. Φαίνεται δὲ καὶ ἅπαξ ἐνδεχόμενον. Εἰ δ’ ἱκανὸν θιγεῖν ὁτῳοῦν τῶν μορίων, τί δεῖ κύκλῳ κινεῖσθαι ἢ καὶ ὅλως μέγεθος ἔχειν; Εἰ

s171Ayrıca parçalı olanla parçasız olanı, parçasız olanla parçalı olanı nasıl düşünecek? Bu daire de zorunlu olarak nous olmalıdır; çünkü nous'un hareketi düşünmedir, dairenin hareketi ise dönüş. Şu hâlde düşünme bir dönüşse, böyle bir dönüşü düşünme olan daire de nous olur. O zaman nous her zaman bir şey düşünecektir; düşünmesi de gerekir, çünkü dönüş ebedîdir. Oysa pratik düşünmelerin sınırları vardır, çünkü hepsi başka bir şey içindir; kuramsal düşünmeler de logoslar gibi sınırlanmıştır. Her logos ise ya tariftir ya ispat. İspatlar bir ilkeden başlar ve bir bakıma gayeleri kıyas ya da sonuçtur. Sonuca bağlanmasalar bile ilkeye geri dönmezler; hep yeni bir orta terim ve uç terim ekleyerek düz bir yolda ilerlerler. Dönüş ise yeniden başlangıca döner. Tariflerin hepsi de sınırlıdır. Bundan başka, aynı dönüş birçok kez tekrarlanıyorsa, aynı şeyi birçok kez düşünmek gerekecektir. Ayrıca düşünme bir hareketten çok bir durmaya ve duraklamaya benziyor; kıyas da öyle. Kolay değil de zorla olan bir şey mutlu bir hâl de değildir; psykhē'nin hareketi onun ousiası değilse, psykhē tabiatına aykırı biçimde hareket ediyor olur. Bedenden kurtulamadan onunla karışmış olmak da yorucu bir şeydir; hatta, sık sık söylendiği ve birçok kişinin de kabul ettiği gibi nous için bedenle birlikte olmamak daha iyiyse, kaçınılacak bir şeydir. Göğün daire biçiminde dönmesinin sebebi de belirsiz kalır: ne psykhē'nin ousiası daire biçiminde dönmenin sebebidir —psykhē böyle ancak araz olarak hareket eder—, ne de beden sebeptir; sebep bedenden çok psykhē olmalıdır. Bunun daha iyi olduğu da söylenmiyor. Oysa tanrının psykhē'yi daire biçiminde döndürmesinin sebebi, ona hareket etmenin durmaktan, böyle hareket etmenin de başka türlü hareket etmekten daha iyi olması olmalıydı.

s171

δ’ ἀναγκαῖον νοῆσαι τῷ ὅλῳ κύκλῳ θιγόντα, τίς ἐστιν ἡ τοῖς μορίοις θίξις; Ἔτι δὲ πῶς νοήσει τὸ μεριστὸν ἀμερεῖ καὶ τὸ ἀμερὲς μεριστῷ; Ἀναγκαῖον δὲ τὸν νοῦν εἶναι τὸν κύκλον τοῦτον. Νοῦ μὲν γὰρ κίνησις νόησις, κύκλου δὲ περιφορά. Εἰ οὖν ἡ νόησις περιφορά, καὶ νοῦς ἂν εἴη ὁ κύκλος, οὗ ἡ τοιαύτη περιφορὰ νόησις. Ἀεὶ δὲ δή τι νοήσει· δεῖ γάρ, εἴπερ ἀΐδιος ἡ περιφορά· τῶν μὲν γὰρ πρακτικῶν νοήσεων ἔστι πέρατα (πᾶσαι γὰρ ἑτέρου χάριν), αἱ δὲ θεωρητικαὶ τοῖς λόγοις ὁμοίως ὁρίζονται. Λόγος δὲ πᾶς ὁρισμὸς ἢ ἀπόδειξις. Αἱ δ’ ἀποδείξεις καὶ ἀπ’ ἀρχῆς, καὶ ἔχουσί πως τέλος τὸν συλλογισμὸν ἢ τὸ συμπέρασμα· εἰ δὲ μὴ περατοῦνται, ἀλλ’ οὐκ ἀνακάμπτουσί γε πάλιν ἐπ’ ἀρχήν, προσλαμβάνουσαι δ’ ἀεὶ μέσον καὶ ἄκρον εὐθυποροῦσιν· ἡ δὲ περιφορὰ πάλιν ἐπ’ ἀρχὴν ἀνακάμπτει. Οἱ δ’ ὁρισμοὶ πάντες πεπερασμένοι. Ἔτι εἰ ἡ αὐτὴ περιφορὰ πολλάκις, δεήσει πολλάκις νοεῖν τὸ αὐτό. Ἔτι δ’ ἡ νόησις ἔοικεν ἠρεμήσει τινὶ καὶ ἐπιστάσει μᾶλλον ἢ κινήσει· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ὁ συλλογισμός. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ μακάριόν γε τὸ μὴ ῥᾴδιον ἀλλὰ βίαιον· εἰ δ’ ἐστὶν ἡ κίνησις αὐτῆς μὴ οὐσία, παρὰ φύσιν ἂν κινοῖτο. Ἐπίπονον δὲ καὶ τὸ μεμῖχθαι τῷ σώματι μὴ δυνάμενον ἀπολυθῆναι, καὶ προσέτι φευκτόν, εἴπερ βέλτιον τῷ νῷ μὴ μετὰ σώματος εἶναι, καθάπερ εἴωθέ τε λέγεσθαι καὶ πολλοῖς συνδοκεῖ. Ἄδηλος δὲ καὶ τοῦ κύκλῳ φέρεσθαι τὸν οὐρανὸν ἡ αἰτία· οὔτε γὰρ τῆς ψυχῆς ἡ οὐσία αἰτία τοῦ κύκλῳ φέρεσθαι, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκὸς οὕτω κινεῖται, οὔτε τὸ σῶμα αἴτιον, ἀλλ’ ἡ ψυχὴ μᾶλλον ἐκείνῳ. Ἀλλὰ μὴν οὐδ’ ὅτι βέλτιον λέγεται· καίτοι γ’ ἐχρῆν διὰ τοῦτο τὸν

s172Ama bu tür bir inceleme başka söylevlere daha uygun düştüğü için şimdilik onu bırakalım. Bu görüşte de psykhē üzerine söylenenlerin çoğunda da şu tuhaflık var: psykhē'yi bedene bağlar ve bedenin içine koyarlar, ama bunun hangi sebeple olduğunu ve bedenin nasıl bir hâlde bulunduğunu hiç belirlemezler. Oysa bunun gerekli olduğu düşünülebilir; çünkü ortaklık yüzündendir ki biri etkiler, öteki etkilenir, biri hareket eder, öteki hareket ettirir. Rastgele şeyler arasında bu ilişkilerin hiçbiri yoktur. Onlar ise yalnız psykhē'nin nasıl bir şey olduğunu söylemeye çalışırlar, onu alacak beden hakkında ise hiçbir şey belirlemezler; sanki Pythagorasçıların hikâyelerinde olduğu gibi, rastgele bir psykhē'nin rastgele bir bedene girmesi mümkünmüş gibi. Oysa her bedenin kendine has bir eidos'u ve biçimi olduğu görülüyor. Söyledikleri, marangozluğun flütlere girdiğini söylemeye benzer; çünkü tekhnē aletleri, psykhē de bedeni kullanmalıdır.

s172

θεὸν κύκλῳ ποιεῖν φέρεσθαι τὴν ψυχήν, ὅτι βέλτιον αὐτῇ τὸ κινεῖσθαι τοῦ μένειν, κινεῖσθαι δ’ οὕτως ἢ ἄλλως. Ἐπεὶ δ’ ἐστὶν ἡ τοιαύτη σκέψις ἑτέρων λόγων οἰκειοτέρα, ταύτην μὲν ἀφῶμεν τὸ νῦν. Ἐκεῖνο δὲ ἄτοπον συμβαίνει καὶ τούτῳ τῷ λόγῳ καὶ τοῖς πλείστοις τῶν περὶ ψυχῆς· συνάπτουσι γὰρ καὶ τιθέασιν εἰς σῶμα τὴν ψυχήν, οὐθὲν προσδιορίσαντες διὰ τίν’ αἰτίαν καὶ πῶς ἔχοντος τοῦ σώματος. Καίτοι δόξειεν ἂν τοῦτ’ ἀναγκαῖον εἶναι· διὰ γὰρ τὴν κοινωνίαν τὸ μὲν ποιεῖ τὸ δὲ πάσχει καὶ τὸ μὲν κινεῖται τὸ δὲ κινεῖ, τούτων δ’ οὐθὲν ὑπάρχει πρὸς ἄλληλα τοῖς τυχοῦσιν. Οἱ δὲ μόνον ἐπιχειροῦσι λέγειν ποῖόν τι ἡ ψυχή, περὶ δὲ τοῦ δεξομένου σώματος οὐθὲν ἔτι προσδιορίζουσιν, ὥσπερ ἐνδεχόμενον κατὰ τοὺς Πυθαγορικοὺς μύθους τὴν τυχοῦσαν ψυχὴν εἰς τὸ τυχὸν ἐνδύεσθαι σῶμα· δοκεῖ γὰρ ἕκαστον ἴδιον ἔχειν εἶδος καὶ μορφήν. Παραπλήσιον δὲ λέγουσιν ὥσπερ εἴ τις φαίη τὴν τεκτονικὴν εἰς αὐλοὺς ἐνδύεσθαι· δεῖ γὰρ τὴν μὲν τέχνην χρῆσθαι τοῖς ὀργάνοις, τὴν δὲ ψυχὴν τῷ σώματι.

1.44. Bölüm

Psykhē hakkında bize başka bir kanaat de aktarılmıştır. Birçok kişiye söylenenlerin hiçbirinden daha az inandırıcı gelmez; ama herkesin önünde yapılan tartışmalarda da sanki hesap verir gibi gerekçelerini ortaya koymak zorunda kalmıştır. Psykhē'nin bir tür uyum (harmonia) olduğunu söylerler; çünkü uyum zıtların karışımı ve bileşimidir, beden de zıtlardan bileşmiştir. Oysa uyum, karışan şeylerin bir oranı ya da bileşimidir; psykhē ise bunların hiçbiri olamaz. Ayrıca hareket ettirmek uyumun işi değildir, oysa hemen herkes en çok bunu psykhē'ye verir. Uyumdan sağlık için, genel olarak bedenin aretēleri için söz etmek, psykhē için söz etmekten daha uygundur. Psykhē'nin hâllerini ve işlerini bir uyumla açıklamaya çalışan biri bunu en açık biçimde görür; onları uyuma uydurmak zordur. Bundan başka, uyum dediğimizde iki şeye bakarız. Kelimenin en asıl anlamıyla uyum, hareketi ve konumu olan büyüklüklerin, aralarına aynı cinsten hiçbir şey almayacak şekilde birbirine uydurulmuş bileşimidir; buradan da karışan şeylerin oranına uyum denir. Psykhē'nin bu iki anlamdan hiçbirinde uyum olması makul değildir. Bedenin parçalarının bir bileşimi olması ise kolayca çürütülebilir; çünkü parçaların bileşimleri çoktur ve çok çeşitlidir. Öyleyse nous'un ya da his yetisinin ya da istek yetisinin neyin bileşimi olduğunu, nasıl bir bileşim olduğunu kabul etmeliyiz? Psykhē'nin karışımın oranı olması da aynı ölçüde tuhaftır; çünkü eti meydana getiren unsur karışımıyla kemiği meydana getiren karışımın oranı aynı değildir. Böylece her şey karışmış unsurlardan oluştuğuna, karışımın oranı da uyum ve psykhē olduğuna göre, insanın birçok psykhē'si olacak ve bunlar bütün bedene yayılmış olacaktır. Bunu Empedokles'ten de sorabiliriz; çünkü o, bu şeylerin her birinin belli bir oranla var olduğunu söyler. Peki psykhē bu oran mıdır, yoksa daha çok başka bir şey olarak uzuvların içinde mi meydana gelir? Ayrıca sevgi rastgele bir karışımın mı sebebidir, yoksa orana uygun karışımın mı? Sevgi bu oranın kendisi midir, yoksa orandan ayrı başka bir şey mi? Bu görüşler bu türden aporialar doğurur. Psykhē karışımdan başka bir şeyse, neden etin ve canlının öteki parçalarının özü ortadan kalkınca o da ortadan kalkar? Bundan başka, parçaların her birinin bir psykhē'si yoksa, yani psykhē karışımın oranı değilse, psykhē ayrılınca yok olan nedir?

Söylenenlerden, psykhē'nin ne bir uyum olabileceği ne de daire biçiminde dönebileceği açıktır. Ama dediğimiz gibi araz olarak hareket edebilir, hatta kendi kendini hareket ettirebilir: içinde bulunduğu şey hareket eder, bu şey de psykhē tarafından hareket ettirilir. Başka bir şekilde psykhē'nin yer değiştirerek hareket etmesi mümkün değildir. Şu tür şeylere bakan biri psykhē'nin hareket edip etmediğini daha haklı olarak sorabilir: psykhē'nin acı çektiğini, sevindiğini, cesaret ettiğini, korktuğunu, ayrıca öfkelendiğini, hissettiğini ve düşündüğünü söyleriz; bunların hepsi de hareket gibi görünür. Buradan psykhē'nin hareket ettiği düşünülebilir. Ama bu zorunlu değildir. Acı çekmek, sevinmek ya da düşünmek ne kadar hareket olursa olsun ve bunların her biri bir hareket ettirilme olsun; bu hareket ettirilme psykhē tarafından olur. Mesela öfkelenmek ya da korkmak, yüreğin şöyle şöyle hareket etmesidir; düşünmek de belki buna benzer bir şeydir ya da başka bir şey. Bunların bir kısmı bazı parçaların yer değiştirmesiyle, bir kısmı da nitelik değişimiyle olur; hangilerinin ve nasıl olduğu ise başka bir konudur. Psykhē'nin öfkelendiğini söylemek, psykhē'nin dokuma yaptığını ya da ev yaptığını söylemeye benzer. Belki psykhē'nin acıdığını, öğrendiğini ya da düşündüğünü değil, insanın psykhē'siyle bunları yaptığını söylemek daha doğrudur. Bu da hareketin psykhē'nin içinde olduğu anlamında değil; hareket bazen psykhē'ye kadar ulaşır, bazen de psykhē'den çıkar. Mesela his, şu nesnelerden psykhē'ye doğru gelir; hatırlama ise psykhē'den başlayıp duyu organlarındaki hareketlere ya da onlarda kalan izlere doğru gider.

Nous ise bir ousia olarak içimize giriyor ve yok olmuyor görünüyor. Yok olsaydı, en çok yaşlılıktaki zayıflamayla yok olurdu; oysa belki burada da duyu organlarında olan şey olur. Yaşlı bir adam bir gencin gözüne sahip olsaydı, o da genç gibi görürdü. Dolayısıyla yaşlılık, psykhē'nin bir şeye uğramasından değil, içinde bulunduğu şeyin bir şeye uğramasından ileri gelir; sarhoşlukta ve hastalıklarda olduğu gibi. Düşünme ve temaşa da içerideki başka bir şey yıkıma uğradığı için zayıflar; kendisi ise hiçbir şeyden etkilenmez. Akıl yürütmek, sevmek ya da nefret etmek ise nous'un hâlleri değil, nous'a sahip olan şu varlığın, ona sahip olduğu ölçüdeki hâlleridir. Bu yüzden o varlık yok olunca ne hatırlar ne sever; çünkü bunlar nous'a değil, yok olmuş olan ortak bütüne aitti. Nous ise belki daha tanrısal ve hiçbir şeyden etkilenmeyen bir şeydir. Bunlardan psykhē'nin hareket edemeyeceği açıktır; hiç hareket etmiyorsa, besbelli kendi kendisi tarafından da hareket ettirilmez.

Söylenenler içinde açık ara en akıl dışı olanı, psykhē'nin kendi kendini hareket ettiren bir sayı olduğunu söylemektir. Bunu söyleyenler önce hareket etmekten doğan imkânsızlıklarla karşılaşır, ayrıca psykhē'ye sayı demekten doğan kendilerine has imkânsızlıklarla. Parçasız ve farksız bir birimin hareket ettiğini nasıl düşünmeli; neyin tarafından ve nasıl hareket edecek? Hem hareket ettirici hem hareket edebilir olacaksa, kendi içinde bir farkı olmalıdır. Ayrıca bir çizginin hareket edince bir düzlem, bir noktanın da bir çizgi meydana getirdiğini söylediklerine göre, birimlerin hareketleri de çizgiler olacaktır; çünkü nokta konumu olan bir birimdir. Psykhē'nin sayısı da artık bir yerdedir ve bir konumu vardır. Ayrıca bir sayıdan bir sayı ya da bir birim çıkarılırsa geriye başka bir sayı kalır; oysa bitkiler ve birçok hayvan bölündükleri hâlde yaşar ve tür bakımından aynı psykhē'yi taşıyor görünür. Birimler demekle küçük cisimcikler demek arasında hiçbir fark yok gibi görünüyor. Çünkü Demokritos'un küreciklerinden noktalar meydana gelse ve geriye yalnız kemiyet kalsa, bu kemiyetin içinde de sürekli olandaki gibi bir hareket ettiren ve bir hareket eden bulunacaktır. Söylediğimiz şey büyüklük ya da küçüklükteki farktan değil, kemiyet olmaktan doğar. Bu yüzden birimleri hareket ettirecek bir şey bulunması zorunludur. Canlıda hareket ettiren psykhē ise, sayıda da psykhē'dir; dolayısıyla psykhē hareket ettiren ve hareket eden değil, yalnız hareket ettiren olur. Peki bu bir birim nasıl olabilir? Öteki birimlerden bir farkı olması gerekir; ama birim olan bir noktanın konumdan başka ne farkı olabilir? Bedendeki birimler ve noktalar ayrı şeylerse, birimler noktalarla aynı yerde olacaktır, çünkü her birim bir noktanın yerini tutacaktır. Ama iki şey aynı yerde olabiliyorsa, sonsuz sayıda şeyin de aynı yerde olmasına ne engel olur? Yerleri bölünmez olan şeyler kendileri de bölünmezdir. Bedendeki noktalar psykhē'nin sayısıysa, ya da bedendeki noktalardan oluşan sayı psykhē ise, neden bütün cisimlerin bir psykhē'si yok? Çünkü bütün cisimlerde noktalar, hem de sonsuz sayıda nokta var görünüyor. Bir de çizgiler noktalara bölünmediğine göre, psykhē'ler bedenlerden nasıl ayrılıp kurtulabilir?

1.4

Καὶ ἄλλη δέ τις δόξα παραδέδοται περὶ ψυχῆς, πιθανὴ μὲν πολλοῖς οὐδεμιᾶς ἧττον τῶν λεγομένων, λόγους δ’ ὥσπερ εὐθύνας δεδωκυῖα καὶ τοῖς ἐν κοινῷ γινομένοις λόγοις· ἁρμονίαν γάρ τινα αὐτὴν λέγουσι· καὶ γὰρ τὴν ἁρμονίαν κρᾶσιν καὶ σύνθεσιν ἐναντίων εἶναι, καὶ τὸ σῶμα συγκεῖσθαι ἐξ ἐναντίων. Καίτοι γε ἡ μὲν ἁρμονία λόγος τίς ἐστι τῶν μιχθέντων ἢ σύνθεσις, τὴν δὲ ψυχὴν οὐδέτερον οἷόν τ’ εἶναι τούτων. Ἔτι δὲ τὸ κινεῖν οὐκ ἔστιν ἁρμονίας, ψυχῇ δὲ πάντες ἀπονέμουσι τοῦτο μάλισθ’ ὡς εἰπεῖν. Ἁρμόζει δὲ μᾶλλον καθ’ ὑγιείας λέγειν ἁρμονίαν, καὶ ὅλως τῶν σωματικῶν ἀρετῶν, ἢ κατὰ ψυχῆς. Φανερώτατον δ’ εἴ τις ἀποδιδόναι πειραθείη τὰ πάθη καὶ τὰ ἔργα τῆς ψυχῆς ἁρμονίᾳ τινί· χαλεπὸν γὰρ ἐφαρμόζειν. Ἔτι δ’ εἰ λέγοιμεν τὴν ἁρμονίαν εἰς δύο ἀποβλέποντες, κυριώτατα μὲν τῶν μεγεθῶν ἐν τοῖς ἔχουσι κίνησιν καὶ θέσιν τὴν σύνθεσιν αὐτῶν, ἐπειδὰν οὕτω συναρμόζωσιν ὥστε μηδὲν συγγενὲς παραδέχεσθαι, ἐντεῦθεν δὲ καὶ τὸν τῶν μεμιγμένων λόγον. Οὐδετέρως μὲν οὖν εὔλογον, ἡ δὲ σύνθεσις τῶν τοῦ σώματος μερῶν λίαν εὐεξέταστος· πολλαί τε γὰρ αἱ συνθέσεις τῶν μερῶν καὶ πολλαχῶς· τίνος οὖν ἢ πῶς ὑπολαβεῖν τὸν νοῦν χρὴ σύνθεσιν εἶναι, ἢ καὶ τὸ αἰσθητικὸν ἢ ὀρεκτικόν; Ὁμοίως δὲ ἄτοπον καὶ τὸν λόγον τῆς μίξεως εἶναι τὴν ψυχήν· οὐ γὰρ τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον ἡ μίξις τῶν στοιχείων καθ’ ἣν σὰρξ καὶ καθ’ ἣν ὀστοῦν. Συμβήσεται οὖν πολλάς τε ψυχὰς ἔχειν καὶ κατὰ πᾶν τὸ σῶμα, εἴπερ πάντα μὲν ἐκ τῶν στοιχείων μεμιγμένων, ὁ δὲ τῆς μίξεως λόγος ἁρμονία καὶ ψυχή. Ἀπαιτήσειε δ’ ἄν τις τοῦτό γε καὶ παρ’ Ἐμπεδοκλέους· ἕκαστον γὰρ αὐτῶν λόγῳ τινί φησιν εἶναι· πότερον οὖν ὁ λόγος ἐστὶν ἡ ψυχή, ἢ μᾶλλον ἕτερόν τι οὖσα ἐγγίνεται τοῖς μέλεσιν; Ἔτι δὲ πότερον ἡ φιλία τῆς τυχούσης αἰτία μίξεως ἢ τῆς κατὰ τὸν λόγον; Καὶ αὕτη πότερον ὁ λόγος ἐστὶν ἢ παρὰ τὸν λόγον ἕτερόν τι; Ταῦτα μὲν οὖν ἔχει τοιαύτας ἀπορίας· εἰ δ’ ἐστὶν ἕτερον ἡ ψυχὴ τῆς μίξεως, τί δή ποτε ἅμα τῷ σαρκὶ εἶναι ἀναιρεῖται καὶ τῷ τοῖς ἄλλοις μορίοις τοῦ ζῴου; Πρὸς δὲ τούτοις εἴπερ μὴ ἕκαστον τῶν μορίων ψυχὴν ἔχει, εἰ μή ἐστιν ἡ ψυχὴ ὁ λόγος τῆς μίξεως, τί ἐστιν ὃ φθείρεται τῆς ψυχῆς ἀπολειπούσης; Ὅτι μὲν οὖν οὔθ’ ἁρμονίαν οἷόν τ’ εἶναι τὴν ψυχὴν οὔτε κύκλῳ περιφέρεσθαι, δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων. Κατὰ συμβεβηκὸς δὲ κινεῖσθαι, καθάπερ εἴπομεν, ἔστι καὶ κινεῖν ἑαυτήν, οἷον κινεῖσθαι μὲν ἐν ᾧ ἐστί, τοῦτο δὲ κινεῖσθαι ὑπὸ τῆς ψυχῆς· ἄλλως δ’ οὐχ οἷόν τε κινεῖσθαι κατὰ τόπον αὐτήν. Εὐλογώτερον δ’ ἀπορήσειεν ἄν τις περὶ αὐτῆς ὡς κινουμένης, εἰς τὰ τοιαῦτα ἀποβλέψας. Φαμὲν γὰρ τὴν ψυχὴν λυπεῖσθαι χαίρειν, θαρρεῖν φοβεῖσθαι, ἔτι δὲ ὀργίζεσθαί τε καὶ αἰσθάνεσθαι καὶ διανοεῖσθαι· ταῦτα δὲ πάντα κινήσεις εἶναι δοκοῦσιν. Ὅθεν οἰηθείη τις ἂν αὐτὴν κινεῖσθαι· τὸ δ’ οὐκ ἔστιν ἀναγκαῖον· εἰ γὰρ καὶ ὅτι μάλιστα τὸ λυπεῖσθαι ἢ χαίρειν ἢ διανοεῖσθαι κινήσεις εἰσί, καὶ ἕκαστον κινεῖσθαι τούτων, τὸ δὲ κινεῖσθαί ἐστιν ὑπὸ τῆς ψυχῆς, οἷον τὸ ὀργίζεσθαι ἢ φοβεῖσθαι τῷ τὴν καρδίαν ὡδὶ κινεῖσθαι, τὸ δὲ διανοεῖσθαι ἢ τοιοῦτον ἴσως ἢ ἕτερόν τι· τούτων δὲ συμβαίνει τὰ μὲν κατὰ φορὰν τινῶν κινουμένων, τὰ δὲ κατ’ ἀλλοίωσιν. Ποῖα δὲ καὶ πῶς, ἕτερός ἐστι λόγος. Τὸ δὲ λέγειν ὀργίζεσθαι τὴν ψυχὴν ὅμοιον κἂν εἴ τις λέγοι τὴν ψυχὴν ὑφαίνειν ἢ οἰκοδομεῖν· βέλτιον γὰρ ἴσως μὴ λέγειν τὴν ψυχὴν ἐλεεῖν ἢ μανθάνειν ἢ διανοεῖσθαι, ἀλλὰ τὸν ἄνθρωπον τῇ ψυχῇ. Τοῦτο δὲ μὴ ὡς ἐν ἐκείνῃ τῆς κινήσεως οὔσης, ἀλλ’ ὁτὲ μὲν μέχρι ἐκείνης, ὁτὲ δ’ ἀπ’ ἐκείνης, οἷον ἡ μὲν αἴσθησις ἀπὸ τωνδί, ἡ δ’ ἀνάμνησις ἀπ’ ἐκείνης ἐπὶ τὰς ἐν τοῖς αἰσθητηρίοις κινήσεις ἢ μονάς. Ὁ δὲ νοῦς ἔοικεν ἐγγίνεσθαι οὐσία τις οὖσα, καὶ οὐ φθείρεσθαι. Μάλιστα γὰρ ἐφθείρετ’ ἂν ὑπὸ τῆς ἐν τῷ γήρᾳ ἀμαυρώσεως, νῦν δ’ ἴσως ὅπερ ἐπὶ τῶν αἰσθητηρίων συμβαίνει· εἰ γὰρ λάβοι ὁ πρεσβύτης ὄμμα τοιονδί, βλέποι ἂν ὥσπερ καὶ ὁ νέος. Ὥστε τὸ γῆρας οὐ τῷ τὴν ψυχήν τι πεπονθέναι, ἀλλ’ ἐν ᾧ, καθάπερ ἐν μέθαις καὶ νόσοις. Καὶ τὸ νοεῖν δὴ καὶ τὸ θεωρεῖν μαραίνεται ἄλλου τινὸς ἔσω φθειρομένου, αὐτὸ δὲ ἀπαθές ἐστιν. Τὸ δὲ διανοεῖσθαι καὶ φιλεῖν ἢ μισεῖν οὐκ ἔστιν ἐκείνου πάθη, ἀλλὰ τουδὶ τοῦ ἔχοντος ἐκεῖνο, ᾗ ἐκεῖνο ἔχει. Διὸ καὶ τούτου φθειρομένου οὔτε μνημονεύει οὔτε φιλεῖ· οὐ γὰρ ἐκείνου ἦν, ἀλλὰ τοῦ κοινοῦ, ὃ ἀπόλωλεν· ὁ δὲ νοῦς ἴσως θειότερόν τι καὶ ἀπαθές ἐστιν. Ὅτι μὲν οὖν οὐχ οἷόν τε κινεῖσθαι τὴν ψυχήν, φανερὸν ἐκ τούτων· εἰ δ’ ὅλως μὴ κινεῖται, δῆλον ὡς οὐδ’ ὑφ’ ἑαυτῆς. Πολὺ δὲ τῶν εἰρημένων ἀλογώτατον τὸ λέγειν ἀριθμὸν εἶναι τὴν ψυχὴν κινοῦνθ’ ἑαυτόν· ὑπάρχει γὰρ αὐτοῖς ἀδύνατα πρῶτα μὲν τὰ ἐκ τοῦ κινεῖσθαι συμβαίνοντα, ἰδίᾳ δ’ ἐκ τοῦ λέγειν αὐτὴν ἀριθμόν· πῶς γὰρ χρὴ νοῆσαι μονάδα κινουμένην, καὶ ὑπὸ τίνος, καὶ πῶς, ἀμερῆ καὶ ἀδιάφορον οὖσαν; Εἰ γάρ ἐστι κινητικὴ καὶ κινητή, διαφέρειν δεῖ. Ἔτι δ’ ἐπεί φασι κινηθεῖσαν γραμμὴν ἐπίπεδον ποιεῖν, στιγμὴν δὲ γραμμήν, καὶ αἱ τῶν μονάδων κινήσεις γραμμαὶ ἔσονται· ἡ γὰρ στιγμὴ μονάς ἐστι θέσιν ἔχουσα· ὁ δ’ ἀριθμὸς τῆς ψυχῆς ἤδη πού ἐστι καὶ θέσιν ἔχει. Ἔτι δ’ ἀριθμοῦ μὲν ἐὰν ἀφέλῃ τις ἀριθμὸν ἢ μονάδα, λείπεται ἄλλος ἀριθμός· τὰ δὲ φυτὰ καὶ τῶν ζῴων πολλὰ διαιρούμενα ζῇ, καὶ δοκεῖ τὴν αὐτὴν ψυχὴν ἔχειν τῷ εἴδει. Δόξειε δ’ ἂν οὐθὲν διαφέρειν μονάδας λέγειν ἢ σωμάτια μικρά· καὶ γὰρ ἐκ τῶν Δημοκρίτου σφαιρίων ἐὰν γένωνται στιγμαί, μόνον δὲ μένῃ τὸ ποσόν, ἔσται τι ἐν αὐτῷ τὸ μὲν κινοῦν τὸ δὲ κινούμενον, ὥσπερ ἐν τῷ συνεχεῖ· οὐ γὰρ διὰ τὸ μεγέθει διαφέρειν ἢ μικρότητι συμβαίνει τὸ λεχθέν, ἀλλ’ ὅτι ποσόν. Διὸ ἀναγκαῖον εἶναί τι τὸ κινῆσον τὰς μονάδας. Εἰ δ’ ἐν τῷ ζῴῳ τὸ κινοῦν ἡ ψυχή, καὶ ἐν τῷ ἀριθμῷ, ὥστε οὐ τὸ κινοῦν καὶ τὸ κινούμενον ἡ ψυχή, ἀλλὰ τὸ κινοῦν μόνον. Ἑνδέχεται δὲ δή πως μονάδα ταύτην εἶναι· δεῖ γὰρ ὑπάρχειν τινὰ αὐτῇ διαφορὰν πρὸς τὰς ἄλλας· στιγμῆς δὲ μοναδικῆς τίς ἂν εἴη διαφορὰ πλὴν θέσις; Εἰ μὲν οὖν εἰσὶν ἕτεραι αἱ ἐν τῷ σώματι μονάδες καὶ αἱ στιγμαί, ἐν τῷ αὐτῷ ἔσονται αἱ μονάδες· καθέξει γὰρ χώραν στιγμῆς. Καίτοι τί κωλύει ἐν τῷ αὐτῷ εἶναι, εἰ δύο, καὶ ἀπείρους; Ὧν γὰρ ὁ τόπος ἀδιαίρετος, καὶ αὐτά. Εἰ δ’ αἱ ἐν τῷ σώματι στιγμαὶ ὁ ἀριθμὸς ὁ τῆς ψυχῆς, ἢ εἰ ὁ ἐκ τῶν ἐν τῷ σώματι στιγμῶν ἀριθμὸς ἡ ψυχή, διὰ τί οὐ πάντα ψυχὴν ἔχουσι τὰ σώματα; Στιγμαὶ γὰρ ἐν ἅπασι δοκοῦσιν εἶναι καὶ ἄπειροι. Ἔτι δὲ πῶς οἷόν τε χωρίζεσθαι τὰς ψυχὰς καὶ ἀπολύεσθαι τῶν σωμάτων, εἴ γε μὴ διαιροῦνται αἱ γραμμαὶ εἰς στιγμάς;

1.55. Bölüm

Dediğimiz gibi, bu görüş bir bakıma psykhē'yi ince parçalı bir cisim sayanların görüşüyle aynı sonuca varır, bir bakıma da, Demokritos'un bedenin psykhē tarafından hareket ettirildiğini söylemesi gibi, kendine has bir tuhaflığa düşer. Psykhē hisseden bütün bedende bulunuyorsa ve bir cisimse, aynı yerde iki cisim bulunması zorunlu olur. Psykhē'ye sayı diyenler içinse, ya tek bir noktada birçok nokta bulunacak ya da her cismin bir psykhē'si olacaktır; meğer ki bedende bulunan noktalardan farklı bir sayı, başka bir şey içine girmiş olsun.

1.5

Συμβαίνει δέ, καθάπερ εἴπομεν, τῇ μὲν ταὐτὸ λέγειν τοῖς σῶμά τι λεπτομερὲς αὐτὴν τιθεῖσι, τῇ δ’, ὥσπερ Δημόκριτος κινεῖσθαί φησιν ὑπὸ τῆς ψυχῆς, ἴδιον τὸ ἄτοπον· εἴ περ γάρ ἐστιν ἡ ψυχὴ ἐν παντὶ τῷ αἰσθανομένῳ σώματι, ἀναγκαῖον ἐν τῷ αὐτῷ δύο εἶναι σώματα, εἰ σῶμά τι ἡ ψυχή· τοῖς δ’ ἀριθμὸν λέγουσιν, ἐν τῇ μιᾷ στιγμῇ πολλὰς στιγμὰς ἢ πᾶν σῶμα ψυχὴν ἔχειν, εἰ μὴ διαφέρων τις ἀριθμὸς ἐγγίνεται καὶ ἄλλος τις τῶν ὑπαρχουσῶν ἐν τῷ σώματι

s177Ayrıca canlının sayı tarafından hareket ettirilmesi sonucu çıkar; Demokritos'un da canlıyı bu şekilde hareket ettirdiğini söylemiştik. Küçük küreler demekle büyük birimler demek, ya da genel olarak yer değiştiren birimler demek arasında ne fark var? Her iki durumda da canlıyı, bunların hareket etmesiyle hareket ettirmek zorunludur. Hareketle sayıyı aynı şeyde birleştirenler bu sonuçlarla ve buna benzer başka birçok sonuçla karşılaşır. Çünkü böyle bir şey psykhē'nin tarifi olamaz; arazı bile olamaz. Bu görüşten yola çıkarak psykhē'nin hâllerini ve işlerini, mesela akıl yürütmeleri, hisleri, hazları, acıları ve bu türden başka şeyleri açıklamaya çalışan biri bunu açıkça görür. Daha önce söylediğimiz gibi, bu görüşlerden yola çıkarak onlar hakkında bir tahmin yürütmek bile kolay değildir. Psykhē'yi tarif etmenin bize üç yolu aktarılmıştır: bazıları psykhē'nin kendi kendini hareket ettirdiği için en hareket ettirici şey olduğunu söyledi, bazıları da en ince parçalı cisim ya da öteki şeylerden en cisimsizi olduğunu. Bu görüşlerin ne gibi aporialar ve çelişkiler taşıdığını aşağı yukarı gözden geçirdik. Geriye, psykhē'nin unsurlardan oluştuğunun ne anlamda söylendiğini incelemek kalıyor. Bunu, psykhē var olanları hissetsin ve her birini bilsin diye söylerler; ama bu görüşten birçok imkânsız sonuç çıkması kaçınılmazdır. Çünkü benzerin benzerle bilindiğini kabul ederler, sanki psykhē'yi şeylerin kendisi sayıyorlarmış gibi. Oysa var olan yalnız unsurlar değildir; unsurlardan meydana gelen başka birçok, belki de sayıca sonsuz şey vardır. Psykhē'nin, bu şeylerin her birinin hangi unsurlardan oluştuğunu bildiğini ve hissettiğini kabul edelim; ama bütünü, mesela tanrının, insanın, etin ya da kemiğin ne olduğunu neyle bilecek ya da hissedecek? Bileşik şeylerin geri kalanı için de aynı soru sorulur. Çünkü bunların her biri, unsurların rastgele bir hâlde bir araya gelmesiyle değil, belli bir oran ve bileşimle var olur; Empedokles'in kemik için söylediği gibi: Ve toprak, geniş göğüslü potalarında, sevimli, parlak Nestis'in sekiz payından ikisini aldı, *Hephaistos'unsa dördünü; böylece beyaz kemikler oldu.*

s177

στιγμῶν. Συμβαίνει τε κινεῖσθαι τὸ ζῷον ὑπὸ τοῦ ἀριθμοῦ, καθάπερ καὶ Δημόκριτον ἔφαμεν αὐτὸ κινεῖν· τί γὰρ διαφέρει σφαίρας λέγειν σμικρὰς ἢ μονάδας μεγάλας, ἢ ὅλως μονάδας φερομένας; Ἀμφοτέρως γὰρ ἀναγκαῖον κινεῖν τὸ ζῷον τῷ κινεῖσθαι ταύτας. Τοῖς δὴ συμπλέξασιν εἰς τὸ αὐτὸ κίνησιν καὶ ἀριθμὸν ταῦτά τε συμβαίνει καὶ πολλὰ ἕτερα τοιαῦτα· οὐ γὰρ μόνον ὁρισμὸν ψυχῆς ἀδύνατον τοιοῦτον εἶναι, ἀλλὰ καὶ συμβεβηκός. Δῆλον δ’ εἴ τις ἐπιχειρήσειεν ἐκ τοῦ λόγου τούτου τὰ πάθη καὶ τὰ ἔργα τῆς ψυχῆς ἀποδιδόναι, οἷον λογισμούς, αἰσθήσεις, ἡδονάς, λύπας, ὅσα ἄλλα τοιαῦτα· ὥσπερ γὰρ εἴπομεν πρότερον, οὐδὲ μαντεύσασθαι ῥᾴδιον ἐξ αὐτῶν. Τριῶν δὲ τρόπων παραδεδομένων καθ’ οὓς ὁρίζονται τὴν ψυχήν, οἱ μὲν τὸ κινητικώτατον ἀπεφήναντο τῷ κινεῖν ἑαυτό, οἱ δὲ σῶμα τὸ λεπτομερέστατον ἢ τὸ ἀσωματώτατον τῶν ἄλλων. Ταῦτα δὲ τίνας ἀπορίας τε καὶ ὑπεναντιώσεις ἔχει, διεληλύθαμεν σχεδόν. Λείπεται δ’ ἐπισκέψασθαι πῶς λέγεται τὸ ἐκ τῶν στοιχείων αὐτὴν εἶναι. Λέγουσι μὲν γάρ, ἵν’ αἰσθάνηταί τε τῶν ὄντων καὶ ἕκαστον γνωρίζῃ, ἀναγκαῖον δὲ συμβαίνειν πολλὰ καὶ ἀδύνατα τῷ λόγῳ· τίθενται γὰρ γνωρίζειν τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον, ὥσπερ ἂν εἰ τὴν ψυχὴν τὰ πράγματα τιθέντες. Οὐκ ἔστι δὲ μόνα ταῦτα, πολλὰ δὲ καὶ ἕτερα, μᾶλλον δ’ ἴσως ἄπειρα τὸν ἀριθμόν, τὰ ἐκ τούτων. Ἐξ ὧν μὲν οὖν ἐστὶν ἕκαστον τούτων, ἔστω γινώσκειν τὴν ψυχὴν καὶ αἰσθάνεσθαι· ἀλλὰ τὸ σύνολον τίνι γνωριεῖ ἢ αἰσθήσεται, οἷον τί θεὸς ἢ ἄνθρωπος ἢ σὰρξ ἢ ὀστοῦν; Ὁμοίως δὲ καὶ ἄλλο ὁτιοῦν τῶν συνθέτων· οὐ γὰρ ὁπωσοῦν ἔχοντα

s178Şu hâlde, oranlar ve bileşim de psykhē'de bulunmuyorsa, unsurların psykhē'de bulunmasının hiçbir faydası yoktur. Çünkü her unsur kendine benzeyeni bilir; ama kemiği ya da insanı, bunlar da psykhē'de bulunmadıkça, hiçbir unsur bilemez. Bunun imkânsız olduğunu söylemeye bile gerek yok; psykhē'nin içinde bir taş ya da bir insan bulunup bulunmadığını kim sorabilir ki? İyi ve iyi olmayan için de durum aynıdır, öteki şeyler için de. Ayrıca "var olan" birçok anlamda söylendiğine göre —bir anlamı "bu şey"dir, bir anlamı kemiyet ya da keyfiyet ya da ayırdığımız kategorilerden başka biri— psykhē bunların hepsinden mi oluşacak, yoksa hayır mı? Ama bunların hepsinin ortak unsurları varmış gibi görünmüyor. Öyleyse psykhē yalnız ousiaların unsurlarından mı oluşur? Peki o zaman öteki şeylerin her birini nasıl bilir? Yoksa her cinsin kendine has unsurları ve ilkeleri olduğunu ve psykhē'nin bunlardan kurulduğunu mu söyleyecekler? O zaman psykhē hem kemiyet hem keyfiyet hem ousia olacaktır. Ama kemiyetin unsurlarından, kemiyet olmayan bir ousia meydana gelemez. Psykhē'nin her şeyden oluştuğunu söyleyenler bu sonuçlarla ve buna benzer başkalarıyla karşılaşır. Benzerin benzerden etkilenmediğini söyleyip bir yandan da benzerin benzeri hissettiğini ve benzeri benzerle bildiğini söylemek de tuhaftır; çünkü hissetmeyi bir şeye uğramak ve hareket ettirilmek sayarlar, düşünmeyi ve bilmeyi de öyle. Empedokles gibi, her şeyin cisimsel unsurlarla ve benzerine göre bilindiğini söylemenin birçok aporia ve güçlük içerdiğine şimdi söyleyeceğimiz şey de tanıklık eder:

s178

τὰ στοιχεῖα τούτων ἕκαστον, ἀλλὰ λόγῳ τινὶ καὶ συνθέσει, καθάπερ φησὶ καὶ Ἐμπεδοκλῆς τὸ ὀστοῦν. Ἡ δὲ χθὼν ἐπίηρος ἐν εὐστέρνοις χοάνοισιν τὰ δύο τῶν ὀκτὼ μερέων λάχε νήστιδος αἴγλης, τέσσαρα δ’ Ἡφαίστοιο· τὰ δ’ ὀστέα λεύκ’ ἐγένοντο. Οὐδὲν οὖν ὄφελος εἶναι τὰ στοιχεῖα ἐν τῇ ψυχῇ, εἰ μὴ καὶ οἱ λόγοι ἐνέσονται καὶ ἡ σύνθεσις· γνωριεῖ γὰρ ἕκαστον τὸ ὅμοιον, τὸ δ’ ὀστοῦν ἢ τὸν ἄνθρωπον οὐθέν, εἰ μὴ καὶ ταῦτ’ ἐνέσται. Τοῦτο δ’ ὅτι ἀδύνατον, οὐθὲν δεῖ λέγειν· τίς γὰρ ἂν ἀπορήσειεν εἰ ἔνεστιν ἐν τῇ ψυχῇ λίθος ἢ ἄνθρωπος; Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ μὴ ἀγαθόν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ περὶ τῶν ἄλλων. Ἔτι δὲ πολλαχῶς λεγομένου τοῦ ὄντος (σημαίνει γὰρ τὸ μὲν τόδε τι, τὸ δὲ ποσὸν ἢ ποιὸν ἢ καί τινα ἄλλην τῶν διαιρεθεισῶν κατηγοριῶν) πότερον ἐξ ἁπάντων ἔσται ἡ ψυχὴ ἢ οὔ; Ἀλλ’ οὐ δοκεῖ κοινὰ πάντων εἶναι στοιχεῖα. Ἆρ’ οὖν ὅσα τῶν οὐσιῶν ἐκ τούτων μόνον; Πῶς οὖν γινώσκει καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον; Ἢ φήσουσιν ἑκάστου γένους εἶναι στοιχεῖα καὶ ἀρχὰς ἰδίας, ἐξ ὧν τὴν ψυχὴν συνεστάναι; Ἔσται ἄρα ποσὸν καὶ ποιὸν καὶ οὐσία. Ἀλλ’ ἀδύνατον ἐκ τῶν τοῦ ποσοῦ στοιχείων οὐσίαν εἶναι καὶ μὴ ποσόν. Τοῖς δὴ λέγουσιν ἐκ πάντων ταῦτά τε καὶ τοιαῦθ’ ἕτερα συμβαίνει. Ἄτοπον δὲ καὶ τὸ φάναι μὲν ἀπαθὲς εἶναι τὸ ὅμοιον ὑπὸ τοῦ ὁμοίου, αἰσθάνεσθαι δὲ τὸ ὅμοιον τοῦ ὁμοίου καὶ γινώσκειν τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον. Τὸ δ’ αἰσθάνεσθαι πάσχειν τι καὶ κινεῖσθαι τιθέασιν· ὁμοίως δὲ καὶ τὸ νοεῖν τε καὶ γινώσκειν. Πολλὰς δ’ ἀπορίας καὶ δυσχερείας ἔχοντος τοῦ λέγειν, καθάπερ

s179Canlıların bedenlerinde yalnız topraktan oluşan kemikler, sinirler, kıllar gibi parçalar hiçbir şeyi hissetmiyor görünür; dolayısıyla kendilerine benzeyen şeyleri de hissetmezler. Oysa onlara göre hissetmeleri gerekirdi. Ayrıca her ilkede bilgiden çok bilgisizlik bulunacaktır; çünkü her biri tek bir şeyi bilecek, birçok şeyi, yani geri kalan her şeyi bilmeyecektir. Empedokles'e göre tanrının en akılsız varlık olduğu sonucu da çıkar: tanrı unsurlardan birini, nefreti bilmeyecek tek varlıktır; ölümlülerin ise hepsi her şeyi bilir, çünkü her biri bütün unsurlardan oluşmuştur. Genel olarak da, her şey ya bir unsur ya da bir, birkaç ya da bütün unsurlardan oluşmuş olduğuna göre, neden var olan her şeyin bir psykhē'si yok? Çünkü böyle bir şeyin ya bir şeyi ya birkaç şeyi ya da her şeyi bilmesi zorunludur. Unsurları bir kılan şeyin ne olduğu da sorulabilir. Çünkü unsurlar madde gibidir; en hâkim olan ise, her ne ise, onları bir arada tutan şeydir. Ama psykhē'den daha üstün ve ona hükmeden bir şey olması imkânsızdır; nous'tan daha üstün bir şey olması ise daha da imkânsızdır. Çünkü makul olan, nous'un tabiatça her şeyden önce gelmesi ve hâkim olmasıdır; onlar ise unsurların var olanların ilki olduğunu söylüyorlar. Psykhē'nin, var olanları bildiği ve hissettiği için unsurlardan oluştuğunu söyleyenlerin hepsi de, onun en hareket ettirici şey olduğunu söyleyenler de bütün psykhē'ler hakkında konuşmuyorlar. Çünkü hisseden her şey hareket ettirici değildir; bazı canlıların yerinden kımıldamadığı görülür.

