V. Kitap
224a151. Bölüm
Değişen her şey ya araz olarak değişir, meselâ müzisyenin yürüdüğünü söylediğimizde, çünkü müzisyen olmanın araz olarak ait olduğu şey yürür; ya da kendisine ait bir şey değiştiği için yalın olarak değiştiği söylenir, meselâ parçalarına göre söylenen şeyler (beden iyileşir denir, çünkü göz ya da göğüs iyileşir; bunlar da bütün bedenin parçalarıdır); bir de ne araz olarak ne de kendisine ait başka bir şey hareket ettiği için, kendisi doğrudan hareket ettiği için hareket eden bir şey vardır. Kendi başına hareket edebilen şey budur; ama bu, harekete göre başka başkadır: meselâ başkalaşabilen şey; başkalaşmada da iyileşebilen şey ile ısınabilen şey başkadır. Hareket ettiren için de durum aynıdır: Biri araz olarak hareket ettirir, biri kendisine ait bir şeyle, yani parçası bakımından, biri de kendi başına ve doğrudan; meselâ hekim iyileştirir, el vurur. Bir yanda ilk hareket ettiren, bir yanda hareket eden, bir de hareketin içinde olduğu zaman, bunlardan başka da hareketin çıktığı ve yöneldiği şey bulunduğuna göre (çünkü her hareket bir şeyden bir şeye doğrudur; doğrudan hareket eden şey, hareketin yöneldiği şey ve çıktığı şey başka başkadır, meselâ odun, sıcak ve soğuk; bunlardan biri hareket eden, biri hareketin yöneldiği, biri de çıktığı şeydir), hareketin odunda olduğu, eidos'ta olmadığı açıktır.
Μεταβάλλει δὲ τὸ μεταβάλλον πᾶν τὸ μὲν κατὰ συμβεβηκός, οἶον ὅταν λέγωμεν τὸ μουσικὸν βαδίζειν, ὅτι ᾦ συμβέβηκεν μουσικῷ εἶναι, τοῦτο βαδίζει· τὸ δὲ τῷ τούτου τι μεταβάλλειν ἀπλῶς λέγεται μεταβάλλειν, οἶον ὅσα λέγεται κατὰ μέρη (ὑγιάζεται γὰρ τὸ σῶμα, ὅτι ὁ ὀφθαλμὸς ἢ ὁ θώραξ, ταῦτα δὲ μέρη τοῦ ὅλου σώματος)· ἔστι δέ τι οὔτε κατὰ συμβεβηκὸς κινεῖται οὔτε τῷ ἄλλο τι τῶν αὐτοῦ, ἀλλὰ τῷ αὐτὸ κινεῖσθαι πρῶτον. καὶ τοῦτʼ ἔστι τὸ καθʼ αὑτὸ κινητόν, κατʼ ἄλλην δὲ κίνησιν ἕτερον, οἶον ἀλλοιωτόν, καὶ ἀλλοιώσεως ὑγιαντὸν ἢ θερμαντὸν ἕτερον, ἔστι δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ κινοῦντος ὡσαύτως· τὸ μὲν γὰρ κατὰ συμβεβηκὸς κινεῖ, τὸ δὲ κατὰ μέρος τῷ τῶν τούτου τι, τὸ δὲ καθʼ αὑτὸ πρῶτον, οἷον ὁ μὲν ἰατρὸς ἰᾶται, ἡ δὲ χεὶρ πλήττει. ἐπεὶ δʼ ἔστι μέν τι τὸ κινοῦν πρῶτον, ἔστι δέ τι τὸ κινούμενον, ἔτι ἐν ᾦ, ὁ χρόνος, καὶ παρὰ ταῦτα ἐξ οὗ καὶ εἰς
224bÇünkü ne eidos ne yer ne de belli bir büyüklük hareket ettirir ya da hareket eder; hareket ettiren, hareket eden ve hareketin yöneldiği şey vardır. Değişme, çıktığı şeyden çok yöneldiği şeyle adlandırılır. Bu yüzden yok oluş var olmayana doğru bir değişmedir, oysa yok olan şey var olandan değişir; oluş da var olana doğrudur, oysa var olmayandan da gelir.
