Kavram
Metaxy (μεταξύ)
- Yunanca
- τὸ μεταξύ (to metaxy)
- Latince
- medium; intermedium
- Almanca
- das Dazwischen; das Mittlere
- Fransızca
- l'intermédiaire; l'entre-deux
- İngilizce
- the intermediate, the in-between
- Türkçe
- ara; arada olan
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada metaxy iki şeyin ya da iki anın arasını bildiren bir edattır ("iki ırmağın arasında", "bu arada"). Şölen'de Diotima, Sokrates'in "güzel olmayan çirkindir" çıkarımını çürütmek için sözcüğü isimleştirir (202a): doğru kanı ne epistēmē'dir (çünkü hesabını veremez) ne bilgisizliktir (çünkü varolana isabet eder); tıpkı böyle Erōs da güzel şeylerden yoksun olduğu için tanrı değil, ama güzele yöneldiği için çirkin ve kötü de değildir. "Ara" böylece bir çelişmezlik ilkesi düzeltmesi olarak doğar: iki karşıt arasında üçüncü bir şey olabilir (karşıtlar ile çelişikler ayrımının öncülü). Aynı yapı ontolojiye (daimonlar tanrılarla ölümlüler arasında, 202d–e), kozmolojiye (daimonik olan aradaki boşluğu doldurur, "bütün kendi kendisiyle bağlanır") ve felsefenin tanımına (filozof bilge ile bilgisiz arasındadır, 204a–b) taşınır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8.–5. yy | Homeros, Herodotos | mekânsal ve zamansal "arasında" | İlyada I 156; Herodotos |
| MÖ 4. yy | Platon | doğru kanının, Erōs'un, daimonik olanın ve filozofun ara konumu; kanının varolan ile var olmayan arasında oluşu | Şölen 202a–204b; Devlet V 477a–479d; Philebos 16d–e |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | to metaxy: algıda aracı ortam (saydam); karşıtlar arasındaki ara şeyler (renkler, metaxy); matematik nesnelerin "ara" statüsü (Platon'a atfen) | De anima II 7; Physica V 1; Metaphysica I 6, 987b14–18 |
| MS 3.–5. yy | Plotinos, Proklos | psykhē'nin akılsal ile duyulur arasındaki konumu; aracı varlıklar hiyerarşisi | Enneadlar IV 8; Proklos In Alcibiadem |
| 20. yy | Simone Weil, Eric Voegelin | metaxu: ayıran ve bağlayan ara; metaxy: insan varoluşunun "arada" yapısı | Weil La pesanteur et la grâce; Voegelin Anamnesis |
Dönüşüm: Gündelik bir edat, Diotima'da bir yoksunluk ve yöneliş durumuna (Erōs, felsefe), Devlet V'te bir bilgi kuramsal ara statüye (kanı), Aristoteles'te fiziksel bir aracı ortama (medium), Yeni-Platonculukta bir varlık basamağına dönüşür; değer işareti belirsizlikten (ne o ne bu) aracılığa (bağlayan) kayar.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | μεταξύ (metaxy); τὸ μεταξύ (to metaxy) | meta ("arasında, ile") + xyn/syn ("birlikte") kökünden zarf ve edat: "arasında, ikisinin ortasında". Homeros'tan beri gündelik mekân ve zaman edatı. Tanımlıkla isimleşmesi ve felsefi terime dönüşmesi Şölen 202a–204b'dedir: doğru kanı bilgelik ile bilgisizlik, Erōs güzel ile çirkin, iyi ile kötü, ölümlü ile ölümsüz "arasında"dır. Ayrıca Devlet V 477a–479d (kanı, varolan ile var olmayan arasında), VI 511d (dianoia, doxa ile nous arasında), Philebos 16d–e (bir ile sınırsız arasındaki sayı). |
| Latince | medium; intermedium; (skolastik) medium, metaxy | Ficino medius, in medio; Ortaçağ optiğinde Aristoteles'in to metaxy'si (De anima II 7, görmenin aracı ortam) medium olarak çevrilir; iki anlam (ontolojik ara durum / fiziksel ortam) Latincede tek sözcükte birleşir. |
| Almanca / Fransızca | das Dazwischen; das Mittlere / l'intermédiaire; l'entre-deux | Schleiermacher zwischen beiden; Voegelin metaxy'yi transliterasyonla insan varoluşunun temel yapısı olarak kavramlaştırır (Anamnesis). Robin intermédiaire; Simone Weil metaxu (dünya bizi Tanrı'dan ayıran ve ona bağlayan "ara"dır, La pesanteur et la grâce). |
| İngilizce | the intermediate, the in-between |
Türkçe karşılığı
arada olan (metaxy). arada olan / arasında: Yunancanın edat kökünü ve konum bildiren gündelik rengini korur; Diotima'nın argümanı "ne ... ne ..." yapısına dayandığı için mekânsal "ara" imgesi taşıyıcıdır. orta: Aristoteles'in mesotēs'i ("orta, ölçü") ile karışır; Diotima'nın ara durumu iki uç arasında bir erdem ortası değil, bir yoksunluk ve yöneliş hâlidir. vasıta / aracı: 202e'deki daimonik işlevi (tanrılarla insanlar arasında yorumlamak, karşıya geçirmek) doğru yansıtır ama ontolojik ara konumu işleve indirger. berzah: Osmanlıca-tasavvuf dilinde iki âlem arasındaki perde; çağrışımı güçlü ama İslam kozmolojisini yansıtır. Seçim: metinde "arasında / arada olan", ilk geçişte parantezle metaxy ve bu nota bağ.
"Orta" dersen Diotima'nın ara durumunu Aristotelesçi bir denge noktasına, iki kötülük arasında övülen bir ölçüye çevirirsin; oysa Erōs'un "arada" oluşu ne övülecek bir denge ne de durağan bir konumdur: hep eksik, hep yönelmiş, bir gün içinde ölüp dirilen bir hareketliliktir (203e). "Aracı" dersen 202e'nin daimonik işlevini öne çıkarırsın ve Yeni-Platoncu aracı varlıklar hiyerarşisine (Plotinos, Proklos, Iamblikhos) yol açarsın; bu okuma metinde temellidir ama metaxy'nin bilgi kuramsal kullanımını (doğru kanı, felsefe) gölgeler. "Arada olan" daha az karar dayatır: hem konumu hem yönelişi taşır; felsefe yapanın ne bilge ne bilgisiz oluşu (204a–b) ile daimonun ne tanrı ne ölümlü oluşu aynı yapıda okunabilir.
Atıf ve kaynak notu
Platon metaxy'yi teknik terim olarak tanımlamaz; sözcük bağlam içinde zarf ve tanımlıklı ad olarak işler. Matematik nesnelerin idealar ile duyulurlar "arasında" (ta metaxy) olduğu öğretisi Aristoteles'in Platon'a atfettiği bir görüştür (Metaph. I 6); diyaloglarda açıkça yoktur. Voegelin'in metaxy'yi varoluşun temel kategorisi yapması ise 20. yüzyıl yorumudur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: arasında, arada, aradakiler, aradaki ortam, arasındaki, metaksy
Metinlerde işaretlendiği yerler
13 yer · 11 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.