s179

Ἐμπεδοκλῆς, ὡς τοῖς σωματικοῖς στοιχείοις ἕκαστα γνωρίζεται καὶ πρὸς τὸ ὅμοιον, μαρτυρεῖ τὸ νῦν λεχθέν· ὅσα γὰρ ἔνεστιν ἐν τοῖς τῶν ζῴων σώμασιν ἁπλῶς γῆς, οἷον ὀστᾶ νεῦρα τρίχες, οὐθενὸς αἰσθάνεσθαι δοκεῖ, ὥστ’ οὐδὲ τῶν ὁμοίων. Καίτοι προσῆκεν. Ἔτι δ’ ἑκάστῃ τῶν ἀρχῶν ἄγνοια πλείων ἢ σύνεσις ὑπάρξει· γνώσεται μὲν γὰρ ἓν ἕκαστον, πολλὰ δ’ ἀγνοήσει· πάντα γὰρ τἆλλα. Συμβαίνει δ’ Ἐμπεδοκλεῖ γε καὶ ἀφρονέστατον εἶναι τὸν θεόν· μόνος γὰρ τῶν στοιχείων ἓν οὐ γνωριεῖ, τὸ νεῖκος, τὰ δὲ θνητὰ πάντα· ἐκ πάντων γὰρ ἕκαστον. Ὅλως τε διὰ τίν’ αἰτίαν οὐχ ἅπαντα ψυχὴν ἔχει τὰ ὄντα, ἐπειδὴ πᾶν ἢ στοιχεῖον ἢ ἐκ στοιχείου ἑνὸς ἢ πλειόνων ἢ πάντων; Ἀναγκαῖον γάρ ἐστιν ἕν τι γινώσκειν ἢ τινὰ ἢ πάντα. Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις καὶ τί ποτ’ ἐστὶ τὸ ἑνοποιοῦν αὐτά· ὕλῃ γὰρ ἔοικε τά γε στοιχεῖα· κυριώτατον γὰρ ἐκεῖνο τὸ συνέχον ὅ τί ποτ’ ἐστίν· τῆς δὲ ψυχῆς εἶναί τι κρεῖττον καὶ ἄρχον ἀδύνατον· ἀδυνατώτερον δ’ ἔτι τοῦ νοῦ· εὔλογον γὰρ τοῦτον εἶναι προγενέστατον καὶ κύριον κατὰ φύσιν, τὰ δὲ στοιχεῖά φασι πρῶτα τῶν ὄντων εἶναι. Πάντες δὲ καὶ οἱ διὰ τὸ γνωρίζειν καὶ αἰσθάνεσθαι τὰ ὄντα τὴν ψυχὴν ἐκ τῶν στοιχείων λέγοντες αὐτήν, καὶ οἱ τὸ κινητικώτατον, οὐ περὶ πάσης λέγουσι ψυχῆς· οὔτε γὰρ τὰ αἰσθανόμενα πάντα κινητικά· φαίνεται γὰρ εἶναί τινα μόνιμα τῶν ζῴων κατὰ

s180Oysa psykhē'nin canlıyı yalnız bu hareketle hareket ettirdiği düşünülür. Nous'u ve his yetisini unsurlardan yapanlar için de durum aynıdır. Çünkü bitkilerin yer değiştirmeye de hisse de katılmadan yaşadığı, birçok hayvanın da düşünme yetisinin olmadığı görülür. Biri bunları da bağışlasa ve nous'u psykhē'nin bir parçası, his yetisini de öyle sayıp kabul etse, onlar bu durumda da ne küllî olarak bütün psykhē'ler hakkında, ne bir psykhē'nin bütünü hakkında, ne de tek bir psykhē hakkında konuşmuş olurlar. Orpheusçu denen şiirlerdeki görüş de aynı duruma düşer. Bu şiirler, psykhē'nin soluk alan canlılara, rüzgârlarla taşınarak bütünden girdiğini söyler. Ama bitkiler için bu mümkün değildir, bazı hayvanlar için de; çünkü canlıların hepsi soluk almaz. Bu görüşü benimseyenler bunu gözden kaçırmıştır. Psykhē'yi unsurlardan yapmak gerekiyorsa da bütün unsurlardan yapmak hiç gerekmez; çünkü bir zıtlığın iki yanından biri hem kendini hem karşıtını ayırt etmeye yeter. Doğru olanla hem doğruyu hem eğriyi biliriz; cetvel ikisinin de ölçüsüdür, eğri ise ne kendisinin ne de doğrunun ölçüsüdür. Bazıları da psykhē'nin bütün evrene karışmış olduğunu söyler. Thales de belki buradan her şeyin tanrılarla dolu olduğunu düşündü. Ama bunun da bazı aporiaları var. Psykhē havada ya da ateşte bulunduğu hâlde neden bir canlı meydana getirmiyor da karışık cisimlerde meydana getiriyor; üstelik havada ve ateşte daha üstün olduğu düşünüldüğü hâlde? Havadaki psykhē'nin neden canlılardakinden daha üstün ve daha ölümsüz olduğu da sorulabilir. İki şıkta da tuhaf ve akla aykırı bir sonuç çıkar: ateşe ya da havaya canlı demek pek akla aykırıdır, içlerinde psykhē bulunduğu hâlde onlara canlı dememek de tuhaftır.

s180

τόπον. Καίτοι δοκεῖ γε ταύτην μόνην τῶν κινήσεων κινεῖν ἡ ψυχὴ τὸ ζῷον. Ὁμοίως δὲ καὶ ὅσοι τὸν νοῦν καὶ τὸ αἰσθητικὸν ἐκ τῶν στοιχείων ποιοῦσιν· φαίνεται γὰρ τά τε φυτὰ ζῆν οὐ μετέχοντα φορᾶς οὐδ’ αἰσθήσεως, καὶ τῶν ζῴων πολλὰ διάνοιαν οὐκ ἔχειν. Εἰ δέ τις καὶ ταῦτα παραχωρήσειε, καὶ θείη τὸν νοῦν μέρος τι τῆς ψυχῆς, ὁμοίως δὲ καὶ τὸ αἰσθητικόν, οὐδ’ ἂν οὕτω λέγοιεν καθόλου περὶ πάσης ψυχῆς οὐδὲ περὶ ὅλης οὐδὲ μιᾶς. Τοῦτο δὲ πέπονθε καὶ ὁ ἐν τοῖς Ὀρφικοῖς ἔπεσι καλουμένοις λόγος· φησὶ γὰρ τὴν ψυχὴν ἐκ τοῦ ὅλου εἰσιέναι ἀναπνεόντων, φερομένην ὑπὸ τῶν ἀνέμων. Οὐχ οἷόν τε δὴ τοῖς φυτοῖς τοῦτο συμβαίνειν οὐδὲ τῶν ζῴων ἐνίοις, εἴπερ μὴ πάντα ἀναπνέουσιν. Τοῦτο δὲ λέληθε τοὺς οὕτως ὑπειληφότας. Εἴτε δεῖ τὴν ψυχὴν ἐκ τῶν στοιχείων ποιεῖν, οὐθὲν δεῖ ἐξ ἁπάντων· ἱκανὸν γὰρ θάτερον μέρος τῆς ἐναντιώσεως ἑαυτό τε κρίνειν καὶ τὸ ἀντικείμενον. Καὶ γὰρ τῷ εὐθεῖ καὶ αὐτὸ καὶ τὸ καμπύλον γινώσκομεν· κριτὴς γὰρ ἀμφοῖν ὁ κανών, τὸ δὲ καμπύλον οὔθ’ ἑαυτοῦ οὔτε τοῦ εὐθέος. καὶ ἐν τῷ ὅλῳ δέ τινες αὐτὴν μεμῖχθαί φασιν, ὅθεν ἴσως καὶ Θαλῆς ᾠήθη πάντα πλήρη θεῶν εἶναι. Τοῦτο δ’ ἔχει τινὰς ἀπορίας· διὰ τίνα γὰρ αἰτίαν ἐν μὲν τῷ ἀέρι ἢ τῷ πυρὶ οὖσα ἡ ψυχὴ οὐ ποιεῖ ζῷον, ἐν δὲ τοῖς μικτοῖς, καὶ ταῦτα βελτίων ἐν τούτοις εἶναι δοκοῦσα; Ἐπιζητήσειε γὰρ ἄν τις καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν ἡ ἐν τῷ ἀέρι ψυχὴ τῆς ἐν τοῖς ζῴοις βελτίων ἐστὶ καὶ ἀθανατωτέρα. Συμβαίνει δ’ ἀμφοτέρως ἄτοπον καὶ παράλογον· καὶ γὰρ τὸ λέγειν ζῷον τὸ πῦρ ἢ τὸν ἀέρα τῶν παραλογωτέρων

s181Bu unsurlarda psykhē bulunduğunu, bütün parçalarıyla aynı türden olduğu için düşünmüş görünüyorlar. Dolayısıyla, çevreleyen havadan bir kısmının canlıların içine alınmasıyla canlılar psykhē sahibi oluyorsa, psykhē'nin de parçalarıyla aynı türden olduğunu söylemek zorundadırlar. Ama bölündüğünde hava aynı türden kalıyor da psykhē farklı türden parçalardan oluşuyorsa, besbelli psykhē'nin bir kısmı havada bulunacak, bir kısmı bulunmayacaktır. Öyleyse psykhē ya aynı türden parçalardan oluşmalıdır ya da bütünün herhangi bir parçasında bulunmamalıdır. Söylenenlerden açıktır ki ne bilmek psykhē'ye unsurlardan oluştuğu için aittir, ne de psykhē'nin hareket ettiği doğru ve yerinde bir söyleyiştir. Bilmek, hissetmek ve kanaat sahibi olmak psykhē'nin işidir; ayrıca arzu etmek, dilemek ve genel olarak istekler de öyle. Canlılarda yer değiştirme hareketi de psykhē sayesinde olur, büyüme, olgunluk ve küçülme de. Peki bunların her biri bütün psykhē'ye mi aittir, yani düşünmeyi, hissetmeyi ve öteki şeylerin her birini yapmayı ve onlara uğramayı psykhē'nin bütünüyle mi yaparız, yoksa farklı işler farklı parçalara mı aittir? Yaşamak da bunlardan yalnız birinde mi, birkaçında mı, hepsinde mi bulunur, yoksa sebebi başka bir şey midir? Bazıları psykhē'nin bölünebilir olduğunu, bir parçasıyla düşünüp başka bir parçasıyla arzu ettiğini söyler. Ama tabiatı bölünebilir olmaksa, psykhē'yi bir arada tutan nedir? Beden değildir elbette; tam tersine, bedeni bir arada tutanın daha çok psykhē olduğu düşünülür. Nitekim psykhē çıkınca beden dağılır ve çürür.

s181

ἐστί, καὶ τὸ μὴ λέγειν ζῷα ψυχῆς ἐνούσης ἄτοπον. Ὑπολαβεῖν δ’ ἐοίκασιν εἶναι τὴν ψυχὴν ἐν τούτοις, ὅτι τὸ ὅλον τοῖς μορίοις ὁμοειδές. Ὥστ’ ἀναγκαῖον αὐτοῖς λέγειν καὶ τὴν ψυχὴν ὁμοειδῆ τοῖς μορίοις εἶναι, εἰ τῷ ἀπολαμβάνεσθαί τι τοῦ περιέχοντος ἐν τοῖς ζῴοις ἔμψυχα τὰ ζῷα γίνεται. Εἰ δ’ ὁ μὲν ἀὴρ διασπώμενος ὁμοειδής, ἡ δὲ ψυχὴ ἀνομοιομερής, τὸ μέν τι αὐτῆς ὑπάρξει δῆλον ὅτι, τὸ δ’ οὐχ ὑπάρξει. Ἀναγκαῖον οὖν αὐτὴν ἢ ὁμοιομερῆ εἶναι ἢ μὴ ἐνυπάρχειν ἐν ὁτῳοῦν μορίῳ τοῦ παντός. Φανερὸν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὡς οὔτε τὸ γινώσκειν ὑπάρχει τῇ ψυχῇ διὰ τὸ ἐκ τῶν στοιχείων εἷναι, οὔτε τὸ κινεῖσθαι αὐτὴν καλῶς οὐδ’ ἀληθῶς λέγεται. Ἐπεὶ δὲ τὸ γινώσκειν τῆς ψυχῆς ἐστὶ καὶ τὸ αἰσθάνεσθαί τε καὶ τὸ δοξάζειν, ἔτι δὲ τὸ ἐπιθυμεῖν καὶ βούλεσθαι καὶ ὅλως αἱ ὀρέξεις, γίνεται δὲ καὶ ἡ κατὰ τόπον κίνησις τοῖς ζῴοις ὑπὸ τῆς ψυχῆς, ἔτι δ’ αὔξη τε καὶ ἀκμὴ καὶ φθίσις, πότερον ὅλῃ τῇ ψυχῇ τούτων ἕκαστον ὑπάρχει, καὶ πάσῃ νοοῦμέν τε καὶ αἰσθανόμεθα καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον ποιοῦμέν τε καὶ πάσχομεν, ἢ μορίοις ἑτέροις ἕτερα; Καὶ τὸ ζῆν δὴ πότερον ἔν τινι τούτων ἐστὶν ἑνὶ ἢ καὶ ἐν πλείοσιν ἢ πᾶσιν, ἢ καὶ ἄλλο τι αἴτιον; Λέγουσι δή τινες μεριστὴν αὐτήν, καὶ ἄλλῳ μὲν νοεῖν ἄλλῳ δὲ ἐπιθυμεῖν. Τί οὖν δή ποτε συνέχει τὴν ψυχήν, εἰ μεριστὴ πέφυκεν; Οὐ γὰρ δὴ τό γε σῶμα· δοκεῖ γὰρ

s182Şu hâlde psykhē'yi bir kılan başka bir şeyse, asıl psykhē o olurdu. O zaman onun da bir mi yoksa çok parçalı mı olduğunu yeniden araştırmak gerekecek. Birse, neden psykhē de doğrudan bir değil? Bölünebilirse, akıl yürütme bu kez onu bir arada tutanın ne olduğunu soracak ve böylece sonsuza kadar gidilecektir. Psykhē'nin parçaları hakkında da, her birinin bedende nasıl bir kuvvesi olduğu sorulabilir. Bütün psykhē bütün bedeni bir arada tutuyorsa, parçaların her birinin de bedenin bir kısmını bir arada tutması gerekir. Ama bu imkânsız görünüyor; nous'un hangi parçayı nasıl bir arada tutacağını uydurmak bile zordur. Bitkilerin ve böceklerden bazılarının da bölündükleri hâlde yaşadığı görülür; sayıca değilse de tür bakımından aynı psykhē'yi taşıyorlarmış gibi. Nitekim iki parçanın her biri bir süre his sahibidir ve yer değiştirerek hareket eder. Bu canlı kalış sürmüyorsa, bunda tuhaf bir şey yoktur; çünkü tabiatlarını korumalarını sağlayacak organları yoktur. Ama yine de psykhē'nin bütün parçaları iki parçanın her birinde bulunur ve bunlar hem birbirleriyle hem de bütün psykhē ile aynı türdendir: birbirleriyle aynı türdendirler, çünkü birbirlerinden ayrılamazlar; bütün psykhē ile aynı türdendirler, çünkü psykhē bölünebilirdir. Bitkilerdeki ilke de bir tür psykhē gibi görünüyor; çünkü hayvanların ve bitkilerin ortak olarak taşıdığı tek ilke budur. Bu ilke his ilkesinden ayrılabilir; ama bu ilke olmadan hiçbir şey his sahibi olamaz.

s182

τοὐναντίον μᾶλλον ἡ ψυχὴ τὸ σῶμα συνέχειν· ἐξελθούσης γοῦν διαπνεῖται καὶ σήπεται. Εἰ οὖν ἕτερόν τι μίαν αὐτὴν ποιεῖ, ἐκεῖνο μάλιστ’ ἂν εἴη ψυχή. Δεήσει δὲ καὶ πάλιν κἀκεῖνο ζητεῖν, πότερον ἓν ἢ πολυμερές. Εἰ μὲν γὰρ ἕν, διὰ τί οὐκ εὐθέως καὶ ἡ ψυχὴ ἕν; Εἰ δὲ μεριστόν, πάλιν ὁ λόγος ζητήσει τί τὸ συνέχον ἐκεῖνο, καὶ οὕτω δὴ πρόεισιν ἐπὶ τὸ ἄπειρον. Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις καὶ περὶ τῶν μορίων αὐτῆς, τίν’ ἔχει δύναμιν ἕκαστον ἐν τῷ σώματι. Εἰ γὰρ ἡ ὅλη ψυχὴ πᾶν τὸ σῶμα συνέχει, προσήκει καὶ τῶν μορίων ἕκαστον συνέχειν τι τοῦ σώματος. Τοῦτο δ’ ἔοικεν ἀδυνάτῳ· ποῖον γὰρ μόριον ἢ πῶς ὁ νοῦς συνέξει, χαλεπὸν καὶ πλάσαι. Φαίνεται δὲ καὶ τὰ φυτὰ διαιρούμενα ζῆν καὶ τῶν ζῴων ἔνια τῶν ἐντόμων, ὡς τὴν αὐτὴν ἔχοντα ψυχὴν τῷ εἴδει, εἰ καὶ μὴ ἀριθμῷ· ἑκάτερον γοῦν τῶν μορίων αἴσθησιν ἔχει καὶ κινεῖται κατὰ τόπον ἐπί τινα χρόνον. Εἰ δὲ μὴ διατελοῦσιν, οὐθὲν ἄτοπον· ὄργανα γὰρ οὐκ ἔχουσιν ὥστε σώζειν τὴν φύσιν. Ἀλλ’ οὐδὲν ἧττον ἐν ἑκατέρῳ τῶν μορίων ἅπαντ’ ἐνυπάρχει τὰ μόρια τῆς ψυχῆς, καὶ ὁμοειδῆ εἰσὶν ἀλλήλοις καὶ τῇ ὅλῃ, ἀλλήλων μὲν ὡς οὐ χωριστὰ ὄντα, τῆς δ’ ὅλης ψυχῆς ὡς διαιρετῆς οὔσης. Ἔοικε δὲ καὶ ἡ ἐν τοῖς φυτοῖς ἀρχὴ ψυχή τις εἶναι· μόνης γὰρ ταύτης κοινωνεῖ καὶ ζῷα καὶ φυτά. Καὶ αὕτη μὲν χωρίζεται τῆς αἰσθητικῆς ἀρχῆς, αἴσθησιν δ’ οὐθὲν ἄνευ ταύτ ς ἔχει.

2.1II. Kitap

Ruh Üzerine II

1. Bölüm

Öncekilerin psykhē hakkında bize aktardıkları için bu kadarı yeter. Şimdi sanki baştan başlıyormuş gibi yeniden ele alalım ve psykhē'nin ne olduğunu, en ortak logos'unun ne olabileceğini belirlemeye çalışalım. Var olanların cinslerinden birinin ousia olduğunu söyleriz. Ousia'nın bir anlamı maddedir; madde kendi başına bir "bu şey" değildir. Bir başka anlamı biçim ve eidos'tur; bir şeye "bu şey" denmesi ona göredir. Üçüncü anlamı da bu ikisinden oluşandır. Madde kuvvedir, eidos ise entelekheia; entelekheia da iki anlamda söylenir: biri epistēmē gibidir, öteki temaşa etmek gibi. Ousia olarak en çok cisimler, cisimlerin de en çok tabii olanları görülür; çünkü bunlar ötekilerin ilkeleridir. Tabii cisimlerin bir kısmının hayatı vardır, bir kısmının yoktur. Hayat dediğimiz, bir şeyin kendi kendine beslenmesi, büyümesi ve küçülmesidir. Dolayısıyla hayata katılan her tabii cisim bir ousia olur, hem de bileşik bir ousia. Ama bu cisim belli türden bir cisim, yani hayatı olan bir cisim olduğuna göre, psykhē cisim olamaz; çünkü cisim, bir dayanak hakkında söylenen şeylerden değildir, daha çok dayanak ve madde olarak vardır. Şu hâlde psykhē, kuvve hâlinde hayatı olan tabii bir cismin eidos'u olarak bir ousia olmalıdır. Ousia ise entelekheiadır. Öyleyse psykhē böyle bir cismin entelekheiasıdır. Entelekheia da iki anlamda söylenir: biri epistēmē gibidir, öteki temaşa etmek gibi. Psykhē'nin epistēmē gibi bir entelekheia olduğu açıktır; çünkü psykhē varken hem uyku hem uyanıklık olur. Uyanıklık temaşa etmeye karşılık gelir, uyku ise sahip olup fiile geçirmemeye. Aynı kişide oluş bakımından epistēmē temaşadan önce gelir. Bu yüzden psykhē, kuvve hâlinde hayatı olan tabii bir cismin ilk entelekheiasıdır. Organları olan cisim böyle bir cisimdir. Bitkilerin parçaları da organdır, ama büsbütün basit organlar: yaprak meyve kabuğunun örtüsüdür, meyve kabuğu da meyvenin. Kökler ağza karşılık gelir; çünkü ikisi de besini içine çeker. Şu hâlde her psykhē için ortak bir şey söylemek gerekiyorsa, psykhē organları olan tabii bir cismin ilk entelekheiası olacaktır. Bu yüzden psykhē ile bedenin bir olup olmadığını araştırmak da gerekmez; balmumu ile şeklinin, genel olarak her şeyin maddesi ile maddesi olduğu şeyin bir olup olmadığını araştırmak gerekmediği gibi. Çünkü "bir" ve "var olmak" birçok anlamda söylendiğine göre, bunların asıl anlamı entelekheiadır.

Psykhē'nin ne olduğu küllî olarak söylenmiş oldu: logos'a göre olan ousiadır. Bu da şu tür bir cismin özüdür, yani onun "ne idiyse o olması"dır. Aletlerden biri, mesela bir balta tabii bir cisim olsaydı, balta olmak onun ousiası olurdu, psykhē'si de bu olurdu; bu ayrılınca artık balta olmazdı, yalnız adı balta olurdu. Ama balta bir alettir; çünkü psykhē, böyle bir cismin özü ve logos'u değil, kendi içinde hareketin ve duruşun ilkesini taşıyan şu tür tabii bir cismin özü ve logos'udur. Söylediğimiz şeye uzuvlarda da bakmalıyız. Göz bir canlı olsaydı, onun psykhē'si görme olurdu; çünkü görme, logos'a göre gözün ousiasıdır. Göz ise görmenin maddesidir; görme gidince artık göz yoktur, taştan ya da resimdeki göz gibi yalnız adı göz olur. Parça için söyleneni canlı bedenin bütününe uygulamak gerekir. Çünkü bir parça bir parçaya nasıl oranlıysa, bütün his de, his sahibi olduğu ölçüde his sahibi bütün bedene öyle oranlıdır. Yaşamaya kuvve hâlinde elverişli olan, psykhē'sini kaybetmiş olan değil, psykhē'si olandır. Tohum ve meyve ise kuvve hâlinde şu tür olan cisimdir. Kesmek ve görmek nasıl entelekheia ise, uyanıklık da öyle bir entelekheiadır; psykhē ise görme ve aletin kuvvesi gibidir. Beden ise kuvve hâlinde olandır. Göz nasıl gözbebeği ile görmeden oluşuyorsa, canlı da psykhē ile bedenden öyle oluşur. Şu hâlde psykhē'nin bedenden ayrılamayacağı, ya da tabiatı bölünebilir olmaksa bazı parçalarının ayrılamayacağı açıktır; çünkü bazı parçalarının entelekheiası, bedenin parçalarının entelekheiasıdır. Ama bazı parçalarının ayrılmasına hiçbir şey engel değildir, çünkü hiçbir cismin entelekheiası değildirler. Ayrıca psykhē'nin bedenin, gemideki tayfanın gemiye olduğu gibi bir entelekheiası olup olmadığı da belli değildir. Psykhē hakkında ana hatlarıyla bu kadar belirleme ve taslak yeter.

2.1

Β. Τὰ μὲν δὴ ὑπὸ τῶν πρότερον παραδεδομένα περὶ ψυχῆς εἰρήσθω· πάλιν δ’ ὥσπερ ἐξ ὑπαρχῆς ἐπανίωμεν, πειρώμενοι διορίσαι τί ἐστι ψυχὴ καὶ τίς ἂν εἴη κοινότατος λόγος αὐτῆς. Λέγομεν δὴ γένος ἕν τι τῶν ὄντων τὴν οὐσίαν, ταύτης δὲ τὸ μὲν ὡς ὕλην, ὃ καθ’ αὑτὸ μὲν οὐκ ἔστι τόδε τι, ἕτερον δὲ μορφὴν καὶ εἶδος, καθ’ ἣν ἤδη λέγεται τόδε τι, καὶ τρίτον τὸ ἐκ τούτων. Ἔστι δ’ ἡ μὲν ὕλη δύναμις, τὸ δ’ εἶδος ἐντελέχεια, καὶ τοῦτο διχῶς, τὸ μὲν ὡς ἐπιστήμη, τὸ δ’ ὡς τὸ θεωρεῖν. Οὐσίαι δὲ μάλιστ’ εἶναι δοκοῦσι τὰ σώματα, καὶ τούτων τὰ φυσικά· ταῦτα γὰρ τῶν ἄλλων ἀρχαί. Τῶν δὲ φυσικῶν τὰ μὲν ἔχει ζωήν, τὰ δ’ οὐκ ἔχει· ζωὴν δὲ λέγομεν τὴν δι’ αὐτοῦ τροφήν τε καὶ αὔξησιν καὶ φθίσιν. Ὥστε πᾶν σῶμα φυσικὸν μετέχον ζωῆς οὐσία ἂν εἴη, οὐσία δ’ οὕτως ὡς συνθέτη. Ἐπεὶ δ’ ἐστὶ σῶμα τοιόνδε, ζωὴν γὰρ ἔχον, οὐκ ἂν εἴη τὸ σῶμα ψυχή· οὐ γάρ ἐστι τῶν καθ’ ὑποκειμένου τὸ σῶμα, μᾶλλον δ’ ὡς ὑποκείμενον καὶ ὕλη. Ἀναγκαῖον ἄρα τὴν ψυχὴν οὐσίαν εἶναι ὡς εἶδος σώματος φυσικοῦ δυνάμει ζωὴν ἔχοντος. Ἡ δ’ οὐσία ἐντελέχεια. Τοιούτου ἄρα σώματος ἐντελέχεια. Αὕτη δὲ λέγεται διχῶς, ἡ μὲν ὡς ἐπιστήμη, ἡ δ’ ὡς τὸ θεωρεῖν. Φανερὸν οὖν ὅτι ὡς ἐπιστήμη· ἐν γὰρ τῷ ὑπάρχειν τὴν ψυχὴν καὶ ὕπνος καὶ ἐγρήγορσίς ἐστιν, ἀνάλογον δ’ ἡ μὲν ἐγρήγορσις τῷ θεωρεῖν, ὁ δ’ ὕπνος τῷ ἔχειν καὶ μὴ ἐνεργεῖν. Προτέρα δὲ τῇ γενέσει ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ἡ ἐπιστήμη. Διὸ ψυχή ἐστιν ἐντελέχεια ἡ πρώτη σώματος φυσικοῦ δυνάμει ζωὴν ἔχοντος. Τοιοῦτο δέ, ὃ ἂν ᾖ ὀργανικόν. Ὄργανα δὲ καὶ τὰ τῶν φυτῶν μέρη, ἀλλὰ παντελῶς ἁπλᾶ, οἷον τὸ φύλλον περικαρπίου σκέπασμα, τὸ δὲ περικάρπιον καρποῦ. Αἱ δὲ ῥίζαι τῷ στόματι ἀνάλογον· ἄμφω γὰρ ἕλκει τὴν τροφήν. Εἰ δή τι κοινὸν ἐπὶ πάσης ψυχῆς δεῖ λέγειν, εἴη ἂν ἐντελέχεια ἡ πρώτη σώματος φυσικοῦ ὀργανικοῦ. Διὸ καὶ οὐ δεῖ ζητεῖν εἰ ἓν ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα, ὥσπερ οὐδὲ τὸν κηρὸν καὶ τὸ σχῆμα, οὐδ’ ὅλως τὴν ἑκάστου ὕλην καὶ τὸ οὗ ὕλη· τὸ γὰρ ἓν καὶ τὸ εἶναι ἐπεὶ πλεοναχῶς λέγεται, τὸ κυρίως ἡ ἐντελέχειά ἐστιν. Καθόλου μὲν οὖν εἴρηται τί ἐστιν ἡ ψυχή· οὐσία γὰρ ἡ κατὰ τὸν λόγον. Τοῦτο δὲ τὸ τί ἦν εἶναι τῷ τοιῳδὶ σώματι, καθάπερ εἴ τι τῶν ὀργάνων φυσικὸν ἦν σῶμα, οἷον πέλεκυς· ἦν γὰρ ἂν τὸ πελέκει εἶναι ἡ οὐσία αὐτοῦ, καὶ ἡ ψυχὴ τοῦτο· χωρισθείσης γὰρ ταύτης οὐκ ἂν ἔτι πέλεκυς ἦν, ἀλλ’ ἢ ὁμωνύμως. Νῦν δ’ ἐστὶ πέλεκυς· οὐ γὰρ τοιούτου σώματος τὸ τί ἦν εἶναι καὶ ὁ λόγος ἡ ψυχή, ἀλλὰ φυσικοῦ τοιουδὶ ἔχοντος ἀρχὴν κινήσεως καὶ στάσεως ἐν ἑαυτῷ. Θεωρεῖν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν μερῶν δεῖ τὸ λεχθέν. Εἰ γὰρ ἦν ὁ ὀφθαλμὸς ζῷον, ψυχὴ ἂν ἦν αὐτοῦ ἡ ὄψις· αὕτη γὰρ οὐσία ὀφθαλμοῦ ἡ κατὰ τὸν λόγον. Ὁ δ’ ὀφθαλμὸς ὕλη ὄψεως, ἧς ἀπολειπούσης οὐκ ἔστιν ὀφθαλμός, πλὴν ὁμωνύμως, καθάπερ ὁ λίθινος καὶ ὁ γεγραμμένος. Δεῖ δὴ λαβεῖν τὸ ἐπὶ μέρους ἐφ’ ὅλου τοῦ ζῶντος σώματος· ἀνάλογον γὰρ ἔχει ὡς τὸ μέρος πρὸς τὸ μέρος, οὕτως ἡ ὅλη αἴσθησις πρὸς τὸ ὅλον σῶμα τὸ αἰσθητικόν, ᾗ τοιοῦτο. Ἔστι δὲ οὐ τὸ ἀποβεβληκὸς τὴν ψυχὴν τὸ δυνάμει ὂν ὥστε ζῆν, ἀλλὰ τὸ ἔχον. Τὸ δὲ σπέρμα καὶ ὁ καρπὸς τὸ δυνάμει τοιονδὶ σῶμα. Ὡς μὲν οὖν ἡ τμῆσις καὶ ἡ ὅρασις, οὕτω καὶ ἡ ἐγρήγορσις ἐντελέχεια, ὡς δ’ ἡ ὄψις καὶ ἡ δύναμις τοῦ ὀργάνου, ἡ ψυχή· τὸ δὲ σῶμα τὸ δυνάμει ὄν· ἀλλ’ ὥσπερ ὁ ὀφθαλμὸς ἡ κόρη καὶ ἡ ὄψις, κἀκεῖ ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα τὸ ζῷον. Ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ἡ ψυχὴ χωριστὴ τοῦ σώματος, ἢ μέρη τινὰ αὐτῆς, εἰ μεριστὴ πέφυκεν, οὐκ ἄδηλον· ἐνίων γὰρ ἡ ἐντελέχεια τῶν μερῶν ἐστὶν αὐτῶν. Οὐ μὴν ἀλλ’ ἔνιά γε οὐθὲν κωλύει, διὰ τὸ μηθενὸς εἶναι σώματος ἐντελεχείας. Ἔτι δὲ ἄδηλον εἰ οὕτως ἐντελέχεια τοῦ σώματος ἡ ψυχὴ ὥσπερ πλωτὴρ πλοίου. Τύπῳ μὲν οὖν ταύτῃ διωρίσθω καὶ ὑπογεγράφθω περὶ ψυχῆς.

2.22. Bölüm

Açık olan ve logos'a göre daha bilinir olan şey, kendi başına açık olmayan ama bize daha belirgin görünen şeylerden yola çıkılarak ortaya çıkar. Bu yüzden psykhē'yi yeniden bu yoldan ele almaya çalışmalıyız. Çünkü tarif eden logos, tariflerin çoğunun yaptığı gibi yalnız "olduğunu" göstermemeli; sebebi de içermeli ve ortaya koymalıdır. Şimdi ise tariflerin logosları birer sonuç gibidir. Mesela kareleştirme nedir? Bir dikdörtgene eşit, eşkenar ve dik açılı bir şekil kurmaktır. Böyle bir tarif sonucun logos'udur. Kareleştirmenin orta orantılıyı bulmak olduğunu söyleyen ise şeyin sebebini söyler. Şu hâlde incelemeye bir başlangıç noktası alarak, psykhē'li olanın psykhē'siz olandan yaşamakla ayrıldığını söylüyoruz. Yaşamak birçok anlamda söylendiği için, bir şeyde bunlardan yalnız biri bulunsa bile ona yaşıyor deriz: nous, his, yer değiştirme hareketi ve duruşu, ayrıca beslenmeyle olan hareket, küçülme ve büyüme. Bu yüzden bitkilerin hepsi de yaşıyor görünür. Çünkü içlerinde öyle bir kuvve ve ilke taşıdıkları görülür ki onunla zıt yönlerde büyür ve küçülürler. Yukarı doğru büyüyüp aşağı doğru büyümemezlik etmezler; iki yöne de, hatta her yöne aynı şekilde büyürler, besin alabildikleri sürece de sonuna kadar beslenir ve yaşarlar. Bu kuvve ötekilerden ayrılabilir, ama ölümlü varlıklarda ötekiler ondan ayrılamaz. Bu, bitkilerde açıkça görülür: onlarda psykhē'nin başka hiçbir kuvvesi yoktur.

Şu hâlde yaşamak, yaşayan şeylere bu ilke sayesinde aittir; canlı olmak ise ilk olarak his sayesinde. Çünkü hareket etmeyen ve yer değiştirmeyen ama his sahibi olan şeylere de yalnız yaşıyor demeyiz, canlı deriz. Hisler içinde hepsine ilk olarak ait olan dokunmadır. Beslenme yetisi nasıl dokunmadan ve bütün hislerden ayrılabiliyorsa, dokunma da öteki hislerden öyle ayrılabilir. Beslenme yetisi dediğimiz, psykhē'nin bitkilerin de katıldığı parçasıdır; bütün hayvanların ise dokunma hissine sahip olduğu görülür. Bunların her birinin hangi sebeple böyle olduğunu daha sonra söyleyeceğiz. Şimdilik yalnız şu kadarını söyleyelim: psykhē, sayılan bu şeylerin ilkesidir ve bunlarla, yani beslenme yetisiyle, his yetisiyle, düşünme yetisiyle ve hareketle tarif edilir. Bunların her birinin bir psykhē mi yoksa psykhē'nin bir parçası mı olduğu, parçaysa yalnız logos bakımından mı yoksa yer bakımından da mı ayrılabildiği konusunda, bazılarını görmek zor değil, ama bazıları aporia doğurur. Bitkilerden bazılarının bölündükten ve birbirinden ayrıldıktan sonra da yaşadığı görülür; sanki bunlardaki psykhē her bitkide entelekheia bakımından bir, kuvve bakımından birden çokmuş gibi. Aynı şeyin psykhē'nin başka farklarında da, kesilen böceklerde olduğunu görüyoruz. Çünkü iki parçanın her biri hem his sahibidir hem yer değiştirerek hareket eder. His sahibiyse tahayyül ve istek de taşır; çünkü his olan yerde acı ve haz da vardır, bunlar olan yerde de zorunlu olarak arzu vardır.

Nous ve temaşa kuvvesi hakkında ise henüz hiçbir şey açık değil; ama psykhē'nin başka bir cinsi gibi görünüyor ve ebedî olan nasıl yok olabilenden ayrılıyorsa, yalnız bu ayrı olabilir. Bunlardan, psykhē'nin geri kalan parçalarının, bazılarının dediği gibi ayrılabilir olmadığı açıktır. Ama logos bakımından farklı oldukları da açıktır: his yetisinin olmak'ı ile kanaat yetisinin olmak'ı farklıdır, çünkü hissetmek de kanaat sahibi olmaktan farklıdır. Sayılan öteki yetilerin her biri için de durum aynıdır. Bundan başka, bazı hayvanlarda bunların hepsi bulunur, bazılarında bir kısmı, bazılarında da yalnız biri. Hayvanlar arasındaki farkı yapan budur; bunun hangi sebeple böyle olduğunu daha sonra incelemeliyiz. Hislerde de buna yakın bir durum vardır: bazı hayvanlar bütün hislere sahiptir, bazıları birkaçına, bazıları da yalnız en zorunlu olanına, dokunmaya.

"Kendisiyle yaşadığımız ve hissettiğimiz şey" iki anlamda söylenir, "kendisiyle bildiğimiz şey" gibi. Bu sonuncusuyla bir yandan epistēmē'yi, öbür yandan psykhē'yi kastederiz; çünkü bunların her biriyle bildiğimizi söyleriz. "Kendisiyle sağlıklı olduğumuz şey" de öyledir: bir yandan sağlık, öbür yandan bedenin bir parçası ya da bütünü. Bunlardan epistēmē ve sağlık bir biçim, bir eidos, bir logos ve âdeta onları kabul edenin fiilidir: epistēmē bilmeye elverişli olanın, sağlık da sağlığa elverişli olanın fiilidir. Çünkü etkileyen şeylerin fiili, etkilenen ve belli bir hâle sokulan şeyde bulunur gibi görünür. Psykhē ise, kendisiyle her şeyden önce yaşadığımız, hissettiğimiz ve düşündüğümüz şeydir. Dolayısıyla psykhē bir logos ve eidos olacaktır, madde ve dayanak değil. Çünkü dediğimiz gibi ousia üç anlamda söylenir: eidos, madde ve ikisinden oluşan. Bunlardan madde kuvvedir, eidos ise entelekheia. İkisinden oluşan psykhē'li varlık olduğuna göre, beden psykhē'nin entelekheiası değildir; psykhē belli bir bedenin entelekheiasıdır. Bu yüzden psykhē'nin ne bedensiz var olduğunu ne de bir cisim olduğunu düşünenler haklıdır. Psykhē cisim değildir, cisme ait bir şeydir; bu yüzden bir cisimde, hem de belli türden bir cisimde bulunur. Öncekiler gibi değil: onlar psykhē'yi hangi cisimde ve ne tür bir cisimde olduğunu hiç belirlemeden bir bedene yerleştiriyorlardı; oysa rastgele bir şeyin rastgele bir şeyi kabul ettiği görülmez. Bu, logos'a da uygundur; çünkü her şeyin entelekheiası tabiatça, kuvve hâlinde onu taşıyan şeyde ve kendine has maddede meydana gelir. Bunlardan psykhē'nin, böyle olmaya kuvvesi olan şeyin bir entelekheiası ve logos'u olduğu açıktır.

2.2

Ἐπεὶ δ’ ἐκ τῶν ἀσαφῶν μὲν φανερωτέρων δὲ γίγνεται τὸ σαφὲς καὶ κατὰ τὸν λόγον γνωριμώτερον, πειρατέον πάλιν οὕτως ἐπελθεῖν περὶ αὐτῆς· οὐ γὰρ μόνον τὸ ὅτι δεῖ τὸν ὁριστικὸν λόγον δηλοῦν, ὥσπερ οἱ πλεῖστοι τῶν ὅρων λέγουσιν, ἀλλὰ καὶ τὴν αἰτίαν ἐνυπάρχειν καὶ ἐμφαίνεσθαι. Νῦν δ’ ὥσπερ συμπεράσμαθ’ οἱ λόγοι τῶν ὅρων εἰσίν· οἷον τί ἐστι τετραγωνισμός; Τὸ ἴσον ἑτερομήκει ὀρθογώνιον εἶναι ἰσόπλευρον. Ὁ δὲ τοιοῦτος ὅρος λόγος τοῦ συμπεράσματος. Ὁ δὲ λέγων ὅτι ἐστὶν ὁ τετραγωνισμὸς μέσης εὕρεσις, τοῦ πράγματος λέγει τὸ αἴτιον. Λέγομεν οὖν ἀρχὴν λαβόντες τῆς σκέψεως, διωρίσθαι τὸ ἔμψυχον τοῦ ἀψύχου τῷ ζῆν. Πλεοναχῶς δὲ τοῦ ζῆν λεγομένου, κἂν ἕν τι τούτων ἐνυπάρχῃ μόνον, ζῆν αὐτό φαμεν, οἷον νοῦς, αἴσθησις, κίνησις καὶ στάσις ἡ κατὰ τόπον, ἔτι κίνησις ἡ κατὰ τροφὴν καὶ φθίσις τε καὶ αὔξησις. Διὸ καὶ τὰ φυόμενα πάντα δοκεῖ ζῆν· φαίνεται γὰρ ἐν αὑτοῖς ἔχοντα δύναμιν καὶ ἀρχὴν τοιαύτην, δι’ ἧς αὔξησίν τε καὶ φθίσιν λαμβάνουσι κατὰ τοὺς ἐναντίους τόπους· οὐ γὰρ ἄνω μὲν αὔξεται, κάτω δ’ οὔ, ἀλλ’ ὁμοίως ἐπ’ ἄμφω καὶ πάντοσε καὶ τρέφεται καὶ ζῇ διὰ τέλους, ἕως ἂν δύνηται λαμβάνειν τροφήν. Χωρίζεσθαι δὲ τοῦτο μὲν τῶν ἄλλων δυνατόν, τὰ δ’ ἄλλα τούτου ἀδύνατον ἐν τοῖς θνητοῖς. Φανερὸν δ’ ἐπὶ τῶν φυομένων· οὐδεμία γὰρ αὐτοῖς ὑπάρχει δύναμις ἄλλη ψυχῆς. Τὸ μὲν οὖν ζῆν διὰ τὴν ἀρχὴν ταύτην ὑπάρχει τοῖς ζῶσι, τὸ δὲ ζῷον διὰ τὴν αἴσθησιν πρώτως· καὶ γὰρ τὰ μὴ κινούμενα μηδ’ ἀλλάττοντα τόπον, ἔχοντα δ’ αἴσθησιν ζῷα λέγομεν καὶ οὐ ζῆν μόνον. Αἰσθήσεως δὲ πρῶτον ὑπάρχει πᾶσιν ἁφή. Ὥσπερ δὲ τὸ θρεπτικὸν δύναται χωρίζεσθαι τῆς ἁφῆς καὶ πάσης αἰσθήσεως, οὕτως ἡ ἁφὴ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων. Θρεπτικὸν δὲ λέγομεν τὸ τοιοῦτον μόριον τῆς ψυχῆς οὗ καὶ τὰ φυτὰ μετέχει· τὰ δὲ ζῷα πάντα φαίνεται τὴν ἁπτικὴν αἴσθησιν ἔχοντα· δι’ ἣν δ’ αἰτίαν ἑκάτερον τούτων συμβέβηκεν, ὕστερον ἐροῦμεν. Νῦν δ’ ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω μόνον, ὅτι ἐστὶν ἡ ψυχὴ τῶν εἰρημένων τούτων ἀρχὴ καὶ τούτοις ὥρισται, θρεπτικῷ, αἰσθητικῷ, διανοητικῷ, κινήσει. Πότερον δὲ τούτων ἕκαστόν ἐστι ψυχὴ ἢ μόριον ψυχῆς, καὶ εἰ μόριον, πότερον οὕτως ὥστ’ εἶναι χωριστὸν λόγῳ μόνον ἢ καὶ τόπῳ, περὶ μὲν τινῶν τούτων οὐ χαλεπὸν ἰδεῖν, ἔνια δὲ ἀπορίαν ἔχει. Ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τῶν φυτῶν ἔνια διαιρούμενα φαίνεται ζῶντα καὶ χωριζόμενα ἀπ’ ἀλλήλων, ὡς οὔσης τῆς ἐν τούτοις ψυχῆς ἐντελεχείᾳ μὲν μιᾶς ἐν ἑκάστῳ φυτῷ, δυνάμει δὲ πλειόνων, οὕτως ὁρῶμεν καὶ περὶ ἑτέρας διαφορὰς τῆς ψυχῆς συμβαῖνον ἐπὶ τῶν ἐντόμων ἐν τοῖς διατεμνομένοις· καὶ γὰρ αἴσθησιν ἑκάτερον τῶν μερῶν ἔχει καὶ κίνησιν τὴν κατὰ τόπον, εἰ δ’ αἴσθησιν, καὶ φαντασίαν καὶ ὄρεξιν· ὅπου μὲν γὰρ αἴσθησις, καὶ λύπη τε καὶ ἡδονή, ὅπου δὲ ταῦτα, ἐξ ἀνάγκης καὶ ἐπιθυμία. Περὶ δὲ τοῦ νοῦ καὶ τῆς θεωρητικῆς δυνάμεως οὐδέν πω φανερόν, ἀλλ’ ἔοικε ψυχῆς γένος ἕτερον εἶναι, καὶ τοῦτο μόνον ἐνδέχεται χωρίζεσθαι, καθάπερ τὸ ἀΐδιον τοῦ φθαρτοῦ. Τὰ δὲ λοιπὰ μόρια τῆς ψυχῆς φανερὸν ἐκ τούτων ὅτι οὐκ ἔστι χωριστά, καθάπερ τινές φασιν· τῷ δὲ λόγῳ ὅτι ἕτερα, φανερόν· αἰσθητικῷ γὰρ εἶναι καὶ δοξαστικῷ ἕτερον, εἴπερ καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι τοῦ δοξάζειν. Ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον τῶν εἰρημένων. Ἔτι δ’ ἐνίοις μὲν τῶν ζῴων ἅπανθ’ ὑπάρχει ταῦτα, τισὶ δέ τινα τούτων, ἑτέροις δὲ ἓν μόνον. Τοῦτο δὲ ποιεῖ διαφορὰν τῶν ζῴων· διὰ τίνα δ’ αἰτίαν, ὕστερον ἐπισκεπτέον. Παραπλήσιον δὲ καὶ περὶ τὰς αἰσθήσεις συμβέβηκεν· τὰ μὲν γὰρ ἔχει πάσας, τὰ δὲ τινάς, τὰ δὲ μίαν τὴν ἀναγκαιοτάτην, ἁφήν. Ἐπεὶ δὲ ᾧ ζῶμεν καὶ αἰσθανόμεθα διχῶς λέγεται, καθάπερ ᾧ ἐπιστάμεθα, λέγομεν δὲ τὸ μὲν ἐπιστήμην τὸ δὲ ψυχήν· ἑκατέρῳ γὰρ τούτων φαμὲν ἐπίστασθαι· ὁμοίως δὲ καὶ ᾧ ὑγιαίνομεν, τὸ μὲν ὑγίεια, τὸ δὲ μορίῳ τινὶ τοῦ σώματος ἢ καὶ ὅλῳ. Τούτων δ’ ἡ μὲν ἐπιστήμη τε καὶ ὑγίεια μορφὴ καὶ εἶδός τι καὶ λόγος καὶ οἷον ἐνέργεια τοῦ δεκτικοῦ, ἡ μὲν τοῦ ἐπιστημονικοῦ, ἡ δὲ τοῦ ὑγιαστικοῦ (δοκεῖ γὰρ ἐν τῷ πάσχοντι καὶ διατιθεμένῳ ἡ τῶν ποιητικῶν ὑπάρχειν ἐνέργεια), ἡ ψυχὴ δὲ τοῦτο ᾧ ζῶμεν καὶ αἰσθανόμεθα καὶ διανοούμεθα πρώτως, ὥστε λόγος τις ἂν εἴη καὶ εἶδος, ἀλλ’ οὐχ ὕλη καὶ τὸ ὑποκείμενον. Τριχῶς γὰρ λεγομένης τῆς οὐσίας, καθάπερ εἴπομεν, ὧν τὸ μὲν εἶδος, τὸ δὲ ὕλη, τὸ δὲ ἐξ ἀμφοῖν· τούτων δ’ ἡ μὲν ὕλη δύναμις, τὸ δὲ εἶδος ἐντελέχεια· ἐπεὶ δὲ τὸ ἐξ ἀμφοῖν ἔμψυχον, οὐ τὸ σῶμά ἐστιν ἐντελέχεια ψυχῆς, ἀλλ’ αὕτη σώματός τινος. Καὶ διὰ τοῦτο καλῶς ὑπολαμβάνουσιν οἷς δοκεῖ μήτ’ ἄνευ σώματος εἶναι μήτε σῶμά τι ἡ ψυχή· σῶμα μὲν γὰρ οὐκ ἔστι, σώματος δέ τι, καὶ διὰ τοῦτο ἐν σώματι ὑπάρχει, καὶ ἐν σώματι τοιούτῳ, καὶ οὐχ ὥσπερ οἱ πρότερον εἰς σῶμα ἐνήρμοζον αὐτήν, οὐθὲν προσδιορίζοντες ἐν τίνι καὶ ποίῳ, καίπερ οὐδὲ φαινομένου τοῦ τυχόντος δέχεσθαι τὸ τυχόν. Οὕτω δὲ γίνεται καὶ κατὰ λόγον· ἑκάστου γὰρ ἡ ἐντελέχεια ἐν τῷ δυνάμει ὑπάρχοντι καὶ τῇ οἰκείᾳ ὕλῃ πέφυκεν ἐγγίνεσθαι. Ὅτι μὲν οὖν ἐντελέχειά τίς ἐστι καὶ λόγος τοῦ δύναμιν ἔχοντος εἶναι τοιούτου, φανερὸν ἐκ τούτων.