Hareketin ne olduğu daha önce söylendi. Hareket eden şeylerin yöneldiği eidos'lar, hâller ve yer ise hareketsizdir, meselâ epistēmē ve sıcaklık. Yine de biri sorabilir: Hâller hareketse ve beyazlık da bir hâlse, o zaman bir harekete doğru değişme olacaktır. Ama belki hareket olan beyazlık değil, beyazlaşmadır. Bunlarda da araz olarak, parça bakımından, başka bir şey bakımından olan ve doğrudan, başka bir şey bakımından olmayan değişme vardır: meselâ beyazlaşan şey, düşünülen şeye doğru araz olarak değişir (çünkü düşünülmek renge araz olarak aittir), renge doğru, beyaz rengin bir parçası olduğu için değişir (Avrupa'ya doğru gitmek de, Atina Avrupa'nın bir parçası olduğu için öyledir), beyaz renge doğru ise kendi başına değişir. Bir şeyin nasıl kendi başına, nasıl araz olarak, nasıl başka bir şey bakımından ve nasıl kendisi doğrudan hareket ettiği, hem hareket ettiren hem hareket eden bakımından açıktır; hareketin de eidos'ta değil, hareket eden ve fiilen hareket edebilen şeyde olduğu açıktır. Araz olarak değişmeyi bir kenara bırakalım; çünkü o her şeyde, her zaman ve her şey için vardır. Araz olarak olmayan değişme ise her şeyde bulunmaz; zıtlarda, aradakilerde ve çelişikte bulunur; bunun kanıtı istikradan gelir. Aradakinden de değişilir; çünkü değişme aradakini iki uçtan her birine göre bir zıt gibi kullanır; aradaki bir bakıma uçlardır. Bu yüzden aradakine uçlara göre, uçlara da aradakine göre bir bakıma zıt denir; meselâ orta ses en pes sese göre tiz, en tiz sese göre pestir; gri de siyaha göre beyaz, beyaza göre siyahtır.
Her değişme bir şeyden bir şeye doğru olduğuna göre (adı da bunu gösterir; çünkü değişme, bir şeyden sonra başka bir şeyin gelmesidir, birini önce, öbürünü sonra gösterir), değişen şey dört şekilde değişebilir: ya bir dayanaktan bir dayanağa, ya bir dayanaktan dayanak olmayana, ya dayanak olmayandan bir dayanağa, ya da dayanak olmayandan dayanak olmayana. Dayanak derken olumlu bir ifadeyle gösterilen şeyi kastediyorum.
ὅ—πᾶσα γὰρ κίνησις ἔκ τινος καὶ εἶς τι· ἕτερον γὰρ τὸ πρῶτον κινούμενον καὶ εἰς ὃ κινεῖται καὶ ἐξ οὗ, οἶον τὸ ξύλον καὶ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν· τούτων δὲ τὸ μὲν ὅ, τὸ δʼ εἰς ὅ, τὸ δʼ ἐξ οὗ —ἡ δὴ κίνησις δῆλον ὅτι ἐν τῷ ξύλῳ, οὐκ ἐν τῷ εἴδει· οὔτε γὰρ κινεῖ οὔτε κινεῖται τὸ εἶδος ἢ ὁ τόπος ἢ τὸ τοσόνδε, ἀλλʼ ἔστι κινοῦν καὶ κινούμενον καὶ εἰς ὃ κινεῖται. μᾶλλον γὰρ εἰς ὃ ἢ ἐξ οὖ κινεῖται ὀνομάζεται ἡ μεταβολή. διὸ καὶ ἡ φθορὰ εἰς τὸ μὴ ὃν μεταβολή ἐστιν· καίτοι καὶ ἐξ ὄντος μεταβάλλει τὸ φθειρόμενον· καὶ ἡ γένεσις εἰς ὄν, καίτοι καὶ ἐκ μὴ ὄντος.
τί μὲν οὖν ἐστιν ἡ κίνησις, εἴρηται πρότερον· τὰ δὲ εἴδη καὶ τὰ πάθη καὶ ὁ τόπος, εἰς κινοῦνται τὰ κινούμενα, ἀκίνητά ἐστιν, οἶον ἐπιστήμη καὶ ἡ θερμότης. καίτοι ἀπορήσειεν ἄν τις, εἰ τὰ πάθη κινήσεις, ἡ δὲ λευκότης πάθος· ἔσται γὰρ εἰς κίνησιν μεταβολή. ἀλλʼ ἴσως οὐχ ἡ λευκότης κίνησις, ἀλλʼ ἡ λεύκανσις. ἔστιν δὲ καὶ ἐν ἐκείνοις καὶ τὸ κατὰ συμβεβηκὸς καὶ τὸ κατὰ μέρος καὶ [τὸ] κατʼ ἄλλο καὶ τὸ πρώτως καὶ μὴ κατʼ ἄλλο, οἶον τὸ λευκαινόμενον εἰς μὲν τὸ νοούμενον μεταβάλλει κατὰ συμβεβηκός (τῷ γὰρ χρώματι συμβέβηκε νοεῖσθαι, εἰς δὲ χρῶμα ὅτι μέρος τὸ λευκὸν τοῦ χρώματος (καὶ εἰς τὴν Εὐρώπην ὅτι μέρος αἱ Ἀθῆναι τῆς Εὐρώπης), εἰς δὲ τὸ λευκὸν χρῶμα καθʼ αὑτό. πῶς μὲν οὖν καθʼ αὑτὸ κινεῖται καὶ πῶς κατὰ συμβεβηκός, καὶ πῶς κατʼ ἄλλο τι καὶ πῶς τῷ αὐτὸ πρῶτον, καὶ ἐπὶ κινοῦντος καὶ ἐπὶ κινουμένου, δῆλον, καὶ ὅτι ἡ κίνησις οὐκ ἐν τῷ εἴδει ἀλλʼ ἐν τῷ κινουμένῳ καὶ κινητῷ κατʼ ἐνέργειαν. ἡ μὲν οὖν κατὰ συμβεβηκὸς μεταβολὴ ἀφείσθω· ἐν ἅπασί τε γάρ ἐστι καὶ αἰεὶ καὶ πάντων· ἡ δὲ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς οὐκ ἐν ἅποσιν, ἀλλʼ ἐν τοῖς ἐναντίοις καὶ τοῖς μεταξὺ καὶ ἐν ἀντιφάσει· τούτου δὲ πίστις ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς. ἐκ δὲ τοῦ μεταξὺ μεταβάλλει· χρῆται γὰρ αὐτῷ ὡς ἐναντίῳ ὄντι πρὸς ἑκάτερον· ἔστι γάρ πως τὸ μεταξὺ τὰ ἄκρα. διὸ καὶ τοῦτο πρὸς ἐκεῖνα κἀκεῖνα πρὸς τοῦτο λέγεταί πως ἐναντία, οἷον ἡ μέση ὀξεῖα πρὸς τὴν ὑπάτην καὶ βαρεῖα πρὸς τὴν νητήν, καὶ τὸ φαιὸν λευκὸν πρὸς τὸ μέλαν καὶ μέλαν πρὸς τὸ λευκόν.
ἐπεὶ δὲ πᾶσα μεταβολή ἐστιν ἔκ τινος εἶς τι (δηλοῖ δὲ καὶ τοὔνομα·
225aÖyleyse söylenenlerden üç değişme olması zorunludur: dayanaktan dayanağa, dayanaktan dayanak olmayana ve dayanak olmayandan dayanağa. Dayanak olmayandan dayanak olmayana olan ise değişme değildir, çünkü bir karşıtlık içinde değildir: Bunlar ne zıttır ne de çelişik. Dayanak olmayandan dayanağa, çelişiğe göre olan değişme oluştur: Yalın olanı yalın oluş, belli bir şeyin oluşu da belli bir oluştur (meselâ beyaz olmayandan beyaza değişme bunun oluşudur; yalın olarak var olmayandan öze değişme ise yalın oluştur; buna göre bir şeyin yalın olarak oluştuğunu söyleriz, belli bir şey olduğunu değil). Dayanaktan dayanak olmayana olan değişme ise yok oluştur: Yalın olanı özden var olmamaya, belli olanı da karşıt olumsuzlamaya doğrudur; oluşta söylendiği gibi.