2.33. Bölüm

Psykhē'nin saydığımız kuvvelerinin, dediğimiz gibi, hepsi bazı canlılarda bulunur, bazılarında bir kısmı, bazılarında da yalnız biri. Kuvveler olarak şunları saymıştık: beslenme yetisi, istek yetisi, his yetisi, yer değiştirerek hareket ettirme yetisi ve düşünme yetisi. Bitkilerde yalnız beslenme yetisi bulunur; başka canlılarda hem bu hem de his yetisi. His yetisi varsa istek yetisi de vardır; çünkü istek, arzu, thymos ve dilemedir. Bütün hayvanların hislerden hiç değilse biri, dokunma vardır. His sahibi olanda haz ve acı, hoş ve acı verici olan da bulunur; bunlar olanda arzu da bulunur, çünkü arzu hoş olana yönelen istektir. Ayrıca hayvanlar besini de hisseder; çünkü dokunma besinin hissidir. Bütün hayvanlar kuru, yaş, sıcak ve soğuk şeylerle beslenir, bunların hissi de dokunmadır; öteki hissedilenler ise ancak araz olarak besinle ilgilidir. Çünkü ne ses ne renk ne koku beslenmeye bir katkıda bulunur; tat ise dokunulan şeylerden biridir. Açlık ve susuzluk birer arzudur: açlık kuruya ve sıcağa, susuzluk soğuğa ve yaşa duyulan arzudur; tat ise bunlara katılan bir tür lezzettir. Bunları daha sonra açıklığa kavuşturmalıyız. Şimdilik şu kadarı söylensin: hayvanlardan dokunma hissi olanlarda istek de bulunur. Tahayyülün durumu belli değil; onu daha sonra incelemeliyiz. Bazı hayvanlarda bunlara ek olarak yer değiştirerek hareket ettirme yetisi de vardır; başkalarında ise düşünme yetisi ve nous da, mesela insanlarda ve eğer varsa, insana benzeyen ya da ondan daha değerli başka bir varlıkta.

Şu hâlde psykhē'nin ve şeklin tek bir logos'u nasıl olabilirse öyle olacağı açıktır. Çünkü orada üçgenden ve onu izleyen şekillerden ayrı bir şekil yoktur, burada da saydığımız psykhē'lerden ayrı bir psykhē yoktur. Şekiller için de hepsine uyacak ama hiçbir şekle has olmayacak ortak bir logos kurulabilir; saydığımız psykhē'ler için de durum aynıdır. Bu yüzden bu konularda da başka konularda da, var olanların hiçbirine has olmayacak, kendine özgü ve bölünmez türe de uymayacak ortak bir logos'u arayıp böyle bir logos'u bir yana bırakmak gülünçtür. Psykhē ile ilgili şeyler de şekillerdeki duruma yakındır. Çünkü hem şekillerde hem psykhē'li varlıklarda önce gelen, sonra gelenin içinde her zaman kuvve hâlinde bulunur: karede üçgen, his yetisinde de beslenme yetisi bulunur. Dolayısıyla her birinin psykhē'sinin ne olduğunu, mesela bitkinin, insanın ya da hayvanın psykhē'sinin ne olduğunu tek tek araştırmalıyız. Bu yetilerin neden böyle bir sıra içinde olduğunu da incelemeliyiz. Beslenme yetisi olmadan his yetisi yoktur; ama beslenme yetisi bitkilerde his yetisinden ayrı bulunur. Yine dokunma olmadan öteki hislerin hiçbiri bulunmaz; ama dokunma ötekiler olmadan bulunur. Çünkü birçok hayvanın ne görmesi ne işitmesi ne de koku hissi vardır. His sahibi hayvanların da bir kısmında yer değiştirerek hareket ettirme yetisi vardır, bir kısmında yoktur. En son ve en az sayıda olanlarda da akıl yürütme ve düşünme yetisi bulunur. Çünkü yok olabilen varlıklardan akıl yürütmesi olanlarda öteki yetilerin hepsi de bulunur; ama öteki yetilerin her birine sahip olanların hepsinde akıl yürütme bulunmaz. Bazılarında tahayyül bile yoktur, bazıları da yalnız tahayyülle yaşar. Temaşa eden nous ise başka bir konudur. Şu hâlde psykhē hakkında da en uygun açıklamanın, bu yetilerin her biri hakkında yapılan açıklama olduğu açıktır.

2.3

Τῶν δὲ δυνάμεων τῆς ψυχῆς αἱ λεχθεῖσαι τοῖς μὲν ὑπάρχουσι πᾶσαι, καθάπερ εἴπομεν, τοῖς δὲ τινὲς αὐτῶν, ἐνίοις δὲ μία μόνη. Δυνάμεις δ’ εἴπομεν θρεπτικόν, ὀρεκτικόν, αἰσθητικόν, κινητικὸν κατὰ τόπον, διανοητικόν. Ὑπάρχει δὲ τοῖς μὲν φυτοῖς τὸ θρεπτικὸν μόνον, ἑτέροις δὲ τοῦτό τε καὶ τὸ αἰσθητικόν. Εἰ δὲ τὸ αἰσθητικόν, καὶ τὸ ὀρεκτικόν· ὄρεξις μὲν γὰρ ἐπιθυμία καὶ θυμὸς καὶ βούλησις, τὰ δὲ ζῷα πάντ’ ἔχουσι μίαν γε τῶν αἰσθήσεων, τὴν ἁφήν· ᾧ δ’ αἴσθησις ὑπάρχει, τούτῳ ἡδονή τε καὶ λύπη καὶ τὸ ἡδύ τε καὶ λυπηρόν, οἷς δὲ ταῦτα, καὶ ἡ ἐπιθυμία· τοῦ γὰρ ἡδέος ὄρεξις αὕτη. Ἔτι δὲ τῆς τροφῆς αἴσθησιν ἔχουσιν· ἡ γὰρ ἁφὴ τῆς τροφῆς αἴσθησις· ξηροῖς γὰρ καὶ ὑγροῖς καὶ θερμοῖς καὶ ψυχροῖς τρέφεται τὰ ζῷα πάντα, τούτων δ’ αἴσθησις ἁφή· τῶν δ’ ἄλλων αἰσθητῶν κατὰ συμβεβηκός· οὐθὲν γὰρ εἰς τροφὴν συμβάλλεται ψόφος οὐδὲ χρῶμα οὐδὲ ὀσμή. Ὁ δὲ χυμὸς ἕν τι τῶν ἁπτῶν ἐστίν. Πεῖνα δὲ καὶ δίψα ἐπιθυμία, καὶ ἡ μὲν πεῖνα ξηροῦ καὶ θερμοῦ, ἡ δὲ δίψα ψυχροῦ καὶ ὑγροῦ· ὁ δὲ χυμὸς οἷον ἥδυσμά τι τούτων ἐστίν. Διασαφητέον δὲ περὶ αὐτῶν ὕστερον, νῦν δ’ ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω, ὅτι τῶν ζῴων τοῖς ἔχουσιν ἁφὴν καὶ ὄρεξις ὑπάρχει. Περὶ δὲ φαντασίας ἄδηλον, ὕστερον δ’ ἐπισκεπτέον. Ἐνίοις δὲ πρὸς τούτοις ὑπάρχει καὶ τὸ κατὰ τόπον κινητικόν, ἑτέροις δὲ καὶ τὸ διανοητικόν τε καὶ νοῦς, οἷον ἀνθρώποις καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερόν ἐστιν ἢ καὶ τιμιώτερον. Δῆλον οὖν ὅτι τὸν αὐτὸν τρόπον εἷς ἂν εἴη λόγος ψυχῆς τε καὶ σχήματος· οὔτε γὰρ ἐκεῖ σχῆμα παρὰ τὸ τρίγωνόν ἐστι καὶ τὰ ἐφεξῆς, οὔτ’ ἐνταῦθα ψυχὴ παρὰ τὰς εἰρημένας. Γένοιτο δ’ ἂν καὶ ἐπὶ τῶν σχημάτων λόγος κοινός, ὃς ἐφαρμόσει μὲν πᾶσιν, ἴδιος δ’ οὐδενὸς ἔσται σχήματος. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ ταῖς εἰρημέναις ψυχαῖς. Διὸ γελοῖον ζητεῖν τὸν κοινὸν λόγον καὶ ἐπὶ τούτων καὶ ἐφ’ ἑτέρων, ὃς οὐδενὸς ἔσται τῶν ὄντων ἴδιος λόγος, οὐδὲ κατὰ τὸ οἰκεῖον καὶ ἄτομον εἶδος, ἀφέντας τὸν τοιοῦτον. Παραπλησίως δ’ ἔχει τῷ περὶ τῶν σχημάτων καὶ τὰ κατὰ ψυχήν· ἀεὶ γὰρ ἐν τῷ ἐφεξῆς ὑπάρχει δυνάμει τὸ πρότερον ἐπί τε τῶν σχημάτων καὶ ἐπὶ τῶν ἐμψύχων, οἷον ἐν τετραγώνῳ μὲν τρίγωνον, ἐν αἰσθητικῷ δὲ τὸ θρεπτικόν. Ὥστε καθ’ ἕκαστον ζητητέον, τίς ἑκάστου ψυχή, οἷον τίς φυτοῦ καὶ τίς ἀνθρώπου ἢ θηρίου. Διὰ τίνα δ’ αἰτίαν τῷ ἐφεξῆς οὕτως ἔχουσι, σκεπτέον. Ἄνευ μὲν γὰρ τοῦ θρεπτικοῦ τὸ αἰσθητικὸν οὐκ ἔστιν· τοῦ δ’ αἰσθητικοῦ χωρίζεται τὸ θρεπτικὸν ἐν τοῖς φυτοῖς. Πάλιν δ’ ἄνευ μὲν τοῦ ἁπτικοῦ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων οὐδεμία ὑπάρχει, ἁφὴ δ’ ἄνευ τῶν ἄλλων ὑπάρχει· πολλὰ γὰρ τῶν ζῴων οὔτ’ ὄψιν οὔτ’ ἀκοὴν ἔχουσιν οὔτ’ ὀσμῆς ὅλως αἴσθησιν. Καὶ τῶν αἰσθητικῶν δὲ τὰ μὲν ἔχει τὸ κατὰ τόπον κινητικόν, τὰ δ’ οὐκ ἔχει. Τελευταῖον δὲ καὶ ἐλάχιστα λογισμὸν καὶ διάνοιαν· οἷς μὲν γὰρ ὑπάρχει λογισμὸς τῶν φθαρτῶν, τούτοις καὶ τὰ λοιπὰ πάντα, οἷς δ’ ἐκείνων ἕκαστον, οὐ πᾶσι λογισμός, ἀλλὰ τοῖς μὲν οὐδὲ φαντασία, τὰ δὲ ταύτῃ μόνῃ ζῶσιν. Περὶ δὲ τοῦ θεωρητικοῦ νοῦ ἕτερος λόγος. Ὅτι μὲν οὖν ὁ περὶ τούτων ἑκάστου λόγος οὗτος οἰκειότατος καὶ περὶ ψυχῆς, δῆλον.

2.44. Bölüm

Bu yetiler üzerine inceleme yapacak kişi, önce her birinin ne olduğunu kavramalı, sonra da bunlara bağlı olan ya da başka şeyleri araştırmalıdır. Her birinin ne olduğunu, mesela düşünme yetisinin, his yetisinin ya da beslenme yetisinin ne olduğunu söylemek gerekiyorsa, bundan da önce düşünmenin ve hissetmenin ne olduğunu söylemek gerekir. Çünkü fiiller ve etkinlikler logos bakımından kuvvelerden önce gelir. Durum böyleyse ve bunlardan da önce karşılık geldikleri nesneleri incelemek gerekiyorsa, aynı sebeple önce o nesneleri, mesela besini, hissedileni ve düşünüleni belirlemek gerekecektir. Dolayısıyla önce besin ve üreme hakkında konuşmalıyız. Çünkü beslenme psykhē'si öteki canlılarda da bulunur ve psykhē'nin ilk ve en ortak kuvvesidir; yaşamak bütün canlılara onun sayesinde aittir. Onun işleri üremek ve besini kullanmaktır. Çünkü yetkin olan, sakat olmayan ya da kendiliğinden meydana gelmeyen canlılar için işlerin en tabii olanı, kendisi gibi bir başkasını meydana getirmektir: hayvan hayvanı, bitki bitkiyi; ebedî ve tanrısal olana güçleri yettiği kadar katılsınlar diye. Çünkü her şey ona yönelir ve tabiatı gereği yaptığı her şeyi onun için yapar. "Kendisi için" iki anlamda söylenir: bir şeyin uğruna yapıldığı şey ve kendisine yararı dokunan varlık. Canlılar ebedî ve tanrısal olana kesintisiz bir süreklilikle katılamadıkları için —çünkü yok olabilen hiçbir şey sayıca aynı ve bir kalamaz—, her biri katılabildiği ölçüde, kimi daha çok kimi daha az, ona bu şekilde katılır. Böylece süren kendisi değil, kendisine benzeyendir: sayıca bir değil, tür bakımından bir olan.

2.4

Ἀναγκαῖον δὲ τὸν μέλλοντα περὶ τούτων σκέψιν ποιεῖσθαι λαβεῖν ἕκαστον αὐτῶν τί ἐστιν, εἶθ’ οὕτως περὶ τῶν ἐχομένων ἢ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἐπιζητεῖν. Εἰ δὲ χρὴ λέγειν τί ἕκαστον αὐτῶν, οἷον τί τὸ νοητικὸν ἢ τὸ αἰσθητικὸν ἢ τὸ θρεπτικόν, πρότερον ἔτι λεκτέον τί τὸ νοεῖν καὶ τί τὸ αἰσθάνεσθαι· πρότερον γάρ εἰσι τῶν δυνάμεων αἱ ἐνέργειαι καὶ αἱ πράξεις κατὰ τὸν λόγον. Εἰ δ’ οὕτως, τούτων δ’ ἔτι πρότερα τὰ ἀντικείμενα δεῖ τεθεωρηκέναι, περὶ ἐκείνων πρῶτον ἂν δέοι διορίσαι διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν, οἷον περὶ τροφῆς καὶ αἰσθητοῦ καὶ νοητοῦ. Ὥστε πρῶτον περὶ τροφῆς καὶ γεννήσεως λεκτέον· ἡ γὰρ θρεπτικὴ ψυχὴ καὶ τοῖς ἄλλοις ὑπάρχει, καὶ πρώτη καὶ κοινοτάτη δύναμίς ἐστι ψυχῆς, καθ’ ἣν ὑπάρχει τὸ ζῆν ἅπασιν. Ἧς ἐστὶν ἔργα γεννῆσαι καὶ τροφῇ χρῆσθαι· φυσικώτατον γὰρ τῶν ἔργων τοῖς ζῶσιν, ὅσα τέλεια καὶ μὴ πηρώματα, ἢ τὴν γένεσιν αὐτομάτην ἔχει, τὸ ποιῆσαι ἕτερον οἷον αὐτό, ζῷον μὲν ζῷον, φυτὸν δὲ φυτόν, ἵνα τοῦ ἀεὶ καὶ τοῦ θείου μετέχωσιν ᾗ δύνανται· πάντα γὰρ ἐκείνου ὀρέγεται, κἀκείνου ἕνεκα πράττει ὅσα πράττει κατὰ φύσιν. Τὸ δ’ οὗ ἕνεκα, διττόν, τὸ μὲν οὗ, τὸ δὲ ᾧ. Ἐπεὶ οὖν κοινωνεῖν ἀδυνατεῖ τοῦ ἀεὶ καὶ τοῦ θείου τῇ συνεχείᾳ, διὰ τὸ μηδὲν ἐνδέχεσθαι τῶν φθαρτῶν ταὐτὸ καὶ ἓν ἀριθμῷ διαμένειν, ᾗ δύναται μετέχειν ἕκαστον, κοινωνεῖ ταύτῃ, τὸ μὲν μᾶλλον τὸ δ’ ἧττον· καὶ διαμένει οὐκ αὐτὸ ἀλλ’ οἷον αὐτό, ἀριθμῷ μὲν οὐχ

s192Psykhē, canlı bedenin sebebi ve ilkesidir. Bunlar birçok anlamda söylenir; psykhē de ayırdığımız üç anlamda aynı şekilde sebeptir: hem hareketin çıktığı yer, hem kendisi için olunan şey, hem de psykhē'li bedenlerin ousiası olarak sebeptir. Ousia olarak sebep olduğu açıktır; çünkü her şeyin var olmasının sebebi ousiasıdır, canlılar için var olmak da yaşamaktır, bunun sebebi ve ilkesi de psykhē'dir. Ayrıca kuvve hâlinde olanın logos'u entelekheiadır. Psykhē'nin kendisi için olunan şey olarak da sebep olduğu açıktır. Çünkü nous nasıl bir şey için yapıyorsa, tabiat da öyle yapar, bu da onun gayesidir. Canlılarda böyle bir gaye psykhē'dir ve bu da tabiata uygundur. Çünkü bütün tabii cisimler psykhē'nin aletleridir; hayvanlarınki gibi bitkilerinki de psykhē için vardır. "Kendisi için" de iki anlamda söylenir: bir şeyin uğruna yapıldığı şey ve kendisine yararı dokunan varlık. Yer değiştirme hareketinin ilk olarak çıktığı yer de psykhē'dir; ama bu kuvve bütün canlılarda bulunmaz. Nitelik değişimi ve büyüme de psykhē sayesinde olur. Çünkü his bir tür nitelik değişimi gibi görünür, psykhē'si olmayan hiçbir şey de hissetmez. Büyüme ve küçülme için de durum aynıdır; çünkü beslenmeyen hiçbir şey tabii olarak küçülmez ya da büyümez, hayata katılmayan hiçbir şey de beslenmez. Empedokles bu konuda doğru konuşmamıştır; bitkilerin büyümesinin, aşağı doğru kök salarken toprak tabiatça aşağı yöneldiği için, yukarı doğru büyürken de aynı şekilde ateş yukarı yöneldiği için olduğunu ekler.

s192

ἕν, εἴδει δ’ ἕν. Ἔστι δὲ ἡ ψυχὴ τοῦ ζῶντος σώματος αἰτία καὶ ἀρχή. Ταῦτα δὲ πολλαχῶς λέγεται. Ὁμοίως δ’ ἡ ψυχὴ κατὰ τοὺς διωρισμένους τρόπους τρεῖς αἰτία· καὶ γὰρ ὅθεν ἡ κίνησις αὐτή, καὶ οὗ ἕνεκα, καὶ ὡς ἡ οὐσία τῶν ἐμψύχων σωμάτων ἡ ψυχὴ αἰτία. Ὅτι μὲν οὖν ὡς οὐσία, δῆλον· τὸ γὰρ αἴτιον τοῦ εἶναι πᾶσιν ἡ οὐσία, τὸ δὲ ζῆν τοῖς ζῶσι τὸ εἶναί ἐστιν, αἰτία δὲ καὶ ἀρχὴ τούτων ἡ ψυχή. Ἔτι τοῦ δυνάμει ὄντος λόγος ἡ ἐντελέχεια. Φανερὸν δ’ ὡς καὶ οὗ ἕνεκεν ἡ ψυχὴ αἰτία· ὥσπερ γὰρ ὁ νοῦς ἕνεκά του ποιεῖ, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡ φύσις, καὶ τοῦτ’ ἔστιν αὐτῇ τέλος. Τοιοῦτον δ’ ἐν τοῖς ζῴοις ἡ ψυχὴ καὶ κατὰ φύσιν· πάντα γὰρ τὰ φυσικὰ σώματα τῆς ψυχῆς ὄργανα, καὶ καθάπερ τὰ τῶν ζῴων, οὕτω καὶ τὰ τῶν φυτῶν, ὡς ἕνεκα τῆς ψυχῆς ὄντα. Διττῶς δὲ τὸ οὗ ἕνεκα, τό τε οὗ καὶ τὸ ᾧ. Ἀλλὰ μὴν καὶ ὅθεν πρῶτον ἡ κατὰ τόπον κίνησις, ψυχή· οὐ πᾶσι δ’ ὑπάρχει τοῖς ζῶσιν ἡ δύναμις αὕτη. Ἔστι δὲ καὶ ἀλλοίωσις καὶ αὔξησις κατὰ ψυχήν· ἡ μὲν γὰρ αἴσθησις ἀλλοίωσίς τις εἶναι δοκεῖ, αἰσθάνεται δ’ οὐθὲν ὃ μὴ ἔχει ψυχήν. Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ αὐξήσεώς τε καὶ φθίσεως ἔχει· οὐδὲν γὰρ φθίνει οὐδ’ αὔξεται φυσικῶς μὴ τρεφόμενον, τρέφεται δ’ οὐθὲν ὃ μὴ κοινωνεῖ ζωῆς. Ἐμπεδοκλῆς δ’ οὐ καλῶς εἴρηκε τοῦτο,

s193Yukarıyı ve aşağıyı doğru anlamamıştır. Çünkü yukarı ve aşağı her şey için ve evren için aynı değildir; işlerine göre organları farklı ya da aynı saymak gerekiyorsa, hayvanların başı ne ise, bitkilerin kökleri de odur. Bundan başka, zıt yönlere giden ateşi ve toprağı bir arada tutan nedir? Bir şey engel olmazsa dağılıp gideceklerdir; engel olan bir şey varsa, o da psykhē'dir, büyümenin ve beslenmenin sebebidir. Bazılarına göre de beslenmenin ve büyümenin düpedüz sebebi ateşin tabiatıdır; çünkü cisimler ya da unsurlar içinde yalnız ateşin beslendiği ve büyüdüğü görülür. Bu yüzden bitkilerde de hayvanlarda da bu işi yapanın ateş olduğu düşünülebilir. Ateş bir bakıma ortak sebeptir, ama düpedüz sebep değildir; sebep daha çok psykhē'dir. Çünkü ateşin büyümesi, yanacak bir şey olduğu sürece sonsuza kadar gider; oysa tabiatça meydana gelen her şeyin büyüklüğünün ve büyümesinin bir sınırı ve oranı vardır. Bunlar ise ateşe değil psykhē'ye, maddeye değil daha çok logos'a aittir. Psykhē'nin aynı kuvvesi hem beslenme hem üreme kuvvesi olduğu için önce besini belirlemek gerekir; çünkü bu kuvve öteki kuvvelerden bu işiyle ayrılır. Besinin, zıt için zıt olan olduğu düşünülür; ama her zıt her zıt için değil, zıtlardan yalnız birbirinden meydana gelmekle kalmayıp birbirinden büyüyenler için. Çünkü birçok şey birbirinden meydana gelir, ama hepsi kemiyet değildir; mesela sağlıklı olan hasta olandan meydana gelir. Bu zıtların da birbirine aynı şekilde besin olmadığı görülür: su ateşin besinidir, ama ateş suyu beslemez.

s193

προστιθεὶς τὴν αὔξησιν συμβαίνειν τοῖς φυτοῖς κάτω μὲν συρριζουμένοις διὰ τὸ τὴν γῆν οὕτω φέρεσθαι κατὰ φύσιν, ἄνω δὲ διὰ τὸ πῦρ ὡσαύτως. Οὔτε γὰρ τὸ ἄνω καὶ κάτω καλῶς λαμβάνει· οὐ γὰρ ταὐτὸ πᾶσι τὸ ἄνω καὶ κάτω καὶ τῷ παντί, ἀλλ’ ὡς ἡ κεφαλὴ τῶν ζῴων, οὕτως αἱ ῥίζαι τῶν φυτῶν, εἰ χρὴ τὰ ὄργανα λέγειν ἕτερα καὶ ταὐτὰ τοῖς ἔργοις. Πρὸς δὲ τούτοις τί τὸ συνέχον εἰς τἀναντία φερόμενα τὸ πῦρ καὶ τὴν γῆν; Διασπασθήσεται γάρ, εἰ μή τι ἔσται τὸ κωλῦσον· εἰ δ’ ἔσται, τοῦτ’ ἐστὶν ἡ ψυχὴ καὶ τὸ αἴτιον τοῦ αὐξάνεσθαι καὶ τρέφεσθαι. Δοκεῖ δέ τισιν ἡ τοῦ πυρὸς φύσις ἁπλῶς αἰτία τῆς τροφῆς καὶ τῆς αὐξήσεως εἶναι· καὶ γὰρ αὐτὸ φαίνεται μόνον τῶν σωμάτων ἢ τῶν στοιχείων τρεφόμενον καὶ αὐξόμενον. Διὸ καὶ ἐν τοῖς φυτοῖς καὶ ἐν τοῖς ζῴοις ὑπολάβοι τις ἂν τοῦτο εἶναι τὸ ἐργαζόμενον. Τὸ δὲ συναίτιον μέν πώς ἐστιν, οὐ μὴν ἁπλῶς γε αἴτιον, ἀλλὰ μᾶλλον ἡ ψυχή· ἡ μὲν γὰρ τοῦ πυρὸς αὔξησις εἰς ἄπειρον, ἕως ἂν ᾖ τὸ καυστόν, τῶν δὲ φύσει συνισταμένων πάντων ἐστὶ πέρας καὶ λόγος μεγέθους τε καὶ αὐξήσεως· ταῦτα δὲ ψυχῆς, ἀλλ’ οὐ πυρός, καὶ λόγου μᾶλλον ἢ ὕλης. Ἐπεὶ δ’ ἡ αὐτὴ δύναμις τῆς ψυχῆς θρεπτικὴ καὶ γεννητική, περὶ τροφῆς ἀναγκαῖον διωρίσθαι πρῶτον· ἀφορίζεται γὰρ πρὸς τὰς ἄλλας δυνάμεις τῷ ἔργῳ τούτῳ. Δοκεῖ δ’ εἶναι ἡ τροφὴ τὸ ἐναντίον τῷ ἐναντίῳ, οὐ πᾶν δὲ παντί, ἀλλ’ ὅσα τῶν ἐναντίων μὴ μόνον γένεσιν ἐξ ἀλλήλων ἔχουσιν ἀλλὰ καὶ αὔξησιν· γίνεται γὰρ πολλὰ ἐξ ἀλλήλων, ἀλλ’ οὐ πάντα ποσά, οἷον ὑγιὲς ἐκ κάμνοντος. Φαίνεται δ’ οὐδ’ ἐκεῖνα τὸν αὐτὸν τρόπον ἀλλήλοις εἶναι τροφή,

s194Şu hâlde basit cisimlerde en çok bunlar besin ve beslenen gibi görünür. Ama burada bir aporia var. Bazıları benzerin benzerle beslendiğini söyler, tıpkı benzerle büyüdüğü gibi. Bazılarına ise, dediğimiz gibi, tersi doğru görünür: zıt zıtla beslenir. Çünkü benzer benzerden etkilenmez, besin ise değişir ve sindirilir; her şeyde değişme de karşıta ya da aradakine doğrudur. Ayrıca besin beslenen tarafından bir şeye uğratılır, ama beslenen besin tarafından uğratılmaz; tıpkı marangozun maddeden etkilenmemesi, maddenin marangozdan etkilenmesi gibi. Marangozun değişmesi yalnız durgunluktan fiile geçmektir. Besinin, en son eklenen mi yoksa ilk alınan mı olduğu fark eder. İkisi de besinse, ama biri sindirilmemiş, öteki sindirilmişse, besinden iki anlamda da söz edilebilir: sindirilmemiş olduğu ölçüde zıt zıtla beslenir, sindirilmiş olduğu ölçüde benzer benzerle. Dolayısıyla iki tarafın da bir bakıma hem haklı hem haksız olduğu açıktır. Hayata katılmayan hiçbir şey beslenmediğine göre, beslenen şey psykhē'li olduğu ölçüde psykhē'li bedendir; dolayısıyla besin de psykhē'li olanla ilgilidir, hem de araz olarak değil. Ama besin olmak ile büyütücü olmak farklı şeylerdir. Psykhē'li olan bir kemiyet olduğu ölçüde besin büyütücüdür, bir "bu şey" ve ousia olduğu ölçüde ise besindir. Çünkü besin ousiayı korur ve ousia beslendiği sürece var olur. Besin, oluşu da meydana getirir; ama beslenenin oluşunu değil, beslenene benzeyen bir şeyin oluşunu. Çünkü beslenenin ousiası zaten vardır; hiçbir şey kendi kendini doğurmaz, yalnız korur. Dolayısıyla psykhē'nin bu türden ilkesi, kendisine sahip olanı, böyle olduğu ölçüde korumaya yarayan bir kuvvedir; besin ise onun fiile geçmesini sağlar. Bu yüzden besinden yoksun kalan şey var olamaz.

s194

ἀλλὰ τὸ μὲν ὕδωρ τῷ πυρὶ τροφή, τὸ δὲ πῦρ οὐ τρέφει τὸ ὕδωρ. Ἐν μὲν οὖν τοῖς ἁπλοῖς σώμασι ταῦτ’ εἶναι δοκεῖ μάλιστα τὸ μὲν τροφὴ τὸ δὲ τρεφόμενον. Ἀπορίαν δ’ ἔχει· φασὶ γὰρ οἱ μὲν τὸ ὅμοιον τῷ ὁμοίῳ τρέφεσθαι, καθάπερ καὶ αὐξάνεσθαι, τοῖς δ’ ὥσπερ εἴπομεν τοὔμπαλιν δοκεῖ, τὸ ἐναντίον τῷ ἐναντίῳ, ὡς ἀπαθοῦς ὄντος τοῦ ὁμοίου ὑπὸ τοῦ ὁμοίου, τὴν δὲ τροφὴν μεταβάλλειν καὶ πέττεσθαι· ἡ δὲ μεταβολὴ πᾶσιν εἰς τὸ ἀντικείμενον ἢ τὸ μεταξύ. Ἔτι πάσχει τι ἡ τροφὴ ὑπὸ τοῦ τρεφομένου, ἀλλ’ οὐ τοῦτο ὑπὸ τῆς τροφῆς, ὥσπερ οὐδ’ ὁ τέκτων ὑπὸ τῆς ὕλης, ἀλλ’ ὑπ’ ἐκείνου αὕτη· ὁ δὲ τέκτων μεταβάλλει μόνον εἰς ἐνέργειαν ἐξ ἀργίας. Πότερον δ’ ἐστὶν ἡ τροφὴ τὸ τελευταῖον προσγινόμενον ἢ τὸ πρῶτον, ἔχει διαφοράν. Εἰ δ’ ἄμφω, ἀλλ’ ἡ μὲν ἄπεπτος ἡ δὲ πεπεμμένη, ἀμφοτέρως ἂν ἐνδέχοιτο τὴν τροφὴν λέγειν· ᾗ μὲν γὰρ ἄπεπτος, τὸ ἐναντίον τῷ ἐναντίῳ τρέφεται, ᾗ δὲ πεπεμμένη, τὸ ὅμοιον τῷ ὁμοίῳ. Ὥστε φανερὸν ὅτι λέγουσί τινα τρόπον ἀμφότεροι καὶ ὀρθῶς καὶ οὐκ ὀρθῶς. Ἐπεὶ δ’ οὐθὲν τρέφεται μὴ μετέχον ζωῆς, τὸ ἔμψυχον ἂν εἴη σῶμα τὸ τρεφόμενον, ᾗ ἔμψυχον, ὥστε καὶ ἡ τροφὴ πρὸς ἔμψυχόν ἐστι καὶ οὐ κατὰ συμβεβηκός. Ἔστι δ’ ἕτερον τροφῇ καὶ αὐξητικῷ εἶναι· ᾗ μὲν γὰρ ποσόν τι τὸ ἔμψυχον, αὐξητικόν, ᾗ δὲ τόδε τι καὶ οὐσία, τροφή· σώζει γὰρ τὴν οὐσίαν, καὶ μέχρι τούτου ἐστὶν ἕως ἂν καὶ τρέφηται· καὶ γενέσεως ποιητικὸν οὐ τοῦ τρεφομένου, ἀλλ’ οἷον τὸ τρεφόμενον· ἤδη γάρ ἐστιν αὐτὴ ἡ οὐσία, γεννᾷ δ’ οὐθὲν αὐτὸ ἑαυτό, ἀλλὰ σώζει. Ὥσθ’ ἡ μὲν τοιαύτη τῆς ψυχῆς ἀρχὴ δύναμίς ἐστιν οἵα σώζειν τὸ ἔχον αὐτὴν ᾗ τοιοῦτον, ἡ δὲ τροφὴ παρασκευάζει ἐνεργεῖν. Διὸ στερηθὲν τροφῆς οὐ δύναται εἶναι. Ἐπεὶ δ’ ἐστὶ τρία,

s195Üç şey vardır: beslenen, kendisiyle beslenilen ve besleyen. Besleyen ilk psykhē'dir, beslenen onu taşıyan beden, kendisiyle beslenilen de besindir. Her şeyi gayesine göre adlandırmak doğru olduğuna ve buradaki gaye kendine benzeyeni doğurmak olduğuna göre, ilk psykhē kendine benzeyeni doğuran psykhē olacaktır. "Kendisiyle beslenilen" iki anlamda söylenir, "kendisiyle dümen kullanılan"ın da iki anlamda söylenmesi gibi: el ve dümen; biri hem hareket ettirir hem hareket ettirilir, öteki yalnız hareket ettirilir. Her besinin sindirilebilmesi zorunludur; sindirimi yapan da sıcaklıktır. Bu yüzden psykhē'li her şeyde sıcaklık vardır. Besinin ne olduğu ana hatlarıyla söylenmiş oldu; onu daha sonra kendine has incelemelerde açıklığa kavuşturmak gerekir.

s195

τὸ τρεφόμενον καὶ ᾧ τρέφεται καὶ τὸ τρέφον, τὸ μὲν τρέφον ἐστὶν ἡ πρώτη ψυχή, τὸ δὲ τρεφόμενον τὸ ἔχον αὐτὴν σῶμα, ᾧ δὲ τρέφεται, ἡ τροφή. Ἐπεὶ δὲ ἀπὸ τοῦ τέλους ἅπαντα προσαγορεύειν δίκαιον, τέλος δὲ τὸ γεννῆσαι οἷον αὐτό, εἴη ἂν ἡ πρώτη ψυχὴ γεννητικὴ οἷον αὐτό. Ἔστι δὲ ᾧ τρέφεται διττόν, ὥσπερ καὶ ᾦ κυβερνᾷ, ἡ χεὶρ καὶ τὸ πηδάλιον, τὸ μὲν κινοῦν καὶ κινούμενον, τὸ δὲ κινοῦν μόνον. Πᾶσαν δ’ ἀναγκαῖον τροφὴν δύνασθαι πέττεσθαι, ἐργάζεται δὲ τὴν πέψιν τὸ θερμόν· διὸ πᾶν ἔμψυχον ἔχει θερμότητα. Τύπῳ μὲν οὖν ἡ τροφὴ τί ἐστιν εἴρηται· διασαφητέον δ’ ἐστὶν ὕστερον περὶ αὐτῆς ἐν τοῖς οἰκείοις λόγοις.

2.55. Bölüm

Bunları belirledikten sonra, genel olarak bütün hisler hakkında konuşalım. Daha önce söylendiği gibi his, hareket ettirilmekle ve bir şeye uğramakla olur; çünkü bir tür nitelik değişimi gibi görünür. Bazıları benzerin de benzerden etkilendiğini söyler. Bunun nasıl mümkün ya da imkânsız olduğunu, etkilemek ve etkilenmek üzerine küllî incelemelerde söyledik. Burada şu aporia var: neden hislerin kendilerinin de hissi olmaz? Ve neden duyu organları, içlerinde ateş, toprak ve öteki unsurlar bulunduğu hâlde, dıştaki nesneler olmadan his meydana getirmez? Oysa his, bu unsurların kendilerine ya da onların arazlarına yöneliktir. Şu hâlde his yetisinin fiil hâlinde değil, yalnız kuvve hâlinde olduğu açıktır. Bu yüzden yanabilir olanın, yakıcı bir şey olmadan kendi kendine yanmamasına benzer; yoksa kendi kendini yakardı ve entelekheia hâlindeki ateşe hiç ihtiyacı olmazdı. Hissetmeyi iki anlamda söyleriz: kuvve hâlinde işiten ve gören şeye, uyuyor olsa bile işitiyor ve görüyor deriz, şu an fiil hâlinde olana da. Dolayısıyla his de iki anlamda söylenebilir: kuvve hâlinde his ve fiil hâlinde his. Hissetmek de aynı şekilde, kuvve hâlinde olan ve fiil hâlinde olan anlamında söylenir.

Önce etkilenmekle, hareket ettirilmekle ve fiil hâlinde olmakla aynı şeyi kastediyormuşuz gibi konuşalım. Çünkü başka yerlerde söylendiği gibi hareket de bir tür fiildir, ama tamamlanmamış bir fiil. Her şey, etkileyici olan ve fiil hâlinde var olan bir şey tarafından etkilenir ve hareket ettirilir. Bu yüzden, dediğimiz gibi, bir bakıma benzerden etkilenir, bir bakıma benzer olmayandan: etkilenen benzer olmayandır, ama etkilendikten sonra benzer hâle gelmiştir. Kuvve ve entelekheia hakkında da ayrım yapmamız gerekiyor; şimdiye kadar onlardan düz bir anlamda söz ettik. Bir anlamda, bir insana bilen deriz, çünkü insan bilen ve epistēmē sahibi olan varlıklardandır. Bir başka anlamda da gramer bilgisine sahip olana bilen deriz. Bunların ikisi de aynı şekilde kuvve sahibi değildir: biri cinsi ve maddesi böyle olduğu için, öteki de dışarıdan bir engel çıkmazsa dilediği zaman temaşa edebildiği için bilmeye kuvvesi olandır. Şu an temaşa eden ise entelekheia hâlindedir ve şu A'yı asıl anlamıyla bilir. İlk ikisi de kuvve bakımından bilendir. Ama biri öğrenme yoluyla nitelik değiştirmiş ve çoğu kez karşıt bir melekeden başka bir melekeye geçmiştir; öteki ise his ya da gramer bilgisine sahipken fiile geçirmemek hâlinden fiile geçirmeye başka bir şekilde geçer.

Etkilenmek de basit bir şey değildir. Bir anlamda zıt tarafından bir tür yok edilmedir; bir başka anlamda ise daha çok, kuvve hâlinde olanın, entelekheia hâlinde olan ve kendisine benzeyen bir şey tarafından korunmasıdır, kuvvenin entelekheiaya oranı neyse o şekilde. Çünkü epistēmē sahibi olan, temaşa eder hâle gelir. Bu ya bir nitelik değişimi değildir, çünkü bu, kendine doğru ve entelekheiaya doğru bir ilerlemedir; ya da başka bir cinsten nitelik değişimidir. Bu yüzden düşünen birinin düşünürken nitelik değiştirdiğini söylemek doğru olmaz, inşaatçının inşa ederken nitelik değiştirdiğini söylemenin doğru olmadığı gibi. Şu hâlde düşünen ve kavrayan şeyi kuvve hâlinden entelekheiaya götüren şeye "öğretme" değil, başka bir ad vermek yerinde olur. Kuvve hâlinden yola çıkarak, entelekheia hâlinde olan ve öğretebilen birinden öğrenen ve epistēmē edinen için ise, söylendiği gibi ya etkilendiğini hiç söylememeli ya da iki tür nitelik değişimi olduğunu söylemeli: yoksunluk hâllerine doğru değişme ve melekelere, tabiata doğru değişme.

His yetisinin ilk değişimi doğuran varlık tarafından gerçekleştirilir; canlı doğduğunda hissetmeye, epistēmē'ye sahip olur gibi zaten sahiptir. Fiil hâlindeki his de temaşa etmeye benzer şekilde söylenir. Ama şu fark var: hisde fiili meydana getiren şeyler, yani görülen, işitilen ve öteki hissedilenler dışarıdadır. Bunun sebebi, fiil hâlindeki hissin cüzî şeylere, epistēmē'nin ise küllî şeylere yönelmesidir; küllîler ise bir bakıma psykhē'nin kendisinin içindedir. Bu yüzden düşünmek insanın kendi elindedir, dilediği zaman düşünebilir; ama hissetmek elinde değildir, çünkü hissedilen şeyin orada bulunması gerekir. Hissedilen şeylerle ilgili epistēmēlerde de durum aynıdır, aynı sebepten: hissedilenler cüzî ve dışarıdaki şeylerdir. Ama bunları açıklığa kavuşturmak için başka bir zaman da fırsat olabilir. Şimdilik şu kadarını belirleyelim: kuvve hâlinde denilen şey basit değildir. Bir anlamda bir çocuk için komutan olabilir deriz, bir başka anlamda yetişkin bir insan için; his yetisi de bu ikinci anlamda kuvve hâlindedir. Bu farkın bir adı olmadığı için, ama farklı olduklarını ve nasıl farklı olduklarını belirlediğimiz için, "etkilenmek" ve "nitelik değiştirmek" kelimelerini asıl adlarmış gibi kullanmak zorundayız. Söylendiği gibi his yetisi kuvve hâlinde, hissedilen şeyin entelekheia hâlinde zaten olduğu şeydir. Şu hâlde etkilenirken benzer değildir, ama etkilendikten sonra benzer hâle gelmiştir ve onun gibidir.

2.5

Διωρισμένων δὲ τούτων λέγωμεν κοινῇ περὶ πάσης αἰσθήσεως. Ἡ δ’ αἴσθησις ἐν τῷ κινεῖσθαί τε καὶ πάσχειν συμβαίνει, καθάπερ εἴρηται· δοκεῖ γὰρ ἀλλοίωσίς τις εἶναι. Φασὶ δέ τινες καὶ τὸ ὅμοιον ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πάσχειν. Τοῦτο δὲ πῶς δυνατὸν ἢ ἀδύνατον, εἰρήκαμεν ἐν τοῖς καθόλου λόγοις περὶ τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν. Ἔχει δ’ ἀπορίαν διὰ τί καὶ τῶν αἰσθήσεων αὐτῶν οὐ γίνεται αἴσθησις, καὶ διὰ τί ἄνευ τῶν ἔξω οὐ ποιοῦσιν αἴσθησιν, ἐνόντος πυρὸς καὶ γῆς καὶ τῶν ἄλλων στοιχείων, ὧν ἐστὶν ἡ αἴσθησις καθ’ αὑτὰ ἢ τὰ συμβεβηκότα τούτοις. Δῆλον οὖν ὅτι τὸ αἰσθητικὸν οὐκ ἔστιν ἐνεργείᾳ, ἀλλὰ δυνάμει μόνον. Διὸ καθάπερ τὸ καυστὸν οὐ καίεται αὐτὸ καθ’ αὑτὸ ἄνευ τοῦ καυστικοῦ· ἔκαιε γὰρ ἂν ἑαυτό, καὶ οὐθὲν ἐδεῖτο τοῦ ἐντελεχείᾳ πυρὸς ὄντος. Ἐπειδὴ δὲ τὸ αἰσθάνεσθαι λέγομεν διχῶς (τό τε γὰρ δυνάμει ἀκοῦον καὶ ὁρῶν ἀκούειν καὶ ὁρᾶν λέγομεν, κἂν τύχῃ καθεῦδον, καὶ τὸ ἤδη ἐνεργοῦν), διχῶς ἂν λέγοιτο καὶ ἡ αἴσθησις, ἡ μὲν ὡς δυνάμει, ἡ δὲ ὡς ἐνεργείᾳ. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι, τό τε δυνάμει ὂν καὶ τὸ ἐνεργείᾳ. Πρῶτον μὲν οὖν ὡς τοῦ αὐτοῦ ὄντος τοῦ πάσχειν καὶ τοῦ κινεῖσθαι καὶ τοῦ ἐνεργεῖν λέγωμεν· καὶ γὰρ ἔστιν ἡ κίνησις ἐνέργειά τις, ἀτελὴς μέντοι, καθάπερ ἐν ἑτέροις εἴρηται. Πάντα δὲ πάσχει καὶ κινεῖται ὑπὸ τοῦ ποιητικοῦ καὶ ἐνεργείᾳ ὄντος. Διὸ ἔστι μὲν ὡς ὑπὸ τοῦ ὁμοίου πάσχει, ἔστι δὲ ὡς ὑπὸ τοῦ ἀνομοίου, καθάπερ εἴπομεν· πάσχει μὲν γὰρ τὸ ἀνόμοιον, πεπονθὸς δ’ ὅμοιόν ἐστιν. Διαιρετέον δὲ καὶ περὶ δυνάμεως καὶ ἐντελεχείας· νῦν γὰρ ἁπλῶς λέγομεν περὶ αὐτῶν. Ἔστι μὲν γὰρ οὕτως ἐπιστῆμόν τι ὡς ἂν εἴποιμεν ἄνθρωπον ἐπιστήμονα, ὅτι ὁ ἄνθρωπος τῶν ἐπιστημόνων καὶ ἐχόντων ἐπιστήμην· ἔστι δ’ ὡς ἤδη λέγομεν ἐπιστήμονα τὸν ἔχοντα τὴν γραμματικήν. Ἑκάτερος δὲ τούτων οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον δυνατός ἐστιν, ἀλλ’ ὁ μὲν ὅτι τὸ γένος τοιοῦτον καὶ ἡ ὕλη, ὁ δ’ ὅτι βουληθεὶς δυνατὸς θεωρεῖν, ἂν μή τι κωλύσῃ τῶν ἔξωθεν· ὁ δ’ ἤδη θεωρῶν ἐντελεχείᾳ ὢν καὶ κυρίως ἐπιστάμενος τόδε τὸ Α. Ἀμφότεροι μὲν οὖν οἱ πρῶτοι κατὰ δύναμιν ἐπιστήμονες, ἀλλ’ ὁ μὲν διὰ μαθήσεως ἀλλοιωθεὶς καὶ πολλάκις ἐξ ἐναντίας μεταβαλὼν ἕξεως, ὁ δ’ ἐκ τοῦ ἔχειν τὴν αἴσθησιν ἢ τὴν γραμματικήν, μὴ ἐνεργεῖν δ’ εἰς τὸ ἐνεργεῖν ἄλλον τρόπον. Οὐκ ἔστι δ’ ἁπλοῦν οὐδὲ τὸ πάσχειν, ἀλλὰ τὸ μὲν φθορά τις ὑπὸ τοῦ ἐναντίου, τὸ δὲ σωτηρία μᾶλλον τοῦ δυνάμει ὄντος ὑπὸ τοῦ ἐντελεχείᾳ ὄντος καὶ ὁμοίου, οὕτως ὡς δύναμις ἔχει πρὸς ἐντελέχειαν· θεωροῦν γὰρ γίγνεται τὸ ἔχον τὴν ἐπιστήμην, ὅπερ ἢ οὐκ ἔστιν ἀλλοιοῦσθαι (εἰς αὐτὸ γὰρ ἡ ἐπίδοσις καὶ εἰς ἐντελέχειαν) ἢ ἕτερον γένος ἀλλοιώσεως. Διὸ οὐ καλῶς ἔχει λέγειν τὸ φρονοῦν, ὅταν φρονῇ, ἀλλοιοῦσθαι, ὥσπερ οὐδὲ τὸν οἰκοδόμον ὅταν οἰκοδομῇ. Τὸ μὲν οὖν εἰς ἐντελέχειαν ἄγον ἐκ δυνάμει ὄντος κατὰ τὸ νοοῦν καὶ φρονοῦν οὐ διδασκαλίαν ἀλλ’ ἑτέραν ἐπωνυμίαν ἔχειν δίκαιον· τὸ δ’ ἐκ δυνάμει ὄντος μανθάνον καὶ λαμβάνον ἐπιστήμην ὑπὸ τοῦ ἐντελεχείᾳ ὄντος καὶ διδασκαλικοῦ ἤτοι οὐδὲ πάσχειν φατέον, ὥσπερ εἴρηται, ἢ δύο τρόπους εἶναι ἀλλοιώσεως, τήν τε ἐπὶ τὰς στερητικὰς διαθέσεις μεταβολὴν καὶ τὴν ἐπὶ τὰς ἕξεις καὶ τὴν φύσιν. Τοῦ δ’ αἰσθητικοῦ ἡ μὲν πρώτη μεταβολὴ γίνεται ὑπὸ τοῦ γεννῶντος, ὅταν δὲ γεννηθῇ, ἔχει ἤδη ὥσπερ ἐπιστήμην καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι. Καὶ τὸ κατ’ ἐνέργειαν δὲ ὁμοίως λέγεται τῷ θεωρεῖν· διαφέρει δέ, ὅτι τοῦ μὲν τὰ ποιητικὰ τῆς ἐνεργείας ἔξωθεν, τὸ ὁρατὸν καὶ τὸ ἀκουστόν, ὁμοίως δὲ καὶ τὰ λοιπὰ τῶν αἰσθητῶν. Αἴτιον δ’ ὅτι τῶν καθ’ ἕκαστον ἡ κατ’ ἐνέργειαν αἴσθησις, ἡ δ’ ἐπιστήμη τῶν καθόλου· ταῦτα δ’ ἐν αὐτῇ πώς ἐστι τῇ ψυχῇ. Διὸ νοῆσαι μὲν ἐπ’ αὐτῷ, ὁπόταν βούληται, αἰσθάνεσθαι δ’ οὐκ ἐπ’ αὐτῷ· ἀναγκαῖον γὰρ ὑπάρχειν τὸ αἰσθητόν. Ὁμοίως δὲ τοῦτ’ ἔχει κἀν ταῖς ἐπιστήμαις ταῖς τῶν αἰσθητῶν, καὶ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν, ὅτι τὰ αἰσθητὰ τῶν καθ’ ἕκαστα καὶ τῶν ἔξωθεν. Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων διασαφῆσαι καιρὸς γένοιτ’ ἂν καὶ εἰσαῦθις. Νῦν δὲ διωρίσθω τοσοῦτον, ὅτι οὐχ ἁπλοῦ ὄντος τοῦ δυνάμει λεγομένου, ἀλλὰ τοῦ μὲν ὥσπερ ἂν εἴποιμεν τὸν παῖδα δύνασθαι στρατηγεῖν, τοῦ δὲ ὡς τὸν ἐν ἡλικίᾳ ὄντα, οὕτως ἔχει τὸ αἰσθητικόν. Ἐπεὶ δ’ ἀνώνυμος αὐτῶν ἡ διαφορά, διώρισται δὲ περὶ αὐτῶν ὅτι ἕτερα καὶ πῶς ἕτερα, χρῆσθαι ἀναγκαῖον τῷ πάσχειν καὶ ἀλλοιοῦσθαι ὡς κυρίοις ὀνόμασιν· τὸ δ’ αἰσθητικὸν δυνάμει ἐστὶν οἷον τὸ αἰσθητὸν ἤδη ἐντελεχείᾳ, καθάπερ εἴρηται. Πάσχει μὲν οὖν οὐχ ὅμοιον ὄν, πεπονθὸς δ’ ὡμοίωται καὶ ἔστιν οἷον ἐκεῖνο.