Var olmayan birçok anlamda söyleniyorsa, ne birleştirme ya da ayırma bakımından var olmayan, ne de yalın olarak fiilen var olanın karşıtı olan kuvve bakımından var olmayan hareket edebiliyorsa (beyaz olmayan ya da iyi olmayan araz olarak hareket edebilir, çünkü beyaz olmayan bir insan olabilir; yalın olarak belli bir şey olmayan ise hiçbir şekilde hareket edemez), var olmayanın hareket etmesi imkânsızdır (öyle olsaydı oluş da bir hareket olurdu; çünkü var olmayan oluşur; araz olarak oluşsa bile, yalın olarak oluşan şey hakkında var olmayanın ona ait olduğunu söylemek doğrudur); durmak için de aynı şey geçerlidir. Var olmayanın hareket etmesi bu güçlükleri doğurur; bir de hareket eden her şey bir yerdeyse, var olmayan bir yerde değildir; öyle olsaydı bir yerde olurdu. Yok oluş da hareket değildir; çünkü harekete zıt olan ya hareket ya durgunluktur, yok oluş ise oluşa zıttır. Her hareket bir tür değişme olduğuna, değişmeler de söylenen üç değişme olduğuna, bunlardan oluş ve yok oluş, yani çelişiğe göre olanlar hareket olmadığına göre, yalnız dayanaktan dayanağa olan değişmenin hareket olması zorunludur.
μετʼ ἄλλο γάρ τι καὶ τὸ μὲν πρότερον δηλοῖ, τὸ δʼ ὕστερον), μεταβάλλοι ἂν τὸ μεταβάλλον τετραχῶς· ἢ γὰρ ἐξ ὑποκειμένου εἰς ὑποκείμενον, ἢ ἐξ ὑποκειμένου εἰς μὴ ὑποκείμενον, ἢ οὐκ ἐξ ὑποκειμένου εἰς ὑποκείμενον, ἢ οὐκ ἐξ ὑποκειμένου εἰς μὴ ὑποκείμενον· λέγω δὲ ὑποκείμενον τὸ κα· ταφάσει δηλούμενον. ὥστε ἀνάγκη ἐκ τῶν εἰρημένων τρεῖς εἶναι μεταβολάς, τήν τε ἐξ ὑποκειμένου εἰς ὑποκείμενον, καὶ τὴν ἐξ ὑποκειμένου εἰς μὴ ὑποκείμενον, καὶ τὴν ἐκ μὴ ὑποκειμένου εἰς ὑποκείμενον. ἡ γὰρ οὐκ ἐξ ὑποκειμένου εἰς μὴ ὑποκείμενον οὐκ ἔστιν μεταβολὴ διὰ τὸ μὴ εἶναι κατʼ ἀντίθεσιν· οὔτε γὰρ ἐναντία οὔτε ἀντίφασίς ἐστιν. ἡ μὲν οὖν οὐκ ἐξ ὑποκειμένου εἰς ὑποκείμενον μεταβολὴ κατʼ ἀντίφασιν γένεσίς ἐστιν, ἡ μὲν ἀπλῶς ἁπλῆ, ἡ δὲ τὶς τινός (οἶον ἡ μὲν ἐκ μὴ λευκοῦ εἰς λευκὸν γένεσις τούτου, ἡ δʼ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ἀπλῶς εἰς οὐσίαν γένεσις ἀπλῶς, καθʼ ἣν ἀπλῶς γίγνεσθαι καὶ οὐ τὶ γίγνεσθαι λέγομεν)· ἡ δʼ ἐξ ὑποκειμένου εἰς οὐχ ὑποκείμένον φθορά, ἀπλῶς μὲν ἡ ἐκ τῆς οὐσίας εἰς τὸ μὴ εἶναι, τὶς δὲ ἡ εἰς τὴν ἀντικειμένην ἀπόφασιν, καθάπερ ἐλέχθη. καὶ ἐπὶ τῆς γενέσεως.
εἰ δὴ τὸ μὴ ὂν λέγεται πλεοναχῶς, καὶ μήτε τὸ κατὰ σύνθεσιν ἢ διαίρεσιν ἐνδέχεται κινεῖσθαι μήτε τὸ κατὰ δύναμιν, τὸ τῷ ἁπλῶς κατʼ ἐνέργειαν ὄντι ἀντικείμενον (τὸ μὲν γὰρ μὴ λευκὸν ἢ μὴ ἀγαθὸν ὅμως ἐνδέχεται κινεῖσθαι κατὰ συμβεβηκός, εἴη γὰρ ⟨ἄν⟩ ἄνθρωπος τὸ μὴ λευκόν· τὸ δʼ ἀπλῶς μὴ τόδε οὐδαμῶς), ἀδύνατον [γὰρ] τὸ μὴ ὂν κινεῖσθαι (εἰ δὲ τοῦτο, καὶ τὴν γένεσιν κίνησιν εἶναι· γίγνεται γὰρ τὸ μὴ ὄν· εἰ γὰρ καὶ ὅτι μάλιστα κατὰ συμβεβηκὸς γίγνεται, ἀλλʼ ὅμως ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι ὑπάρχει τὸ μὴ ὂν κατὰ τοῦ γιγνομένου ἀπλῶς)—όμοίως δὲ καὶ τὸ ἠρεμεῖν. ταῦτά τε δὴ συμβαίνει δυσχερῆ [τῷ κινεῖσθαι τὸ μὴ ὄν] καὶ εἰ πᾶν τὸ κινούμενον ἐν τόπῳ, τὸ δὲ μὴ ὂν οὐκ ἔστιν ἐν τόπῳ· εἴη γὰρ ἄν που. οὐδὲ δὴ ἡ φθορὰ κίνησις· ἐναντίον μὲν γὰρ κινήσει ἢ κίνησις ἢ ἠρεμία, ἡ δὲ φθορὰ γενέσει ἐναντίον. ἐπεὶ δὲ πᾶσα κίνησις μεταβολή τις, μεταβολαὶ δὲ τρεῖς αἱ εἰρημέναι, τούτων δὲ αἱ κατὰ γένεσιν καὶ φθορὰν
225bDayanaklar ise ya zıtlardır ya aradakiler (yoksunluk da zıt sayılsın; o da çıplak, dişsiz, siyah gibi olumlu bir ifadeyle gösterilir).
Kategoriler öz, keyfiyet, nerede, [ne zaman,] görelik, kemiyet, etkilemek ve etkilenmek olarak ayrıldığına göre, üç hareket olması zorunludur: keyfiyetin hareketi, kemiyetin hareketi ve yer bakımından hareket.
οὐ κινήσεις, αὗται δʼ εἰσὶν αἱ κατʼ ἀντίφασιν, ἀνάγκη τὴν ἐξ ὑποκειμένου εἰς ὑποκείμενον μεταβολὴν κίνησιν εἶναι μόνην. τὰ δʼ ὑποκείμενα ἢ ἐναντία ἢ μεταξύ (καὶ γὰρ ἡ στέρησις κείσθω ἐναντίον, καὶ δηλοῦται καταφάσει, τὸ γυμνὸν καὶ νωδὸν καὶ μέλαν.
εἰ οὖν αἱ κατηγορίαι διῄρηνται οὐσίᾳ καὶ ποιότητι καὶ τῷ ποὺ [καὶ τῷ ποτὲ] καὶ τῷ πρός τι καὶ τῷ ποσῷ καὶ τῷ ποιεῖν ἢ πάσχειν, ἀνάγκη τρεῖς εἶναι κινήσεις, τήν τε τοῦ ποιοῦ καὶ τὴν τοῦ ποσοῦ καὶ τὴν κατὰ τόπον.
225b52. Bölüm
Öz bakımından hareket yoktur, çünkü var olanlar arasında öze zıt hiçbir şey yoktur. Görelikte de hareket yoktur; çünkü iki görece şeyden biri değişince, öbürü hiç değişmediği hâlde onun hakkında bir şey bazen doğru, bazen yanlış olabilir; dolayısıyla bunların hareketi araz olarak olur. Etkileyende ve etkilenende, ya da hareket ettirende ve hareket edende de hareket yoktur; çünkü hareketin hareketi, oluşun oluşu, genel olarak değişmenin değişmesi yoktur. Önce, hareketin hareketi iki şekilde olabilir: Ya hareket bir dayanak olarak hareket eder (meselâ insan beyazdan siyaha değiştiği için hareket eder; acaba hareket de böyle ısınır, soğur, yer değiştirir, büyür ya da küçülür mü? Bu imkânsızdır, çünkü değişme dayanaklardan biri değildir); ya da başka bir dayanak bir değişmeden başka bir eidos'a doğru değişir, meselâ insan hastalıktan sağlığa. Ama bu da araz olarak olmadıkça mümkün değildir; çünkü hareketin kendisi bir eidos'tan başka bir eidos'a değişmedir [meselâ insanın hastalıktan sağlığa değişmesi]; oluş ve yok oluş da öyledir; yalnız bunlar karşıtlara bir şekilde, hareket ise başka bir şekilde yönelir. O zaman bir şey aynı anda hem sağlıktan hastalığa değişir hem de bu değişmenin kendisinden başka bir değişmeye. Açıktır ki hastalandığında, herhangi bir değişmeye doğru değişmiş olacaktır (çünkü durabilir de); hem de her seferinde rastgele bir değişmeye değil; o değişme de bir şeyden başka bir şeye olacaktır; öyle ki hastalanmanın karşıtı olan iyileşme olacaktır. Ama bu araz olarak olur; meselâ biri hatırlamadan unutmaya değişir, çünkü bu hâllerin ait olduğu kişi bazen bilgiye, bazen bilgisizliğe doğru değişir.