2.66. Bölüm

Her his hakkında ayrı ayrı konuşmalıyız; önce hissedilenler hakkında. Hissedilen üç anlamda söylenir: ikisini kendi başına hissettiğimizi, birini ise araz olarak hissettiğimizi söyleriz. O iki hissedilenden biri her hisse has olandır, öteki bütün hislerde ortak olan. Has olandan kastım, başka bir hisle hissedilemeyen ve hakkında yanılmanın mümkün olmadığı şeydir: görmenin rengi, işitmenin sesi, tatmanın tadı gibi. Dokunmanın ise birden çok farkı vardır. Ama her his kendi hissedilenleri hakkında yargıda bulunur ve bunun bir renk ya da bir ses olduğu konusunda yanılmaz; yanıldığı şey, renkli olanın ne ya da nerede olduğu, ses çıkaranın ne ya da nerede olduğudur. Bu türden şeylere her bir hisse has olanlar denir. Ortak olanlar ise hareket, durgunluk, sayı, şekil ve büyüklüktür. Bunlar hiçbir hisse has değildir, hepsinde ortaktır; mesela bir hareket hem dokunmayla hem görmeyle hissedilebilir. Araz olarak hissedilene örnek: beyaz olan şeyin Diares'in oğlu olması. Bunu araz olarak hissederiz, çünkü hissettiğimiz beyaz şeyin arazıdır. Bu yüzden insan, böyle bir hissedilen olduğu ölçüde ondan hiçbir şekilde etkilenmez. Kendi başına hissedilenler içinde de asıl anlamıyla hissedilen, her hisse has olanlardır; her hissin ousiası da tabiatça bunlara göre ayarlanmıştır.

2.6

Λεκτέον δὲ καθ’ ἑκάστην αἴσθησιν· περὶ τῶν αἰσθητῶν πρῶτον. Λέγεται δὲ τὸ αἰσθητὸν τριχῶς, ὧν δύο μὲν καθ’ αὑτά φαμεν αἰσθάνεσθαι, τὸ δὲ ἓν κατὰ συμβεβηκός. Τῶν δὲ δύο τὸ μὲν ἴδιόν ἐστιν ἑκάστης αἰσθήσεως, τὸ δὲ κοινὸν πασῶν. Λέγω δ’ ἴδιον μὲν ὃ μὴ ἐνδέχεται ἑτέρᾳ αἰσθήσει αἰσθάνεσθαι, καὶ περὶ ὃ μὴ ἐνδέχεται ἀπατηθῆναι, οἷον ὄψις χρώματος καὶ ἀκοὴ ψόφου καὶ γεῦσις χυμοῦ. Ἡ δ’ ἁφὴ πλείους μὲν ἔχει διαφοράς· ἀλλ’ ἑκάστη γε κρίνει περὶ τούτων, καὶ οὐκ ἀπατᾶται ὅτι χρῶμα οὐδ’ ὅτι ψόφος, ἀλλὰ τί τὸ κεχρωσμένον ἢ ποῦ, ἢ τί τὸ ψοφοῦν ἢ ποῦ. Τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα λέγεται ἴδια ἑκάστου, κοινὰ δὲ κίνησις, ἠρεμία, ἀριθμός, σχῆμα, μέγεθος· τὰ γὰρ τοιαῦτα οὐδεμιᾶς ἐστὶν ἴδια, ἀλλὰ κοινὰ πάσαις· καὶ γὰρ ἁρῇ κίνησίς τίς ἐστιν αἰσθητὴ καὶ ὄψει. Κατὰ συμβεβηκὸς δὲ λέγεται αἰσθητόν, οἷον εἰ τὸ λευκὸν εἴη Διάρους υἱός· κατὰ συμβεβηκὸς γὰρ τούτου αἰσθάνεται, ὅτι τῷ λευκῷ συμβέβηκε τοῦτο οὗ αἰσθάνεται. Διὸ καὶ οὐδὲν πάσχει ᾗ τοιοῦτον ὑπὸ τοῦ αἰσθητοῦ. Τῶν δὲ καθ’ αὑτὰ αἰσθητῶν τὰ ἴδια κυρίως ἐστὶν αἰσθητά, καὶ πρὸς ἃ ἡ οὐσία πέφυκεν ἑκάστης αἰσθήσεως.

2.77. Bölüm

Görmenin yöneldiği şey görülendir. Görülen ise renktir, bir de logos'la anlatılabilen ama adı olmayan bir şey; ne demek istediğimiz ilerledikçe iyice anlaşılacaktır. Görülen renktir; renk de kendi başına görülen şeyin üzerinde bulunandır. "Kendi başına" derken, logos'u bakımından kendi başına görülen şeyi değil, görülür olmasının sebebini kendi içinde taşıyan şeyi kastediyorum. Her renk, fiil hâlindeki saydamı hareket ettirebilir; rengin tabiatı da budur. Bu yüzden renk ışık olmadan görülmez; her şeyin rengi ancak ışıkta görülür. Öyleyse önce ışığın ne olduğunu söylemeliyiz.

Saydam diye bir şey vardır. Saydam dediğim, görülen ama kesin konuşmak gerekirse kendi başına değil, başka bir şeyin rengi sayesinde görülen şeydir. Hava, su ve birçok katı cisim böyledir. Bunlar su ya da hava oldukları için saydam değildir; ikisinde de, yukarıdaki ebedî cisimde de bulunan aynı bir tabiat olduğu için saydamdır. Işık bu saydamın, saydam olduğu ölçüde fiilidir. Bu tabiatın kuvve hâlinde bulunduğu yerde karanlık da bulunur. Işık, saydam ateş tarafından ya da yukarıdaki cisim gibi bir şey tarafından entelekheia hâlinde saydam kılındığında, saydamın bir tür rengidir; çünkü o cisimde de bir ve aynı olan bir şey bulunur. Böylece saydamın ve ışığın ne olduğu söylenmiş oldu. Işık ne ateştir ne genel olarak bir cisimdir ne de herhangi bir cisimden akan bir şeydir; çünkü öyle olsaydı yine bir cisim olurdu. Işık, saydamın içinde ateşin ya da ona benzer bir şeyin bulunmasıdır. Çünkü iki cismin aynı anda aynı yerde bulunması mümkün değildir. Işık karanlığın zıddı gibi görünür; karanlık da saydamda böyle bir melekenin yoksunluğudur. Dolayısıyla ışığın, bu melekenin bulunması olduğu açıktır. Empedokles, ya da böyle söyleyen başka biri varsa o, ışığın hareket ettiğini, bir ara toprakla çevreleyen gök arasında bulunduğunu ama bizim bunu fark etmediğimizi söylerken yanılıyor. Bu, hem akıl yürütmenin hakikatine hem de görünenlere aykırıdır. Küçük bir mesafede fark edilmeyebilir; ama doğudan batıya kadar fark edilmediğini kabul etmek çok büyük bir şey istemektir.

Rengi kabul eden renksiz olandır, sesi kabul eden de sessiz olan. Renksiz olan saydamdır, bir de görünmeyen ya da zorlukla görülen, mesela karanlık gibi görünen şey. Saydam da böyledir, ama entelekheia hâlinde saydamken değil, kuvve hâlinde saydamken; çünkü aynı tabiat bazen karanlıktır, bazen ışık. Her şey ışıkta görülmez; ışıkta görülen yalnız her şeyin kendine has rengidir. Bazı şeyler ışıkta görülmez, ama karanlıkta his meydana getirir, mesela ateş gibi parlayan ve ışıldayan şeyler. Bunların tek bir ortak adı yoktur; mantar, boynuz, balık başları, balık pulları ve gözleri bunlardandır. Ama bunların hiçbirinin kendine has rengi karanlıkta görülmez. Bunların hangi sebeple görüldüğü başka bir konudur. Şimdilik şu kadarı açıktır: ışıkta görülen renktir. Bu yüzden renk ışık olmadan görülmez; çünkü renk olmak, fiil hâlindeki saydamı hareket ettirebilir olmaktı, saydamın entelekheiası da ışıktır. Bunun açık bir işareti var: renkli bir şeyi doğrudan gözün üstüne koyarsanız onu görmezsiniz. Renk saydamı, mesela havayı hareket ettirir; hava sürekli olduğu için de duyu organı onun tarafından hareket ettirilir. Demokritos, aradaki boşluk olsaydı gökte bir karınca bile olsa onu açıkça görebileceğimizi düşünürken yanılıyor; bu imkânsızdır. Görme, his yetisi bir şeye uğradığında olur. Görülen rengin kendisi tarafından uğratılması imkânsız olduğuna göre, geriye aradaki ortam tarafından uğratılması kalır; dolayısıyla arada bir şey bulunması zorunludur. Ara boşluk olursa açıkça görmek şöyle dursun, hiçbir şey görülmeyecektir. Rengin hangi sebeple ışıkta görülmesi gerektiği söylenmiş oldu. Ateş ise ikisinde de, hem karanlıkta hem ışıkta görülür, hem de zorunlu olarak; çünkü saydam ateş tarafından saydam olur.

Ses ve koku için de aynı açıklama geçerlidir. Bunların hiçbiri duyu organına değerek his meydana getirmez: koku ve ses aradaki ortamı hareket ettirir, duyu organlarının her biri de bu ortam tarafından hareket ettirilir. Biri ses çıkaran ya da kokan şeyi doğrudan duyu organının üstüne koyarsa, hiçbir his meydana gelmez. Dokunma ve tatmada da durum aynıdır, ama öyle görünmez; bunun sebebi daha sonra açıklanacaktır. Seslerin aradaki ortamı havadır; kokunun ortamının ise adı yoktur. Hava ile suda ortak bir hâl vardır: saydam renk için neyse, her ikisinde de bulunan bu hâl de kokusu olan şey için odur. Çünkü sudaki hayvanların da koku hissine sahip olduğu görülür. Ama insan ve kara hayvanlarından soluk alanlar, soluk almadan koku alamaz. Bunun sebebi de daha sonra söylenecektir.

2.7

Οὗ μὲν οὖν ἐστὶν ἡ ὄψις, τοῦτ’ ἐστὶν ὁρατόν. Ὁρατὸν δ’ ἔστιν χρῶμά τε, καὶ ὃ λόγῳ μὲν ἔστιν εἰπεῖν, ἀνώνυμον δὲ τυγχάνει ὄν· δῆλον δὲ ἔσται ὃ λέγομεν προελθοῦσι μάλιστα. Τὸ γὰρ ὁρατόν ἐστι χρῶμα. Τοῦτο δ’ ἐστὶ τὸ ἐπὶ τοῦ καθ’ αὑτὸ ὁρατοῦ· καθ’ αὑτὸ δὲ οὐ τῷ λόγῳ, ἀλλ’ ὅτι ἐν ἑαυτῷ ἔχει τὸ αἴτιον τοῦ εἶναι ὁρατόν. Πᾶν δὲ χρῶμα κινητικόν ἐστι τοῦ κατ’ ἐνέργειαν διαφανοῦς, καὶ τοῦτ’ ἔστιν αὐτοῦ ἡ φύσις. Διόπερ οὐχ ὁρατὸν ἄνευ φωτός, ἀλλὰ πᾶν τὸ ἑκάστου χρῶμα ἐν φωτὶ ὁρατόν. Διὸ περὶ φωτὸς πρῶτον λεκτέον τί ἐστιν. Ἔστι δή τι διαφανές. Διαφανὲς δὲ λέγω ὃ ἔστι μὲν ὁρατόν, οὐ καθ’ αὑτὸ δὲ ὁρατὸν ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν, ἀλλὰ δι’ ἀλλότριον χρῶμα. Τοιοῦτον δέ ἐστιν ἀὴρ καὶ ὕδωρ καὶ πολλὰ τῶν στερεῶν· οὐ γὰρ ᾗ ὕδωρ οὐδ’ ᾗ ἀήρ, διαφανές, ἀλλ’ ὅτι ἐστὶ φύσις ἐνυπάρχουσα ἡ αὐτὴ ἐν τούτοις ἀμφοτέροις καὶ ἐν τῷ ἀϊδίῳ τῷ ἄνω σώματι. Φῶς δέ ἐστιν ἡ τούτου ἐνέργεια τοῦ διαφανοῦς ᾗ διαφανές. Δυνάμει δὲ ἐν ᾧ τοῦτ’ ἐστί, καὶ τὸ σκότος. Τὸ δὲ φῶς οἷον χρῶμά ἐστι τοῦ διαφανοῦς, ὅταν ᾗ ἐντελεχείᾳ διαφανὲς ὑπὸ πυρὸς ἢ τοιούτου οἷον τὸ ἄνω σῶμα· καὶ γὰρ τούτῳ τι ὑπάρχει ἓν καὶ ταὐτόν. Τί μὲν οὖν τὸ διαφανὲς καὶ τί τὸ φῶς, εἴρηται, ὅτι οὔτε πῦρ οὔθ’ ὅλως σῶμα οὐδ’ ἀπορροὴ σώματος οὐδενός (εἴη γὰρ ἂν σῶμά τι καὶ οὕτως), ἀλλὰ πυρὸς ἢ τοιούτου τινὸς παρουσία ἐν τῷ διαφανεῖ· οὐδὲ γὰρ δύο σώματα ἅμα δυνατὸν ἐν τῷ αὐτῷ εἶναι. Δοκεῖ δὲ τὸ φῶς ἐναντίον εἶναι τῷ σκότει· ἔστι δὲ τὸ σκότος στέρησις τῆς τοιαύτης ἕξεως ἐκ διαφανοῦς, ὥστε δῆλον ὅτι καὶ ἡ τούτου παρουσία τὸ φῶς ἐστίν. Καὶ οὐκ ὀρθῶς Ἐμπεδοκλῆς, οὐδ’ εἴ τις ἄλλος οὕτως εἴρηκεν, ὡς φερομένου τοῦ φωτὸς καὶ γιγνομένου ποτὲ μεταξὺ τῆς γῆς καὶ τοῦ περιέχοντος, ἡμᾶς δὲ λανθάνοντος· τοῦτο γάρ ἐστι καὶ παρὰ τὴν ἐν τῷ λόγῳ ἀλήθειαν καὶ παρὰ τὰ φαινόμενα· ἐν μικρῷ μὲν γὰρ διαστήματι λάθοι ἄν, ἀπ’ ἀνατολῆς δ’ ἐπὶ δυσμὰς τὸ λανθάνειν μέγα λίαν τὸ αἴτημα. Ἔστι δὲ χρώματος μὲν δεκτικὸν τὸ ἄχρουν, ψόφου δὲ τὸ ἄψοφον. Ἄχρουν δ’ ἐστὶ τὸ διαφανὲς καὶ τὸ ἀόρατον ἢ τὸ μόλις ὁρώμενον, οἷον δοκεῖ τὸ σκοτεινόν. Τοιοῦτον δὲ τὸ διαφανὲς μέν, ἀλλ’ οὐχ ὅταν ᾖ ἐντελεχείᾳ διαφανές, ἀλλ’ ὅταν δυνάμει· ἡ γὰρ αὐτὴ φύσις ὁτὲ μὲν σκότος ὁτὲ δὲ φῶς ἐστίν. Οὐ πάντα δὲ ὁρατὰ ἐν φωτί ἐστιν, ἀλλὰ μόνον ἑκάστου τὸ οἰκεῖον χρῶμα· ἔνια γὰρ ἐν μὲν τῷ φωτὶ οὐχ ὁρᾶται, ἐν δὲ τῷ σκότει ποιεῖ αἴσθησιν, οἷον τὰ πυρώδη φαινόμενα καὶ λάμποντα (ἀνώνυμα δ’ ἐστὶ ταῦτα ἑνὶ ὀνόματι), οἷον μύκης, κέρας, κεφαλαὶ ἰχθύων καὶ λεπίδες καὶ ὀφθαλμοί· ἀλλ’ οὐδενὸς ὁρᾶται τούτων τὸ οἰκεῖον χρῶμα. Δι’ ἣν μὲν οὖν αἰτίαν ταῦτα ὁρᾶται, ἄλλος λόγος· νῦν δ’ ἐπὶ τοσοῦτον φανερόν ἐστιν, ὅτι τὸ μὲν ἐν φωτὶ ὁρώμενον χρῶμα. Διὸ καὶ οὐχ ὁρᾶται ἄνευ φωτός· τοῦτο γὰρ ἦν αὐτῷ τὸ χρώματι εἶναι τὸ κινητικῷ εἶναι τοῦ κατ’ ἐνέργειαν διαφανοῦς· ἡ δ’ ἐντελέχεια τοῦ διαφανοῦς φῶς ἐστίν. Σημεῖον δὲ τούτου φανερόν· ἐὰν γάρ τις θῇ τὸ ἔχον χρῶμα ἐπ’ αὐτὴν τὴν ὄψιν, οὐκ ὄψεται· ἀλλὰ τὸ μὲν χρῶμα κινεῖ τὸ διαφανές, οἷον τὸν ἀέρα, ὑπὸ τούτου δὲ συνεχοῦς ὄντος κινεῖται τὸ αἰσθητήριον. Οὐ γὰρ καλῶς τοῦτο λέγει Δημόκριτος οἰόμενος, εἰ γένοιτο κενὸν τὸ μεταξύ, ὁρᾶσθαι ἂν ἀκριβῶς καὶ εἰ μύρμηξ ἐν τῷ οὐρανῷ εἴη· τοῦτο γὰρ ἀδύνατόν ἐστιν. Πάσχοντος γάρ τι τοῦ αἰσθητικοῦ γίνεται τὸ ὁρᾶν· ὑπ’ αὐτοῦ μὲν οὖν τοῦ ὁρωμένου χρώματος ἀδύνατον, λείπεται δὲ ὑπὸ τοῦ μεταξύ, ὥστ’ ἀναγκαῖόν τι εἶναι μεταξύ· κενοῦ δὲ γενομένου οὐχ ὅτι ἀκριβῶς, ἀλλ’ ὅλως οὐθὲν ὀφθήσεται. Δι’ ἣν μὲν οὖν αἰτίαν τὸ χρῶμα ἀναγκαῖον ἐν φωτὶ ὁρᾶσθαι, εἴρηται. Πῦρ δὲ ἐν ἀμφοῖν ὁρᾶται, καὶ ἐν σκότει καὶ ἐν φωτί, καὶ τοῦτο ἐξ ἀνάγκης· τὸ γὰρ διαφανὲς ὑπὸ τούτου γίνεται διαφανές. Ὁ δ’ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ ψόφου καὶ ὀσμῆς ἐστίν· οὐθὲν γὰρ αὐτῶν ἁπτόμενον τοῦ αἰσθητηρίου ποιεῖ τὴν αἴσθησιν, ἀλλ’ ὑπὸ μὲν ὀσμῆς καὶ ψόφου τὸ μεταξὺ κινεῖται, ὑπὸ δὲ τούτου τῶν αἰσθητηρίων ἑκάτερον· ὅταν δ’ ἐπ’ αὐτό τις ἐπιθῇ τὸ αἰσθητήριον τὸ ψοφοῦν ἢ τὸ ὄζον, οὐδεμίαν αἴσθησιν ποιήσει. Περὶ δὲ ἁφῆς καὶ γεύσεως ἔχει μὲν ὁμοίως, οὐ φαίνεται δέ· δι’ ἣν δ’ αἰτίαν, ὕστερον ἔσται δῆλον. Τὸ δὲ μεταξὺ ψόφων μὲν ἀήρ, ὀσμῆς δ’ ἀνώνυμον· κοινὸν γὰρ δή τι πάθος ἐπ’ ἀέρος καὶ ὕδατός ἐστιν, ὥσπερ τὸ διαφανὲς χρώματι, οὕτω τῷ ἔχοντι ὀσμὴν ὃ ἐν ἀμφοτέροις ὑπάρχει τούτοις· φαίνεται γὰρ καὶ τὰ ἔνυδρα τῶν ζῴων ἔχειν αἴσθησιν ὀσμῆς. Ἀλλ’ ὁ μὲν ἄνθρωπος καὶ τῶν πεζῶν ὅσα ἀναπνεῖ, ἀδυνατεῖ ὀσμᾶσθαι μὴ ἀναπνέοντα. Ἡ δ’ αἰτία καὶ περὶ τούτων ὕστερον λεχθήσεται.

2.88. Bölüm

Şimdi önce sesi ve işitmeyi belirleyelim. Ses iki türlüdür: biri fiil hâlindeki ses, öteki kuvve hâlindeki ses. Bazı şeylerin, mesela süngerin ve yünün sesi olmadığını söyleriz; bazılarının, mesela tuncun ve sert, düzgün yüzeyli şeylerin ise sesi olduğunu, çünkü ses çıkarabilirler. Bu da, kendisiyle işitme arasındaki ortamda fiil hâlinde bir ses meydana getirebilmek demektir. Fiil hâlindeki ses her zaman bir şeyin bir şeye karşı, bir şeyin içinde meydana gelir; çünkü sesi meydana getiren bir çarpmadır. Bu yüzden tek bir şey varken ses meydana gelmesi imkânsızdır; çünkü vuran ile vurulan ayrı şeylerdir. Dolayısıyla ses çıkaran şey bir şeye karşı ses çıkarır. Çarpma da yer değiştirme olmadan olmaz. Dediğimiz gibi ses, rastgele şeylerin çarpması değildir. Yüne vurulursa hiçbir ses çıkmaz; ama tunca ve düzgün yüzeyli, içi oyuk şeylere vurulursa ses çıkar. Tunç düzgün yüzeyli olduğu için ses çıkarır; içi oyuk şeyler ise, harekete geçirilen hava dışarı çıkamadığından, yansıma yoluyla ilk çarpmadan sonra birçok çarpma meydana getirir. Ayrıca ses havada da suda da işitilir, ama suda daha az. Sesin asıl belirleyicisi ne havadır ne su; katı cisimlerin birbirine ve havaya çarpması gerekir. Bu da, çarpılan hava yerinde durup dağılmadığında olur. Bu yüzden havaya hızlı ve şiddetle vurulursa ses çıkar; çünkü vuranın hareketi havanın dağılmasından önce davranmalıdır, tıpkı hızla akan bir kum yığınına ya da kum sicimine vurulması gibi. Yankı ise, bir kabın sınırlayıp dağılmasını önlemesiyle tek bir kütle hâline gelen havadan, hava bir top gibi geri itildiğinde meydana gelir. Görünüşe göre yankı her zaman meydana gelir, ama her zaman açık değildir. Çünkü seste de ışıktaki durum geçerlidir: ışık da her zaman yansır —yoksa her yer aydınlık olmazdı, güneşin aydınlattığı yerin dışı karanlık kalırdı—; ama sudan, tunçtan ya da düzgün yüzeyli başka bir şeyden yansıdığı gibi, gölge meydana getirecek şekilde yansımaz; ışığı ise gölgeyle sınırlarız.

İşitmenin asıl belirleyicisinin boşluk olduğu söylenir; bu doğrudur. Çünkü boşluk sanılan şey havadır; işittiren de, sürekli ve tek bir kütle olarak hareket ettirildiğinde havadır. Ama hava kolay dağılan bir şey olduğu için, vurulan şey düzgün yüzeyli değilse ses vermez. Düzgün yüzeyli olduğunda ise yüzey sayesinde hava tek bir kütle hâline gelir; çünkü düzgün şeyin yüzeyi tektir. Şu hâlde ses çıkarabilen, tek bir hava kütlesini kesintisiz olarak işitmeye kadar hareket ettirebilendir. İşitme organının içinde de kendisiyle birlikte büyümüş bir hava vardır. Bu organ havanın içinde bulunduğu için, dıştaki hava hareket edince içteki havayı da hareket ettirir. Bu yüzden canlı her yeriyle işitmez, hava da her yerden içeri geçmez; çünkü hareket ettirilecek olan psykhē'li parçanın her yerinde hava bulunmaz. Hava kendi başına sessizdir, çünkü kolayca dağılır; dağılması engellendiğinde ise hareketi ses olur. Kulaklardaki hava ise kımıldamasın diye içeri yerleştirilmiştir; böylece hareketin bütün farklarını tam olarak hissedebilir. Bu yüzden suyun içinde de işitiriz, çünkü su kulakla birlikte büyümüş havanın yanına kadar girmez, hatta kıvrımlar yüzünden kulağın içine de girmez. Bu olursa insan işitmez; zar zarar gördüğünde de işitmez, gözbebeğinin üzerindeki deri zarar görünce görmediği gibi. İşitip işitmediğimizin bir işareti de kulağın tıpkı bir boynuz gibi sürekli uğuldamasıdır; çünkü kulaklardaki hava her zaman kendine has bir hareketle hareket eder. Ses ise dışarıdan gelir, kulağın kendine has değildir. Bu yüzden boş ve uğuldayan bir şeyle işittiğimizi söylerler; çünkü havası sınırlanmış bir şeyle işitiriz.

Ses çıkaran vurulan mıdır, yoksa vuran mı? Yoksa ikisi de, ama farklı şekillerde mi? Çünkü ses, düzgün yüzeyli şeylere çarpıp sekenlerin hareketi gibi hareket edebilen şeyin hareketidir. Söylendiği gibi vurulan ve vuran her şey ses çıkarmaz; mesela bir iğne bir iğneye vurursa ses çıkmaz. Vurulan şeyin, havanın bir bütün olarak sekmesine ve titreşmesine elverecek kadar düz olması gerekir. Ses çıkaranların farkları fiil hâlindeki seste ortaya çıkar. Renkler ışık olmadan nasıl görülmüyorsa, tiz ve pes de ses olmadan işitilmez. Bunlar dokunulan şeylerden aktarılarak, mecazi olarak söylenir. Tiz, hissi kısa bir zamanda çok hareket ettirir, pes ise uzun bir zamanda az. Tiz hızlı, pes yavaş değildir; ama birinde hareket hız yüzünden, ötekinde yavaşlık yüzünden böyle olur. Bu, dokunmadaki sivri ve küte benziyor: sivri âdeta batar, küt âdeta iter; çünkü biri kısa zamanda, öteki uzun zamanda hareket ettirir. Böylece biri hızlı, öteki yavaş olur. Ses hakkında bu kadar belirleme yeter.

Ses (phōnē) psykhē'li bir varlığın çıkardığı bir sestir. Çünkü psykhē'siz şeylerin hiçbiri ses vermez; flüt, lir ve psykhē'siz şeylerden ses aralığı, ezgisi ve ifadesi olan başka şeyler için ancak benzetme yoluyla ses verdikleri söylenir. Bunun sebebi, canlının sesinin de bunlara sahip görünmesidir. Ama birçok hayvanın sesi yoktur, mesela kansızlar ve kanlılardan balıklar. Ses havanın bir hareketi olduğuna göre bu da akla yatkındır. Ses verdikleri söylenen balıklar, mesela Akheloos ırmağındakiler, solungaçlarıyla ya da buna benzer başka bir parçayla ses çıkarır. Canlının sesi ise bir canlının çıkardığı sestir, hem de rastgele bir parçasıyla değil. Her şey, bir şey bir şeye bir şeyin içinde vurduğunda ses çıkarır, bu şey de havadır; dolayısıyla yalnız havayı içine alan canlıların ses vermesi makuldür. Çünkü tabiat, soluk alınan havayı iki iş için kullanır; tıpkı dili hem tatmak hem konuşmak için kullanması gibi. Bunlardan tatmak zorunludur, bu yüzden daha çok canlıda bulunur; ifade ise iyi yaşamak içindir. Tabiat soluğu da hem zorunlu olarak içteki sıcaklık için —bunun sebebi başka yerde söylenecek— hem de iyi yaşamak bulunsun diye ses için kullanır. Soluk almanın organı yutaktır; bu parça da başka bir şey, yani akciğer için vardır. Kara hayvanları öteki hayvanlardan daha fazla sıcaklığı bu parça sayesinde taşır. Yürek çevresindeki bölge de her şeyden önce soluk almaya ihtiyaç duyar. Bu yüzden soluk alınırken havanın içeri girmesi zorunludur. Dolayısıyla ses, soluk alınan havanın, bu parçalardaki psykhē tarafından nefes borusu denen yere çarptırılmasıdır. Dediğimiz gibi canlının çıkardığı her ses, ses (phōnē) değildir; dille de ses çıkarılabilir, öksürenler de ses çıkarır. Vuranın psykhē'li olması ve bunun bir tahayyülle olması gerekir; çünkü ses anlam taşıyan bir sestir, öksürük gibi yalnız soluk alınan havanın sesi değildir. Canlı, soluk alınan bu havayla nefes borusundaki havayı borunun kendisine çarptırır. Bunun bir işareti de, insanın soluk alırken ya da verirken değil, soluğunu tutarken ses verebilmesidir; çünkü soluğunu tutan, bu hava ile hareket ettirir. Balıkların neden sessiz olduğu da açıktır: yutakları yoktur. Bu parçaları yoktur, çünkü havayı içlerine almazlar ve soluk almazlar. Bunun sebebi ise başka bir konudur.

2.8

Νῦν δὲ πρῶτον περὶ ψόφου καὶ ἀκοῆς διορίσωμεν. Ἔστι δὲ διττὸς ὁ ψόφος· ὁ μὲν γὰρ ἐνέργειά τις, ὁ δὲ δύναμις· τὰ μὲν γὰρ οὔ φαμεν ἔχειν ψόφον, οἷον σπόγγον, ἔρια, τὰ δ’ ἔχειν, οἷον χαλκὸν καὶ ὅσα στερεὰ καὶ λεῖα, ὅτι δύναται ψοφῆσαι. Τοῦτο δ’ ἐστὶν αὐτοῦ μεταξὺ καὶ τῆς ἀκοῆς ἐμποιῆσαι ψόφον ἐνεργείᾳ. Γίνεται δ’ ὁ κατ’ ἐνέργειαν ψόφος ἀεί τινος πρός τι καὶ ἔν τινι· πληγὴ γάρ ἐστιν ἡ ποιοῦσα. Διὸ καὶ ἀδύνατον ἑνὸς ὄντος γενέσθαι ψόφον· ἕτερον γὰρ τὸ τύπτον καὶ τὸ τυπτόμενον· ὥστε τὸ ψοφοῦν πρός τι ψοφεῖ. Πληγὴ δ’ οὐ γίνεται ἄνευ φορᾶς. Ὥσπερ δ’ εἴπομεν, οὐ τῶν τυχόντων πληγὴ ὁ ψόφος· οὐθένα γὰρ ποιεῖ ψόφον ἔρια ἂν πληγῇ, ἀλλὰ χαλκὸς καὶ ὅσα λεῖα καὶ κοῖλα, ὁ μὲν χαλκός, ὅτι λεῖος· τὰ δὲ κοῖλα τῇ ἀνακλάσει πολλὰς ποιεῖ πληγὰς μετὰ τὴν πρώτην, ἀδυνατοῦντος ἐξελθεῖν τοῦ κινηθέντος. Ἔτι ἀκούεται ἐν ἀέρι καὶ ὕδατι, ἀλλ’ ἧττον. Οὐκ ἔστι δὲ ψόφου κύριος ὁ ἀὴρ οὐδὲ τὸ ὕδωρ· ἀλλὰ δεῖ στερεῶν πληγὴν γενέσθαι πρὸς ἄλληλα καὶ πρὸς τὸν ἀέρα. Τοῦτο δὲ γίνεται, ὅταν ὑπομένῃ πληγεὶς ὁ ἀὴρ καὶ μὴ διαχυθῇ. Διὸ ἐὰν ταχέως καὶ σφοδρῶς πληγῇ, ψοφεῖ· δεῖ γὰρ φθάσαι τὴν κίνησιν τοῦ ῥαπίζοντος τὴν θρύψιν τοῦ ἀέρος, ὥσπερ ἂν εἰ σωρὸν ἢ ὁρμαθὸν ψάμμου τύπτοι τις φερόμενον ταχύ. Ἠχὼ δὲ γίνεται, ὅταν ἀπὸ τοῦ ἀέρος ἑνὸς γενομένου διὰ τὸ ἀγγεῖον τὸ διορίσαν καὶ κωλῦσαν θρυφθῆναι πάλιν ὁ ἀὴρ ἀπωσθῇ, ὥσπερ σφαῖρα. Ἔοικε δ’ ἀεὶ γίνεσθαι ἠχώ, ἀλλ’ οὐ σαφής, ἐπεὶ συμβαίνει γε ἐπὶ τοῦ ψόφου καθάπερ καὶ ἐπὶ τοῦ φωτός· καὶ γὰρ τὸ φῶς ἀεὶ ἀνακλᾶται (οὐδὲ γὰρ ἂν ἐγίνετο πάντῃ φῶς, ἀλλὰ σκότος ἔξω τοῦ ἡλιουμένου), ἀλλ’ οὐχ οὕτως ἀνακλᾶται ὥσπερ ἀφ’ ὕδατος ἢ χαλκοῦ ἢ καί τινος ἄλλου τῶν λείων, ὥστε σκιὰν ποιεῖν, ᾗ τὸ φῶς ὁρίζομεν. Τὸ δὲ κενὸν ὀρθῶς λέγεται κύριον τοῦ ἀκούειν. Δοκεῖ γὰρ εἶναι κενὸν ὁ ἀήρ, οὗτος δ’ ἐστὶν ὁ ποιῶν ἀκούειν, ὅταν κινηθῇ συνεχὴς καὶ εἷς. Ἀλλὰ διὰ τὸ ψαθυρὸς εἶναι οὐ γεγωνεῖ, ἂν μὴ λεῖον ᾖ τὸ πληγέν. Τότε δὲ εἷς γίνεται ἅμα διὰ τὸ ἐπίπεδον· ἓν γὰρ τὸ τοῦ λείου ἐπίπεδον. Ψοφητικὸν μὲν οὖν τὸ κινητικὸν ἑνὸς ἀέρος συνεχείᾳ μέχρις ἀκοῆς, ἀκοὴ δὲ συμφυὴς ἀέρι. Διὰ δὲ τὸ ἐν ἀέρι εἶναι, κινουμένου τοῦ ἔξω τὸ εἴσω κινεῖ. Διόπερ οὐ πάντῃ τὸ ζῷον ἀκούει, οὐδὲ πάντῃ διέρχεται ὁ ἀήρ· οὐ γὰρ πάντῃ ἔχει ἀέρα τὸ κινησόμενον μέρος καὶ ἔμψυχον. Αὐτὸ μὲν δὴ ἄψοφον ὁ ἀὴρ διὰ τὸ εὔθρυπτον· ὅταν δὲ κωλυθῇ θρύπτεσθαι, ἡ τούτου κίνησις ψόφος. Ὁ δ’ ἐν τοῖς ὠσὶν ἐγκατῳκοδόμηται πρὸς τὸ ἀκίνητος εἶναι, ὅπως ἀκριβῶς αἰσθάνηται πάσας τὰς διαφορὰς τῆς κινήσεως. Διὰ ταῦτα δὲ καὶ ἐν ὕδατι ἀκούομεν, ὅτι οὐκ εἰσέρχεται πρὸς αὐτὸν τὸν συμφυῆ ἀέρα· ἀλλ’ οὐδ’ εἰς τὸ οὖς διὰ τὰς ἕλικας. Ὅταν δὲ τοῦτο συμβῇ, οὐκ ἀκούει· οὐδ’ ἂν ἡ μῆνιγξ κάμῃ, ὥσπερ τὸ ἐπὶ τῇ κόρῃ δέρμα ὅταν κάμῃ. Ἀλλὰ καὶ σημεῖον τοῦ ἀκούειν ἢ μὴ τὸ ἠχεῖν αἰεὶ τὸ οὖς ὥσπερ τὸ κέρας· ἀεὶ γὰρ οἰκείαν τινὰ κίνησιν ὁ ἀὴρ κινεῖται ὁ ἐν τοῖς ὠσίν· ἀλλ’ ὁ ψόφος ἀλλότριος καὶ οὐκ ἴδιος. Καὶ διὰ τοῦτό φασιν ἀκούειν τῷ κενῷ καὶ ἠχοῦντι, ὅτι ἀκούομεν τῷ ἔχοντι ὡρισμένον τὸν ἀέρα, Πότερον δὲ ψοφεῖ τὸ τυπτόμενον ἢ τὸ τύπτον; ἢ καὶ ἄμφω, τρόπον δ’ ἕτερον· ἔστι γὰρ ὁ ψόφος κίνησις τοῦ δυναμένου κινεῖσθαι τὸν τρόπον τοῦτον ὅνπερ τὰ ἀφαλλόμενα ἀπὸ τῶν λείων, ὅταν τις κρούσῃ. Οὐ δὴ πᾶν, ὥσ περ εἴρηται, ψοφεῖ τυπτόμενον καὶ τύπτον, οἷον ἐὰν πατάξῃ βελόνη βελόνην· ἀλλὰ δεῖ τὸ τυπτόμενον ὁμαλὸν εἶναι, ὥστε τὸν ἀέρα ἀθροῦν ἀφάλλεσθαι καὶ σείεσθαι. Αἱ δὲ διαφοραὶ τῶν ψοφούντων ἐν τῷ κατ’ ἐνέργειαν ψόφῳ δηλοῦνται· ὥσπερ γὰρ ἄνευ φωτὸς οὐχ ὁρᾶται τὰ χρώματα, οὕτως οὐδ’ ἄνευ ψόφου τὸ ὀξὺ καὶ τὸ βαρύ. Ταῦτα δὲ λέγεται κατὰ μεταφορὰν ἀπὸ τῶν ἁπτῶν· τὸ μὲν γὰρ ὀξὺ κινεῖ τὴν αἴσθησιν ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ ἐπὶ πολύ, τὸ δὲ βαρὺ ἐν πολλῷ ἐπ’ ὀλίγον. Οὐ δὴ ταχὺ τὸ ὀξύ, τὸ δὲ βαρὺ βραδύ, ἀλλὰ γίνεται τοῦ μὲν διὰ τὸ τάχος ἡ κίνησις τοιαύτη, τοῦ δὲ διὰ βραδυτῆτα. Καὶ ἔοικεν ἀνάλογον ἔχειν τῷ περὶ τὴν ἁφὴν ὀξεῖ καὶ ἀμβλεῖ· τὸ μὲν γὰρ ὀξὺ οἷον κεντεῖ, τὸ δ’ ἀμβλὺ οἷον ὠθεῖ διὰ τὸ κινεῖν, τὸ μὲν ἐν ὀλίγῳ, τὸ δὲ ἐν πολλῷ, ὥστε συμβαίνει τὸ μὲν ταχὺ τὸ δὲ βραδὺ εἶναι. Περὶ μὲν οὖν ψόφου ταύτῃ διωρίσθω. Ἡ δὲ φωνὴ ψόφος τίς ἐστιν ἐμψύχου· τῶν γὰρ ἀψύχων οὐθὲν φωνεῖ, ἀλλὰ καθ’ ὁμοιότητα λέγεται φωνεῖν, οἷον αὐλὸς καὶ λύρα καὶ ὅσα ἄλλα τῶν ἀψύχων ἀπότασιν ἔχει καὶ μέλος καὶ διάλεκτον· ἔοικε γὰρ ὅτι καὶ ἡ φωνὴ ταῦτ’ ἔχει, πολλὰ δὲ τῶν ζῴων οὐκ ἔχουσι φωνήν, οἷον τά τε ἄναιμα καὶ τῶν ἐναίμων ἰχθύες. Καὶ τοῦτ’ εὐλόγως, εἴπερ ἀέρος κίνησίς τίς ἐστιν ὁ ψόφος. Ἀλλ’ οἱ λεγόμενοι φωνεῖν, οἷον ἐν τῷ Ἀχελῴῳ, ψοφοῦσι τοῖς βραγχίοις ἤ τινι ἑτέρῳ τοιούτῳ. Φωνὴ δ’ ἐστὶ ζῴου ψόφος, καὶ οὐ τῷ τυχόντι μορίῳ. Ἀλλ’ ἐπεὶ πᾶν ψοφεῖ τύπτοντός τινος καί τι καὶ ἔν τινι, τοῦτο δ’ ἐστὶν ἀήρ, εὐλόγως ἂν φωνοίη ταῦτα μόνα ὅσα δέχεται τὸν ἀέρα. Ἤδη γὰρ τῷ ἀναπνεομένῳ καταχρῆται ἡ φύσις ἐπὶ δύο ἔργα, καθάπερ τῇ γλώττῃ ἐπί τε τὴν γεῦσιν καὶ τὴν διάλεκτον, ὧν ἡ μὲν γεῦσις ἀναγκαῖον (διὸ καὶ πλείοσιν ὑπάρχει), ἡ δ’ ἑρμηνεία ἕνεκα τοῦ εὖ, οὕτω καὶ τῷ πνεύματι πρός τε τὴν θερμότητα τὴν ἐντὸς ὡς ἀναγκαῖον (τὸ δ’ αἴτιον ἐν ἑτέροις εἰρήσεται) καὶ πρὸς τὴν φωνήν, ὅπως ὑπάρχῃ τὸ εὖ. Ὄργανον δὲ τῇ ἀναπνοῇ ὁ φάρυγξ· οὖ δ’ ἕνεκα καὶ τὸ μόριόν ἐστι τοῦτο, πλεύμων· τούτῳ γὰρ τῷ μορίῳ πλεῖστον ἔχει τὸ θερμὸν τὰ πεζὰ τῶν ἄλλων. Δεῖται δὲ τῆς ἀναπνοῆς καὶ ὁ περὶ τὴν καρδίαν τόπος πρῶτος. Διὸ ἀναγκαῖον εἴσω ἀναπνεομένου εἰσιέναι τὸν ἀέρα. Ὥστε ἡ πληγὴ τοῦ ἀναπνεομένου ἀέρος ὑπὸ τῆς ἐν τούτοις τοῖς μορίοις ψυχῆς πρὸς τὴν καλουμένην ἀρτηρίαν φωνή ἐστιν. Οὐ γὰρ πᾶς ζῴου ψόφος φωνή, καθάπερ εἴπομεν (ἔστι γὰρ καὶ τῇ γλώττῃ ψοφεῖν καὶ ὡς οἱ βήττοντες), ἀλλὰ δεῖ ἔμψυχόν τε εἶναι τὸ τύπτον καὶ μετὰ φαντασίας τινός· σημαντικὸς γὰρ δή τις ψόφος ἐστὶν ἡ φωνή, καὶ οὐ τοῦ ἀναπνεομένου ἀέρος, ὥσπερ ἡ βήξ· ἀλλὰ τούτῳ τύπτει τὸν ἐν τῇ ἀρτηρίᾳ πρὸς αὐτήν. Σημεῖον δὲ τὸ μὴ δύνασθαι φωνεῖν ἀναπνέοντα μηδ’ ἐκπνέοντα, ἀλλὰ κατέχοντα· κινεῖ γὰρ τοῦτο ὁ κατέχων. Φανερὸν δὲ καὶ διότι οἱ ἰχθύες ἄφωνοι· οὐ γὰρ ἔχουσι φάρυγγα. Τοῦτο δὲ τὸ μόριον οὐκ ἔχουσιν, ὅτι οὐ δέχονται τὸν ἀέρα οὐδ’ ἀναπνέουσιν. Δι’ ἣν μὲν οὖν αἰτίαν, ἕτερός ἐστι λόγος.

2.99. Bölüm

Koku ve koklanan şey hakkında belirleme yapmak, şimdiye kadar konuştuklarımızdan daha zordur; çünkü kokunun ne tür bir şey olduğu, sesin ya da rengin ne olduğu kadar açık değildir. Bunun sebebi, bu hisse kesin olarak sahip olmamamız, birçok hayvandan daha kötü bir koku hissimiz olmasıdır. İnsanın koku alması zayıftır; koklanan şeylerin hiçbirini, acı verici ya da hoş olmaksızın hissetmez; sanki duyu organı kesin değilmiş gibi. Gözleri sert olan hayvanların da renkleri böyle hissetmesi, renklerin farkları onlar için korkutucu ve korkutucu olmayan dışında belirgin olmaması makuldür. İnsan cinsi de kokuları böyle hisseder. Koku alma, tatmaya karşılık geliyor gibidir; tatların türleri de kokunun türlerine benzer. Ama tatmamız daha kesindir, çünkü tatma bir tür dokunmadır; insan da bu hisse en kesin biçimde sahiptir. Öteki hislerde birçok hayvanın çok gerisinde kalır, ama dokunmada öteki hayvanların çoğundan çok daha kesin hisseder. Bu yüzden hayvanların en anlayışlısıdır. Bunun bir işareti de şudur: insan cinsinde de yetenekli olanla yeteneksiz olan bu duyu organına göre ayrılır, başka hiçbir şeye göre değil. Eti sert olanlar düşünce bakımından yeteneksiz, eti yumuşak olanlar ise yeteneklidir.

Tatlardan biri tatlı, biri acı olduğu gibi kokular da böyledir. Ama bazı şeylerin kokusu ve tadı birbirine karşılık gelir, mesela hem tatlı bir kokusu hem tatlı bir tadı vardır; bazılarınınki ise tersinedir. Aynı şekilde koku da keskin, buruk, ekşi ve yağlı olabilir. Ama dediğimiz gibi, kokular tatlar kadar belirgin olmadığı için adlarını, şeylerin benzerliğine dayanarak tatlardan almışlardır. Tatlı koku adını safrandan ve baldan alır, keskin koku kekikten ve buna benzer şeylerden; ötekiler de aynı şekilde. İşitme ve öteki hislerin her biri nasıl hem işitilenle hem işitilmeyenle, hem görülenle hem görülmeyenle ilgiliyse, koku alma da hem koklananla hem koklanmayanla ilgilidir. Koklanmayan ya hiç kokusu olamayan ya da az ve zayıf kokusu olan şeydir. Tadılmayan da aynı şekilde söylenir.

Koku alma da hava ya da su gibi aradaki bir ortam aracılığıyla olur. Çünkü sudaki hayvanların da kokuyu hissettiği görülür; kanlıların da kansızların da, havadaki hayvanlar gibi. Bunlardan bazıları kokusunu aldıkları besinlere uzaktan yönelir. Bu yüzden şu bir aporia gibi görünüyor: bütün hayvanlar aynı şekilde koku alıyorsa, insan soluk alırken koku alıyor da, soluk almayıp verirken ya da soluğunu tutarken ne uzaktan ne yakından koku alamıyor; koku burun deliğinin içine konsa bile. Doğrudan duyu organının üstüne konan şeyin hissedilmemesi hepsinde ortaktır; ama soluk almadan hissetmemek insanlara hastır. Bu, denendiğinde açıkça görülür. Dolayısıyla kansızlar, soluk almadıklarına göre, sayılanlardan başka bir hisse sahip olmalıdır. Ama kokuyu hissettiklerine göre bu imkânsızdır; çünkü koklananın, kötü ve hoş kokunun hissi koku almadır. Ayrıca bunların da insanı öldüren güçlü kokulardan, mesela zifttan, kükürtten ve buna benzer şeylerden öldüğü görülür. Şu hâlde koku almaları zorunludur, ama soluk almadan. Görünüşe göre insanlarda bu duyu organı öteki hayvanlarınkinden farklıdır; tıpkı gözlerin, gözleri sert olan hayvanların gözlerinden farklı olması gibi. İnsanın gözlerinin bir perdesi, bir kını gibi göz kapakları vardır; bunları kımıldatmadan, kaldırmadan göremez. Gözleri sert olanlarda ise böyle bir şey yoktur; saydamda olanı doğrudan görürler. Aynı şekilde koku alma organı da bazı hayvanlarda göz gibi örtüsüzdür; havayı içine alanlarda ise bir örtüsü vardır ve bu örtü soluk alınırken, küçük damarlar ve gözenekler genişleyince açılır. Bu yüzden soluk alan hayvanlar nemli ortamda koku alamaz; çünkü koku alabilmeleri için soluk almaları gerekir, bunu da nemli ortamda yapamazlar. Koku kuruya aittir, tıpkı tadın yaşa ait olması gibi; koku alma organı da kuvve hâlinde böyledir.