Ayrıca değişmenin değişmesi, oluşun oluşu olacaksa sonsuza gidilecektir. Sonraki olacaksa öncekinin de olması zorunludur; meselâ yalın oluş bir zaman oluşuyorduysa, oluşan şey de oluşuyordu; öyle ki yalın olarak oluşan şey henüz yoktu, yalnız oluşmakta olan bir oluşan vardı; bu da yine bir zaman oluşuyordu; öyle ki o zaman da oluşmakta olan oluşan henüz yoktu.
Κατʼ οὐσίαν δʼ οὐκ ἔστιν κίνησις διὰ τὸ μηδὲν εἶναι οὐσίᾳ τῶν ὄντων ἐναντίον. οὐδὲ δὴ τοῦ πρός τι· ἐνδέχεται γὰρ θατέρου μεταβάλλοντος ⟨ἀληθεύεσθαι καὶ μὴ⟩ ἀληθεύεσθαι θάτερον μηδὲν μεταβάλλον, ὥστε κατὰ συμβεβηκὸς ἡ κίνησις αὐτῶν. οὐδὲ δὴ ποιοῦντος καὶ πάσχ οντος, ἢ κινουμένου καὶ κινοῦντος, ὅτι οὐκ ἔστι κινήσεως κίνησις οὐδὲ γένεσεαως γένεσις, οὐδʼ ὅλως μεταβολῆς μεταβολή. πρῶτον μὲν γὰρ διχῶς ἐνδέχεται κινήσεως εἶναι κίνησιν, ἢ ὡς ὑποκειμένου (οἷον ἅνθρωπος κινεῖται ὅτι ἐκ λευκοῦ εἰς μέλαν μεταβάλλει· ἆρά γε οὕτω καὶ ἡ κίνησις ἢ θερμαίνεται ἢ ψύχεται ἢ τόπον ἀλλάττει ἢ αὐξάνεται ἢ φθίνει; τοῦτο δὲ ἀδύνατον· οὐ γὰρ τῶν ὑποκειμένων τι ἡ μεταβολή), ἢ τῷ ἕτερόν τι ὑποκείμενον ἐκ μεταβολῆς μεταβάλλειν εἰς ἕτερον εἶδος [οἷον] ἄνθρωπος ἐκ νόσου εἰς ὑγίειαν. ἀλλʼ οὐδὲ τοῦτο δυνατὸν πλὴν κατὰ συμβεβηκός· αὐτὴ γὰρ ἡ κίνησις ἐξ ἄλλου εἴδους εἰς ἄλλο ἐστὶ μεταβολή ⟨οἷον ἀνθρώπου ἐκ νόσου εἰς ὑγίειαν⟩· καὶ ἡ γένεσις δὲ καὶ ἡ φθορὰ ὡσαύτως, πλὴν αἱ μὲν εἰς ἀντικείμενα ὡδί, ἡ δὲ ὡδί, ἡ κίνησις. ἅμα οὖν μεταβάλλει ἐξ ὑγιείας εἰς νόσον καὶ ἐξ αὐτῆς ταύτης τῆς μεταβολῆς εἰς ἄλλην. δῆλον δὴ ὅτι ὅταν νοσήσῃ, μεταβεβληκὸς ἔσται εἰς ὁποιανοῦν(ὲνδέχεται γὰρ ἠρεμεῖν), καὶ ἔτι εἰς μὴ τὴν τυχοῦσαν αἰεί, κἀκείνη ἔκ τινος εἴς τι ἕτερον ἔσται, ὥστεκαὶἡ ἀντι. κειμένη ἔσται ὑγίανσις· ἀλλὰ τῷ συμβεβηκέναι, οἶον ἐξ ἀναμνήσεως εἰς λήθην μεταβάλλει, ὅτι ᾧ ὑπάρχει, ἐκεῖνο μεταβάλλει ὁτὲ μὲν εἰς ἐπιστήμην ὁτὲ δʼ εἰς ἄγνοιαν.
εἰς ἄπειρον βαδιεῖται, εἰ ἔσται μεταβολῆς μεταβολὴ καὶ γενέσεως γένεσις. ἀνάγκη δὴ καὶ τὴν προτέραν, εἰ ἡ ὑστέρα
226aSonsuz şeylerde ilk olan bir şey bulunmadığına göre, ilk olmayacak, dolayısıyla ondan sonra gelen de olmayacaktır; öyleyse hiçbir şeyin ne oluşması ne hareket etmesi ne de değişmesi mümkün olur. Ayrıca aynı şeyin hem hareketi hem zıt hareketi (bir de durgunluğu), hem oluşu hem yok oluşu vardır; öyle ki oluşan oluş, oluşan oluş olduğu anda yok olur; çünkü ne oluşur oluşmaz ne de daha sonra yok olabilir, yok olan şeyin var olması gerekir. Ayrıca hem oluşan hem değişen şeyin altında bir madde bulunması gerekir. O hâlde bu ne olacak? Başkalaşabilen şey nasıl cisim ya da psykhē ise, hareket ya da oluş hâline gelen şey ne olacak? Bir de hareketlerin yöneldiği şey ne olacak? Çünkü bir hareket ya da oluş, bir şeyin bir şeyden bir şeye doğru hareketi ya da oluşu olmalıdır. Hem bu nasıl olacak? Çünkü öğrenmenin oluşu öğrenme olmayacaktır; dolayısıyla oluşun oluşu da olmayacaktır, belli bir oluşun belli bir oluşu da. Ayrıca hareketin üç türü varsa, hem dayanak olan tabiatın hem de hareketlerin yöneldiği şeylerin bunlardan biri olması zorunludur; meselâ yer değiştirmenin başkalaşması ya da yer değiştirmesi gerekir. Genel olarak, hareket eden her şey üç şekilde hareket ettiğine göre, ya araz olarak, ya bir parçası bakımından, ya da kendi başına, değişme ancak araz olarak değişebilir; meselâ iyileşen biri koşarsa ya da öğrenirse. Araz olarak değişmeyi ise çoktan bir kenara bırakmıştık.
Ne özde, ne görelikte, ne de etkilemede ve etkilenmede hareket olduğuna göre, hareketin yalnız keyfiyette, kemiyette ve yerde olması kalır; çünkü bunların her birinde bir zıtlık vardır. Keyfiyetteki harekete başkalaşma diyelim; bu ortak ad ona bağlanmıştır. Keyfiyet derken özdeki keyfiyeti (çünkü ayırıcı fark da bir keyfiyettir) değil, etkilenmeye açık olanı, bir şeyin etkilendiği ya da etkilenmediği söylenen keyfiyeti kastediyorum. Kemiyetteki hareketin ortak bir adı yoktur; her iki yöne göre ise büyüme ve küçülme denir: Tam büyüklüğe doğru olanı büyüme, ondan uzaklaşanı küçülmedir. Yer bakımından hareketin ise ne ortak ne de özel adı vardır; ortak olanına yer değiştirme denilsin; oysa asıl anlamda yalnız, yerlerini değiştirirken durmak kendi ellerinde olmayan şeylerin ve kendi kendilerini yer bakımından hareket ettirmeyen şeylerin yer değiştirdiği söylenir. Aynı eidos içinde daha çoğa ve daha aza doğru değişme de başkalaşmadır.