2.9

Περὶ δὲ ὀσμῆς καὶ ὀσφραντοῦ ἧττον εὐδιόριστόν ἐστι τῶν εἰρημένων· οὐ γὰρ δῆλον ποῖόν τί ἐστιν ἡ ὀσμή, οὕτως ὡς ὁ ψόφος ἢ τὸ χρῶμα. Αἴτιον δ’ ὅτι τὴν αἴσθησιν ταύτην οὐκ ἔχομεν ἀκριβῆ, ἀλλὰ χείρω πολλῶν ζῴων· φαύλως γὰρ ἄνθρωπος ὀσμᾶται, καὶ οὐθενὸς αἰσθάνεται τῶν ὀσφραντῶν ἄνευ τοῦ λυπηροῦ ἢ τοῦ ἡδέος, ὡς οὐκ ὄντος ἀκριβοῦς τοῦ αἰσθητηρίου. Εὔλογον δ’ οὕτω καὶ τὰ σκληρόφθαλμα τῶν χρωμάτων αἰσθάνεσθαι, καὶ μὴ διαδήλους αὐτοῖς εἶναι τὰς διαφορὰς τῶν χρωμάτων πλὴν τῷ φοβερῷ καὶ ἀφόβῳ. Οὕτω δὲ καὶ τὰς ὀσμὰς τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος· ἔοικε μὲν γὰρ ἀνάλογον ἔχειν πρὸς τὴν γεῦσιν καὶ ὁμοίως τὰ εἴδη τῶν χυμῶν τοῖς τῆς ὀσμῆς, ἀλλ’ ἀκριβεστέραν ἔχομεν τὴν γεῦσιν διὰ τὸ εἶναι αὐτὴν ἁφήν τινα, ταύτην δ’ ἔχειν τὴν αἴσθησιν τὸν ἄνθρωπον ἀκριβεστάτην· ἐν μὲν γὰρ ταῖς ἄλλαις λείπεται πολλῷ τῶν ζῴων, κατὰ δὲ τὴν ἁφὴν πολλῶν τῶν ἄλλων διαφερόντως ἀκριβοῖ. Διὸ καὶ φρονιμώτατόν ἐστι τῶν ζῴων. Σημεῖον δὲ τὸ καὶ ἐν τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων παρὰ τὸ αἰσθητήριον τοῦτο εἶναι εὐφυεῖς καὶ ἀφυεῖς, παρ’ ἄλλο δὲ μηδέν· οἱ μὲν γὰρ σκληρόσαρκοι ἀφυεῖς τὴν διάνοιαν, οἱ δὲ μαλακόσαρκοι εὐφυεῖς. Ἔστι δ’, ὥσπερ χυμὸς ὁ μὲν γλυκὺς ὁ δὲ πικρός, οὕτω καὶ ὀσμαί. Ἀλλὰ τὰ μὲν ἔχουσι τὴν ἀνάλογον ὀσμὴν καὶ χυμόν, λέγω δὲ οἷον γλυκεῖαν ὀσμὴν καὶ γλυκὺν χυμόν, τὰ δὲ τοὐναντίον. Ὁμοίως δὲ καὶ δριμεῖα καὶ αὐστηρὰ καὶ ὀξεῖα καὶ λιπαρά ἐστιν ὀσμή. Ἀλλ’ ὥσπερ εἴπομεν, διὰ τὸ μὴ σφόδρα διαδήλους εἶναι τὰς ὀσμὰς ὥσπερ τοὺς χυμούς, ἀπὸ τούτων εἴληφε τὰ ὀνόματα καθ’ ὁμοιότητα τῶν πραγμάτων· ἡ μὲν γὰρ γλυκεῖα ἀπὸ τοῦ κρόκου καὶ τοῦ μέλιτος, ἡ δὲ δριμεῖα θύμου καὶ τῶν τοιούτων· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ἔστι δ’ ὥσπερ ἡ ἀκοὴ καὶ ἑκάστη τῶν αἰσθήσεων, ἡ μὲν τοῦ ἀκουστοῦ καὶ ἀνηκούστου, ἡ δὲ τοῦ ὁρατοῦ καὶ ἀοράτου, καὶ ἡ ὄσφρησις τοῦ ὀσφραντοῦ καὶ ἀνοσφράντου. Ἀνόσφραντον δὲ τὸ μὲν παρὰ τὸ ὅλως ἀδύνατον ἔχειν ὀσμήν, τὸ δὲ μικρὰν ἔχον καὶ φαύλην. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ἄγευστον λέγεται. Ἔστι δὲ καὶ ἡ ὄσφρησις διὰ τοῦ μεταξύ, οἷον ἀέρος ἢ ὕδατος· καὶ γὰρ τὰ ἔνυδρα δοκοῦσιν ὀσμῆς αἰσθάνεσθαι. Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ἔναιμα καὶ τὰ ἄναιμα, ὥσπερ καὶ τὰ ἐν τῷ ἀέρι· καὶ γὰρ τούτων ἔνια πόρρωθεν ἀπαντᾷ πρὸς τὴν τροφὴν ὕποσμα γινόμενα. Διὸ καὶ ἄπορον φαίνεται, εἰ πάντα μὲν ὁμοίως ὀσμᾶται, ὁ δ’ ἄνθρωπος ἀναπνέων μέν, μὴ ἀναπνέων δὲ ἀλλ’ ἐκπνέων ἢ κατέχων τὸ πνεῦμα οὐκ ὀσμᾶται, οὔτε πόρρωθεν οὔτ’ ἐγγύθεν, οὐδ’ ἂν ἐπὶ τοῦ μυκτῆρος ἐντὸς τεθῇ. Καὶ τὸ μὲν ἐπ’ αὐτῷ τιθέμενον τῷ αἰσθητηρίῳ ἀναίσθητον εἶναι κοινὸν πάντων· ἀλλὰ τὸ ἄνευ τοῦ ἀναπνεῖν μὴ αἰσθάνεσθαι ἴδιον ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων· δῆλον δὲ πειρωμένοις. Ὥστε τὰ ἄναιμα, ἐπειδὴ οὐκ ἀναπνέουσιν, ἑτέραν ἄν τιν’ αἴσθησιν ἔχοι παρὰ τὰς λεγομένας. Ἀλλ’ ἀδύνατον, εἴπερ τῆς ὀσμῆς αἰσθάνεται· ἡ γὰρ τοῦ ὀσφραντοῦ αἴσθησις καὶ δυσώδους καὶ εὐώδους ὄσφρησίς ἐστιν. Ἔτι δὲ καὶ φθειρόμενα φαίνεται ὑπὸ τῶν ἰσχυρῶν ὀσμῶν ὑφ’ ὧνπερ ἄνθρωπος, οἷον ἀσφάλτου καὶ θείου καὶ τῶν τοιούτων. Ὀσφραίνεσθαι μὲν οὖν ἀναγκαῖον, ἀλλ’ οὐκ ἀναπνέοντα. Ἔοικε δὲ τοῖς ἀνθρώποις διαφέρειν τὸ αἰσθητήριον τοῦτο πρὸς τὸ τῶν ἄλλων ζῴων, ὥσπερ τὰ ὄμματα πρὸς τὰ τῶν σκληροφθάλμων· τὰ μὲν γὰρ ἔχει φράγμα καὶ ὥσπερ ἔλυτρον τὰ βλέφαρα, ἃ μὴ κινήσας μηδ’ ἀνασπάσας οὐχ ὁρᾷ· τὰ δὲ σκληρόφθαλμα οὐδὲν ἔχει τοιοῦτον, ἀλλ’ εὐθέως ὁρᾷ τὰ γινόμενα ἐν τῷ διαφανεῖ. Οὕτως οὖν καὶ τὸ ὀσφραντικὸν αἰσθητήριον τοῖς μὲν ἀκάλυφες εἶναι, ὥσπερ τὸ ὄμμα, τοῖς δὲ τὸν ἀέρα δεχομένοις ἔχειν ἐπικάλυμμα, ὃ ἀναπνεόντων ἀποκαλύπτεσθαι, διευρυνομένων τῶν φλεβίων καὶ τῶν πόρων. Καὶ διὰ τοῦτο τὰ ἀναπνέοντα οὐκ ὀσμᾶται ἐν τῷ ὑγρῷ· ἀναγκαῖον γὰρ ὀσφραθνῆναι ἀναπνεύσαντα, τοῦτο δὲ ποιεῖν ἐν τῷ ὑγρῷ ἀδύνατον. Ἔστι δ’ ἡ ὀσμὴ τοῦ ξηροῦ, ὥσπερ ὁ χυμὸς τοῦ ὑγροῦ· τὸ δὲ ὀσφραντικὸν αἰσθητήριον δυνάμει τοιοῦτον.

2.1010. Bölüm

Tadılan şey dokunulan bir şeydir. Başka bir cisim olan aradaki ortam aracılığıyla hissedilmemesinin sebebi de budur; çünkü dokunma da böyle hissedilmez. Tadı, yani tadılanı taşıyan cisim de maddesi olarak yaş bir şeyin içindedir; bu yaş şey de dokunulan bir şeydir. Bu yüzden suyun içinde olsaydık ve suya tatlı bir şey atılsaydı, onu hissederdik; ama bu his bize aradaki ortam aracılığıyla değil, tatlının suya karışmasıyla gelirdi, içecekte olduğu gibi. Renk ise karışarak ya da akıntılarla böyle görülmez. Şu hâlde burada aradaki ortam gibi bir şey yoktur; ama görülen nasıl renkse, tadılan da tattır. Hiçbir şey yaşlık olmadan tat hissi meydana getirmez; tat hissi veren şey ya fiil hâlinde ya da kuvve hâlinde yaşlık taşır, mesela tuzlu olan: tuzlu olan hem kolay erir hem de dili eritir.

Görme nasıl hem görülene hem görülmeyene yönelikse —karanlık görülmez, ama görme onu da ayırt eder—, ayrıca aşırı parlak olana da yönelikse —bu da görülmez, ama karanlıktan başka bir şekilde—, işitme de aynı şekilde hem sese hem sessizliğe yöneliktir; bunlardan biri işitilir, öteki işitilmez. İşitme, görmenin parlak olana yönelmesi gibi, çok yüksek sese de yöneliktir. Çünkü alçak ses nasıl bir bakıma işitilmezse, yüksek ve şiddetli ses de öyledir. "Görülmeyen" bir anlamda büsbütün görülmeyene denir, başka konularda "imkânsız" denmesi gibi; bir anlamda da tabiatı gereği sahip olması gerekeni hiç taşımayan ya da kötü taşıyan şeye, "ayaksız" ve "çekirdeksiz" denmesi gibi. Tatma da aynı şekilde hem tadılana hem tadılmayana yöneliktir; tadılmayan ise tadı az ya da kötü olan ya da tatma hissini bozan şeydir. Bunun başlangıcının içilebilir olanla içilemeyen olduğu düşünülür; çünkü ikisi de bir tür tattır, ama biri kötü ve tatma hissini bozan, öteki tabiata uygun bir tattır. İçilebilir olan, dokunmayla tatmanın ortak nesnesidir.

Tadılan yaş olduğuna göre, onun duyu organının da ne entelekheia hâlinde yaş olması ne de yaşlanmaya elverişsiz olması gerekir; çünkü tatma, tadılan tarafından, tadılan olduğu ölçüde bir şeye uğratılır. Şu hâlde tatma organı, kendini koruyarak yaşlanabilen ama yaş olmayan bir şey olarak yaşlanmalıdır. Bunun bir işareti, dilin ne kupkuru hâldeyken ne de fazla yaşken tat hissetmesidir; çünkü o zaman dile ilk değen yaşlık hissedilir. Güçlü bir tadı önceden tadan birinin başka bir tadı tatması gibidir; hastalara her şeyin acı gelmesi de böyledir, çünkü bu tür bir yaşlıkla dolu bir dille hissederler. Tatların türleri de renklerde olduğu gibidir: basit olanlar zıtlardır, tatlı ve acı; birinin yanında yağlı, ötekinin yanında tuzlu bulunur. Bunların arasında da keskin, buruk, kekre ve ekşi yer alır; tatların farkları aşağı yukarı bunlar gibi görünüyor. Dolayısıyla tatma yetisi kuvve hâlinde bunlar olandır; tadılan da onu entelekheia hâline getirendir.

2.10

Τὸ δὲ γευστόν ἐστιν ἁπτόν τι· καὶ τοῦτ’ αἴτιον τοῦ μὴ εἶναι αἰσθητὸν διὰ τοῦ μεταξὺ ἀλλοτρίου ὄντος σώματος· οὐδὲ γὰρ ἡ ἁφή. Καὶ τὸ σῶμα δὲ ἐν ᾧ ὁ χυμός, τὸ γευστόν, ἐν ὑγρῷ ὡς ὕλῃ· τοῦτο δ’ ἁπτόν τι. Διὸ κἂν εἰ ἐν ὕδατι εἶμεν, αἰσθανοίμεθ’ ἂν ἐμβληθέντος τοῦ γλυκέος, οὐκ ἦν δ’ ἂν ἡ αἴσθησις ἡμῖν διὰ τοῦ μεταξύ, ἀλλὰ τῷ μιχθῆναι τῷ ὑγρῷ, καθάπερ ἐπὶ τοῦ ποτοῦ. Τὸ δὲ χρῶμα οὐχ οὕτως ὁρᾶται τῷ μίγνυσθαι, οὐδὲ ταῖς ἀπορροίαις. Ὡς μὲν οὖν τὸ μεταξὺ οὐθέν ἐστιν· ὡς δὲ χρῶμα τὸ ὁρατόν, οὕτω τὸ γευστὸν ὁ χυμός. Οὐθὲν δὲ ποιεῖ χυμοῦ αἴσθησιν ἄνευ ὑγρότητος, ἀλλ’ ἔχει ἐνεργείᾳ ἢ δυνάμει ὑγρότητα, οἷον τὸ ἁλμυρόν· εὔτηκτόν τε γὰρ αὐτὸ καὶ συντηκτικὸν γλώττης. Ὥσπερ δὲ καὶ ἡ ὄψις ἐστὶ τοῦ τε ὁρατοῦ καὶ τοῦ ἀοράτου (τὸ γὰρ σκότος ἀόρατον, κρίνει δὲ καὶ τοῦτο ἡ ὄψις), ἔτι τοῦ λίαν λαμπροῦ (καὶ γὰρ τοῦτο ἀόρατον, ἄλλον δὲ τρόπον τοῦ σκότους), ὁμοίως δὲ καὶ ἡ ἀκοὴ ψόφου τε καὶ σιγῆς, ὧν τὸ μὲν ἀκουστὸν τὸ δ’ οὐκ ἀκουστόν, καὶ μεγάλου ψόφου, καθάπερ ἡ ὄψις τοῦ λαμπροῦ· ὥσπερ γὰρ ὁ μικρὸς ψόφος ἀνήκουστος τρόπον τινά, καὶ ὁ μέγας τε καὶ ὁ βίαιος· ἀόρατον δὲ τὸ μὲν ὅλως λέγεται, ὥσπερ καὶ ἐπ’ ἄλλων τὸ ἀδύνατον, τὸ δ’, ἐὰν πεφυκὸς μὴ ἔχῃ ἢ φαύλως, ὥσπερ τὸ ἄπουν καὶ τὸ ἀπύρηνον· οὕτω δὴ καὶ ἡ γεῦσις τοῦ γευστοῦ τε καὶ ἀγεύστου· τοῦτο δὲ τὸ μικρὸν ἢ φαῦλον ἔχον χυμὸν ἢ φθαρτικὸν τῆς γεύσεως. Δοκεῖ δ’ εἶναι ἀρχὴ τὸ ποτὸν καὶ ἄποτον· γεῦσις γάρ τις ἀμφότερα· ἀλλὰ τὸ μὲν φαύλη καὶ φθαρτικὴ τῆς γεύσεως, τὸ δὲ κατὰ φύσιν. Ἔστι δὲ κοινὸν ἁφῆς καὶ γεύσεως τὸ ποτόν. Ἐπεὶ δ’ ὑγρὸν τὸ γευστόν, ἀνάγκη καὶ τὸ αἰσθητήριον αὐτοῦ μήτε ὑγρὸν εἶναι ἐντελεχείᾳ μήτε ἀδύνατον ὑγραίνεσθαι· πάσχει γάρ τι ἡ γεῦσις ὑπὸ τοῦ γευστοῦ, ᾗ γευστόν. Ἀναγκαῖον ἄρα ὑγρανθῆναι τὸ δυνάμενον μὲν ὑγραίνεσθαι σωζόμενον, μὴ ὑγρὸν δέ, τὸ γευστικὸν αἰσθητήριον. Σημεῖον δὲ τὸ μήτε κατάξηρον οὖσαν τὴν γλῶτταν αἰσθάνεσθαι μήτε λίαν ὑγράν· αὕτη γὰρ ἁφὴ γίνεται τοῦ πρώτου ὑγροῦ, ὥσπερ ὅταν προγευματίσας τις ἰσχυροῦ χυμοῦ γεύηται ἑτέρου· καὶ οἷον τοῖς κάμνουσι πικρὰ πάντα φαίνεται διὰ τὸ τῇ γλώττῃ πλήρει τοιαύτης ὑγρότητος αἰσθάνεσθαι. Τὰ δ’ εἴδη τῶν χυμῶν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν χρωμάτων, ἁπλᾶ μὲν τἀναντία, τὸ γλυκὺ καὶ τὸ πικρόν, ἐχόμενα δὲ τοῦ μὲν τὸ λιπαρόν, τοῦ δὲ τὸ ἁλμυρόν· μεταξὺ δὲ τούτων τό τε δριμὺ καὶ τὸ αὐστηρὸν καὶ στρυφνὸν καὶ ὀξύ· σχεδὸν γὰρ αὗται δοκοῦσιν εἶναι διαφοραὶ χυμῶν. Ὥστε τὸ γευστικόν ἐστι τὸ δυνάμει τοιοῦτον, γευστὸν δὲ τὸ ποιητικὸν ἐντελεχείᾳ αὐτοῦ.

2.1111. Bölüm

Dokunulan ve dokunma için de aynı açıklama geçerlidir. Dokunma tek bir his değil de birden çok hisse, dokunulan hissedilenler de birden çok olmalıdır. Burada bir aporia var: bunlar birden çok mudur, yoksa tek mi? Dokunulanı hisseden duyu organı nedir; et ve öteki canlılarda ona karşılık gelen şey midir, yoksa bu aradaki ortam mıdır da ilk duyu organı içeride bulunan başka bir şey midir? Çünkü her his tek bir zıtlığa yönelik görünür: görme beyaza ve siyaha, işitme tize ve pese, tatma acıya ve tatlıya. Dokunulanda ise birçok zıtlık vardır: sıcak ve soğuk, kuru ve yaş, sert ve yumuşak ve bunlara benzer başkaları. Ama bu aporianın bir çözümü var: öteki hislerde de birden çok zıtlık bulunur. Mesela seste yalnız tizlik ve peslik değil, sesin büyüklüğü ve küçüklüğü, düzgünlüğü ve pürüzlülüğü gibi başka farklar da vardır. Renkte de bu türden başka farklar vardır. Ama işitme için ses neyse, dokunma için öyle olan tek bir dayanağın ne olduğu açık değildir.

Duyu organı içeride midir, yoksa doğrudan et midir? Dokunur dokunmaz hissin meydana gelmesi bir işaret sayılmaz. Çünkü şimdi biri etin çevresine bir zar gibi bir şey gerse, dokunur dokunmaz his yine aynı şekilde kendini belli eder; oysa duyu organının bu zarda olmadığı açıktır. Zar etle birlikte büyümüş olsaydı, his daha da hızlı ulaşırdı. Bu yüzden bedenin bu parçası, hava çevremizde bizimle birlikte büyümüş olsaydı nasıl olurdu, öyle görünüyor. O zaman sesi, rengi ve kokuyu tek bir şeyle hissettiğimizi, görmenin, işitmenin ve koku almanın da tek bir his olduğunu sanırdık. Ama hareketlerin hangi ortam aracılığıyla geldiği ayrı ayrı belirlenmiş olduğu için, sayılan duyu organlarının farklı olduğu açıktır. Dokunmada ise bu şimdilik belli değildir. Çünkü psykhē'li bir beden havadan ya da sudan oluşamaz; katı bir şey olması gerekir. Geriye, et ve ona karşılık gelen şey gibi, topraktan ve bunlardan oluşmuş bir karışım olması kalıyor. Dolayısıyla dokunma yetisi ile arasındaki ortamın da ona birlikte büyümüş bir cisim olması zorunludur; birden çok olan hisler bu cisim aracılığıyla meydana gelir. Dildeki dokunma, bunların birden çok olduğunu gösterir; çünkü dil bütün dokunulanları da tadı da aynı parçayla hisseder. Şimdi geri kalan et de tadı hissetseydi, tatma ile dokunma aynı ve tek bir his gibi görünürdü; ama tersi doğru olmadığı için iki histir.

Şöyle bir aporia da ileri sürülebilir: her cismin derinliği vardır, bu da üçüncü boyuttur. Aralarında bir cisim bulunan iki cisim birbirine dokunamaz. Yaş olan cisimsiz değildir, ıslak olan da öyle; zorunlu olarak ya sudur ya da su taşır. Suyun içinde birbirine dokunan şeylerin, uçları kuru değilse, aralarında, uçlarının içine dolduğu bir su bulunmalıdır. Bu doğruysa, suyun içinde bir şeyin başka bir şeye dokunması imkânsızdır. Havada da durum aynıdır; çünkü hava içindeki şeylere, su da sudaki şeylere aynı şekilde ilişkilidir. Ama sudaki hayvanların ıslak bir şeyin ıslak bir şeye dokunup dokunmadığını fark etmemesi gibi, biz de bunu daha çok gözden kaçırırız. Şu hâlde bütün şeylerin hissi aynı şekilde mi olur, yoksa farklı şeylerinki farklı şekillerde mi? Şimdi görünüşe göre tatma ve dokunma değerek, ötekiler ise uzaktan hisseder. Ama durum böyle değildir: sert ve yumuşak olanı da, ses çıkaranı, görüleni ve koklananı hissettiğimiz gibi başka şeyler aracılığıyla hissederiz; yalnız bunları uzaktan, ötekileri yakından. Bu yüzden fark edilmez; çünkü her şeyi aradaki ortam aracılığıyla hissederiz, ama bunlarda bu fark edilmez. Daha önce de söylediğimiz gibi, bütün dokunulanları bir zar aracılığıyla hissetsek ve zarın aramızı ayırdığını fark etmesek, şimdi suda ve havada olduğumuz durumda olurduk; çünkü şeylere dokunduğumuzu ve arada hiçbir şey olmadığını sanıyoruz. Ama dokunulan, görülenden ve ses çıkarandan şu bakımdan ayrılır: onları, aradaki ortam bizde bir etki meydana getirdiği için hissederiz; dokunulanları ise aradaki ortam tarafından değil, aradaki ortamla aynı anda etkilenerek hissederiz, kalkanın üstünden darbe alan biri gibi. Darbe alan kalkan ona vurmuş değildir; ikisi birlikte darbe almıştır. Genel olarak, hava ve su görmeye, işitmeye ve koku almaya nasıl ilişkiliyse, et ve dil de duyu organına öyle ilişkili görünüyor; tıpkı onların her biri gibi. Duyu organının kendisine dokunulduğunda ise ne orada ne burada his meydana gelir; mesela biri beyaz bir cismi gözün yüzeyine koysa. Buradan dokunulanı hisseden yetinin içeride olduğu da açıktır. Çünkü ancak böyle olursa öteki hislerdeki durumla aynı şey olur: duyu organının üstüne konan şeyler hissedilmez, ama etin üstüne konanlar hissedilir. Dolayısıyla et, dokunma yetisinin aradaki ortamıdır.

Dokunulanlar, cismin cisim olduğu ölçüdeki farklarıdır. Bu farklardan kastım, unsurları birbirinden ayıran farklar, yani sıcak ve soğuk, kuru ve yaştır; bunlardan daha önce unsurlar üzerine incelemelerde söz ettik. Bunların duyu organı, yani dokunma organı ve dokunma denen hissin ilk olarak bulunduğu yer, kuvve hâlinde bunlar olan parçadır. Çünkü hissetmek bir şeye uğramaktır; dolayısıyla etkileyen şey, kendisi fiil hâlinde neyse, kuvve hâlinde olan o parçayı da öyle kılar. Bu yüzden bizimle aynı derecede sıcak ve soğuk ya da sert ve yumuşak olanı hissetmeyiz, ancak aşırılıkları hissederiz; sanki his, hissedilenlerdeki zıtlığın bir tür ortasıymış gibi. Hissedilenleri de bu yüzden ayırt eder; çünkü orta olan ayırt edicidir: iki uçtan her birine karşı öteki uç gibi olur. Beyazı ve siyahı hissedecek olanın fiil hâlinde ikisinden hiçbiri olmaması, kuvve hâlinde ikisi birden olması gerektiği gibi, öteki hislerde de öyledir; dokunmada da ne sıcak ne soğuk olması gerekir. Ayrıca görme nasıl bir bakıma görülene ve görülmeyene yönelikse, öteki hisler de karşıtlarına öyle yönelikse, dokunma da dokunulana ve dokunulamayana yöneliktir. Dokunulamayan, dokunulanların farkını çok az taşıyan, mesela hava gibi olan şeydir; bir de dokunulanların aşırılıkları, yani yok edici olanlar. Hislerin her biri hakkında ana hatlarıyla bu kadar söylendi.

2.11

Περὶ δὲ τοῦ ἁπτοῦ καὶ ἁφῆς ὁ αὐτὸς λόγος. Εἰ γὰρ ἡ ἁφὴ μὴ μία ἐστὶν αἴσθησις ἀλλὰ πλείους, ἀναγκαῖον καὶ τὰ ἁπτὰ αἰσθητὰ πλείω εἶναι. Ἔχει δ’ ἀπορίαν πότερον πλείους εἰσὶν ἢ μία, καὶ τί τὸ αἰσθητήριον τὸ τοῦ ἁπτοῦ ἁπτικόν, πότερον ἡ σὰρξ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις τὸ ἀνάλογον, ἢ οὔ, ἀλλὰ τοῦτο μέν ἐστι τὸ μεταξύ, τὸ δὲ πρῶτον αἰσθητήριον ἄλλο τί ἐστιν ἐντός. Πᾶσά τε γὰρ αἴσθησις μιᾶς ἐναντιώσεως εἶναι δοκεῖ, οἷον ὄψις λευκοῦ καὶ μέλανος καὶ ἀκοὴ ὀξέος καὶ βαρέος καὶ γεῦσις πικροῦ καὶ γλυκέος· ἐν δὲ τῷ ἁπτῷ πολλαὶ ἔνεισιν ἐναντιώσεις, θερμὸν ψυχρόν, ξηρὸν ὑγρόν, σκληρὸν μαλακόν, καὶ τῶν ἄλλων ὅσα τοιαῦτα. Ἔχει δέ τινα λύσιν πρός γε ταύτην τὴν ἀπορίαν, ὅτι καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεών εἰσιν ἐναντιώσεις πλείους, οἷον ἐν φωνῇ οὐ μόνον ὀξύτης καὶ βαρύτης, ἀλλὰ καὶ μέγεθος καὶ μικρότης καὶ λειότης καὶ τραχύτης φωνῆς καὶ τοιαῦθ’ ἕτερα. Εἰσὶ δὲ καὶ περὶ χρῶμα διαφοραὶ τοιαῦται ἕτεραι. Ἀλλὰ τί τὸ ἓν τὸ ὑποκείμενον, ὥσπερ ἀκοῇ ψόφος, οὕτω τῇ ἁφῇ, οὐκ ἔστιν ἔνδηλον. Πότερον δ’ ἐστὶ τὸ αἰσθητήριον ἐντός, ἢ οὔ, ἀλλ’ εὐθέως ἡ σάρξ; Οὐδὲν δοκεῖ σημεῖον εἶναι τὸ γίνεσθαι τὴν αἴσθησιν ἅμα θιγγανομένων. Καὶ γὰρ νῦν εἴ τις περὶ τὴν σάρκα περιτείνειεν οἷον ὑμένα ποιήσας, ὁμοίως τὴν αἴσθησιν εὐθέως ἁψάμενος ἐνσημαίνει· καίτοι δῆλον ὡς οὐκ ἔστιν ἐν τούτῳ τὸ αἰσθητήριον· εἰ δὲ καὶ συμφυὲς γένοιτο, θᾶττον ἔτι διικνοῖτ’ ἂν ἡ αἴσθησις. Διὸ τὸ τοιοῦτο μόριον τοῦ σώματος ἔοικεν οὕτως ἔχειν ὥσπερ ἂν εἰ κύκλῳ ἡμῖν περιεπεφύκει ὁ ἀήρ· ἐδοκοῦμεν γὰρ ἂν ἑνί τινι αἰσθάνεσθαι καὶ ψόφου καὶ χρώματος καὶ ὀσμῆς, καὶ μία τις αἴσθησις εἶναι ὄψις ἀκοὴ ὄσφρησις. Νῦν δὲ διὰ τὸ διωρίσθαι δι’ οὗ γίνονται αἱ κινήσεις, φανερὰ τὰ εἰρημένα αἰσθητήρια ἕτερα ὄντα. Ἐπὶ δὲ τῆς ἁφῆς τοῦτο νῦν ἄδηλον· ἐξ ἀέρος μὲν γὰρ ἢ ὕδατος ἀδύνατον συστῆναι τὸ ἔμψυχον σῶμα· δεῖ γάρ τι στερεὸν εἶναι. Λείπεται δὴ μικτὸν ἐκ γῆς καὶ τούτων εἶναι, οἷον βούλεται ἡ σὰρξ καὶ τὸ ἀνάλογον· ὥστε ἀναγκαῖον καὶ τὸ σῶμα εἶναι μεταξὺ τοῦ ἁπτικοῦ προσπεφυκός, δι’ οὗ γίνονται αἱ αἰσθήσεις πλείους οὖσαι. Δηλοῖ δ’ ὅτι πλείους ἡ ἐπὶ τῆς γλώττης ἁφή· ἁπάντων γὰρ τῶν ἁπτῶν αἰσθάνεται κατὰ τὸ αὐτὸ μόριον καὶ χυμοῦ. Εἰ μὲν οὖν καὶ ἡ ἄλλη σὰρξ ᾐσθάνετο τοῦ χυμοῦ, ἐδόκει ἂν ἡ αὐτὴ καὶ μία εἶναι αἴσθησις ἡ γεῦσις καὶ ἡ ἁφή· νῦν δὲ δύο διὰ τὸ μὴ ἀντιστρέφειν. Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις, εἰ πᾶν σῶμα βάθος ἔχει· τοῦτο δ’ ἐστὶ τὸ τρίτον μέγεθος· ὧν δ’ ἐστὶ δύο σωμάτων μεταξὺ σῶμά τι, οὐκ ἐνδέχεται ταῦτα ἀλλήλων ἅπτεσθαι. Τὸ δ’ ὑγρὸν οὐκ ἔστιν ἄνευ σώματος, οὐδὲ τὸ διερόν, ἀλλ’ ἀναγκαῖον ὕδωρ εἶναι ἢ ἔχειν ὕδωρ. Τὰ δὲ ἁπτόμενα ἀλλήλων ἐν τῷ ὕδατι, μὴ ξηρῶν τῶν ἄκρων ὄντων, ἀναγκαῖον ὕδωρ ἔχειν μεταξύ, οὗ ἀνάπλεα τὰ ἔσχατα. Εἰ δὲ τοῦτ’ ἀληθές, ἀδύνατον ἅψασθαι ἄλλο ἄλλου ἐν ὕδατι. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐν τῷ ἀέρι· ὁμοίως γὰρ ἔχει ὁ ἀὴρ πρὸς τὰ ἐν αὐτῷ καὶ τὸ ὕδωρ πρὸς τὰ ἐν τῷ ὕδατι. Λανθάνει δὲ μᾶλλον ἡμᾶς, ὥσπερ καὶ τὰ ἐν τῷ ὕδατι ζῷα, εἰ διερὸν διεροῦ ἅπτεται. Πότερον οὖν πάντων ὁμοίως ἐστὶν ἡ αἴσθησις, ἢ ἄλλων ἄλλως, καθάπερ νῦν δοκεῖ ἡ μὲν γεῦσις καὶ ἡ ἁφὴ τῷ ἅπτεσθαι, αἱ δ’ ἄλλαι ἄποθεν. Τὸ δ’ οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ καὶ τὸ σκληρὸν καὶ τὸ μαλακὸν δι’ ἑτέρων αἰσθανόμεθα, ὥσπερ καὶ τὸ ψοφητικὸν καὶ τὸ ὁρατὸν καὶ τὸ ὀσφραντόν· ἀλλὰ τὰ μὲν πόρρωθεν, τὰ δ’ ἐγγύθεν. Διὸ λανθάνει, ἐπεὶ αἰσθανόμεθά γε πάντων διὰ τοῦ μέσου· ἀλλ’ ἐπὶ τούτων λανθάνει. Καίτοι καθάπερ εἴπαμεν καὶ πρότερον, κἂν εἰ δι’ ὑμένος αἰσθανοίμεθα τῶν ἁπτῶν ἁπάντων λανθάνοντος ὅτι διείργει, ὁμοίως ἂν ἔχοιμεν ὥσπερ καὶ νῦν ἐν τῷ ὕδατι καὶ ἐν τῷ ἀέρι· δοκοῦμεν γὰρ αὐτῶν ἅπτεσθαι καὶ οὐδὲν εἶναι διὰ μέσου. Ἀλλὰ διαφέρει τὸ ἁπτὸν τῶν ὁρατῶν καὶ τῶν ψοφητικῶν, ὅτι ἐκείνων μὲν αἰσθανόμεθα τῷ τὸ μεταξὺ ποιεῖν τι ἡμᾶς, τῶν δὲ ἁπτῶν οὐχ ὑπὸ τοῦ μεταξὺ ἀλλ’ ἅμα τῷ μεταξύ, ὥσπερ ὁ δι’ ἀσπίδος πληγείς· οὐ γὰρ ἡ ἀσπὶς πληγεῖσα ἐπάταξεν, ἀλλ’ ἄμφω συνέβη πληγῆναι. Ὅλως δ’ ἔοικεν ἡ σὰρξ καὶ ἡ γλῶττα, ὡς ὁ ἀὴρ καὶ τὸ ὕδωρ πρὸς τὴν ὄψιν καὶ τὴν ἀκοὴν καὶ τὴν ὄσφρησιν ἔχουσιν, οὕτως ἔχειν πρὸς τὸ αἰσθητήριον ὥσπερ ἐκείνων ἕκαστον. Αὐτοῦ δὲ τοῦ αἰσθητηρίου ἁπτομένου οὔτ’ ἐκεῖ οὔτ’ ἐνταῦθα γένοιτ’ ἂν αἴσθησις, οἷον εἴ τις σῶμα τὸ λευκὸν ἐπὶ τοῦ ὄμματος θείη τὸ ἔσχατον. Ἧι καὶ δῆλον ὅτι ἐντὸς τὸ τοῦ ἁπτοῦ αἰσθητικόν. Οὕτω γὰρ ἂν συμβαίνοι ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· ἐπιτιθεμένων γὰρ ἐπὶ τὸ αἰσθητήριον οὐκ αἰσθάνεται, ἐπὶ δὲ τὴν σάρκα ἐπιτιθεμένων αἰσθάνεται· ὥστε τὸ μεταξὺ τοῦ ἁπτικοῦ ἡ σάρξ. Ἁπταὶ μὲν οὖν εἰσὶν αἱ διαφοραὶ τοῦ σώματος ᾗ σῶμα· λέγω δὲ διαφορὰς αἳ τὰ στοιχεῖα διορίζουσι, θερμὸν ψυχρόν, ξηρὸν ὑγρόν, περὶ ὧν εἰρήκαμεν πρότερον ἐν τοῖς περὶ στοιχείων. Τὸ δὲ αἰσθητήριον αὐτῶν τὸ ἁπτικόν, καὶ ἐν ᾧ ἡ καλουμένη ἁφὴ ὑπάρχει πρώτῳ, τὸ δυνάμει τοιοῦτόν ἐστι μόριον· τὸ γὰρ αἰσθάνεσθαι πάσχειν τι ἐστίν. Ὥστε τὸ ποιοῦν οἷον αὐτὸ ἐνεργείᾳ, τοιοῦτον ἐκεῖνο ποιεῖ δυνάμει ὄν. Διὸ τοῦ ὁμοίως θερμοῦ καὶ ψυχροῦ ἢ σκληροῦ καὶ μαλακοῦ οὐκ αἰσθανόμεθα, ἀλλὰ τῶν ὑπερβολῶν, ὡς τῆς αἰσθήσεως οἷον μεστότητός τινος οὔσης τῆς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἐναντιώσεως. Καὶ διὰ τοῦτο κρίνει τὰ αἰσθητά. Τὸ γὰρ μέσον κριτικόν· γίνεται γὰρ πρὸς ἑκάτερον αὐτῶν θάτερον τῶν ἄκρων· καὶ δεῖ ὥσπερ τὸ μέλλον αἰσθήσεσθαι λευκοῦ καὶ μέλανος μηδέτερον αὐτῶν εἶναι ἐνεργείᾳ, δυνάμει δ’ ἄμφω, οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων καὶ ἐπὶ τῆς ἁφῆς μήτε θερμὸν μήτε ψυχρόν. Ἔτι δ’ ὥσπερ ὁρατοῦ καὶ ἀοράτου ἦν πως ἡ ὄψις, ὁμοίως δὲ καὶ αἱ λοιπαὶ τῶν ἀντικειμένων, οὕτω καὶ ἡ ἁφὴ τοῦ ἁπτοῦ καὶ ἀνάπτου· ἄναπτον δ’ ἐστὶ τό τε μικρὰν ἔχον πάμπαν διαφορὰν τῶν ἁπτῶν, οἷον πέπονθεν ὁ ἀήρ, καὶ τῶν ἁπτῶν αἱ ὑπερβολαί, ὥσπερ τὰ φθαρτικά. Καθ’ ἑκάστην μὲν οὖν τῶν αἰσθήσεων εἴρηται τύπῳ.

2.1212. Bölüm

Bütün hisler hakkında genel olarak şunu kavramalıyız: his, hissedilen eidosları maddeleri olmadan kabul edendir. Balmumu da yüzüğün mührünü demir ya da altın olmadan kabul eder; altın ya da tunç mührün izini alır, ama altın ya da tunç olduğu için değil. His de aynı şekilde: her biri, rengi, tadı ya da sesi olan şey tarafından etkilenir, ama o şeyin ne diye adlandırıldığı bakımından değil, şu türden bir şey olduğu bakımından ve logos'una göre. İlk duyu organı da böyle bir kuvvenin içinde bulunduğu şeydir. Duyu organı ile his aynı şeydir, ama olmakları farklıdır. Çünkü hisseden şey bir büyüklük olmalıdır; ama his yetisi olmak da, his de bir büyüklük değildir, o büyüklüğün bir logos'u ve kuvvesidir. Bundan, hissedilenlerin aşırılıklarının neden duyu organlarını bozduğu da anlaşılır. Hareket duyu organı için fazla güçlü olursa logos çözülür; his de bu logos'tu. Teller çok sert çekildiğinde uyumun ve gerginliğin bozulması gibi. Bitkilerin, psykhē'ye ait bir parçaları olduğu ve dokunulanlardan bir şekilde etkilendikleri hâlde —çünkü soğurlar ve ısınırlar— neden hissetmediği de anlaşılır: sebebi, bir ortaları, yani hissedilenlerin eidoslarını kabul edecek türden bir ilkeleri olmaması, maddeyle birlikte etkilenmeleridir.

Şu da sorulabilir: koku alamayan bir şey kokudan etkilenebilir mi, ya da göremeyen bir şey renkten? Öteki hisler için de aynı soru sorulur. Koklanan koku ise ve koku almayı bir şey meydana getiriyorsa, onu meydana getiren kokudur. Dolayısıyla koku alamayan şeylerin hiçbiri kokudan etkilenemez; aynı açıklama öteki hisler için de geçerlidir. Koku alabilenler de ancak her biri his sahibi olduğu ölçüde etkilenir. Bu, aynı zamanda şöyle de açıktır: ne ışık ve karanlık, ne ses, ne koku cisimler üzerinde bir etki meydana getirir; etkiyi meydana getiren, bunların içinde bulunduğu şeylerdir; mesela gök gürültüsüyle birlikte gelen hava odunu yarar. Ama dokunulanlar ve tatlar etki meydana getirir; yoksa psykhē'siz şeyler neyin etkisiyle bir şeye uğrayıp nitelik değiştirirdi? Peki öteki hissedilenler de etki meydana getirecek mi? Yoksa her cisim kokudan ve sesten etkilenmez mi; etkilenenler de sınırsız ve kalıcı olmayan şeyler midir, mesela hava gibi? Çünkü hava bir şeye uğramış gibi kokar. Öyleyse koku almak, bir şeye uğramaktan başka nedir? Koku almak hissetmektir; hava ise bir şeye uğrayınca hızla hissedilir hâle gelir.

2.12

Καθόλου δὲ περὶ πάσης αἰσθήσεως δεῖ λαβεῖν ὅτι ἡ μὲν αἴσθησίς ἐστι τὸ δεκτικὸν τῶν αἰσθητῶν εἰδῶν ἄνευ τῆς ὕλης, οἷον ὁ κηρὸς τοῦ δακτυλίου ἄνευ τοῦ σιδήρου καὶ τοῦ χρυσοῦ δέχεται τὸ σημεῖον, λαμβάνει δὲ τὸ χρυσοῦν ἢ τὸ χαλκοῦν σημεῖον, ἀλλ’ οὐχ ᾗ χρυσὸς ἢ χαλκός, ὁμοίως δὲ καὶ ἡ αἴσθησις ἑκάστου ὑπὸ τοῦ ἔχοντος χρῶμα ἢ χυμὸν ἢ ψόφον πάσχει, ἀλλ’ οὐχ ᾗ ἕκαστον ἐκείνων λέγεται, ἀλλ’ ᾗ τοιονδί, καὶ κατὰ τὸν λόγον. Αἰσθητήριον δὲ πρῶτον ἐν ᾧ ἡ τοιαύτη δύναμις. Ἔστι μὲν οὖν ταὐτόν, τὸ δ’ εἶναι ἕτερον· μέγεθος μὲν γὰρ ἄν τι εἴη τὸ αἰσθανόμενον· οὐ μὴν τό γε αἰσθητικῷ εἶναι, οὐδ’ ἡ αἴσθησις μέγεθός ἐστιν, ἀλλὰ λόγος τις καὶ δύναμις ἐκείνου. Φανερὸν δ’ ἐκ τούτων καὶ διὰ τί ποτε τῶν αἰσθητῶν αἱ ὑπερβολαὶ φθείρουσι τὰ αἰσθητήρια· ἐὰν γὰρ ᾖ ἰσχυροτέρα τοῦ αἰσθητηρίου ἡ κίνησις, λύεται ὁ λόγος· τοῦτο δ’ ἦν ἡ αἴσθησις, ὥσπερ καὶ ἡ συμφωνία καὶ ὁ τόνος κρουομένων σφόδρα τῶν χορδῶν. Καὶ διὰ τί ποτε τὰ φυτὰ οὐκ αἰσθάνεται, ἔχοντά τι μόριον ψυχικὸν καὶ πάσχοντά τι ὑπὸ τῶν ἁπτῶν· καὶ γὰρ ψύχεται καὶ θερμαίνεται· αἴτιον γὰρ τὸ μὴ ἔχειν μεσότητα, μηδὲ τοιαύτην ἀρχὴν οἵαν τὰ εἴδη δέχεσθαι τῶν αἰσθητῶν, ἀλλὰ πάσχειν μετὰ τῆς ὕλης. Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις εἰ πάθοι ἄν τι ὑπ’ ὀσμῆς τὸ ἀδύνατον ὀσφρανθῆναι, ἢ ὑπὸ χρώματος τὸ μὴ δυνάμενον ἰδεῖν· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Εἰ δὲ τὸ ὀσφραντὸν ὀσμή, εἴ τι ποιεῖ τὴν ὄσφρησιν, ἡ ὀσμὴ ποιεῖ. Ὥστε τῶν ἀδυνάτων ὀσφρανθῆναι οὐθὲν οἷόν τε πάσχειν ὑπ’ ὀδμῆς· ὁ δ’ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· οὐδὲ τῶν δυνατῶν, ἀλλ’ ᾗ αἰσθητικὸν ἕκαστον. Ἅμα δὲ δῆλον καὶ οὕτως. Οὔτε γὰρ φῶς καὶ σκότος οὔτε ψόφος οὔτε ὀσμὴ οὐδὲν ποιεῖ τὰ σώματα, ἀλλ’ ἐν οἷς ἐστίν, οἷον ἀὴρ ὁ μετὰ βροντῆς διίστησι τὸ ξύλον. Ἀλλὰ τὰ ἁπτὰ καὶ οἱ χυμοὶ ποιοῦσιν· εἰ γὰρ μή, ὑπὸ τίνος ἂν πάσχοι τὰ ἄψυχα καὶ ἀλλοιοῖτο; Ἆρ’ οὖν κἀκεῖνα ποιήσει; Ἢ οὐ πᾶν σῶμα παθητικὸν ὑπ’ ὀσμῆς καὶ ψόφου· καὶ τὰ πάσχοντα ἀόριστα, καὶ οὐ μένει, οἷον ἀήρ· ὄζει γὰρ ὥσπερ παθών τι. Τί οὖν ἐστὶ τὸ ὀσμᾶσθαι παρὰ τὸ πάσχειν τι; Ἢ τὸ μὲν ὀσμᾶσθαι αἰσθάνεσθαι, ὁ δ’ ἀὴρ παθὼν ταχέως αἰσθητὸς γίνεται.

3.1III. Kitap

Ruh Üzerine III

1. Bölüm

Beş histen —yani görme, işitme, koku alma, tatma ve dokunmadan— başka bir his olmadığına şunlardan yola çıkarak inanılabilir. Dokunmanın hissine yöneldiği her şeyin hissine şimdi de sahibiz; çünkü dokunulanın, dokunulan olduğu ölçüdeki bütün hâllerini dokunmayla hissederiz. Bir his eksikse, bizde bir duyu organının da eksik olması zorunludur. Kendilerine dokunarak hissettiğimiz şeyler, sahip olduğumuz dokunma ile hissedilir. Aradaki ortamlar aracılığıyla ve kendilerine dokunmadan hissettiğimiz şeyler ise basit cisimlerle, yani hava ve su ile hissedilir. Durum şöyledir: tek bir ortam aracılığıyla, cinsçe birbirinden farklı birden çok hissedilen algılanıyorsa, böyle bir duyu organına sahip olanın ikisini de hissedebilmesi zorunludur; mesela duyu organı havadansa, hava hem sesin hem rengin ortamıdır. Aynı hissedilenin birden çok ortamı varsa, mesela rengin ortamı hem hava hem suysa —ikisi de saydamdır—, bunlardan yalnız birine sahip olan da ikisini de hissedecektir. Basit cisimlerden duyu organları yalnız bu ikisinden, hava ve sudan oluşur. Gözbebeği sudandır, işitme organı havadan, koku alma organı da bunlardan birindendir. Ateş ya hiçbirinde yoktur ya da hepsinde ortaktır; çünkü sıcaklık olmadan hiçbir şey his sahibi olamaz. Toprak ya hiçbirinde yoktur ya da en çok dokunmada ona has bir şekilde karışmıştır. Dolayısıyla hava ve su dışında hiçbir duyu organının bulunmadığı sonucu kalır. Bazı hayvanlar bunlara şimdi de sahiptir. Şu hâlde eksik ve sakat olmayan hayvanlar bütün hislere sahiptir; köstebeğin bile derisinin altında gözleri olduğu görülür. Dolayısıyla başka bir cisim, buradaki cisimlerin hiçbirine ait olmayan bir hâl yoksa, hiçbir his eksik olamaz.

Ortak hissedilenlere has bir duyu organı da olamaz. Bunlar, mesela hareket, duruş, şekil, büyüklük, sayı ve birlik, her hisle araz olarak hissettiğimiz şeylerdir. Bunların hepsini bir hareketle hissederiz: büyüklüğü bir hareketle hissederiz; dolayısıyla şekli de, çünkü şekil bir tür büyüklüktür. Duranı hareket etmemesiyle hissederiz; sayıyı da sürekliliğin olumsuzlanmasıyla ve has hissedilenlerle, çünkü her his bir şey hisseder. Şu hâlde bunlardan herhangi birinin, mesela hareketin has bir hissi olmasının imkânsız olduğu açıktır. Öyle olsaydı, şimdi tatlıyı görmeyle hissetmemiz gibi olurdu. Bunu, ikisinin de hissine sahip olduğumuz için yaparız; ikisi bir arada olduğunda onları onunla tanırız. Yoksa onları ancak araz olarak hissederdik; mesela Kleon'un oğlunu, Kleon'un oğlu olduğu için değil, beyaz olduğu için hissetmemiz gibi; çünkü bu beyaz şeyin arazı Kleon'un oğlu olmaktır. Oysa ortak hissedilenlere dair araz olarak değil, ortak bir his sahibiyiz. Demek ki bunların has bir hissi yoktur; öyle olsaydı, onları ancak Kleon'un oğlunu gördüğümüzü söylediğimiz şekilde hissederdik. Hisler birbirlerinin has hissedilenlerini araz olarak hisseder; aynı hisler oldukları için değil, tek bir his oldukları için, his aynı anda aynı şeye yöneldiğinde. Mesela safranın acı ve sarı olduğunu hissetmek böyledir; çünkü ikisinin bir olduğunu söylemek başka bir hissin işi değildir. Bu yüzden yanılır da: sarı bir şey görünce onu safra sanır. Neden tek bir hisse değil de birden çok hisse sahip olduğumuz sorulabilir. Belki de hissedilenlere eşlik eden ortak şeyler, yani hareket, büyüklük ve sayı gözden daha az kaçsın diye. Çünkü yalnız görme olsaydı ve o da yalnız beyazı görseydi, bunlar daha çok gözden kaçardı; renk ve büyüklük her zaman birbirine eşlik ettiği için her şey aynı sanılırdı. Ama ortak hissedilenler başka bir hissedilende de bulunduğu için, bu durum onların her birinin başka bir şey olduğunu açıkça gösterir.

3.1

Γ. Ὅτι δ’ οὐκ ἔστιν αἴσθησις ἑτέρα παρὰ τὰς πέντε (λέγω δὲ ταύτας ὄψιν, ἀκοήν, ὄσφρησιν, γεῦσιν, ἁφήν), ἐκ τῶνδε πιστεύσειεν ἄν τις. Εἰ γὰρ παντὸς οὗ ἐστὶν αἴσθησις ἁφή, καὶ νῦν αἴσθησιν ἔχομεν (πάντα γὰρ τὰ τοῦ ἁπτοῦ ᾗ ἁπτὸν πάθη τῇ ἁφῇ ἡμῖν αἰσθητά ἐστιν), ἀνάγκη τ’, εἴπερ ἐκλείπει τις αἴσθησις, καὶ αἰσθητήριόν τι ἡμῖν ἐκλείπειν· καὶ ὅσων μὲν αὐτῶν ἁπτόμενοι αἰσθανόμεθα, τῇ ἁφῇ αἰσθητά ἐστιν, ἣν τυγχάνομεν ἔχοντες· ὅσα δὲ διὰ τῶν μεταξύ, καὶ μὴ αὐτῶν ἁπτόμενοι τοῖς ἁπλοῖς, λέγω δ’ οἷον ἀέρι καὶ ὕδατι. Ἔχει δ’ οὕτως, ὥστ’ εἰ μὲν δι’ ἑνὸς πλείω αἰσθητὰ ἕτερα ὄντα ἀλλήλων τῷ γένει, ἀνάγκη τὸν ἔχοντα τὸ τοιοῦτον αἰσθητήριον ἀμφοῖν αἰσθητικὸν εἶναι· οἷον εἰ ἐξ ἀέρος ἐστὶ τὸ αἰσθητήριον, καὶ ἔστιν ὁ ἀὴρ καὶ ψόφου καὶ χρόας. Εἰ δὲ πλείω τοῦ αὐτοῦ, οἷον χρόας καὶ ἀὴρ καὶ ὕδωρ (ἄμφω γὰρ διαφανῆ), καὶ ὁ τὸ ἕτερον αὐτῶν ἔχων μόνον αἰσθήσεται ἀμφοῖν. Τῶν δὲ ἁπλῶν ἐκ δύο τούτων αἰσθητήρια μόνον ἐστίν, ἐξ ἀέρος καὶ ὕδατος· ἡ μὲν γὰρ κόρη ὕδατος, ἡ δ’ ἀκοὴ ἀέρος, ἡ δ’ ὄσφρησις θατέρου τούτων. Τὸ δὲ πῦρ ἢ οὐθενὸς ἢ κοινὸν πάντων· οὐθὲν γὰρ ἄνευ θερμότητος αἰσθητικόν. Γῆ δὲ ἢ οὐθενός, ἢ ἐν τῇ ἁφῇ μάλιστα μέμικται ἰδίως. Διὸ λείποιτ’ ἂν μηθὲν εἶναι αἰσθητήριον ἔξω ὕδατος καὶ ἀέρος. Ταῦτα δὲ καὶ νῦν ἔχουσιν ἔνια ζῷα. Πᾶσαι ἄρα αἱ αἰσθήσεις ἔχονται ὑπὸ τῶν μὴ ἀτελῶν μηδὲ πεπηρωμένων· φαίνεται γὰρ καὶ ἡ σπάλαξ ὑπὸ τὸ δέρμα ἔχουσα ὀφθαλμούς. Ὥστ’ εἰ μή τι ἕτερόν ἐστι σῶμα, καὶ πάθος ὃ μηθενός ἐστι τῶν ἐνταῦθα σωμάτων, οὐδεμία ἂν ἐκλίποι αἴσθησις. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῶν κοινῶν οἷόν τ’ εἶναι αἰσθητήριόν τι ἴδιον, ὧν ἑκάστῃ αἰσθήσει αἰσθανόμεθα κατὰ συμβεβηκός, οἷον κινήσεως, στάσεως, σχήματος, μεγέθους, ἀριθμοῦ ἑνός· ταῦτα γὰρ πάντα κινήσει αἰσθανόμεθα, οἷον μέγεθος κινήσει. Ὥστε καὶ σχῆμα· μέγεθος γάρ τι τὸ σχῆμα. Τὸ δ’ ἠρεμοῦν τῷ μὴ κινεῖσθαι· ὁ δ’ ἀριθμὸς τῇ ἀποφάσει τοῦ συνεχοῦς καὶ τοῖς ἰδίοις· ἑκάστη γὰρ ἓν αἰσθάνεται αἴσθησις. Ὥστε δῆλον ὅτι ἀδύνατον ὁτουοῦν ἰδίαν αἴσθησιν εἶναι τούτων, οἷον κινήσεως· οὕτω γὰρ ἔσται ὥσπερ νῦν τῇ ὄψει τὸ γλυκὺ αἰσθανόμεθα. Τοῦτο δ’ ὅτι ἀμφοῖν ἔχοντες τυγχάνομεν αἴσθησιν, ᾗ καὶ ὅταν συμπέσωσιν ἀναγνωρίζομεν· εἰ δὲ μή, οὐδαμῶς ἂν ἀλλ’ ἢ κατὰ συμβεβηκὸς ᾐσθανόμεθα, οἷον τὸν Κλέωνος υἱὸν οὐχ ὅτι Κλέωνος υἱός, ἀλλ’ ὅτι λευκός· τούτῳ δὲ συμβέβηκεν υἱῷ Κλέωνος εἶναι. Τῶν δὲ κοινῶν ἤδη ἔχομεν αἴσθησιν κοινήν, οὐ κατὰ συμβεβηκός· οὐκ ἄρ’ ἐστὶν ἰδία· οὐδαμῶς γὰρ ἂν ᾐσθανόμεθα ἀλλ’ ἢ οὕτως ὥσπερ εἴρηται τὸν Κλέωνος υἱὸν ἡμᾶς ὁρᾶν. Τὰ δ’ ἀλλήλων ἴδια κατὰ συμβεβηκὸς αἰσθάνονται αἱ αἰσθήσεις, οὐχ ᾗ αἱ αὐταί, ἀλλ’ ᾗ μία, ὅταν ἅμα γένηται ἡ αἴσθησις ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ, οἷον χολὴν ὅτι πικρὰ καὶ ξανθή· οὐ γὰρ δὴ ἑτέρας γε τὸ εἰπεῖν ὅτι ἄμφω ἕν· διὸ καὶ ἀπατᾶται, καὶ ἐὰν ᾖ ξανθόν, χολὴν οἴεται εἶναι. Ζητήσειε δ’ ἄν τις τίνος ἕνεκα πλείους ἔχομεν αἰσθήσεις, ἀλλ’ οὐ μίαν μόνην. Ἢ ὅπως ἧττον λανθάνῃ τὰ ἀκολουθοῦντα καὶ κοινά, οἷον κίνησις καὶ μέγεθος καὶ ἀριθμός· εἰ γὰρ ἦν ἡ ὄψις μόνη, καὶ αὐτὴ λευκοῦ, ἐλάνθανεν ἂν μᾶλλον καὶ ἐδόκει ταὐτὸ εἶναι πάντα διὰ τὸ ἀκολουθεῖν ἀλλήλοις ἅμα χρῶμα καὶ μέγεθος. Νῦν δ’ ἐπεὶ καὶ ἐν ἑτέρῳ αἰσθητῷ τὰ κοινὰ ὑπάρχει, δῆλον ποιεῖ ὅτι ἄλλο τι ἕκαστον αὐτῶν.

3.22. Bölüm

Gördüğümüzü ve işittiğimizi hissettiğimize göre, görmenin görmekte olduğunu ya görmenin kendisiyle ya da başka bir hisle hissetmemiz gerekir. Ama başka bir hisle olsaydı, o his hem görmenin hem de görmenin dayanağı olan rengin hissi olurdu. Dolayısıyla ya aynı şeyin iki hissi olacaktır ya da görme kendi kendisinin hissi olacaktır. Ayrıca görmeyi hisseden başka bir his olsaydı, ya sonsuza kadar gidilirdi ya da sonunda bir his kendi kendisinin hissi olurdu; öyleyse bunu en baştaki his için kabul etmek gerekir. Ama burada bir aporia var: görmeyle hissetmek görmekse ve görülen renk ya da rengi olan şeyse, gören şeyi görecek olan biri varsa, ilk gören şeyin de bir rengi olacaktır. Görmeyle hissetmenin tek bir anlamı olmadığı açıktır; çünkü görmediğimiz zaman da karanlığı ve ışığı görmeyle ayırt ederiz, ama aynı şekilde değil. Ayrıca gören şey bir bakıma renklenmiştir; çünkü her duyu organı hissedileni maddesi olmadan kabul eder. Bu yüzden hissedilenler gittikten sonra da hisler ve tahayyüller duyu organlarında kalır.

Hissedilenin fiili ile hissin fiili aynı ve tek bir fiildir, ama olmakları aynı değildir. Mesela fiil hâlindeki ses ile fiil hâlindeki işitme. Çünkü işitme yetisine sahip biri işitmiyor olabilir, sesi olan da her zaman ses çıkarmaz. Ama işitebilen fiil hâline geçip ses çıkarabilen ses çıkardığında, fiil hâlindeki işitme ile fiil hâlindeki ses aynı anda meydana gelir; bunlardan birine işitiş, ötekine sesleniş denebilir. Hareket, etkileme ve etkilenme etkilenen şeyin içindeyse, fiil hâlindeki sesin de işitmenin de kuvve hâlindeki işitmede bulunması zorunludur; çünkü etkileyenin ve hareket ettirenin fiili etkilenen şeyde meydana gelir. Bu yüzden hareket ettirenin hareket etmesi zorunlu değildir. Şu hâlde ses çıkarabilenin fiili ses ya da sesleniştir, işitebilenin fiili de işitme ya da işitiştir; çünkü işitme de ses de ikişer anlamda söylenir. Öteki hisler ve hissedilenler için de aynı açıklama geçerlidir. Etkileme ve etkilenme nasıl etkileyende değil de etkilenende ise, hissedilenin fiili ile his yetisinin fiili de his yetisindedir. Ama bazılarında ikisinin de adı vardır, sesleniş ve işitiş gibi; bazılarında ise biri adsızdır. Görmenin fiiline görüş denir, rengin fiilinin ise adı yoktur; tatma yetisinin fiiline tadış denir, tadın fiilinin ise adı yoktur. Hissedilenin fiili ile his yetisinin fiili tek bir fiil, ama olmakları farklı olduğuna göre, bu anlamda söylenen işitme ile sesin, tat ile tatmanın ve ötekilerin aynı anda yok olmaları ve aynı anda korunmaları zorunludur. Kuvve hâlinde söylenenler için ise bu zorunlu değildir. Önceki tabiat bilginleri, görme olmadan ne beyazın ne siyahın, tatma olmadan da tadın var olmadığını düşünürken bunu doğru söylemiyorlardı. Bir bakıma doğru, bir bakıma yanlış söylüyorlardı. Çünkü his ve hissedilen iki anlamda söylenir, bir kısmı kuvve hâlinde, bir kısmı fiil hâlinde; söyledikleri bunlardan birinde geçerlidir, ötekinde geçerli değildir. Onlar ise kayıtsız şartsız söylenmeyen şeyler hakkında kayıtsız şartsız konuşuyorlardı.

Uyum bir tür sesse, ses ile işitme de bir bakıma bir ve aynı şey, bir bakıma bir ve aynı şey değilse, uyum da bir oransa, işitmenin de bir tür oran olması zorunludur. Bu yüzden tiz olsun pes olsun, her aşırı ses işitmeyi bozar. Aynı şekilde tatlarda aşırı olan tatmayı, renklerde fazlasıyla parlak ya da koyu olan görmeyi, koku almada da güçlü koku, tatlı da olsa acı da olsa, koku almayı bozar; sanki his bir tür oranmış gibi. Bu yüzden saf ve karışmamış şeyler, mesela ekşi, tatlı ya da tuzlu olan, orana getirildiğinde hoştur; o zaman hoş gelirler. Genel olarak da karışık olan, tizden ya da pesten daha çok bir uyumdur. Dokunmada da ısıtılabilir ya da soğutulabilir olan böyledir. His orandır; aşırı olanlar ise acı verir ya da bozar.

Her his, kendi dayanağı olan hissedilene yöneliktir; duyu organında, duyu organı olduğu ölçüde bulunur ve dayanağı olan hissedilenin farklarını ayırt eder: görme beyazı ve siyahı, tatma tatlıyı ve acıyı. Ötekilerde de durum aynıdır. Ama beyazı, tatlıyı ve hissedilenlerin her birini birbirine göre de ayırt ettiğimize göre, farklı olduklarını da bir şeyle hissederiz. Bunun bir hisle olması zorunludur, çünkü bunlar hissedilenlerdir. Buradan etin son duyu organı olmadığı da anlaşılır; öyle olsaydı, ayırt eden şeyin, ayırt ettiği şeye değerek ayırt etmesi gerekirdi. Tatlının beyazdan farklı olduğunu ayrı ayrı şeylerle ayırt etmek de mümkün değildir; ikisinin de tek bir şeye açık olması gerekir. Yoksa ben birini, sen ötekini hissetsen de bunların birbirinden farklı olduğu açık olurdu. Farklı olduklarını söyleyen tek bir şey olmalıdır; çünkü tatlı beyazdan farklıdır. Şu hâlde bunu söyleyen aynı şeydir. Dolayısıyla nasıl söylüyorsa öyle düşünür ve hisseder de. Ayrı şeylerin ayrı şeylerle ayırt edilemeyeceği açıktır. Ayrı zamanlarda da ayırt edilemeyeceği şuradan anlaşılır. Aynı şey nasıl iyinin kötüden farklı olduğunu söylüyorsa, birinin farklı olduğunu söylediği an ötekinin de farklı olduğunu söyler; buradaki "an" da araz olarak eklenmiş değildir. Demek istediğim şu: mesela "şimdi farklı olduklarını söylüyorum" derim, ama "şimdi farklıdırlar" demiş olmam. Oysa ayırt eden böyle söyler: hem şimdi söyler hem de şimdi farklı olduklarını söyler; demek ki ikisini aynı anda söyler. Dolayısıyla ayırt eden ayrılmaz bir şeydir ve ayrılmaz bir zamanda ayırt eder.

Ama aynı şeyin, bölünmez olduğu ölçüde ve bölünmez bir zamanda aynı anda zıt hareketlerle hareket etmesi imkânsızdır. Çünkü tatlıysa hissi ya da düşünmeyi şöyle hareket ettirir, acı ise zıt yönde, beyaz da başka türlü. Peki ayırt eden şey sayıca bölünmez ve ayrılmaz, ama olmak'ı bakımından ayrı mıdır? Bir bakıma, bölünebilir olan bölünmüş şeyleri hisseder, bir bakıma da bölünmez olan olarak hisseder; çünkü olmak'ı bakımından bölünebilir, yer ve sayı bakımından bölünmezdir. Yoksa bu mümkün değil mi? Çünkü aynı ve bölünmez olan kuvve hâlinde zıtlar olabilir, ama olmak'ı bakımından olamaz; fiil hâline geçmesiyle bölünür ve aynı anda hem beyaz hem siyah olamaz. Dolayısıyla his ve düşünme böyle bir şeyse, zıtların eidoslarından da aynı anda etkilenemez. Bu, bazılarının nokta dediği şeye benzer: nokta bir ve iki olarak alındığı ölçüde bölünebilir de. Şu hâlde ayırt eden, bölünmez olduğu ölçüde birdir ve aynı anda ayırt eder; bölünebilir olduğu ölçüde ise aynı işareti aynı anda iki kez kullanır. İkisini kullandığı ölçüde iki şeyi sınırla ayırt eder ve onlar onun için ayrıdır, sanki ayrı bir şeyle ayırt ediliyormuş gibi; bir olduğu ölçüde ise bir şeyle ve aynı anda ayırt eder. Canlının his sahibi olduğunu söylememizi sağlayan ilke hakkında bu kadar belirleme yeter.

3.2

Ἐπεὶ δ’ αἰσθανόμεθα ὅτι ὁρῶμεν καὶ ἀκούομεν, ἀνάγκη ἢ τῇ ὄψει αἰσθάνεσθαι ὅτι ὁρᾷ, ἢ ἑτέρᾳ. Ἀλλ’ ἡ αὐτὴ ἔσται τῆς ὄψεως καὶ τοῦ ὑποκειμένου χρώματος. Ὥστε ἢ δύο τοῦ αὐτοῦ ἔσονται ἢ αὐτὴ αὑτῆς. Ἔτι δ’ εἰ καὶ ἑτέρα εἴη τῆς ὄψεως αἴσθησις, ἢ εἰς ἄπειρον εἶσιν ἢ αὐτή τις ἔσται αὑτῆς. Ὥστ’ ἐπὶ τῆς πρώτης τοῦτο ποιητέον. Ἔχει δ’ ἀπορίαν· εἰ γὰρ τὸ τῇ ὄψει αἰσθάνεσθαί ἐστιν ὁρᾶν, ὁρᾶται δὲ χρῶμα ἢ τὸ ἔχον, εἰ ὄψεταί τις τὸ ὁρῶν, καὶ χρῶμα ἕξει τὸ ὁρῶν πρῶτον. Φανερὸν τοίνυν ὅτι οὐχ ἓν τὸ τῇ ὄψει αἰσθάνεσθαι· καὶ γὰρ ὅταν μὴ ὁρῶμεν, τῇ ὄψει κρίνομεν καὶ τὸ σκότος καὶ τὸ φῶς, ἀλλ’ οὐχ ὡσαύτως. Ἔτι δὲ καὶ τὸ ὁρῶν ἔστιν ὡς κεχρωμάτισται· τὸ γὰρ αἰσθητήριον δεκτικὸν τοῦ αἰσθητοῦ ἄνευ τῆς ὕλης ἕκαστον. Διὸ καὶ ἀπελθόντων τῶν αἰσθητῶν ἔνεισιν αἱ αἰσθήσεις καὶ φαντασίαι ἐν τοῖς αἰσθητηρίοις. Ἡ δὲ τοῦ αἰσθητοῦ ἐνέργεια καὶ τῆς αἰσθήσεως ἡ αὐτὴ μέν ἐστι καὶ μία, τὸ δ’ εἶναι οὐ ταὐτὸν αὐταῖς· λέγω δ’ οἷον ψόφος ὁ κατ’ ἐνέργειαν καὶ ἀκοὴ ἡ κατ’ ἐνέργειαν· ἔστι γὰρ ἀκοὴν ἔχοντα μὴ ἀκούειν, καὶ τὸ ἔχον ψόφον οὐκ ἀεὶ ψοφεῖ. Ὅταν δ’ ἐνεργῇ τὸ δυνάμενον ἀκούειν καὶ ψοφῇ τὸ δυνάμενον ψοφεῖν, τότε ἡ κατ’ ἐνέργειαν ἀκοὴ ἅμα γίνεται καὶ ὁ κατ’ ἐνέργειαν ψόφος, ὧν εἴπειεν ἄν τις τὸ μὲν εἶναι ἄκουσιν τὸ δὲ ψόφησιν. Εἰ δ’ ἔστιν ἡ κίνησις καὶ ἡ ποίησις καὶ τὸ πάθος ἐν τῷ ποιουμένῳ, ἀνάγκη καὶ τὸν ψόφον καὶ τὴν ἀκοὴν τὴν κατ’ ἐνέργειαν ἐν τῇ κατὰ δύναμιν εἶναι· ἡ γὰρ τοῦ ποιητικοῦ καὶ κινητικοῦ ἐνέργεια ἐν τῷ πάσχοντι ἐγγίνεται. Διὸ οὐκ ἀνάγκη τὸ κινοῦν κινεῖσθαι. Ἡ μὲν οὖν τοῦ ψοφητικοῦ ἐνέργειά ἐστι ψόφος ἢ ψόφησις, ἡ δὲ τοῦ ἀκουστικοῦ ἀκοὴ ἢ ἄκουσις· διττὸν γὰρ ἡ ἀκοή, καὶ διττὸν ὁ ψόφος. Ὁ δ’ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων καὶ αἰσθητῶν. Ὥσπερ γὰρ ἡ ποίησις καὶ ἡ πάθησις ἐν τῷ πάσχοντι ἀλλ’ οὐκ ἐν τῷ ποιοῦντι, οὕτω καὶ ἡ τοῦ αἰσθητοῦ ἐνέργεια καὶ ἡ τοῦ αἰσθητικοῦ ἐν τῷ αἰσθητικῷ. Ἀλλ’ ἐπ’ ἐνίων μὲν ὠνόμασται, οἷον ἡ ψόφησις καὶ ἡ ἄκουσις, ἐπὶ δ’ ἐνίων ἀνώνυμον θάτερον· ὅρασις γὰρ λέγεται ἡ τῆς ὄψεως ἐνέργεια, ἡ δὲ τοῦ χρώματος ἀνώνυμος, καὶ γεῦσις ἡ τοῦ γευστικοῦ, ἡ δὲ τοῦ χυμοῦ ἀνώνυμος. Ἐπεὶ δὲ μία μέν ἐστιν ἐνέργεια ἡ τοῦ αἰσθητοῦ καὶ ἡ τοῦ αἰσθητικοῦ, τὸ δ’ εἶναι ἕτερον, ἀνάγκη ἅμα φθείρεσθαι καὶ σώζεσθαι τὴν οὕτω λεγομένην ἀκοὴν καὶ ψόφον, καὶ χυμὸν δὴ καὶ γεῦσιν καὶ τὰ ἄλλα ὁμοίως· τὰ δὲ κατὰ δύναμιν λεγόμενα οὐκ ἀνάγκη, ἀλλ’ οἱ πρότερον φυσιολόγοι τοῦτο οὐ καλῶς ἔλεγον, οὐθὲν οἰόμενοι οὔτε λευκὸν οὔτε μέλαν εἶναι ἄνευ ὄψεως, οὐδὲ χυμὸν ἄνευ γεύσεως. Τῇ μὲν γὰρ ἔλεγον ὀρθῶς, τῇ δ’ οὐκ ὀρθῶς· διχῶς γὰρ λεγομένης τῆς αἰσθήσεως καὶ τοῦ αἰσθητοῦ, τῶν μὲν κατὰ δύναμιν τῶν δὲ κατ’ ἐνέργειαν, ἐπὶ τούτων μὲν συμβαίνει τὸ λεχθέν, ἐπὶ δὲ τῶν ἑτέρων οὐ συμβαίνει. Ἀλλ’ ἐκεῖνοι ἁπλῶς ἔλεγον περὶ τῶν λεγομένων οὐχ ἁπλῶς. Εἰ δ’ ἡ συμφωνία φωνή τίς ἐστιν, ἡ δὲ φωνὴ καὶ ἡ ἀκοὴ ἔστιν ὡς ἕν ἐστι καὶ ἔστιν ὡς οὐχ ἓν τὸ αὐτό, λόγος δ’ ἡ συμφωνία, ἀνάγκη καὶ τὴν ἀκοὴν λόγον τινὰ εἶναι. Καὶ διὰ τοῦτο καὶ φθείρει ἕκαστον ὑπερβάλλον, καὶ τὸ ὀξὺ καὶ τὸ βαρύ, τὴν ἀκοήν· ὁμοίως δὲ καὶ ἐν χυμοῖς τὴν γεῦσιν, καὶ ἐν χρώμασι τὴν ὄψιν τὸ σφόδρα λαμπρὸν ἢ ζοφερόν, καὶ ἐν ὀσφρήσει ἡ ἰσχυρὰ ὀσμὴ καὶ γλυκεῖα καὶ πικρά, ὡς λόγου τινὸς ὄντος τῆς αἰσθήσεως. Διὸ καὶ ἡδέα μέν, ὅταν εἰλικρινῆ καὶ ἀμιγῆ ἄγηται εἰς τὸν λόγον, οἷον τὸ ὀξὺ ἢ γλυκὺ ἢ ἁλμυρόν· ἡδέα γὰρ τότε. Ὅλως δὲ μᾶλλον τὸ μικτὸν συμφωνία ἢ τὸ ὀξὺ ἢ βαρύ. Ἁφὴ δὲ τὸ θερμαντὸν ἢ ψυκτόν· ἡ δ’ αἴσθησις ὁ λόγος· ὑπερβάλλοντα δὲ λυπεῖ ἢ φθείρει. Ἑκάστη μὲν οὖν αἴσθησις τοῦ ὑποκειμένου αἰσθητοῦ ἐστίν, ὑπάρχουσα ἐν τῷ αἰσθητηρίῳ ᾗ αἰσθητήριον, καὶ κρίνει τὰς τοῦ ὑποκειμένου αἰσθητοῦ διαφοράς, οἷον λευκὸν μὲν καὶ μέλαν ὄψις, γλυκὺ δὲ καὶ πικρὸν γεῦσις. Ὁμοίως δ’ ἔχει τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὸ λευκὸν καὶ τὸ γλυκὺ καὶ ἕκαστον τῶν αἰσθητῶν πρὸς ἕκαστον κρίνομεν, τινὶ καὶ αἰσθανόμεθα ὅτι διαφέρει. Ἀνάγκη δὴ αἰσθήσει· αἰσθητὰ γάρ ἐστιν. Ἧι καὶ δῆλον ὅτι ἡ σὰρξ οὐκ ἔστι τὸ ἔσχατον αἰσθητήριον· ἀνάγκη γὰρ ἦν ἁπτόμενον αὐτοῦ κρίνειν τὸ κρῖνον. Οὔτε δὴ κεχωρισμένοις ἐνδέχεται κρίνειν ὅτι ἕτερον τὸ γλυκὺ τοῦ λευκοῦ, ἀλλὰ δεῖ ἑνί τινι ἄμφω δῆλα εἶναι. Οὕτω μὲν γὰρ κἂν εἰ τοῦ μὲν ἐγὼ τοῦ δὲ σὺ αἴσθοιο, δῆλον ἂν εἴη ὅτι ἕτερα ἀλλήλων. Δεῖ δὲ τὸ ἓν λέγειν ὅτι ἕτερον· ἕτερον γὰρ τὸ γλυκὺ τοῦ λευκοῦ. Λέγει ἄρα τὸ αὐτό. Ὥστε ὡς λέγει, οὕτω καὶ νοεῖ καὶ αἰσθάνεται. Ὅτι μὲν οὖν οὐχ οἷόν τε κεχωρισμένοις κρίνειν τὰ κεχωρισμένα, δῆλον· ὅτι δ’ οὐδ’ ἐν κεχωρισμένῳ χρόνῳ, ἐντεῦθεν. Ὥσπερ γὰρ τὸ αὐτὸ λέγει ὅτι ἕτερον τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακόν, οὕτω καὶ ὅτε θάτερον λέγει ὅτι ἕτερον, καὶ θάτερον, οὐ κατὰ συμβεβηκὸς τὸ ὅτε· λέγω δ’, οἷον νῦν λέγω ὅτι ἕτερον, οὐ μέντοι ὅτι νῦν ἕτερον. Ἀλλ’ οὕτω λέγει, καὶ νῦν, καὶ ὅτι νῦν· ἅμα ἄρα. Ὥστε ἀχώριστον καὶ ἐν ἀχωρίστῳ χρόνῳ. Ἀλλὰ μὴ ἀδύνατον ἅμα τὰς ἐναντίας κινήσεις κινεῖσθαι τὸ αὐτὸ ᾗ ἀδιαίρετον καὶ ἐν ἀδιαιρέτῳ χρόνῳ. Εἰ γὰρ τὸ γλυκύ, ὡδὶ κινεῖ τὴν αἴσθησιν ἢ τὴν νόησιν, τὸ δὲ πικρὸν ἐναντίως, καὶ τὸ λευκὸν ἑτέρως. Ἆρ’ οὖν ἅμα μὲν καὶ ἀριθμῷ ἀδιαίρετον καὶ ἀχώριστον τὸ κρῖνον, τῷ εἶναι δὲ κεχωρισμένον; Ἔστι δή πως ὡς τὸ διαιρετὸν τῶν διῃρημένων αἰσθάνεται, ἔστι δ’ ὡς ᾗ ἀδιαίρετον· τῷ εἶναι μὲν γὰρ διαιρετόν, τόπῳ δὲ καὶ ἀριθμῷ ἀδιαίρετον. Ἣ οὐχ οἷόν τε; Δυνάμει μὲν γὰρ τὸ αὐτὸ καὶ ἀδιαίρετον τἀναντία, τῷ δ’ εἶναι οὔ, ἀλλὰ τῷ ἐνεργεῖσθαι διαιρετόν, καὶ οὐχ οἷόν τε· ἅμα λευκὸν καὶ μέλαν εἶναι. Ὥστ’ οὐδὲ τὰ εἴδη πάσχειν αὐτῶν, εἰ τοιοῦτον ἡ αἴσθησις καὶ ἡ νόησις, ἀλλ’ ὥσπερ ἣν καλοῦσί τινες στιγμήν, ᾗ μία καὶ ᾗ δύο, ταύτῃ καὶ διαιρετή. Ἧι μὲν οὖν ἀδιαίρετον, ἓν τὸ κρῖνόν ἐστι καὶ ἅμα, ᾗ δὲ διαιρετὸν ὑπάρχει, δὶς τῷ αὐτῷ χρῆται σημείῳ ἅμα. Ἧι μὲν οὖν δυσὶ χρῆται, τῷ πέρατι δύο κρίνει, καὶ κεχωρισμένα ἐστὶν ὡς κεχωρισμένων· ᾗ δ’ ἕν, ἑνὶ καὶ ἅμα. Περὶ μὲν οὖν τῆς ἀρχῆς ᾗ φαμὲν τὸ ζῷον αἰσθητικὸν εἶναι, διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον.

3.33. Bölüm

Psykhē'yi en çok iki farkla tarif ederler: yer değiştirme hareketiyle ve düşünmek, ayırt etmek, hissetmekle. Düşünmek ve kavramak da bir tür hissetmek gibi görünür; çünkü psykhē ikisinde de var olanlardan bir şeyi ayırt eder ve bilir. Eskiler de kavramakla hissetmenin aynı şey olduğunu söylerler. Empedokles de şöyle demiştir: "Önlerinde olana göre büyür insanların aklı"; başka bir yerde de: "Bu yüzden onlara hep başka başka düşünceler gelir."

3.3

Ἐπεὶ δὲ δύο διαφοραῖς ὁρίζονται μάλιστα τὴν ψυχήν, κινήσει τε τῇ κατὰ τόπον καὶ τῷ νοεῖν καὶ τῷ κρίνειν καὶ αἰσθάνεσθαι, δοκεῖ δὲ καὶ τὸ νοεῖν καὶ τὸ φρονεῖν ὥσπερ αἰσθάνεσθαί τι εἶναι· ἐν ἀμφοτέροις γὰρ τούτοις κρίνει τι ἡ ψυχὴ καὶ γνωρίζει τῶν ὄντων, καὶ οἵ γε ἀρχαῖοι τὸ φρονεῖν καὶ τὸ αἰσθάνεσθαι ταὐτὸν εἶναί φασιν, ὥσπερ καὶ Ἐμπεδοκλῆς εἴρηκε πρὸς παρεὸν γὰρ μῆτις ἀέξεται ἀνθρώποισιν καὶ ἐν ἄλλοις ὅθεν σφίσιν αἰεὶ καὶ τὸ φρονεῖν ἀλλοῖα παρίσταται.

s222Homeros'un "Çünkü nous böyledir" sözü de aynı şeyi anlatmak ister. Bunların hepsi, hissetmek gibi düşünmeyi de bedensel bir şey sayar; hem hissetmenin hem kavramanın benzerin benzerle olduğunu kabul ederler. Bunu, baştaki incelemelerde ayırt ettik. Oysa aynı zamanda yanılmak hakkında da konuşmaları gerekirdi; çünkü yanılmak canlılara daha has bir şeydir ve psykhē daha uzun zaman bu hâlde kalır. Bu yüzden ya bazılarının dediği gibi görünen her şeyin doğru olması gerekir, ya da benzer olmayana değmenin yanılgı olması gerekir; çünkü bu, benzeri benzerle bilmenin zıddıdır. Ama zıtlar hakkında yanılgının da epistēmē'nin de aynı olduğu düşünülür.

Hissetmekle kavramanın aynı şey olmadığı açıktır; çünkü birine bütün hayvanlar katılır, ötekine ise hayvanların pek azı. Doğrusu ve yanlışı olan düşünme de —doğrusu phronēsis, epistēmē ve doğru kanaattir, yanlışı da bunların zıtları— hissetmekle aynı şey değildir. Çünkü has hissedilenlere yönelen his her zaman doğrudur ve bütün hayvanlarda bulunur; düşünürken ise yanılmak da mümkündür, düşünme de logos'u olmayan hiçbir varlıkta bulunmaz. Tahayyül hem histen hem düşünmeden farklıdır. Tahayyül his olmadan meydana gelmez, tahayyül olmadan da kanı olmaz. Tahayyülün kanı ile aynı düşünme olmadığı açıktır. Çünkü tahayyül hâli, istediğimiz zaman bizim elimizdedir; bir şeyi gözümüzün önüne getirebiliriz, hatırlama tekniklerinde şeyleri yerlere yerleştirip imgeler kuranlar gibi. Kanaat sahibi olmak ise bizim elimizde değildir; çünkü ya yanılmak ya doğruyu söylemek zorunludur. Ayrıca korkunç ya da ürkütücü bir şey hakkında bir kanaate vardığımızda hemen o hâle biz de düşeriz, cesaret verici bir şey için de aynı şekilde; tahayyülde ise korkunç ya da cesaret verici şeyleri bir resimde seyredenler gibi oluruz.

s222

Τὸ δ’ αὐτὸ τούτοις βούλεται καὶ τὸ Ὁμήρου τοῖος γὰρ νόος ἐστίν. Πάντες γὰρ οὗτοι τὸ νοεῖν σωματικὸν ὥσπερ τὸ αἰσθάνεσθαι ὑπολαμβάνουσιν, καὶ αἰσθάνεσθαί τε καὶ φρονεῖν τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς κατ’ ἀρχὰς λόγοις διωρίσαμεν. Καίτοι ἔδει ἅμα καὶ περὶ τοῦ ἠπατῆσθαι αὐτοὺς λέγειν· οἰκειότερον γὰρ τοῖς ζῴοις, καὶ πλείω χρόνον ἐν τούτῳ διατελεῖ ἡ ψυχή. Διὸ ἀνάγκη ἤτοι ὥσπερ ἔνιοι λέγουσι, πάντα τὰ φαινόμενα εἶναι ἀληθῆ, ἢ τὴν τοῦ ἀνομοίου θίξιν ἀπάτην εἶναι· τοῦτο γὰρ ἐναντίον τῷ τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον γνωρίζειν· δοκεῖ δὲ καὶ ἡ ἀπάτη καὶ ἡ ἐπιστήμη τῶν ἐναντίων ἡ αὐτὴ εἶναι. Ὅτι μὲν οὖν οὐ ταὐτόν ἐστι τὸ αἰσθάνεσθαι καὶ τὸ φρονεῖν, φανερόν· τοῦ μὲν γὰρ πᾶσι μέτεστι, τοῦ δὲ ὀλίγοις τῶν ζῴων. Ἀλλ’ οὐδὲ τὸ νοεῖν, ἐν ᾧ ἐστὶ τὸ ὀρθῶς καὶ τὸ μὴ ὀρθῶς, τὸ μὲν ὀρθῶς φρόνησις καὶ ἐπιστήμη καὶ δόξα ἀληθής, τὸ δὲ μὴ ὀρθῶς τἀναντία τούτων· οὐδὲ τοῦτο δ’ ἐστὶ ταὐτὸ τῷ αἰσθάνεσθαι· ἡ μὲν γὰρ αἴσθησις τῶν ἰδίων ἀεὶ ἀληθής, καὶ πᾶσιν ὑπάρχει τοῖς ζῴοις, διανοεῖσθαι δ’ ἐνδέχεται καὶ ψευδῶς, καὶ οὐδενὶ ὑπάρχει ᾧ μὴ καὶ λόγος· φαντασία γὰρ ἕτερον καὶ αἰσθήσεως καὶ διανοίας· αὐτή τε οὐ γίγνεται ἄνευ αἰσθήσεως, καὶ ἄνευ ταύτης οὐκ ἔστιν ὑπόληψις. Ὅτι δ’ οὐκ ἔστιν ἡ αὐτὴ νόησις καὶ ὑπόληψις, φανερόν. Τοῦτο μὲν γὰρ τὸ πάθος ἐφ’ ἡμῖν ἐστίν, ὅταν βουλώμεθα (πρὸ ὀμμάτων γὰρ ἔστι ποιήσασθαι, ὥσπερ οἱ ἐν τοῖς μνημονικοῖς τιθέμενοι καὶ εἰδωλοποιοῦντες), δοξάζειν δ’ οὐκ ἐφ’ ἡμῖν· ἀνάγκη γὰρ ἢ ψεύδεσθαι ἢ ἀληθεύειν. Ἔτι δὲ ὅταν

s223Kanının kendisinin de farkları vardır: epistēmē, kanaat, phronēsis ve bunların zıtları; bunların farkı başka bir incelemenin konusu olsun. Düşünme hissetmekten farklı olduğuna ve düşünmenin bir kısmı tahayyül, bir kısmı kanı gibi göründüğüne göre, önce tahayyülü belirlemeli, sonra öteki hakkında konuşmalıyız. Şu hâlde tahayyül, mecazi bir anlamda söylediğimiz bir şey değil de bizde bir imgenin meydana gelmesini sağlayan şeyse, kendisiyle ayırt ettiğimiz, doğruyu bulduğumuz ya da yanıldığımız kuvvelerden ya da melekelerden biri midir? Bunlar his, kanaat, epistēmē ve nous'tur. Tahayyülün his olmadığı şunlardan açıktır. His ya kuvvedir ya fiil, mesela görme yetisi ve görme; oysa bunların hiçbiri yokken de bir şey görünür, mesela uykudakiler. Sonra his her zaman hazırdır, tahayyül ise değil. Fiil hâlindeki his ile tahayyül aynı şey olsaydı, bütün hayvanlarda tahayyül bulunabilirdi; ama karıncada, arıda ya da kurtçukta bulunmadığı düşünülür. Sonra hisler her zaman doğrudur, tahayyüllerin ise çoğu yanlış çıkar. Ayrıca hissedilen şey üzerine tam olarak fiil hâlindeyken "bu bize insan gibi görünüyor" demeyiz; bunu daha çok açıkça hissetmediğimiz zaman deriz; o zaman tahayyül doğru ya da yanlış olabilir. Daha önce söylediğimiz gibi, gözlerini kapamış olanlara da görüntüler görünür. Ama tahayyül, her zaman doğruyu bulan melekelerden, mesela epistēmē ya da nous da olmayacaktır; çünkü tahayyül yanlış da olabilir.

s223

μὲν δοξάσωμεν δεινόν τι ἢ φοβερόν, εὐθὺς συμπάσχομεν, ὁμοίως δὲ κἂν θαρραλέον· κατὰ δὲ τὴν φαντασίαν ὡσαύτως ἔχομεν ὥσ περ ἂν οἱ θεώμενοι ἐν γραφῇ τὰ δεινὰ ἢ θαρραλέα. Εἰσὶ δὲ καὶ αὐτῆς τῆς ὑπολήψεως διαφοραί, ἐπιστήμη καὶ δόξα καὶ φρόνησις καὶ τἀναντία τούτων, περὶ ὧν τῆς διαφορᾶς ἕτερος ἔστω λόγος. Περὶ δὲ τοῦ νοεῖν, ἐπεὶ ἕτερον τοῦ αἰσθάνεσθαι, τούτου δὲ τὸ μὲν φαντασία δοκεῖ εἶναι τὸ δὲ ὑπόληψις, περὶ φαντασίας διορίσαντας οὕτω περὶ θατέρου λεκτέον. Εἰ δή ἐστιν ἡ φαντασία καθ’ ἣν λέγομεν φάντασμά τι ἡμῖν γίγνεσθαι καὶ μὴ εἴ τι κατὰ μεταφορὰν λέγομεν, μία τίς ἐστι τούτων δύναμις ἤ ἕξις, καθ’ ἣν κρίνομεν καὶ ἀληθεύομεν ἢ ψευδόμεθα. Τοιαῦται δ’ εἰσὶν αἴσθησις, δόξα, ἐπιστήμη, νοῦς. Ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστιν αἴσθησις, δῆλον ἐκ τῶνδε. Αἴσθησις μὲν γὰρ ἤτοι δύναμις ἢ ἐνέργεια, οἷον ὄψις καὶ ὅρασις, φαίνεται δέ τι καὶ μηδετέρου ὑπάρχοντος τούτων, οἷον τὰ ἐν τοῖς ὕπνοις. Εἶτα αἴσθησις μὲν ἀεὶ πάρεστι, φαντασία δ’ οὔ. Εἰ δὲ τῇ ἐνεργείᾳ τὸ αὐτό, πᾶσιν ἂν ἐνδέχοιτο τοῖς θηρίοις φαντασίαν ὑπάρχειν· δοκεῖ δ’ οὔ, οἷον μύρμηκι ἢ μελίττῃ ἢ σκώληκι. Εἶτα αἱ μὲν ἀληθεῖς αἰεί, αἱ δὲ φαντασίαι γίνονται αἱ πλείους ψευδεῖς. Ἔπειτ’ οὐδὲ λέγομεν, ὅταν ἐνεργῶμεν ἀκριβῶς περὶ τὸ αἰσθητόν, ὅτι φαίνεται τοῦτο ἡμῖν ἄνθρωπος· ἀλλὰ μᾶλλον ὅταν μὴ ἐναργῶς αἰσθανώμεθα, τότε ἢ ἀληθὴς ἢ ψευδής. Καὶ ὅπερ δὲ ἐλέγομεν πρότερον, φαίνεται καὶ μύουσιν ὁράματα. Ἀλλὰ

s224Geriye kanaat olup olmadığına bakmak kalıyor; çünkü kanaat hem doğru hem yanlış olabilir. Ama kanaate bir inanç eşlik eder; çünkü kanaat sahibi birinin, kanaatine inanmaması mümkün değildir. Hayvanların ise hiçbirinde inanç yoktur, oysa birçoğunda tahayyül vardır. Ayrıca her kanaate inanç eşlik eder, inanca ikna olmuşluk, iknaya da logos. Hayvanların bazılarında tahayyül vardır, ama logos yoktur. Şu hâlde tahayyülün ne hisle birlikte bir kanaat, ne his aracılığıyla bir kanaat, ne de kanaatle hissin birleşimi olamayacağı açıktır. Hem bu sebeplerle, hem de kanaatin başka bir şeye değil, hissin yöneldiği şeye yöneleceği açık olduğu için. Demek istediğim, tahayyül beyaz hakkındaki kanaat ile beyazın hissinin birleşimi olmalıdır; iyi hakkındaki kanaat ile beyazın hissinin birleşimi olamaz elbette. O zaman bir şeyin görünmesi, araz olarak değil de doğrudan hissedilen şey hakkında kanaat sahibi olmak demektir. Ama aynı zamanda doğru bir kanı taşıdığımız şeyler de yanlış görünür; mesela güneş bir ayak çapında görünür, oysa yaşanan dünyadan büyük olduğuna inanılır. Bu durumda iki şeyden biri olur: ya kişi, şey aynı kaldığı, kendisi de unutmadığı ve fikrini değiştirmediği hâlde sahip olduğu doğru kanaatini kaybetmiştir; ya da hâlâ ona sahipse, aynı kanaatin hem doğru hem yanlış olması gerekir. Oysa bir kanaat, şey fark edilmeden değiştiğinde yanlış olur. Şu hâlde tahayyül ne bunlardan biridir ne de bunlardan oluşur.

Ama bir şey hareket edince başka bir şeyin onun tarafından hareket ettirilmesi mümkündür. Tahayyül de bir tür hareket gibi görünür; his olmadan değil, his sahibi olanlarda ve his konusu olan şeyler hakkında meydana gelir. Hissin fiilinden bir hareket meydana gelebilir ve bu hareketin hisse benzemesi zorunludur. Şu hâlde bu hareket ne his olmadan olabilir ne de his sahibi olmayanlarda bulunabilir; onu taşıyan, ona göre birçok şey yapar ve birçok şeye uğrar; bu hareket hem doğru hem yanlış olabilir.

s224

μὴν οὐδὲ τῶν ἀεὶ ἀληθευόντων οὐδεμία ἔσται, οἷον ἐπιστήμη ἢ νοῦς· ἔστι γὰρ φαντασία καὶ ψευδής. Λείπεται ἄρα ἰδεῖν εἰ δόξα· γίνεται γὰρ δόξα καὶ ἀληθὴς καὶ ψευδής. Ἀλλὰ δόξῃ μὲν ἕπεται πίστις (οὐκ ἐνδέχεται γὰρ δοξάζοντα οἶς δοκεῖ μὴ πιστεύειν), τῶν δὲ θηρίων οὐθενὶ ὑπάρχει πίστις, φαντασία δὲ πολλοῖς. Ἔτι πάσῃ μὲν δόξῃ ἀκολουθεῖ πίστις, πίστει δὲ τὸ πεπεῖσθαι, πειθοῖ δὲ λόγος· τῶν δὲ θηρίων ἐνίοις φαντασία μὲν ὑπάρχει, λόγος δ’ οὔ. Φανερὸν τοίνυν ὅτι οὐδὲ δόξα μετ’ αἰσθήσεως, οὐδὲ δι’ αἰσθήσεως, οὐδὲ συμπλοκὴ δόξης καὶ αἰσθήσεως φαντασία ἂν εἴη, διά τε ταῦτα καὶ δῆλον ὅτι οὐκ ἄλλου τινός ἐστιν ἡ δόξα, ἀλλ’ ἐκείνου ἐστὶν οὗ καὶ αἴσθησις· λέγω δ’, ἐκ τῆς τοῦ λευκοῦ δόξης καὶ αἰσθήσεως ἡ συμπλοκὴ φαντασία ἐστίν· οὐ γὰρ δὴ ἐκ τῆς δόξης μὲν τῆς τοῦ ἀγαθοῦ, αἰσθήσεως δὲ τῆς τοῦ λευκοῦ. Τὸ οὖν φαίνεσθαί ἐστι τὸ δοξάζειν ὅπερ αἰσθάνεται μὴ κατὰ συμβεβηκός. Φαίνεται δὲ καὶ ψευδῆ, περὶ ὧν ἅμα ὑπόληψιν ἀληθῆ ἔχει, οἷον φαίνεται μὲν ὁ ἥλιος ποδιαῖος, πεπίστευται δ’ εἶναι μείζων τῆς οἰκουμένης· συμβαίνει οὖν ἤτοι ἀποβεβληκέναι τὴν ἑαυτοῦ ἀληθῆ δόξαν, ἣν εἶχε, σωζομένου τοῦ πράγματος, μὴ ἐπιλαθόμενον μηδὲ μεταπεισθέντα, ἢ. εἰ ἔτι ἔχει, ἀνάγκη τὴν αὐτὴν ἀληθῆ εἶναι καὶ ψευδῆ. Ἀλλὰ ψευδὴς ἐγένετο, ὅτε λάθοι μεταπεσὸν τὸ πρᾶγμα. Οὔτ’ ἄρα ἕν τι τούτων ἐστὶν οὔτ’ ἐκ τούτων ἡ φαντασία. Ἀλλ’ ἐπειδή ἐστι κινηθέντος τουδὶ κινεῖσθαι ἕτερον ὑπὸ τούτου, ἡ δὲ

s225Bu da şu sebeplerle olur. Has hissedilenlere yönelen his doğrudur, ya da yanlışı en aza indirmiştir. İkinci olarak, bu hissedilenlerin bir şeyin arazı olduğu hissedilir; burada artık yanılmak mümkündür. Bir şeyin beyaz olduğu konusunda yanılmayız, ama beyaz olanın şu mu yoksa başka bir şey mi olduğu konusunda yanılırız. Üçüncü olarak, ortak olanlar ve has hissedilenlerin ait olduğu arazlara eşlik eden şeyler hissedilir, mesela hareket ve büyüklük; bunlar hissedilenlerin arazlarıdır ve his bakımından en çok bunlarda yanılmak mümkündür. Hissin fiilinden meydana gelen hareket de, bu üç histen hangisinden doğduğuna göre farklı olacaktır. Birincisi his hazırken doğrudur; ötekiler ise his hazır olsa da olmasa da yanlış olabilir, en çok da hissedilen uzaktayken. Şu hâlde söylediğimiz özellikler başka hiçbir şeyde değil de tahayyülde bulunuyorsa ve tahayyül anlattığımız şeyse, tahayyül fiil hâlindeki histen meydana gelen bir hareket olacaktır. Görme en çok his olduğu için tahayyül (phantasia) adını da ışıktan (phaos) almıştır; çünkü ışık olmadan görmek mümkün değildir. Tahayyüller kalıcı olduğu ve hislere benzediği için hayvanlar onlara göre birçok şey yapar: bir kısmı nous'ları olmadığı için, mesela hayvanlar; bir kısmı da nous'ları bazen bir duyguyla, hastalıklarla ya da uykuyla örtüldüğü için, mesela insanlar.

s225

φαντασία κίνησίς τις δοκεῖ εἶναι καὶ οὐκ ἄνευ αἰσθήσεως γίγνεσθαι ἀλλ’ αἰσθανομένοις καὶ ὧν αἴσθησις ἐστίν, ἔστι δὲ γίνεσθαι κίνησιν ὑπὸ τῆς ἐνεργείας τῆς αἰσθήσεως, καὶ ταύτην ὁμοίαν ἀνάγκη εἶναι τῇ αἰσθήσει, εἴη ἂν αὕτη ἡ κίνησις οὔτε ἄνευ αἰσθήσεως ἐνδεχομένη οὔτε μὴ αἰσθανομένοις ὑπάρχειν, καὶ πολλὰ κατ’ αὐτὴν καὶ ποιεῖν καὶ πάσχειν τὸ ἔχον, καὶ εἶναι καὶ ἀληθῆ καὶ ψευδῆ. Τοῦτο δὲ συμβαίνει διὰ τάδε. Ἡ αἴσθησις τῶν μὲν ἰδίων ἀληθής ἐστιν ἢ ὅτι ὀλίγιστον ἔχουσα τὸ ψεῦδος. Δεύτερον δὲ τοῦ συμβεβηκέναι ταῦτα· καὶ ἐνταῦθα ἤδη ἐνδέχεται διαψεύδεσθαι· ὅτι μὲν γὰρ λευκόν, οὐ ψεύδεται, εἰ δὲ τοῦτο τὸ λευκὸν ἢ ἄλλο τι, ψεύδεται. Τρίτον δὲ τῶν κοινῶν καὶ ἑπομένων τοῖς συμβεβηκόσιν, οἷς ὑπάρχει τὰ ἴδια· λέγω δ’ οἷον κίνησις καὶ μέγεθος, ἃ συμβέβηκε τοῖς αἰσθητοῖς, περὶ ἃ μάλιστα ἤδη ἔστιν ἀπατηθῆναι κατὰ τὴν αἴσθησιν. Ἡ δὲ κίνησις ἡ ὑπὸ τῆς ἐνεργείας γινομένη διοίσει τῆς αἰσθήσεως τῆς ἀπὸ τούτων τῶν τριῶν αἰσθήσεων. Καὶ ἡ μὲν πρώτη παρούσης τῆς αἰσθήσεως ἀληθής, αἱ δ’ ἕτεραι καὶ παρούσης καὶ ἀπούσης εἶεν ἂν ψευδεῖς, καὶ μάλιστα ὅταν πόρρω τὸ αἰσθητὸν ᾖ. Εἰ οὖν μηθὲν μὲν ἄλλο ἔχει τὰ εἰρημένα ἢ μὴ φαντασίαν, τοῦτο δ’ ἐστὶ τὸ λεχθέν, ἡ φαντασία ἂν εἴη κίνησις ὑπὸ τῆς αἰσθήσεως τῆς κατ’ ἐνέργειαν γιγνομένης. Ἐπεὶ δ’ ἡ ὄψις μάλιστα αἴσθησίς ἐστι, καὶ τὸ ὄνομα ἀπὸ τοῦ φάους εἴληφεν, ὅτι ἄνευ φωτὸς οὐκ ἔστιν ἰδεῖν. Καὶ διὰ τὸ ἐμμένειν καὶ ὁμοίως εἶναι ταῖς αἰσθήσεσι,

s226Tahayyülün ne olduğu ve neden var olduğu hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.

s226

πολλὰ κατ’ αὐτὰς πράττει τὰ ζῷα, τὰ μὲν διὰ τὸ μὴ ἔχειν νοῦν, οἷον τὰ θηρία, τὰ δὲ διὰ τὸ ἐπικαλύπτεσθαι τὸν νοῦν ἐνίοτε πάθει ἢ νόσοις ἢ ὕπνῳ, οἷον οἱ ἄνθρωποι. Περὶ μὲν οὖν φαντασίας, τί ἐστι καὶ διὰ τί ἐστιν, εἰρήσθω ἐπὶ τοσοῦτον.

3.44. Bölüm

Psykhē'nin, onunla bildiği ve kavradığı parçasına gelince —bu parça ister ayrı olsun, ister büyüklük bakımından değil de yalnız logos bakımından ayrı olsun—, bunun nasıl bir farkı olduğunu ve düşünmenin nasıl meydana geldiğini incelemeliyiz. Düşünmek hissetmek gibiyse, ya düşünülen tarafından bir şeye uğramak ya da buna benzer başka bir şey olmalıdır. Öyleyse bu parça etkilenmeyen bir şey olmalı, ama eidos'u kabul edebilmeli ve kuvve hâlinde onun gibi olmalı, ama o şeyin kendisi olmamalıdır. His yetisi hissedilenlere nasıl ilişkiliyse, nous da düşünülenlere öyle ilişkili olmalıdır. Şu hâlde nous her şeyi düşündüğüne göre, Anaksagoras'ın dediği gibi karışmamış olmalıdır; hâkim olsun diye, yani bilsin diye. Çünkü içinde başka bir şey de görünseydi, yabancı olanın görünmesine engel olur, önünü kapardı. Dolayısıyla nous'un, kuvve hâlinde olmaktan başka hiçbir tabiatı yoktur. Şu hâlde psykhē'nin nous denen parçası —nous derken psykhē'nin onunla düşündüğü ve kanı sahibi olduğu şeyi kastediyorum— düşünmeden önce fiil hâlinde var olanların hiçbiri değildir. Bu yüzden bedene karışmış olması da makul değildir; öyle olsaydı belli bir niteliği olurdu, soğuk ya da sıcak olurdu, ya da his yetisinin olduğu gibi bir organı olurdu. Oysa hiçbir organı yoktur. Psykhē'nin eidosların yeri olduğunu söyleyenler de haklıdır; yalnız bütün psykhē değil, düşünen psykhē eidosların yeridir, eidoslar da orada entelekheia hâlinde değil, kuvve hâlinde bulunur.

His yetisinin ve düşünme yetisinin etkilenmezliğinin aynı olmadığı, duyu organlarında ve histe açıkça görülür. His, çok güçlü bir hissedilenden sonra hissedemez; mesela yüksek seslerden sonra sesi işitemez, güçlü renklerden ve kokulardan sonra ne görebilir ne koku alabilir. Nous ise çok güçlü bir düşünüleni düşündükten sonra daha aşağıdakileri daha az değil, hatta daha iyi düşünür. Çünkü his yetisi bedensiz değildir, nous ise ayrıdır. Nous her birini, fiil hâlindeki bilene "bilen" denmesi anlamında edinip o hâle geldiğinde —bu da kendi kendine fiile geçebildiğinde olur—, o zaman da bir bakıma kuvve hâlindedir, ama öğrenmeden ya da bulmadan önceki gibi değil. O zaman kendi kendini de düşünebilir.

Büyüklük ile büyüklük olmak, su ile su olmak farklı şeyler olduğuna göre —başka birçok şeyde de durum böyledir, ama hepsinde değil; çünkü bazılarında et olmak ile et aynıdır—, insan et olmayı ve eti ya farklı bir şeyle ya da farklı bir hâldeki aynı şeyle ayırt eder. Çünkü et maddesiz değildir; "basık" gibi, şu şeyin içinde bulunan şu şeydir. Şu hâlde sıcağı ve soğuğu, yani oranı et olan şeyleri his yetisiyle ayırt eder; et olmayı ise başka bir şeyle, ya ayrı bir şeyle ya da kırık bir çizginin düzeltildiğinde kendisine olan ilişkisi gibi bir ilişki içindeki bir şeyle ayırt eder. Yine soyutlama yoluyla var olan şeylerde doğru, "basık" gibidir; çünkü süreklilikle birliktedir. Ama özü, yani "ne idiyse o olması", doğru olmak ile doğru farklıysa, başka bir şeydir; mesela ikilik olsun. Öyleyse onu da başka bir şeyle ya da başka bir hâldeki aynı şeyle ayırt eder. Genel olarak, şeyler maddeden ne ölçüde ayrılabiliyorsa, nous'la ilgili olanlar da öyledir.

Şöyle bir aporia ileri sürülebilir: Anaksagoras'ın dediği gibi nous basitse, etkilenmiyorsa ve hiçbir şeyle hiçbir ortak yanı yoksa, düşünmek bir şeye uğramaksa, nous nasıl düşünecek? Çünkü iki şeyde ortak bir şey bulunduğu ölçüde biri etkiler, öteki etkilenir gibi görünür. Ayrıca nous'un kendisi de düşünülür mü? Ya öteki şeylerde de nous bulunacaktır —eğer nous başka bir şey sayesinde değil de kendi başına düşünülüyorsa ve düşünülen tür bakımından bir tek şeyse—, ya da onu öteki şeyler gibi düşünülür kılan karışık bir şey taşıyacaktır. Yoksa ortak bir şeye göre etkilenmek konusunda daha önce şunu ayırmıştık: nous kuvve hâlinde bir bakıma düşünülenlerdir, ama düşünmeden önce entelekheia hâlinde hiçbiri değildir. Bu, üzerinde entelekheia hâlinde hiçbir şey yazılı olmayan bir yazı tahtasındaki gibi olmalıdır; nous'ta olan da budur. Nous'un kendisi de düşünülenler gibi düşünülür. Çünkü maddesiz şeylerde düşünen ile düşünülen aynıdır; kuramsal epistēmē ile bu şekilde bilinen şey aynıdır. Nous'un neden her zaman düşünmediğinin sebebini ise incelemek gerekir. Maddesi olan şeylerde ise düşünülenlerin her biri kuvve hâlinde bulunur. Dolayısıyla bunlarda nous bulunmayacaktır, çünkü nous bu türden şeylerin maddesiz kuvvesidir; ama nous'ta düşünülen bulunacaktır.

3.4

Περὶ δὲ τοῦ μορίου τοῦ τῆς ψυχῆς ᾧ γινώσκει τε ἡ ψυχὴ καὶ φρονεῖ, ε τε χωριστοῦ ὄντος εἴτε καὶ μὴ χωριστοῦ κατὰ μέγεθος ἀλλὰ κατὰ λόγον, σκεπτέον τίν’ ἔχει διαφοράν, καὶ πῶς ποτὲ γίνεται τὸ νοεῖν. Εἰ δή ἐστι τὸ νοεῖν ὥσπερ τὸ αἰσθάνεσθαι, ἢ πάσχειν τι ἂν εἴη ὑπὸ τοῦ νοητοῦ ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον. Ἀπαθὲς ἄρα δεῖ εἶναι, δεκτικὸν δὲ τοῦ εἴδους καὶ δυνάμει τοιοῦτον ἀλλὰ μὴ τοῦτο, καὶ ὁμοίως ἔχειν, ὥσπερ τὸ αἰσθητικὸν πρὸς τὰ αἰσθητά, οὕτω τὸν νοῦν πρὸς τὰ νοητά. Ἀνάγκη ἄρα, ἐπεὶ πάντα νοεῖ, ἀμιγῆ εἶναι, ὥσπερ φησὶν Ἀναξαγόρας, ἵνα κρατῇ, τοῦτο δ’ ἐστὶν ἵνα γνωρίζῃ· παρεμφαινόμενον γὰρ κωλύει τὸ ἀλλότριον καὶ ἀντιφράττει, ὥστε μηδ’ αὐτοῦ εἶναι φύσιν μηδεμίαν ἀλλ’ ἢ ταύτην, ὅτι δυνατόν. Ὁ ἄρα καλούμενος τῆς ψυχῆς νοῦς (λέγω δὲ νοῦν ᾧ διανοεῖται καὶ ὑπολαμβάνει ἡ ψυχή) οὐθέν ἐστιν ἐνεργείᾳ τῶν ὄντων πρὶν νοεῖν. Διὸ οὐδὲ μεμῖχθαι εὔλογον αὐτὸν τῷ σώματι· ποιός τις γὰρ ἂν γίγνοιτο, ψυχρὸς ἢ θερμός, ἢ κἂν ὄργανόν τι εἴη, ὥσπερ τῷ αἰσθητικῷ· νῦν δ’ οὐθέν ἐστιν. Καὶ εὖ δὴ οἱ λέγοντες τὴν ψυχὴν εἶναι τόπον εἰδῶν, πλὴν ὅτι οὔτε ὅλη ἀλλ’ ἡ νοητική, οὔτε ἐντελεχείᾳ ἀλλὰ δυνάμει τὰ εἴδη. Ὅτι δ’ οὐχ ὁμοία ἡ ἀπάθεια τοῦ αἰσθητικοῦ καὶ τοῦ νοητικοῦ, φανερὸν ἐπὶ τῶν αἰσθητηρίων καὶ τῆς αἰσθήσεως. Ἡ μὲν γὰρ αἴσθησις οὐ δύναται αἰσθάνεσθαι ἐκ τοῦ σφόδρα αἰσθητοῦ, οἷον ψόφου ἐκ τῶν μεγάλων ψόφων, οὐδ’ ἐκ τῶν ἰσχυρῶν χρωμάτων καὶ ὀσμῶν οὔτε ὁρᾶν οὔτε ὀσμᾶσθαι· ἀλλ’ ὁ νοῦς ὅταν τι νοήσῃ σφόδρα νοητόν, οὐχ ἦττον νοεῖ τὰ ὑποδεέστερα, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον· τὸ μὲν γὰρ αἰσθητικὸν οὐκ ἄνευ σώματος, ὁ δὲ χωριστός. Ὅταν δ’ οὕτως ἕκαστα γένηται ὡς ἐπιστήμων λέγεται ὁ κατ’ ἐνέργειαν (τοῦτο δὲ συμβαίνει, ὅταν δύνηται ἐνεργεῖν δι’ αὑτοῦ), ἔστι μὲν ὁμοίως καὶ τότε δυνάμει πως, οὐ μὴν ὁμοίως καὶ πρὶν μαθεῖν ἢ εὑρεῖν· καὶ αὐτὸς δὲ αὑτὸν τότε δύναται νοεῖν. Ἐπεὶ δ’ ἄλλο ἐστὶ τὸ μέγεθος καὶ τὸ μεγέθει εἶναι καὶ ὕδωρ καὶ ὕδατι εἶναι· οὕτω δὲ καὶ ἐφ’ ἑτέρων πολλῶν, ἀλλ’ οὐκ ἐπὶ πάντων· ἐπ’ ἐνίων γὰρ ταὐτόν ἐστι τὸ σαρκὶ εἶναι καὶ σάρκα· ἢ ἄλλῳ ἢ ἄλλως ἔχοντι κρίνει· ἡ γὰρ σὰρξ οὐκ ἄνευ τῆς ὕλης, ἀλλ’ ὥσπερ τὸ σιμὸν τόδε ἐν τῷδε. Τῷ μὲν οὖν αἰσθητικῷ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν κρίνει, καὶ ὧν λόγος τις ἡ σάρξ· ἄλλῳ δὲ ἤτοι χωριστῷ, ἢ ὡς ἡ κεκλασμένη ἔχει πρὸς αὑτὴν ὅταν ἐκταθῇ, τὸ σαρκὶ εἶναι κρίνει. Πάλιν δ’ ἐπὶ τῶν ἐν ἀφαιρέσει ὄντων τὸ εὐθὺ ὡς τὸ σιμόν· μετὰ συνεχοῦς γάρ· τὸ δὲ τί ἦν εἶναι, εἰ ἔστιν ἕτερον τὸ εὐθεῖ εἶναι καὶ τὸ εὐθὺ ἄλλῳ· ἔστω γὰρ δυάς. Ἑτέρῳ ἄρα ἢ ἑτέρως ἔχοντι κρίνει. Καὶ ὅλως ἄρα ὡς χωριστὰ τὰ πράγματα τῆς ὕλης, οὕτω καὶ τὰ περὶ τὸν νοῦν. Ἀπορήσειε δ’ ἄν τις, εἰ ὁ νοῦς ἁπλοῦν ἐστὶ καὶ ἀπαθὲς καὶ μηθενὶ μηθὲν ἔχει κοινόν, ὥσπερ φησὶν Ἀναξαγόρας, πῶς νοήσει, εἰ τὸ νοεῖν πάσχειν τί ἐστιν. Ἧι γάρ τι κοινὸν ἀμφοῖν ὑπάρχει, τὸ μὲν ποιεῖν δοκεῖ τὸ δὲ πάσχειν. Ἔτι δ’ εἰ νοητὸς καὶ αὐτός. Ἢ γὰρ τοῖς ἄλλοις ὁ νοῦς ὑπάρξει, εἰ μὴ κατ’ ἄλλο αὐτὸς νοητός, ἓν δέ τι τὸ νοητὸν εἴδει, ἢ μεμιγμένον τι ἕξει, ὃ ποιεῖ νοητὸν αὐτὸν ὥσπερ τἆλλα. Ἢ τὸ μὲν πάσχειν κατὰ κοινόν τι διῄρηται πρότερον, ὅτι δυνάμει πώς ἐστι τὰ νοητὰ ὁ νοῦς, ἀλλ’ ἐντελεχείᾳ οὐδέν, πρὶν ἂν νοῇ. Δεῖ δ’ οὕτως ὥσπερ ἐν γραμματείῳ ᾧ μηθὲν ὑπάρχει ἐντελεχείᾳ γεγραμμένον. Ὅπερ συμβαίνει ἐπὶ τοῦ νοῦ. Καὶ αὐτὸς δὲ νοητός ἐστιν ὥσπερ τὰ νοητά. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ἄνευ ὕλης τὸ αὐτό ἐστι τὸ νοοῦν καὶ τὸ νοούμενον· ἡ γὰρ ἐπιστήμη ἡ θεωρητικὴ καὶ τὸ οὕτως ἐπιστητὸν τὸ αὐτό ἐστιν· τοῦ δὲ μὴ ἀεὶ νοεῖν τὸ αἴτιον ἐπισκεπτέον. Ἐν δὲ τοῖς ἔχουσιν ὕλην δυνάμει ἕκαστόν ἐστι τῶν νοητῶν. Ὥστ’ ἐκείνοις μὲν οὐχ ὑπάρξει νοῦς (ἄνευ γὰρ ὕλης δύναμις ὁ νοῦς τῶν τοιούτων), ἐκείνῳ δὲ τὸ νοητὸν ὑπάρξει.

3.55. Bölüm

Bütün tabiatta, her cinste bir yanda madde bulunur —bu, kuvve hâlinde o cinsteki bütün şeyler olandır—, öbür yanda da her şeyi meydana getirdiği için sebep ve etkileyici olan, mesela tekhnē'nin maddesine karşı durumu gibi. Öyleyse psykhē'de de bu farkların bulunması zorunludur. Bir nous her şey olabildiği için böyledir, bir başka nous da her şeyi meydana getirdiği için; bu sonuncusu, ışık gibi bir tür melekedir. Çünkü ışık da bir bakıma kuvve hâlindeki renkleri fiil hâlindeki renkler yapar. Bu nous ayrıdır, etkilenmez, karışmamıştır ve ousiası bakımından fiildir. Çünkü etkileyen her zaman etkilenenden, ilke de maddeden daha değerlidir. Fiil hâlindeki epistēmē, bilinen şeyle aynıdır. Kuvve hâlindeki epistēmē tek bir kişide zaman bakımından önce gelir, ama genel olarak zaman bakımından önce gelmez. Bu nous bir zaman düşünüp bir zaman düşünmeyen bir şey değildir. Ayrıldığında yalnız ne ise o olur ve yalnız bu ölümsüz ve ebedîdir. Ama hatırlamayız; çünkü bu nous etkilenmez, etkilenen nous ise yok olabilir ve bu olmadan hiçbir şey düşünmez.

3.5

Ἐπεὶ δ’ ὥσπερ ἐν ἁπάσῃ τῇ φύσει ἐστί τι τὸ μὲν ὕλη ἑκάστῳ γένει (τοῦτο δὲ ὃ πάντα δυνάμει ἐκεῖνα), ἕτερον δὲ τὸ αἴτιον καὶ ποιητικόν, τῷ ποιεῖν πάντα, οἷον ἡ τέχνη πρὸς τὴν ὕλην πέπονθεν, ἀνάγκη καὶ ἐν τῇ ψυχῇ ὑπάρχειν ταύτας τὰς διαφοράς. Καὶ ἔστιν ὁ μὲν τοιοῦτος νοῦς τῷ πάντα γίνεσθαι, ὁ δὲ τῷ πάντα ποιεῖν, ὡς ἕξις τις, οἷον τὸ φῶς· τρόπον γάρ τινα καὶ τὸ φῶς ποιεῖ τὰ δυνάμει ὄντα χρώματα ἐνεργείᾳ χρώματα. Καὶ οὗτος ὁ νοῦς χωριστὸς καὶ ἀπαθὴς καὶ ἀμιγὴς τῇ οὐσίᾳ ὢν ἐνεργείᾳ. Ἀεὶ γὰρ τιμιώτερον τὸ ποιοῦν τοῦ πάσχοντος καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς ὕλης. Τὸ δ’ αὐτό ἐστιν ἡ κατ’ ἐνέργειαν ἐπιστήμη τῷ πράγματι· ἡ δὲ κατὰ δύναμιν χρόνῳ προτέρα ἐν τῷ ἑνί, ὅλως δὲ οὐ χρόνῳ· ἀλλ’ οὐχ ὁτὲ μὲν νοεῖ ὁτὲ δ’ οὐ νοεῖ. Χωρισθεὶς δ’ ἐστὶ μόνον τοῦθ’ ὅπερ ἐστί, καὶ τοῦτο μόνον ἀθάνατον καὶ ἀΐδιον. Οὐ μνημονεύομεν δέ, ὅτι τοῦτο μὲν ἀπαθές, ὁ δὲ παθητικὸς νοῦς φθαρτός, καὶ ἄνευ τούτου οὐθὲν νοεῖ.

3.66. Bölüm

Bölünmez şeylerin düşünülmesi, hakkında yanlışın bulunmadığı şeyler arasında yer alır. Yanlışın da doğrunun da bulunduğu şeylerde ise, düşünülenlerin bir tür birleştirilmesi vardır; sanki bunlar bir tek şeymiş gibi. Empedokles'in "Birçoklarının boyunsuz başları bitti" deyip sonra bunların sevgiyle birleştiğini söylemesi gibi. Ayrı olan bu düşünceler de böyle birleştirilir, mesela "ölçülemez" ile "köşegen". Olmuş ya da olacak şeyler hakkındaysa, zamanı da ekleyerek düşünür ve birleştirir. Çünkü yanlış her zaman bir birleştirmede bulunur; beyaz olanın beyaz olmadığını söyleyen, "beyaz olmayan"ı ona birleştirmiş olur. Bütün bunlara ayırma da denebilir. Ama yanlış ya da doğru yalnız "Kleon beyazdır" önermesinde değil, "beyazdı" ya da "beyaz olacak" önermesinde de bulunur. Bunların her birini bir kılan da nous'tur.

Bölünmez iki anlamda söylendiğine göre, kuvve hâlinde ya da fiil hâlinde, nous bir uzunluğu düşünürken bölünmez olanı düşünmesine hiçbir şey engel değildir; çünkü uzunluk fiil hâlinde bölünmezdir ve bölünmez bir zamanda düşünülür. Zaman da uzunluk gibi bölünebilir ve bölünmezdir. Dolayısıyla nous'un iki yarının her birinde neyi düşündüğünü söylemek mümkün değildir; çünkü uzunluk bölünmedikçe yarılar ancak kuvve hâlinde vardır. Yarıların her birini ayrı ayrı düşünürken zamanı da aynı anda böler; o zaman yarılar âdeta ayrı uzunluklar olur. Uzunluğu ikisinden oluşan bir şey olarak düşünürse, ikisini kaplayan zamanda da düşünür. Kemiyet bakımından değil de tür bakımından bölünmez olanı ise bölünmez bir zamanda ve psykhē'nin bölünmez bir şeyiyle düşünür. Kendisiyle düşündüğü şey ve içinde düşündüğü zaman bölünebilirse, bu ancak araz olarak böyledir; düşündüğü şeyi o bölünebilir oldukları ölçüde değil, bölünmez oldukları ölçüde düşünür. Çünkü onlarda da bölünmez bir şey vardır, ama belki ayrı değildir; zamanı ve uzunluğu bir kılan da odur. Bu, zamanda da uzunlukta da, her sürekli şeyde aynı şekilde bulunur. Nokta ve her bölüm ve bu anlamda bölünmez olan ise, yoksunluk gibi gösterilir. Öteki şeyler için de açıklama benzerdir; mesela nous kötüyü ya da siyahı nasıl bilir? Onları bir bakıma zıtlarıyla bilir. Bilenin kuvve hâlinde onlar olması ve onların onda bulunması gerekir. Ama sebepler içinde zıddı olmayan bir şey varsa, o kendi kendini bilir, fiil hâlindedir ve ayrıdır.

Söyleyiş, olumlama gibi, bir şeyi bir şey hakkında söylemektir ve her söyleyiş ya doğrudur ya yanlıştır. Ama her düşünme böyle değildir. Bir şeyin ne olduğunu, onun "ne idiyse o olması"na göre kavrayan düşünme doğrudur ve bir şeyi bir şey hakkında söylemez. Görmenin kendine has hissedilene yönelik olarak doğru olması, ama beyaz şeyin insan olup olmadığı konusunda her zaman doğru olmaması gibi, maddesiz olan şeylerde de durum böyledir.

3.6

Ἡ μὲν οὖν τῶν ἀδιαιρέτων νόησις ἐν τούτοις, περὶ ἃ οὐκ ἔστι τὸ ψεῦδος· ἐν οἷς δὲ καὶ τὸ ψεῦδος καὶ τὸ ἀληθές, σύνθεσίς τις ἤδη νοημάτων ὥσπερ ἓν ὄντων, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς ἔφη ᾗ πολλῶν μὲν κόρσαι ἀναύχενες ἐβλάστησαν, ἔπειτα συντίθεσθαι τῇ φιλίᾳ. Οὕτω καὶ ταῦτα κεχωρισμένα συντίθεται, οἷον τὸ ἀσύμμετρον καὶ ἡ διάμετρος. Ἂν δὲ γινομένων ἢ ἐσομένων, τὸν χρόνον προσεννοῶν καὶ συντιθείς. Τὸ γὰρ ψεῦδος ἐν συνθέσει ἀεί· καὶ γὰρ ἂν τὸ λευκὸν μὴ λευκόν, τὸ μὴ λευκὸν συνέθηκεν. Ἐνδέχεται δὲ καὶ διαίρεσιν φάναι πάντα. Ἀλλ’ οὖν ἔστι γε οὐ μόνον τὸ ψεῦδος ἢ ἀληθές, ὅτι λευκὸς Κλέων ἐστίν, ἀλλὰ καὶ ὅτι ἦν ἢ ἔσται. Τὸ δὲ ἓν ποιοῦν, τοῦτο ὁ νοῦς ἕκαστον. Τὸ δ’ ἀδιαίρετον ἐπεὶ διχῶς, ἢ δυνάμει ἢ ἐνεργείᾳ, οὐθὲν κωλύει νοεῖν τὸ ἀδιαίρετον, ὅταν νοῇ τὸ μῆκος· ἀδιαίρετον γὰρ ἐνεργείᾳ καὶ ἐν χρόνῳ ἀδιαιρέτῳ· ὁμοίως γὰρ ὁ χρόνος διαιρετὸς καὶ ἀδιαίρετος τῷ μήκει. Οὔκουν ἔστιν εἰπεῖν ἐν τῷ ἡμίσει τί ἐννοεῖ ἑκατέρῳ· οὐ γάρ ἐστιν, ἂν μὴ διαιρεθῇ, ἀλλ’ ἢ δυνάμει. Χωρὶς δ’ ἑκάτερον νοῶν τῶν ἡμίσεων διαιρεῖ καὶ τὸν χρόνον ἅμα· τότε δ’ οἱονεὶ μήκη. Εἰ δ’ ὡς ἐξ ἀμφοῖν, καὶ ἐν τῷ χρόνῳ τῷ ἐπ’ ἀμφοῖν. Τὸ δὲ μὴ κατὰ ποσὸν ἀδιαίρετον ἀλλὰ τῷ εἴδει νοεῖ ἐν ἀδιαιρέτῳ χρόνῳ καὶ ἀδιαιρέτῳ τῆς ψυχῆς· κατὰ συμβεβηκὸς δέ, καὶ οὐχ ᾗ ἐκεῖνα διαιρετά, ᾧ νοεῖ καὶ ἐν ᾧ χρόνῳ, ἀλλ’ ᾗ ἀδιαίρετα· ἔνεστι γὰρ κἀν τούτοις τι ἀδιαίρετον, ἀλλ’ ἴσως οὐ χωριστόν, ὃ ποιεῖ ἕνα τὸν χρόνον καὶ τὸ μῆκος. Καὶ τοῦθ’ ὁμοίως ἐν ἅπαντί ἐστι τῷ συνεχεῖ καὶ χρόνῳ καὶ μήκει. Ἡ δὲ στιγμὴ καὶ πᾶσα διαίρεσις, καὶ τὸ οὕτως ἀδιαίρετον, δηλοῦται ὥσπερ ἡ στέρησις. Καὶ ὅμοιος ὁ λόγος ἐπὶ τῶν ἄλλων, οἷον πῶς τὸ κακὸν γνωρίζει ἢ τὸ μέλαν· τῷ ἐναντίῳ γάρ πως γνωρίζει. Δεῖ δὲ δυνάμει εἶναι τὸ γνωρίζον καὶ ἐνεῖναι ἐν αὐτῷ. Εἰ δέ τινι μή ἐστιν ἐναντίον τῶν αἰτίων, αὐτὸ ἑαυτὸ γινώσκει καὶ ἐνεργείᾳ ἐστὶ καὶ χωριστόν. Ἔστι δ’ ἡ μὲν φάσις τι κατά τινος, ὥσπερ ἡ κατάφασις, καὶ ἀληθὴς ἢ ψευδὴς πᾶσα· ὁ δὲ νοῦς οὐ πᾶς, ἀλλ’ ὁ τοῦ τί ἐστι κατὰ τὸ τί ἦν εἶναι ἀληθής, καὶ οὐ τὶ κατά τινος· ἀλλ’ ὥσπερ τὸ ὁρᾶν τοῦ ἰδίου ἀληθές, εἰ δ’ ἄνθρωπος τὸ λευκὸν ἢ μή, οὐκ ἀληθὲς ἀεί, οὕτως ἔχει ὅσα ἄνευ ὕλης.

3.77. Bölüm

Fiil hâlindeki epistēmē, bilinen şeyle aynıdır. Kuvve hâlindeki epistēmē tek bir kişide zaman bakımından önce gelir, ama genel olarak zaman bakımından da önce gelmez; çünkü meydana gelen her şey entelekheia hâlinde olan bir şeyden meydana gelir. Hissedilenin, kuvve hâlinde olan his yetisini fiil hâline getirdiği görülür; çünkü his yetisi ne etkilenir ne de nitelik değiştirir. Bu yüzden bu, başka bir hareket türüdür; çünkü hareket tamamlanmamış olanın fiiliydi, kayıtsız şartsız fiil ise başkadır, tamamlanmış olanın fiilidir. Şu hâlde hissetmek, yalnızca söylemeye ve düşünmeye benzer. Ama hissedilen hoş ya da acı verici olduğunda, his âdeta olumlar ya da olumsuzlar gibi ona yönelir ya da ondan kaçar. Haz duymak ve acı çekmek de, his ortası ile iyiye ya da kötüye, onlar böyle oldukları ölçüde fiil hâlinde yönelmektir. Kaçınma ve istek de fiil hâlinde budur. İstek yetisi ile kaçınma yetisi ne birbirinden ne de his yetisinden farklıdır; ama olmakları farklıdır. Düşünen psykhē için imgeler hisler gibidir. Psykhē bir şeyin iyi ya da kötü olduğunu olumladığında ya da olumsuzladığında, ondan kaçar ya da ona yönelir. Bu yüzden psykhē hiçbir zaman imge olmadan düşünmez. Hava nasıl gözbebeğini şu hâle getiriyorsa, gözbebeği de başka bir şeyi öyle etkiler; işitmede de durum aynıdır. Ama son varılan şey birdir ve tek bir ortadır; yalnız olmak'ı birden çoktur.

Tatlı ile sıcağın farkını neyle ayırt ettiği daha önce de söylendi; ama şöyle de söylemeliyiz. Bu bir şeydir, ama bir sınır gibi bir şeydir. Ve tatlı ile sıcak, onlara karşılık gelen düşünceler, oran bakımından ve sayı bakımından birdir; her birine karşı, onların birbirine olan ilişkisi gibi bir ilişkisi vardır. Çünkü aynı cinsten olanları mı, yoksa zıtları, mesela beyaz ile siyahı mı nasıl ayırt ettiğini sormak arasında ne fark var? Diyelim ki A, yani beyaz, B'ye, yani siyaha neyse, Γ de Δ'ya, onlar birbirine neyse odur; dolayısıyla bu oran çaprazlama da geçerlidir. Γ ile Δ tek bir şeyde bulunsaydı, A ile B gibi olurdu: aynı ve bir şey, ama olmak'ı aynı değil; öteki de aynı şekilde. A tatlı, B de beyaz olsaydı da açıklama aynı olurdu.

Şu hâlde düşünme yetisi eidosları imgelerde düşünür. Onda neyin peşine düşüleceği ve neden kaçınılacağı bu imgelerde belirlendiği gibi, hissin dışında olsa bile imgelerle meşgulken harekete geçer. Mesela bir meşalenin ateş olduğunu hisseden biri, onun hareket ettiğini görünce ortak hisle onun bir düşman olduğunu anlar. Bazen de psykhē'deki imgelerle ya da düşüncelerle, sanki görüyormuş gibi, gelecekteki şeyleri şimdiki şeylerle karşılaştırarak akıl yürütür ve karar verir. Orada hoş ya da acı verici bir şey olduğunu söylediğinde, burada ondan kaçar ya da ona yönelir; genel olarak eylemde böyledir. Eylemden bağımsız olan, yani doğru ve yanlış da iyi ve kötü ile aynı cinstedir; ama kayıtsız şartsız olmakla belli bir kişi için olmak bakımından ayrılırlar. Soyutlama yoluyla söylenen şeyleri ise şöyle düşünür: basığı basık olarak düşünen onu ayrı düşünmez; ama biri onu içbükey olarak fiil hâlinde düşünseydi, içbükeyliğin içinde bulunduğu et olmadan düşünürdü. Matematik nesnelerini de böyle düşünür: ayrı olmayan şeyleri, onları düşünürken ayrıymış gibi düşünür. Genel olarak, fiil hâlindeki nous şeylerin kendisidir. Kendisi büyüklükten ayrı olmayan nous'un ayrı olan bir şeyi düşünüp düşünemeyeceğini daha sonra incelemeliyiz.

3.7

Τὸ δ’ αὐτό ἐστιν ἡ κατ’ ἐνέργειαν ἐπιστήμη τῷ πράγματι. Ἡ δὲ κατὰ δύναμιν χρόνῳ προτέρα ἐν τῷ ἑνί, ὅλως δὲ οὐδὲ χρόνῳ· ἔστι γὰρ ἐξ ἐντελεχείᾳ ὄντος πάντα τὰ γιγνόμενα. Φαίνεται δὲ τὸ μὲν αἰσθητὸν ἐκ δυνάμει ὄντος τοῦ αἰσθητικοῦ ἐνεργείᾳ ποιοῦν· οὐ γὰρ πάσχει οὐδ’ ἀλλοιοῦται. Διὸ ἄλλο εἶδος τοῦτο κινήσεως· ἡ γὰρ κίνησις τοῦ ἀτελοῦς ἐνέργεια ἦν, ἡ δ’ ἁπλῶς ἐνέργεια ἑτέρα ἡ τοῦ τετελεσμένου. Τὸ μὲν οὖν αἰσθάνεσθαι ὅμοιον τῷ φάναι μόνον καὶ νοεῖν· ὅταν δὲ ἡδὺ ἢ λυπηρόν, οἷον καταφᾶσα ἢ ἀποφᾶσα, διώκει ἢ φεύγει· καὶ ἔστι τὸ ἥδεσθαι καὶ λυπεῖσθαι τὸ ἐνεργεῖν τῇ αἰσθητικῇ μεσότητι πρὸς τὸ ἀγαθὸν ἢ κακόν, ᾗ τοιαῦτα. Καὶ ἡ φυγὴ δὲ καὶ ἡ ὄρεξις τοῦτο ἡ κατ’ ἐνέργειαν, καὶ οὐχ ἕτερον τὸ ὀρεκτικὸν καὶ φευκτικόν, οὔτ’ ἀλλήλων οὔτε τοῦ αἰσθητικοῦ· ἀλλὰ τὸ εἶναι ἄλλο. Τῇ δὲ διανοητικῇ ψυχῇ τὰ φαντάσματα οἷον αἰσθήματα ὑπάρχει. Ὅταν δὲ ἀγαθὸν ἢ κακὸν φήσῃ ἢ ἀποφήσῃ, φεύγειν ἢ διώκει. Διὸ οὐδέποτε νοεῖ ἄνευ φαντάσματος ἡ ψυχή, ὥσπερ δὲ ὁ ἀὴρ τὴν κόρην τοιανδὶ ἐποίησεν, αὐτὴ δ’ ἕτερον, καὶ ἡ ἀκοὴ ὡσαύτως· τὸ δὲ ἔσχατον ἕν, καὶ μία μεσότης· τὸ δ’ εἶναι αὐτῇ πλείω. Τίνι δ’ ἐπικρίνει τί διαφέρει γλυκὺ καὶ θερμόν, εἴρηται μὲν καὶ πρότερον, λεκτέον δὲ καὶ ὧδε. Ἔστι γὰρ ἕν τι, οὕτω δὲ καὶ ὡς ὅρος. Καὶ ταῦτα ἓν τῷ ἀνάλογον καὶ τῷ ἀριθμῷ ὃν ἔχει πρὸς ἑκάτερον, ὡς ἐκεῖνα πρὸς ἄλληλα· τί γὰρ διαφέρει τὸ ἀπορεῖν πῶς τὰ ὁμογενῆ κρίνει ἢ τἀναντία, οἷον λευκὸν καὶ μέλαν; Ἔστω δὴ ὡς τὸ Α τὸ λευκὸν πρὸς τὸ Β τὸ μέλαν, τὸ Γ πρὸς τὸ Δ ὡς ἐκεῖνα πρὸς ἄλληλα· ὥστε καὶ ἐναλλάξ. Εἰ δὴ τὰ Γ Δ ἑνὶ εἴη ὑπάρχοντα, οὕτως ἕξει ὥσπερ καὶ τὰ Α Β, τὸ αὐτὸ μὲν καὶ ἕν, τὸ δ’ εἶναι οὐ τὸ αὐτό, κἀκεῖνο ὁμοίως. Ὁ δ’ αὐτὸς λόγος καὶ εἰ τὸ μὲν Α τὸ γλυκὺ εἴη, τὸ δὲ Β τὸ λευκόν. Τὰ μὲν οὖν εἴδη τὸ νοητικὸν ἐν τοῖς φαντάσμασι νοεῖ, καὶ ὡς ἐν ἐκείνοις ὥρισται αὐτῷ τὸ διωκτὸν καὶ φευκτόν, καὶ ἐκτὸς τῆς αἰσθήσεως, ὅταν ἐπὶ τῶν φαντασμάτων ᾖ, κινεῖται, οἷον αἰσθανόμενος τὸν φρυκτὸν ὅτι πῦρ, τῇ κοινῇ γνωρίζει, ὁρῶν κινούμενον, ὅτι πολέμιος. Ὁτὲ δὲ τοῖς ἐν τῇ ψυχῇ φαντάσμασιν ἢ νοήμασιν ὥσπερ ὁρῶν λογίζεται καὶ βουλεύεται τὰ μέλλοντα πρὸς τὰ παρόντα· καὶ ὅταν εἴπῃ ὡς ἐκεῖ τὸ ἡδὺ ἢ λυπηρόν, ἐνταῦθα φεύγει ἢ διώκει, καὶ ὅλως ἐν πράξει. Καὶ τὸ ἄνευ δὲ πράξεως, τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ ψεῦδος ἐν τῷ αὐτῷ γένει ἐστί, τῷ ἀγαθῷ καὶ κακῷ· ἀλλὰ τῷ γε ἁπλῶς διαφέρει καὶ τινί. Τὰ δὲ ἐν ἀφαιρέσει λεγόμενα νοεῖ ὥσπερ ἂν εἰ τὸ σιμόν, ᾗ μὲν σιμόν, οὐ κεχωρισμένως, ᾗ δὲ κοῖλον, εἴ τις ἐνόει ἐνεργείᾳ, ἄνευ τῆς σαρκὸς ἂν ἐνόει ἐν ᾗ τὸ κοῖλον. Οὕτω τὰ μαθηματικὰ οὐ κεχωρισμένα ὡς κεχωρισμένα νοεῖ, ὅταν νοῇ ἐκεῖνα. Ὅλως δὲ ὁ νοῦς ἐστὶν ὁ κατ’ ἐνέργειαν τὰ πράγματα νοῦν. Ἆρα δ’ ἐνδέχεται τῶν κεχωρισμένων τι νοεῖν ὄντα αὐτὸν μὴ κεχωρισμένον μεγέθους, ἢ οὔ, σκεπτέον ὕστερον.

3.88. Bölüm

Şimdi psykhē hakkında söylenenleri özetleyerek yeniden şunu söyleyelim: psykhē bir bakıma var olan her şeydir. Çünkü var olanlar ya hissedilen ya da düşünülen şeylerdir; epistēmē bir bakıma bilinen şeylerdir, his de hissedilen şeyler. Bunun nasıl olduğunu araştırmak gerekir. Epistēmē ve his, şeylere göre bölünür: kuvve hâlindeki epistēmē ve his kuvve hâlindeki şeylere, entelekheia hâlindekiler de entelekheia hâlindeki şeylere. Psykhē'nin his yetisi ile bilme yetisi kuvve hâlinde bu şeylerdir: biri bilinen, öteki hissedilen. Bunların ya şeylerin kendileri ya da eidosları olması zorunludur. Şeylerin kendileri olmadıkları kesindir; çünkü psykhē'de taş değil, taşın eidos'u bulunur. Dolayısıyla psykhē el gibidir: el de aletlerin aletidir; nous da eidosların eidos'udur, his de hissedilenlerin eidos'u. Göründüğü kadarıyla hissedilen büyüklüklerden ayrı hiçbir şey olmadığına göre, düşünülenler hissedilen eidoslarda bulunur; hem soyutlama yoluyla söylenenler, hem de hissedilenlerin melekeleri ve hâlleri. Bu yüzden hiçbir şey hissetmeyen biri hiçbir şey öğrenemez ve anlayamaz; temaşa ettiğinde de aynı anda bir imgeyi temaşa etmesi zorunludur. Çünkü imgeler, maddeleri olmamaları dışında, hisler gibidir. Tahayyül olumlamadan ve olumsuzlamadan farklıdır; çünkü doğru ya da yanlış, düşünülenlerin birleşimidir. Peki ilk düşünülenler imge olmamakla nasıl ayrılacak? Yoksa öteki düşünülenler de imge değildir, ama imgeler olmadan da olmaz.

3.8

Νῦν δὲ περὶ ψυχῆς τὰ λεχθέντα συγκεφαλαιώσαντες, εἴπωμεν πάλιν ὅτι ἡ ψυχὴ τὰ ὄντα πώς ἐστι πάντα. Ἣ γὰρ αἰσθητὰ τὰ ὄντα ἢ νοητά, ἔστι δ’ ἡ ἐπιστήμη μὲν τὰ ἐπιστητά πως, ἡ δ’ αἴσθησις τὰ αἰσθητά· πῶς δὲ τοῦτο, δεῖ ζητεῖν. Τέμνεται οὖν ἡ ἐπιστήμη καὶ ἡ αἴσθησις εἰς τὰ πράγματα, ἡ μὲν δυνάμει εἰς τὰ δυνάμει, ἡ δ’ ἐντελεχείᾳ εἰς τὰ ἐντελεχείᾳ. Τῆς δὲ ψυχῆς τὸ αἰσθητικὸν καὶ τὸ ἐπιστημονικὸν δυνάμει ταὐτόν ἐστι, τὸ μὲν ἐπιστητὸν τὸ δὲ αἰσθητόν. Ἀνάγκη δ’ ἢ αὐτὰ ἢ τὰ εἴδη εἶναι. Αὐτὰ μὲν γὰρ δὴ οὔ· οὐ γὰρ ὁ λίθος ἐν τῇ ψυχῇ, ἀλλὰ τὸ εἶδος· ὥστε ἡ ψυχὴ ὥσπερ ἡ χείρ ἐστιν· καὶ γὰρ ἡ χεὶρ ὄργανόν ἐστιν ὀργάνων, καὶ ὁ νοῦς εἶδος εἰδῶν καὶ ἡ αἴσθησις εἶδος αἰσθητῶν. Ἐπεὶ δὲ οὐδὲ πρᾶγμα οὐθέν ἐστι παρὰ τὰ μεγέθη, ὡς δοκεῖ, τὰ αἰσθητὰ κεχωρισμένον, ἐν τοῖς εἴδεσι τοῖς αἰσθητοῖς τὰ νοητά ἐστι, τά τε ἐν ἀφαιρέσει λεγόμενα, καὶ ὅσα τῶν αἰσθητῶν ἕξεις καὶ πάθη. Καὶ διὰ τοῦτο οὔτε μὴ αἰσθανόμενος μηθὲν οὐθὲν ἂν μάθοι οὐδὲ ξυνείη· ὅταν τε θεωρῇ, ἀνάγκη ἅμα φάντασμά τι θεωρεῖν· τὰ γὰρ φαντάσματα ὥσπερ αἰσθήματά ἐστι, πλὴν ἄνευ ὕλης. Ἔστι δ’ ἡ φαντασία ἕτερον φάσεως καὶ ἀποφάσεως· συμπλοκὴ γὰρ νοημάτων ἐστὶ τὸ ἀληθὲς ἢ ψεῦδος. Τὰ δὲ πρῶτα νοήματα τίνι διοίσει τοῦ μὴ φαντάσματα εἶναι; Ἢ οὐδὲ τἆλλα φαντάσματα, ἀλλ’ οὐκ ἄνευ φαντασμάτων.

3.99. Bölüm

Hayvanların psykhē'si iki yetiyle belirlendiğine göre —biri ayırt etme yetisi, ki bu düşüncenin ve hissin işidir, öteki yer değiştirme hareketiyle hareket ettirme yetisi—, his ve nous hakkında bu kadarı yeter. Şimdi hareket ettiren şeyin psykhē'nin neyi olduğunu incelemeliyiz: büyüklükçe ya da kavramca ayrı olan tek bir parçası mı, yoksa psykhē'nin bütünü mü? Bir parçasıysa, alışılagelmiş ve sözü edilmiş parçaların dışında kendine özgü bir parça mı, yoksa onlardan biri mi? Daha baştan bir aporia çıkıyor: psykhē'nin parçalarından nasıl ve kaç tane diye söz etmeli? Çünkü parçalar bir bakıma sonsuz görünüyor; yalnız bazılarının ayırarak saydığı akıl yürüten, thymos'a ait ve arzulayan parçalar ya da başkalarının saydığı logos sahibi olanla logostan yoksun olan değil. Bu parçaları birbirinden ayırırken dayandıkları farklara bakılırsa, aralarındaki açıklık bunlarınkinden de büyük olan başka parçalar ortaya çıkar; az önce sözünü ettiğimiz parçalar: hem bitkilerde hem bütün hayvanlarda bulunan beslenme yetisi, bir de kimsenin kolay kolay ne logostan yoksun ne de logos sahibi sayamayacağı his yetisi. Bir de tahayyül yetisi var: varlığı bakımından hepsinden başkadır; ama psykhē'nin parçalarını birbirinden ayrı kabul eden biri için, bunlardan hangisiyle aynı, hangisinden farklı olduğu büyük bir aporia'dır. Bunlara ek olarak istek yetisi var; hem kavramca hem yetice hepsinden başka görünebilir. Ama bunu parçalara dağıtmak da saçmadır: çünkü dileme akıl yürüten parçada, arzu ve thymos ise logostan yoksun parçada meydana gelir; psykhē üç parçaysa, her birinde istek bulunacaktır.

Şimdi sözümüzün geldiği konuya dönelim: hayvanı yer değiştirme bakımından hareket ettiren nedir? Büyüme ve küçülme hareketini, hepsinde bulunduğu için, hepsinde bulunan şeyin, yani üreme ve beslenme yetisinin hareket ettirdiği düşünülebilir. Soluk alıp verme, uyku ve uyanıklık konusunu sonra incelemeliyiz; bunlar da büyük aporia'lar barındırır. Şimdi ise yer değiştirme hareketini, yani hayvanı yürüyüş hareketiyle hareket ettiren şeyin ne olduğunu incelemeliyiz. Bunun beslenme yetisi olmadığı açıktır: çünkü bu hareket daima bir şey için yapılır ve ya tahayyülle ya da istekle birliktedir; zorlanmadıkça hiçbir şey bir şeyi istemeden ya da bir şeyden kaçmadan hareket etmez. Ayrıca öyle olsaydı bitkiler de hareket edebilir, bu hareket için alet işi gören bir uzuvları da olurdu. Aynı şekilde his yetisi de değildir: çünkü hayvanların birçoğu his sahibi olduğu hâlde bir yere bağlıdır ve ömür boyu hareket etmez. Tabiat ne boşuna bir şey yapar ne de zorunlu bir şeyi eksik bırakır, sakat ve tamamlanmamış varlıklar müstesna; oysa bu tür hayvanlar tamdır, sakat değildir —bunun işareti, üreyebilmeleri, olgunluk ve gerileme dönemlerinin olmasıdır—; dolayısıyla onların da yürüyüşe yarayan organları olurdu. Akıl yürüten parça, nous denen şey de hareket ettiren değildir. Çünkü temaşa eden nous yapılabilecek hiçbir şeyi düşünmez, kaçınılacak ve peşine düşülecek şey hakkında hiçbir şey söylemez; hareket ise ya bir şeyden kaçanın ya da bir şeyin peşine düşenin hareketidir. Böyle bir şeyi temaşa ettiğinde bile kaçmayı ya da peşine düşmeyi hemen emretmez: mesela çoğu zaman korkutucu ya da hoş bir şey düşünür ama korkmayı emretmez; yine de kalp çarpar, hoş bir şeyse başka bir uzuv hareketlenir. Dahası nous emrettiği, düşünce de bir şeyden kaçmayı ya da peşine düşmeyi söylediği hâlde insan buna göre hareket etmeyebilir, arzusuna göre davranabilir; nefsine hâkim olamayan kişi gibi. Genel olarak da görüyoruz ki hekimlik bilen biri her zaman tedavi etmez; demek ki epistēmē'ye göre iş görmeye hükmeden epistēmē'nin kendisi değil, başka bir şeydir. Öte yandan istek de bu hareketin hâkimi değildir: çünkü kendine hâkim olanlar bir şeyi istedikleri ve arzuladıkları hâlde isteklerini yerine getirmez, nous'a uyarlar.

3.9

Ἐπεὶ δὲ ἡ ψυχὴ κατὰ δύο ὥρισται δυνάμεις ἡ τῶν ζῴων, τῷ τε κριτικῷ, ὃ διανοίας ἔργον ἐστὶ καὶ αἰσθήσεως, καὶ ἔτι τῷ κινεῖν τὴν κατὰ τόπον κίνησιν, περὶ μὲν αἰσθήσεως καὶ νοῦ διωρίσθω τοσαῦτα, περὶ δὲ τοῦ κινοῦντος, τί ποτέ ἐστι τῆς ψυχῆς, σκεπτέον, πότερον ἕν τι μόριον αὐτῆς χωριστὸν ὂν ἢ μεγέθει ἢ λόγῳ, ἢ πᾶσα ἡ ψυχή, κἂν εἰ μόριόν τι, πότερον ἴδιόν τι παρὰ τὰ εἰωθότα λέγεσθαι καὶ τὰ εἰρημένα, ἢ τούτων ἕν τι. Ἔχει δὲ ἀπορίαν εὐθὺς πῶς τε δεῖ μόρια λέγειν τῆς ψυχῆς καὶ πόσα. Τρόπον γάρ τινα ἄπειρα φαίνεται, καὶ οὐ μόνον ἅ τινες λέγουσι διορίζοντες, λογιστικὸν καὶ θυμικὸν καὶ ἐπιθυμητικόν, οἱ δὲ τὸ λόγον ἔχον καὶ τὸ ἄλογον· κατὰ γὰρ τὰς διαφορὰς δι’ ἃς ταῦτα χωρίζουσι, καὶ ἄλλα φανεῖται μόρια μείζω διάστασιν ἔχοντα τούτων, περὶ ὧν καὶ νῦν εἴρηται, τό τε θρεπτικόν, ὃ καὶ τοῖς φυτοῖς ὑπάρχει καὶ πᾶσι τοῖς ζῴοις, καὶ τὸ αἰσθητικόν, ὃ οὔτε ὡς ἄλογον οὔτε ὡς λόγον ἔχον θείη ἄν τις ῥᾳδίως. Ἔτι δὲ τὸ φανταστικόν, ὃ τῷ μὲν εἶναι πάντων ἕτερον, τινὶ δὲ τούτων ταὐτὸν ἢ ἕτερον, ἔχει πολλὴν ἀπορίαν, εἴ τις θήσει κεχωρισμένα μόρια τῆς ψυχῆς. Πρὸς δὲ τούτοις τὸ ὀρεκτικόν, ὃ καὶ λόγῳ καὶ δυνάμει ἕτερον ἂν δόξειεν εἶναι πάντων. Καὶ ἄτοπον δὴ τοῦτο διασπᾶν· ἔν τε τῷ λογιστικῷ γὰρ ἡ βούλησις γίνεται, καὶ ἐν τῷ ἀλόγῳ ἡ ἐπιθυμία καὶ ὁ θυμός· εἰ δὲ τρία ἡ ψυχή, ἐν ἑκάστῳ ἔσται ὄρεξις. Καὶ δὴ καὶ περὶ οὗ νῦν ὁ λόγος ἐνέστηκε, τί τὸ κινοῦν κατὰ τόπον τὸ ζῷόν ἐστιν; Τὴν μὲν γὰρ κατ’ αὔξησιν καὶ φθίσιν κίνησιν, ἅπασιν ὑπάρχουσαν, τὸ πᾶσιν ὑπάρχον δόξειεν ἂν κινεῖν τὸ γεννητικὸν καὶ θρεπτικόν· περὶ δὲ ἀναπνοῆς καὶ ἐκπνοῆς καὶ ὕπνου καὶ ἐγρηγόρσεως ὕστερον ἐπισκεπτέον· ἔχει γὰρ καὶ ταῦτα πολλὴν ἀπορίαν. Ἀλλὰ περὶ τῆς κατὰ τόπον κινήσεως, τί τὸ κινοῦν τὸ ζῷον τὴν πορευτικὴν κίνησιν, σκεπτέον. Ὅτι μὲν οὖν οὐχ ἡ θρεπτικὴ δύναμις, δῆλον· ἀεί τε γὰρ ἕνεκά του ἡ κίνησις αὕτη, καὶ ἢ μετὰ φαντασίας ἢ ὀρέξεώς ἐστιν· οὐθὲν γὰρ μὴ ὀρεγόμενον ἢ φεῦγον κινεῖται ἀλλ’ ἢ βίᾳ. Ἔτι κἂν τὰ φυτὰ κινητικὰ ἦν, κἂν εἶχέ τι μόριον ὀργανικὸν πρὸς τὴν κίνησιν ταύτην. Ὁμοίως δὲ οὐδὲ τὸ αἰσθητικόν· πολλὰ γάρ ἐστι τῶν ζῴων ἃ αἴσθησιν μὲν ἔχει, μόνιμα δ’ ἐστὶ καὶ ἀκίνητα διὰ τέλους. Εἰ οὖν ἡ φύσις μήτε ποιεῖ μάτην μηθὲν μήτε ἀπολείπει τι τῶν ἀναγκαίων, πλὴν ἐν τοῖς πηρώμασι καὶ ἐν τοῖς ἀτελέσιν· τὰ δὲ τοιαῦτα τῶν ζῴων τέλεια καὶ οὐ πηρώματά ἐστιν· σημεῖον δ’ ὅτι ἔστι γεννητικὰ καὶ ἀκμὴν ἔχει καὶ φθίσιν· ὥστ’ εἶχεν ἂν καὶ τὰ ὀργανικὰ μέρη τῆς πορείας. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ λογιστικὸν καὶ ὁ καλούμενος νοῦς ἐστὶν ὁ κινῶν· ὁ μὲν γὰρ θεωρητικὸς οὐθὲν νοεῖ πρακτόν, οὐδὲ λέγει περὶ φευκτοῦ καὶ διωκτοῦ οὐθέν, ἡ δὲ κίνησις ἢ φεύγοντός τι ἢ διώκοντός τί ἐστιν. Ἀλλ’ οὐδ’ ὅταν θεωρῇ τι τοιοῦτον, ἤδη κελεύει φεύγειν ἢ διώκειν, οἷον πολλάκις διανοεῖται φοβερόν τι ἢ ἡδύ, οὐ κελεύει δὲ φοβεῖσθαι, ἡ δὲ καρδία κινεῖται, ἂν δ’ ἡδύ, ἕτερόν τι μόριον. Ἔτι καὶ ἐπιτάττοντος τοῦ νοῦ καὶ λεγούσης τῆς διανοίας φεύγειν τι ἢ διώκειν οὐ κινεῖται, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν πράττει, οἷον ὁ ἀκρατής. Καὶ ὅλως δὲ ὁρῶμεν ὅτι ὁ ἔχων τὴν ἰατρικὴν οὐκ ἰᾶται, ὡς ἑτέρου τινὸς κυρίου ὄντος τοῦ ποιεῖν κατὰ τὴν ἐπιστήμην, ἀλλ’ οὐ τῆς ἐπιστήμης. Ἀλλὰ μὴν οὐδ’ ἡ ὄρεξις ταύτης κυρία τῆς κινήσεως· οἱ γὰρ ἐγκρατεῖς ὀρεγόμενοι καὶ ἐπιθυμοῦντες οὐ πράττουσιν ὧν ἔχουσι τὴν ὄρεξιν, ἀλλ’ ἀκολουθοῦσι τῷ νῷ.

3.1010. Bölüm

Ama tahayyülü de bir tür düşünme sayarsak, hareket ettirenin şu ikisi olduğu görülüyor: istek ya da nous. Çünkü insanlar çoğu zaman epistēmē'ye aykırı olarak tahayyüllerine uyar; öteki hayvanlarda ise düşünme de akıl yürütme de yoktur, yalnız tahayyül vardır. Demek ki yer değiştirme hareketini sağlayan bu ikisidir: nous ve istek. Burada kastedilen nous, bir şey için akıl yürüten, yani pratik nous'tur; temaşa eden nous'tan gayesiyle ayrılır. İsteğin de hepsi bir şey içindir: isteğin yöneldiği şey pratik nous'un ilkesidir, akıl yürütmenin vardığı son nokta da eylemin ilkesidir. Bu yüzden hareket ettirenlerin şu ikisi olarak görünmesi makuldür: istek ve pratik düşünce. Çünkü istenen şey hareket ettirir; düşünce de, ilkesi istenen şey olduğu için hareket ettirir. Tahayyül de hareket ettirdiğinde istek olmadan hareket ettirmez. Demek ki hareket ettiren tek bir şeydir: istenen şey. Çünkü iki şey, nous ve istek, hareket ettirseydi, ortak bir eidos sayesinde hareket ettirirlerdi. Oysa nous'un istek olmadan hareket ettirdiği görülmez; çünkü dileme de bir istektir ve insan akıl yürütmeye göre hareket ettiğinde dilemeye göre de hareket eder. İstek ise akıl yürütmeye aykırı olarak da hareket ettirir; çünkü arzu da bir tür istektir. Nous her zaman doğrudur; istek ve tahayyül ise hem doğru hem yanlış olabilir. Bu yüzden hareket ettiren her zaman istenen şeydir; ama bu ya iyi olandır ya da iyi görünen. Hem de her iyi değil, yapılabilecek iyi; yapılabilecek olan da başka türlü olabilen şeydir. Şu hâlde psykhē'nin hareket ettiren yetisinin istek denen yeti olduğu açıktır.

Psykhē'yi parçalara bölenler, onu yetilerine göre bölüp ayırırlarsa, ortaya pek çok parça çıkar: beslenme, his, düşünme, düşünüp taşınma ve bir de istek yetisi. Çünkü bunlar birbirinden, arzu yetisi ile thymos'un birbirinden ayrıldığından çok daha fazla ayrılır. İstekler birbirine zıt olabilir; bu, logos ile arzu zıt düştüğünde olur ve zamanı hisseden hayvanlarda görülür. Nous geleceği göz önüne alarak direnmeyi emreder, arzu ise yalnız şimdiyi göz önüne alır; çünkü geleceği görmediği için şimdiki hoş şey ona hem mutlak hoş hem mutlak iyi görünür. Öyleyse hareket ettiren eidosça tektir: istek yetisi, istek yetisi olması bakımından; hepsinden önce de istenen şey, çünkü o kendisi hareket etmeden, yalnız düşünülerek ya da tahayyül edilerek hareket ettirir. Sayıca ise hareket ettirenler birden çoktur.

Üç şey vardır: biri hareket ettiren, ikincisi hareket ettirmekte kullandığı şey, üçüncüsü hareket eden. Hareket ettiren de ikiye ayrılır: biri hareketsizdir, öteki hem hareket ettirir hem hareket eder. Hareketsiz olan yapılabilecek iyidir; hem hareket ettiren hem hareket eden istek yetisidir (çünkü hareket eden, istediği ölçüde hareket eder; istek de fiil hâlinde olduğu ölçüde bir tür harekettir); hareket eden ise hayvandır. İsteğin hareket ettirmek için kullandığı alet ise artık bedensel bir şeydir; bu yüzden onu beden ile psykhē'nin ortak işleri arasında incelemek gerekir. Şimdilik özetle şunu söyleyelim: alet yoluyla hareket ettiren şey, başlangıç ile bitişin aynı olduğu yerdedir; mesela bir eklemde. Orada dışbükey ile içbükeyden biri bitiş, öteki başlangıçtır; bu yüzden biri durur, öteki hareket eder; kavramca ayrıdırlar, büyüklükçe ayrılmazlar. Çünkü her şey itilerek ve çekilerek hareket eder. Bu yüzden, bir dairede olduğu gibi, bir şeyin sabit durması ve hareketin oradan başlaması gerekir. Genel olarak, söylendiği gibi, hayvan istek sahibi olduğu ölçüde kendini hareket ettirebilir; istek sahibi olmak ise tahayyül olmadan olmaz. Her tahayyül de ya akıl yürütmeye ya da hisse dayanır. Bu ikincisinden öteki hayvanlar da pay alır.

3.10

Φαίνεται δέ γε δύο ταῦτα κινοῦντα, ἢ ὄρεξις ἢ νοῦς, εἴ τις τὴν φαντασίαν τιθείη ὡς νόησίν τινα· πολλὰ γὰρ παρὰ τὴν ἐπιστήμην ἀκολουθοῦσι ταῖς φαντασίαις, καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις οὐ νόησις οὐδὲ λογισμός ἐστιν, ἀλλὰ φαντασία. Ἄμφω ἄρα ταῦτα κινητικὰ κατὰ τόπον, νοῦς καὶ ὄρεξις. Νοῦς δὲ ὁ ἕνεκά του λογιζόμενος καὶ ὁ πρακτικός· διαφέρει δὲ τοῦ θεωρητικοῦ τῷ τέλει. Καὶ ἡ ὄρεξις ἕνεκά του πᾶσα· οὗ γὰρ ἡ ὄρεξις, αὕτη ἀρχὴ τοῦ πρακτικοῦ νοῦ· τὸ δ’ ἔσχατον ἀρχὴ τῆς πράξεως. Ὥστε εὐλόγως ταῦτα δύο φαίνεται τὰ κινοῦντα, ὄρεξις καὶ διάνοια πρακτική· τὸ ὀρεκτὸν γὰρ κινεῖ, καὶ διὰ τοῦτο ἡ διάνοια κινεῖ, ὅτι ἀρχὴ αὐτῆς ἐστὶ τὸ ὀρεκτόν. Καὶ ἡ φαντασία δὲ ὅταν κινῇ οὐ κινεῖ ἄνευ ὀρέξεως. Ἓν δή τι τὸ κινοῦν τὸ ὀρεκτόν. Εἰ γὰρ δύο, νοῦς καὶ ὄρεξις, ἐκίνουν, κατὰ κοινὸν ἄν τι ἐκίνουν εἶδος. Νῦν δὲ ὁ μὲν νοῦς οὐ φαίνεται κινῶν ἄνευ ὀρέξεως· ἡ γὰρ βούλησις ὄρεξις· ὅταν δὲ κατὰ τὸν λογισμὸν κινῆται, καὶ κατὰ βούλησιν κινεῖται. Ἡ δ’ ὄρεξις κινεῖ παρὰ τὸν λογισμόν· ἡ γὰρ ἐπιθυμία ὄρεξίς τις ἐστίν. Νοῦς μὲν οὖν πᾶς ὀρθός· ὄρεξις δὲ καὶ φαντασία καὶ ὀρθὴ καὶ οὐκ ὀρθή. Διὸ ἀεὶ κινεῖ μὲν τὸ ὀρεκτόν, ἀλλὰ τοῦτ’ ἐστὶν ἢ τὸ ἀγαθὸν ἢ τὸ φαινόμενον ἀγαθόν. Οὐ πᾶν δέ, ἀλλὰ τὸ πρακτὸν ἀγαθόν. Πρακτὸν δ’ ἐστὶ τὸ ἐνδεχόμενον καὶ ἄλλως ἔχειν. Ὅτι μὲν οὖν ἡ τοιαύτη δύναμις κινεῖ τῆς ψυχῆς ἡ καλουμένη ὄρεξις, φανερόν. Τοῖς δὲ διαιροῦσι τὰ μέρη τῆς ψυχῆς, ἐὰν κατὰ τὰς δυνάμεις διαιρῶσι καὶ χωρίζωσι, πάμπολλα γίνεται, θρεπτικόν, αἰσθητικόν, νοητικόν, βουλευτικόν, ἔτι ὀρεκτικόν· ταῦτα γὰρ πλέον διαφέρει ἀλλήλων ἢ τὸ ἐπιθυμητικὸν καὶ θυμικόν. Ἐπεὶ δ’ ὀρέξεις γίνονται ἐναντίαι ἀλλήλαις, τοῦτο δὲ συμβαίνει ὅταν ὁ λόγος καὶ ἡ ἐπιθυμία ἐναντίαι ὦσι, γίνεται δ’ ἐν τοῖς χρόνου αἴσθησιν ἔχουσιν (ὁ μὲν γὰρ νοῦς διὰ τὸ μέλλον ἀνθέλκειν κελεύει, ἡ δ’ ἐπιθυμία διὰ τὸ ἤδη· φαίνεται γὰρ τὸ ἤδη ἡδὺ καὶ ἁπλῶς ἡδὺ καὶ ἀγαθὸν ἁπλῶς, διὰ τὸ μὴ ὁρᾶν τὸ μέλλον), εἴδει μὲν ἓν ἂν εἴη τὸ κινοῦν τὸ ὀρεκτικόν, ᾗ ὀρεκτικόν, πρῶτον δὲ πάντων τὸ ὀρεκτόν (τοῦτο γὰρ κινεῖ οὐ κινούμενον τῷ νοηθῆναι ἢ φαντασθῆναι), ἀριθμῷ δὲ πλείω τὰ κινοῦντα. Ἐπειδὴ δ’ ἐστὶ τρία, ἓν μὲν τὸ κινοῦν, δεύτερον δ’ ᾧ κινεῖ, τρίτον τὸ κινούμενον· τὸ δὲ κινοῦν διττόν, τὸ μὲν ἀκίνητον, τὸ δὲ κινοῦν καὶ κινούμενον· ἔστι δὲ τὸ μὲν ἀκίνητον τὸ πρακτὸν ἀγαθόν, τὸ δὲ κινοῦν καὶ κινούμενον τὸ ὀρεκτικόν (κινεῖται γὰρ τὸ κινούμενον ᾗ ὀρέγεται, καὶ ἡ κίνησις ὄρεξίς τίς ἐστιν ᾗ ἐνέργεια), τὸ δὲ κινούμενον τὸ ζῷον· ᾧ δὲ κινεῖ ὀργάνῳ ἡ ὄρεξις, ἤδη τοῦτο σωματικόν ἐστιν· διὸ ἐν τοῖς κοινοῖς σώματος καὶ ψυχῆς ἔργοις θεωρητέον περὶ αὐτοῦ. Νῦν δὲ ὡς ἐν κεφαλαίῳ εἰπεῖν τὸ κινοῦν ὀργανικῶς, ὅπου ἀρχὴ καὶ τελευτὴ τὸ αὐτό, οἷον ὁ γιγγλυμός· ἐνταῦθα γὰρ τὸ κυρτὸν καὶ κοῖλον τὸ μὲν τελευτὴ τὸ δ’ ἀρχή· διὸ τὸ μὲν ἠρεμεῖ τὸ δὲ κινεῖται, λόγῳ μὲν ἕτερα ὄντα, μεγέθει δ’ ἀχώριστα· πάντα γὰρ ὤσει καὶ ἕλξει κινεῖται. Διὸ δεῖ ὥσπερ ἐν κύκλῳ μένειν τι, καὶ ἐντεῦθεν ἄρχεσθαι τὴν κίνησιν. Ὅλως μὲν οὖν, ὥσ περ εἴρηται, ᾗ ὀρεκτικὸν τὸ ζῷον, ταύτῃ αὑτοῦ κινητικόν· ὀρεκτικὸν δὲ οὐκ ἄνευ φαντασίας· φαντασία δὲ πᾶσα ἢ λογιστικὴ ἢ αἰσθητική. Ταύτης μὲν οὖν καὶ τὰ ἄλλα ζῷα μετέχει.

3.1111. Bölüm

Yalnız dokunma hissine sahip olan tamamlanmamış hayvanlarda da hareket ettirenin ne olduğunu incelemeliyiz: bunlarda tahayyül ve arzu bulunabilir mi, bulunamaz mı? Çünkü onlarda acı ve haz bulunduğu görülüyor; bunlar varsa arzunun da bulunması zorunludur. Peki tahayyül onlarda nasıl bulunabilir? Yoksa hareketleri belirsiz olduğu gibi bunlar da onlarda bulunur, ama belirsiz biçimde mi? Hisse dayanan tahayyül, söylendiği gibi, öteki hayvanlarda da bulunur; düşünüp taşınmaya dayanan tahayyül ise akıl yürütebilen hayvanlarda. Çünkü şunu mu yapacak, bunu mu diye karar vermek artık akıl yürütmenin işidir; ve tek bir ölçüyle ölçmek zorunludur, çünkü insan daha büyük olanın peşine düşer. Dolayısıyla birçok imgeden tek bir imge yapabilir. Öteki hayvanların kanaat sahibi görünmemesinin sebebi de budur: kıyastan doğan tahayyüle sahip değildirler, kanaat ise bu tahayyülü gerektirir. Bu yüzden istek düşünüp taşınma yetisini içermez. Bazen istek galip gelir ve dilemeyi sürükler, bazen de dileme isteği; nefsine hâkim olamama ortaya çıktığında da, bir topun ötekini itmesi gibi, bir istek ötekini sürükler. Ama tabiatça her zaman yukarıdaki daha çok hükmeder ve hareket ettirir; böylece üç hareket birden olur. Bilme yetisi ise hareket etmez, yerinde durur. Bir yanda küllî kanı ve logos, öbür yanda cüzî olana dair kanı vardır: biri, böyle birinin böyle bir şey yapması gerektiğini söyler; öteki, şu şeyin şu anda böyle olduğunu ve benim de böyle biri olduğumu. Hareket ettiren artık bu ikinci kanaattir, küllî olan değil. Yoksa ikisi de mi hareket ettirir, ama küllî olan daha çok yerinde durarak, öteki durmadan?

3.11

Σκεπτέον δὲ καὶ περὶ τῶν ἀτελῶν, τί τὸ κινοῦν ἐστίν, οἷς ἁφὴ μόνον ὑπάρχει αἴσθησις, πότερον ἐνδέχεται φαντασίαν ὑπάρχειν τούτοις, ἢ οὔ, καὶ ἐπιθυμίαν. Φαίνεται γὰρ λύπη καὶ ἡδονὴ ἐνοῦσα. Εἰ δὲ ταῦτα, καὶ ἐπιθυμίαν ἀνάγκη. Φαντασία δὲ πῶς ἂν ἐνείη; Ἢ ὥσπερ καὶ κινεῖται ἀορίστως, καὶ ταῦτ’ ἔνεστι μέν, ἀορίστως δ’ ἔνεστιν. Ἡ μὲν οὖν αἰσθητικὴ φαντασία, ὥσπερ εἴρηται, καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις ὑπάρχει, ἡ δὲ βουλευτικὴ ἐν τοῖς λογιστικοῖς· πότερον γὰρ πράξει τόδε ἢ τόδε, λογισμοῦ ἤδη ἐστὶν ἔργον· καὶ ἀνάγκη ἑνὶ μετρεῖν· τὸ μεῖζον γὰρ διώκει. Ὥστε δύναται ἓν ἐκ πλειόνων φαντασμάτων ποιεῖν. Καὶ αἴτιον τοῦτο τοῦ δόξαν μὴ δοκεῖν ἔχειν, ὅτι τὴν ἐκ συλλογισμοῦ οὐκ ἔχει, αὕτη δὲ ἐκείνην. Διὸ τὸ βουλευτικὸν οὐκ ἔχει ἡ ὄρεξις. Νικᾷ δ’ ἐνίοτε καὶ κινεῖ τὴν βούλησιν· ὁτὲ δ’ ἐκείνη ταύτην, ὥσπερ σφαῖρα, ἡ ὄρεξις τὴν ὄρεξιν, ὅταν ἀκρασία γένηται. Φύσει δὲ ἀεὶ ἡ ἄνω ἀρχικωτέρα καὶ κινεῖ, ὥστε τρεῖς φορὰς ἤδη κινεῖσθαι. Τὸ δ’ ἐπιστημονικὸν οὐ κινεῖται, ἀλλὰ μένει. Ἐπεὶ δ’ ἡ μὲν καθόλου ὑπόληψις καὶ λόγος, ἡ δὲ τοῦ καθ’ ἕκαστα (ἡ μὲν γὰρ λέγει ὅτι δεῖ τὸν τοιοῦτον τὸ τοιόνδε πράττειν, ἡ δὲ ὅτι τόδε τὸ νῦν τοιόνδε, κἀγὼ δὲ τοιόσδε) ἤδη αὕτη κινεῖ ἡ δόξα, οὐχ ἡ καθόλου. Ἢ ἄμφω, ἀλλ’ ἡ μὲν ἠρεμοῦσα μᾶλλον, ἡ δ’ οὔ.

3.1212. Bölüm

Yaşayan ve psykhē sahibi olan her şeyin, oluşundan yok oluşuna kadar, beslenme psykhē'sine sahip olması zorunludur. Çünkü oluşan şeyin büyümesi, olgunlaşması ve gerilemesi zorunludur; bunlar da besin olmadan imkânsızdır. Demek ki beslenme yetisinin büyüyen ve gerileyen her şeyde bulunması zorunludur. His ise bütün canlılarda zorunlu değildir: bedeni basit olanların dokunma hissine sahip olması mümkün değildir, oysa hiçbir hayvan dokunma olmadan var olamaz; eidosları maddeden ayrı olarak alamayanlar da his sahibi olamaz. Ama hayvanın his sahibi olması zorunludur, eğer tabiat hiçbir şeyi boşuna yapmıyorsa. Çünkü tabiatça var olan her şey bir şey için vardır ya da bir şey için var olanlara eşlik eden şeylerdir. Yer değiştirebilen bir beden his sahibi olmasaydı yok olur, tabiatın işi olan gayesine ulaşamazdı; zira nasıl beslenecekti? Bir yere bağlı olanlar beslendikleri şeyi doğdukları yerde bulurlar. Ama bir yere bağlı olmayan, oluşmuş bir bedenin psykhē'si ve ayırt eden bir nous'u olup da his sahibi olmaması mümkün değildir. Oluşmamış bir beden için de bu mümkün değildir; çünkü neden hissi olmasın? Hissin olmaması ya psykhē için ya beden için daha iyi olmalıydı. Oysa ikisi için de değildir: ne psykhē bu yüzden daha iyi düşünecek ne de beden bu yüzden daha iyi olacaktır. Demek ki bir yere bağlı olmayan hiçbir beden his olmadan psykhē sahibi olamaz.

His sahibiyse de bedenin ya basit ya karışık olması zorunludur. Basit olamaz; çünkü o zaman dokunma hissi olmaz, oysa buna sahip olmak zorunludur. Bu şuradan açıktır: hayvan psykhē sahibi bir beden, her beden dokunulabilir, dokunulabilir olan da dokunmayla hissedilen olduğuna göre, hayvan yaşamını sürdürecekse bedeninin de dokunma hissine sahip olması zorunludur. Çünkü öteki hisler, koklama, görme ve işitme gibi, başka şeyler aracılığıyla hisseder; hayvan ise dokunduğu şeyleri hissetmezse bazılarından kaçamaz, bazılarını alamaz. Öyle olursa hayvanın yaşamını sürdürmesi imkânsız olur. Bu yüzden tatma da bir tür dokunmadır: besine aittir, besin de dokunulabilir bedendir. Ses, renk ve koku beslemez, ne büyümeyi ne gerilemeyi sağlar. Dolayısıyla tatmanın da bir tür dokunma olması zorunludur, çünkü dokunulabilir ve besleyici olanın hissidir. Bu ikisi hayvan için zorunludur ve dokunma olmadan hayvanın olamayacağı açıktır. Öteki hisler ise iyi yaşamak içindir ve artık rastgele her hayvan cinsinde değil, bazılarında bulunur; mesela yer değiştirebilen hayvanda bulunmaları zorunludur, çünkü yaşamını sürdürecekse yalnız dokunarak değil, uzaktan da hissetmesi gerekir. Bu da hayvan aradaki ortam aracılığıyla hissedebilirse olur: ortam hissedilen şeyden etkilenip hareket eder, hayvan da ortamdan. Yer değiştirme hareketinde hareket ettiren bir değişiklik meydana gelinceye kadar etki eder; iten, bir başkasını da iter ve onun da itmesini sağlar; hareket bir ara aracılığıyla gerçekleşir: ilk hareket ettiren itilmeden iter, en sondaki yalnız itilir, itmez, aradaki ise ikisini de yapar, aradakiler de çok olabilir. Nitelik değişiminde de böyledir; yalnız burada değişime uğratan aynı yerde kalır. Mesela biri balmumuna mühür bassa, mum bastığı derinliğe kadar hareket eder; taş hiç hareket etmez, su ise çok uzağa kadar hareket eder. Hava ise en geniş ölçüde hareket eder, etki eder ve etkilenir, yeter ki yerinde dursun ve bir bütün olsun. Bu yüzden yansıma konusunda da, gözden çıkan görmenin geri kırıldığını söylemektense, havanın bir bütün olduğu sürece şekilden ve renkten etkilendiğini söylemek daha iyidir. Pürüzsüz yüzeyin üzerinde hava bir bütündür; bu yüzden de, sanki mumdaki iz ta öbür uca kadar iletiliyormuş gibi, görmeyi yeniden hareket ettirir.

3.12

Τὴν μὲν οὖν θρεπτικὴν ψυχὴν ἀνάγκη πᾶν ἔχειν ὅτι περ ἂν ζῇ καὶ ψυχὴν ἔχῃ ἀπὸ γενέσεως μέχρι φθορᾶς· ἀνάγκη γὰρ τὸ γενόμενον αὔξησιν ἔχειν καὶ ἀκμὴν καὶ φθίσιν, ταῦτα δ’ ἄνευ τροφῆς ἀδύνατον· ἀνάγκη ἄρα ἐνεῖναι τὴν θρεπτικὴν δύναμιν ἐν πᾶσι τοῖς φυομένοις καὶ φθίνουσιν. Αἴσθησιν δ’ οὐκ ἀναγκαῖον ἐν ἅπασι τοῖς ζῶσιν· οὔτε γὰρ ὅσων τὸ σῶμα ἁπλοῦν, ἐνδέχεται ἁφὴν ἔχειν, οὔτε ἄνευ ταύτης οἷόν τε οὐθὲν εἶναι ζῷον· οὔτε ὅσα μὴ δεκτικὰ τῶν εἰδῶν ἄνευ τῆς ὕλης. Τὸ δὲ ζῷον ἀναγκαῖον αἴσθησιν ἔχειν, εἰ μηθὲν μάτην ποιεῖ ἡ φύσις. Ἕνεκά του γὰρ πάντα ὑπάρχει τὰ φύσει, ἢ συμπτώματα ἔσται τῶν ἕνεκά του. Εἰ οὖν πᾶν σῶμα πορευτικὸν μὴ ἔχον αἴσθησιν, φθείροιτο ἂν καὶ εἰς τέλος οὐκ ἂν ἔλθοι, ὅ ἐστι φύσεως ἔργον· πῶς γὰρ θρέψεται; Τοῖς μὲν γὰρ μονίμοις ὑπάρχει τὸ ὅθεν πεφύκασιν· οὐχ οἷόν τε δὲ σῶμα ἔχειν μὲν ψυχὴν καὶ νοῦν κριτικόν, αἴσθησιν δὲ μὴ ἔχειν, μὴ μόνιμον ὄν, γεννητὸν δέ. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ ἀγέννητον· διὰ τί γὰρ ἕξει; Ἢ γὰρ τῇ ψυχῇ βέλτιον ἢ τῷ σώματι. Νῦν δ’ οὐδέτερον· ἡ μὲν γὰρ οὐ μᾶλλον νοήσει, τὸ δ’ οὐθὲν ἔσται μᾶλλον δι’ ἐκεῖνο. Οὐθὲν ἄρα ἔχει ψυχὴν σῶμα μὴ μόνιμον ἄνευ αἰσθήσεως. Ἀλλὰ μὴν εἴγε αἴσθησιν ἔχει, ἀνάγκη τὸ σῶμα εἶναι ἢ ἁπλοῦν ἢ μικτόν. Οὐχ οἷόν τε δὲ ἁπλοῦν· ἁφὴν γὰρ οὐχ ἕξει, ἔστι δὲ ἀνάγκη ταύτην ἔχειν. Τοῦτο δὲ ἐκ τῶνδε δῆλον. Ἐπεὶ γὰρ τὸ ζῷον σῶμα ἔμψυχόν ἐστι, σῶμα δὲ ἅπαν ἁπτόν, ἁπτὸν δὲ τὸ αἰσθητὸν ἁφῇ, ἀνάγκη καὶ τὸ τοῦ ζῴου σῶμα ἁπτικὸν εἶναι, εἰ μέλλει σώζεσθαι τὸ ζῷον. Αἱ γὰρ ἄλλαι αἰσθήσεις δι’ ἑτέρων αἰσθάνονται, οἷον ὄσφρησις ὄψις ἀκοή· ἁπτόμενον δέ, εἰ μὴ ἕξει αἴσθησιν, οὐ δυνήσεται τὰ μὲν φεύγειν τὰ δὲ λαβεῖν. Εἰ δὲ τοῦτο, ἀδύνατον ἔσται σώζεσθαι τὸ ζῷον. Διὸ καὶ ἡ γεῦσίς ἑστιν ὥσπερ ἁφή τις· τροφῆς γάρ ἐστιν, ἡ δὲ τροφὴ τὸ σῶμα τὸ ἁπτόν. Ψόφος δὲ καὶ χρῶμα καὶ ὀσμὴ οὐ τρέφει, οὐδὲ ποιεῖ οὔτ’ αὔξησιν οὔτε φθίσιν. Ὥστε καὶ τὴν γεῦσιν ἀνάγκη ἁφὴν εἶναί τινα, διὰ τὸ τοῦ ἁπτοῦ καὶ θρεπτικοῦ αἴσθησιν εἶναι. Αὗται μὲν οὖν ἀναγκαῖαι τῷ ζῴῳ, καὶ φανερὸν ὅτι οὐχ οἷόν τε ἄνευ ἁφῆς εἶναι ζῷον. Αἱ δὲ ἄλλαι τοῦ τε εὖ ἕνεκα καὶ γένει ζῴων ἤδη οὐ τῷ τυχόντι, ἀλλὰ τισίν, οἷον τῷ πορευτικῷ ἀνάγκη ὑπάρχειν· εἰ γὰρ μέλλει σώζεσθαι, οὐ μόνον δεῖ ἁπτόμενον αἰσθάνεσθαι ἀλλὰ καὶ ἄποθεν. Τοῦτο δ’ ἂν εἴη, εἰ διὰ τοῦ μεταξὺ αἰσθητικὸν εἴη τῷ ἐκεῖνο μὲν ὑπὸ τοῦ αἰσθητοῦ πάσχειν καὶ κινεῖσθαι, αὐτὸ δ’ ὑπ’ ἐκείνου. Ὥσ περ γὰρ τὸ κινοῦν κατὰ τόπον μέχρι τοῦ μεταβάλλειν ποιεῖ, καὶ τὸ ὦσαν ἕτερον ποιεῖ ὥστε ὠθεῖν, καὶ ἔστι διὰ μέσου ἡ κίνησις, καὶ δὴ τὸ μὲν πρῶτον κινοῦν ὠθεῖ οὐκ ὠθούμενον, τὸ δ’ ἔσχατον μόνον ὠθεῖται οὐκ ὦσαν, τὸ δὲ μέσον ἄμφω, πολλὰ δὲ μέσα, οὕτως ἐπ’ ἀλλοιώσεως, πλὴν ὅτι μένοντος ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ ἀλλοιοῖ, οἷον εἰ εἰς κηρὸν βάψειέ τις, μέχρι τούτου ἐκινήθη, ἕως ἔβαψεν· λίθος δὲ οὐδέν, ἀλλ’ ὕδωρ μέχρι πόρρω. Ὁ δ’ ἀὴρ ἐπὶ πλεῖστον κινεῖται καὶ ποιεῖ καὶ πάσχει, ἐὰν μένῃ καὶ εἷς ᾖ. Διὸ καὶ περὶ ἀνακλάσεως βέλτιον ἢ τὴν ὄψιν ἐξιοῦσαν κλᾶσθαι, τὸν ἀέρα πάσχειν ὑπὸ τοῦ σχήματος καὶ χρώματος, μέχρι περ οὗ ἂν εἷς ᾖ. Ἐπὶ δὲ τοῦ λείου ἐστὶν εἷς· διὸ πάλιν οὗτος τὴν ὄψιν κινεῖ, ὥσπερ ἂν εἰ τὸ ἐν τῷ κηρῷ σημεῖον διεδίδοτο μέχρι τοῦ πέρατος.

3.1313. Bölüm

Hayvanın bedeninin basit olamayacağı, yani mesela ateşten ya da havadan olamayacağı açıktır. Çünkü dokunma olmadan başka hiçbir his olamaz; söylendiği gibi, psykhē sahibi her beden dokunma hissine sahiptir. Topraktan başka unsurlardan duyu organları yapılabilir; ama bunların hepsi başka bir şey aracılığıyla, yani aradaki ortamlar aracılığıyla hissederek hissi meydana getirir. Dokunma ise şeylerin kendisine dokunmakla olur; adını da buradan alır. Gerçi öteki duyu organları da dokunarak hisseder, ama başka bir şey aracılığıyla; yalnız dokunmanın kendi aracılığıyla hissettiği düşünülür. Dolayısıyla hayvanın bedeni bu unsurlardan hiçbirinden oluşamaz. Topraktan da oluşamaz. Çünkü dokunma bütün dokunulabilir niteliklerin bir tür ortasıdır; duyu organı da yalnız toprağın farklarını değil, sıcağı, soğuğu ve öteki bütün dokunulabilir nitelikleri de alabilir. Kemiklerimizle, saçlarımızla ve bu türden uzuvlarımızla hissetmememizin sebebi topraktan olmalarıdır. Bitkilerin hiçbir hisse sahip olmaması da bu yüzdendir: topraktan oluşurlar. Dokunma olmadan ise başka hiçbir his olamaz; bu duyu organı da ne topraktan ne başka bir unsurdan oluşur.

Şu hâlde yalnız bu histen yoksun kalan hayvanların ölmesinin zorunlu olduğu açıktır: çünkü hayvan olmayan bir şey bu hisse sahip olamaz, hayvan olan bir şeyin de bundan başka bir hisse sahip olması zorunlu değildir. Bu yüzden öteki hissedilenler, renk, ses ve koku, aşırılıklarıyla hayvanı değil, yalnız duyu organlarını mahveder; araz olarak mahvetmeleri müstesna: mesela sesle birlikte bir itme ve darbe meydana gelirse ya da görüntüler ve kokular dokunmayla mahveden başka şeyleri harekete geçirirse. Tat da ancak aynı zamanda dokunulabilir bir şey olduğu ölçüde mahveder. Dokunulabilir niteliklerin aşırılığı ise, sıcağın, soğuğun, sertin aşırılığı, hayvanı öldürür. Çünkü her hissedilenin aşırılığı duyu organını ortadan kaldırır; dolayısıyla dokunulabilir olanın aşırılığı da dokunmayı ortadan kaldırır; yaşamak ise dokunmayla belirlenir, zira dokunma olmadan hayvanın olamayacağı gösterilmiştir. Bu yüzden dokunulabilir niteliklerin aşırılığı yalnız duyu organını değil, hayvanı da mahveder; çünkü hayvanın sahip olması zorunlu olan tek his budur. Hayvan öteki hislere ise, söylendiği gibi, var olmak için değil, iyi olmak için sahiptir: görmeye, havada ve suda, genel olarak saydam ortamda yaşadığı için, görebilsin diye; tatmaya, hoş olanı ve acı vereni ayırt edip besindeki şeyi hissetsin, arzulasın ve harekete geçsin diye; işitmeye, kendisine bir şey bildirilebilsin diye; dile de bir başkasına bir şey bildirebilsin diye.

3.13

Ὅτι δ’ οὐχ οἷόν τε ἁπλοῦν εἶναι τὸ τοῦ ζῴου σῶμα, φανερόν, λέγω δ’ οἷον πύρινον ἢ ἀέρινον. Ἄνευ μὲν γὰρ ἁφῆς οὐδεμίαν ἐνδέχεται ἄλλην αἴσθησιν ἔχειν· τὸ γὰρ σῶμα ἁπτικὸν τὸ ἔμψυχον πᾶν, ὥσπερ εἴρηται. Τὰ δὲ ἄλλα ἔξω γῆς αἰσθητήρια μὲν ἂν γένοιτο, πάντα δὲ τῷ δι’ ἑτέρου αἰσθάνεσθαι ποιεῖ τὴν αἴσθησιν καὶ διὰ τῶν μεταξύ. Ἡ δ’ ἁφὴ τῷ αὐτῶν ἅπτεσθαί ἐστιν, διὸ καὶ τοὔνομα τοῦτο ἔχει. Καίτοι καὶ τὰ ἄλλα αἰσθητήρια ἁφῇ αἰσθάνεται, ἀλλὰ δι’ ἑτέρου· αὕτη δὲ δοκεῖ μόνη δι’ αὑτῆς. Ὥστε τῶν μὲν τοιούτων στοιχείων οὐθὲν ἂν εἴη σῶμα τοῦ ζῴου. Οὐδὲ δὴ γήϊνον. Πάντων γὰρ ἡ ἁφὴ τῶν ἁπτῶν ἐστὶν ὥσπερ μεσότης, καὶ δεκτικὸν τὸ αἰσθητήριον οὐ μόνον ὅσαι διαφοραὶ γῆς εἰσίν, ἀλλὰ καὶ θερμοῦ καὶ ψυχροῦ καὶ τῶν ἄλλων ἁπτῶν ἁπάντων. Καὶ διὰ τοῦτο τοῖς ὀστοῖς καὶ ταῖς θριξὶ καὶ τοῖς τοιούτοις μορίοις οὐκ αἰσθανόμεθα, ὅτι γῆς ἐστίν. Καὶ τὰ φυτὰ διὰ τοῦτο οὐδεμίαν ἔχει αἴσθησιν, ὅτι γῆς ἐστίν· ἄνευ δὲ ἁφῆς οὐδεμίαν οἷόν τε ἄλλην ὑπάρχειν, τοῦτο δὲ τὸ αἰσθητήριον οὐκ ἔστιν οὔτε γῆς οὔτε ἄλλου τῶν στοιχείων οὐδενός. Φανερὸν τοίνυν ὅτι ἀνάγκη μόνης ταύτης στερισκόμενα τῆς αἰσθήσεως τὰ ζῷα ἀποθνήσκειν· οὔτε γὰρ ταύτην ἔχειν οἷόν τε μὴ ζῷον, οὔτε ζῷον ὂν ἄλλην ἔχειν ἀνάγκη πλὴν ταύτης. Καὶ διὰ τοῦτο τὰ μὲν ἄλλα αἰσθητὰ ταῖς ὑπερβολαῖς οὐ διαφθείρει τὸ ζῷον, οἷον χρῶμα καὶ ψόφος καὶ ὀσμή, ἀλλὰ μόνον τὰ αἰσθητήρια, ἂν μὴ κατὰ συμβεβηκός, οἷον ἂν ἅμα τῷ ψόφῳ ὦσις γένηται καὶ πληγή, καὶ ὑπὸ ὁραμάτων καὶ ὀσμῆς ἕτερα κινεῖται, ἃ τῇ ἁφῇ φθείρει. Καὶ ὁ χυμὸς δὲ ᾗ ἅμα συμβαίνει ἁπτικὸν εἶναι, ταύτῃ φθείρει. Ἢ δὲ τῶν ἁπτῶν ὑπερβολή, οἷον θερμῶν καὶ ψυχρῶν καὶ σκληρῶν, ἀναιρεῖ τὸ ζῷον· παντὸς μὲν γὰρ αἰσθητοῦ ὑπερβολὴ ἀναιρεῖ τὸ αἰσθητήριον, ὥστε καὶ τὸ ἁπτὸν τὴν ἁφήν, ταύτῃ δὲ ὥρισται τὸ ζῆν· ἄνευ γὰρ ἁφῆς δέδεικται ὅτι ἀδύνατον εἶναι ζῷον. Διὸ ἡ τῶν ἁπτῶν ὑπερβολὴ οὐ μόνον τὸ αἰσθητήριον φθείρει, ἀλλὰ καὶ τὸ ζῷον, ὅτι ἀνάγκη μόνην ἔχειν ταύτην. Τὰς δ’ ἄλλας αἰσθήσεις ἔχει τὸ ζῷον, ὥσπερ εἴρηται, οὐ τοῦ εἶναι ἕνεκα ἀλλὰ τοῦ εὖ, οἷον ὄψιν, ἐπεὶ ἐν ἀέρι καὶ ὕδατι, ὅπως ὁρᾷ, ὅλως δ’ ἐπεὶ ἐν διαφανεῖ, γεῦσίν τε διὰ τὸ ἡδὺ καὶ λυπηρόν, ἵνα αἰσθάνηται τὸ ἐν τροφῇ καὶ ἐπιθυμῇ καὶ κινῆται, ἀκοὴν δὲ ὅπως σημαίνῃ τι αὑτῷ, γλῶτταν δὲ ὅπως σημαίνῃ τι ἑτέρῳ.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…