ἔσται, οἷον εἰ ἡ ἁπλῆ γένεσις ἐγίγνετό ποτε, καὶ τὸ γιγνόμενον ἐγίγνετο, ὥστε οὔπω ἦν τὸ γιγνόμενον ἀπλῶς, ἀλλά τι γιγνόμενον γιγνόμενον ἤδη, καὶ πάλιν τοῦτʼ ἐγίγνετό ποτε, ὥστʼ οὐκ ἦν πω τότε γιγνόμενον γιγνόμενον, ἐπεὶ δὲ τῶν ἀπείρων οὐκ ἔστιν τι πρῶτον, οὐκ ἔσται τὸ πρῶτον, ὥστʼ οὐδὲ τὸ ἐχόμενον· οὔτε γίγνεσθαι οὖν οὔτε κινεῖσθαι οἷόν τε οὔεμετ αβάλλειν οὐδέν, ἔτι τοῦ αὐτοῦ κίνησις ἡ ἐναντίαί(καὶ ἔτι ἠρέμησις), καὶ γένεσις καὶ φθορά, ὥστε τὸ γιγνόμενον γιγνόμενον ὅταν γένηται γιγνόμενον, τότε φθείρεται· οὔτε γὰρ εὐθὺς γιγνόμενον οὔθʼ ὕστερον· εἶναι γὰρ δεῖ τὸ φθειρόμενον. ἔτι ὕλην δεῖ ὑπεῖναι καὶ τῷ γιγνομένν καὶ τῷ μεταβάλλοντι. τίς οὖν ἔσται—ὥσπερ τὸ ἀλλοιωτὸν σῶμα ἢ ψυχή, οὕτω τί τὸ γιγνόμενον κίνησις ἢ γένεσις; καὶ πάλιν τί εἰς ὃ κινοῦνται; δεῖ γὰρ εἶναι [τι] τὴν τοῦδε ἐκ τοῦδε εἰς τόδε κίνησιν [παὶ μὴ κίνησιν] ἢ γένεσιν. ἅμα δὲ πῶς καὶ ἔσται; οὐ γὰρ ἔσται μάθησις ἡ τῆς μαθήσεως γένεσις, ὥστʼ οὐδὲ γενέσεως γένεσις, οὐδέ τις τινός. ἔτι εἰ τρία εἴδη κινήσεώς ἔστιν, τούτων τινὰ ἀνάγκη εἶναι καὶ τὴν ὑποκειμένην φύσιν καὶ εἰς ἃ κινοῦνται, οἶον τὴν φορὰν ἀλλοιωῦσθαι ἢ φέρεσθαι. ὅλως δὲ ἐπεὶ κινεῖται [τὸ κινούμενον] πᾶν τριχῶς, ἢ κατὰ συμβεβηκὸς ἢ τῷ μέρος τι ἢ [τῷ] καθʼ αὑτό, κατὰ συμβεβηκὸς μόνον ἂν ἐνδέχοιτο μεταβάλλειν τὴν μεταβολήν, οἷον εἰ ὁ ὑγιαζόμενος τρέχοι ἢ μανθάνοι· τὴν δὲ κατὰ συμβεβηκὸς ἀφεῖμεν πάλαι.
ἐπεὶ δὲ οὔτε οὐσίας οὔτε τοῦ πρός τι οὔτε τοῦ ποιεῖν καὶ πάσχειν, λείπεται κατὰ τὸ ποιὸν καὶ τὸ ποσὸν καὶ τὸ ποὺ κίνησιν εἶναι μόνον· ἐν ἑκάστῳ γὰρ ἔστι τούτων ἐναντ ίωσις. ἡ μὲν οὖν κατὰ τὸ ποιὸν κίνησις ἀλλοίωσις ἔστω· τοῦτο γὰρ ἐπέζευκται κοινὸν ὄνομα. λέγω δὲ τὸ ποιὸν οὐ τὸ ἐν τῇ οὐσίᾳ (καὶ γὰρ ἡ διαφορὰ ποιότης) ἀλλὰ τὸ παθητικόν, καθʼ ὃ λέγεται πάσχειν ἢ ἀπαθὲς εἶναι. ἡ δὲ κατὰ τὸ ποσὸν τὸ μὲν κοινὸν ἀνώνυμος, καθʼ ἑκάτερον δʼ αὔξησις καὶ φθίσις, ἡ μὲν εἰς τὸ τέλειον μέγεθος αὔξησις, ἡ δʼ ἐκ τούτου φθίσις. ἡ δὲ κατὰ τόπον καὶ τὸ κοινὸν καὶ τὸ ἴδιον ἀνώνυμος, ἔστω δὲ φορὰ καλουμένη τὸ κοινόν· καίτοι λέγεταί γε ταῦτα φέρεσθαι μόνα κυρίως, ὅταν μὴ ἐφʼ αὐτοῖς ᾖ τὸ στῆναι τοῖς μεταβάλλουσι τὸν τόπον, καὶ ὅσα μὴ αὐτὰ ἑαυτὰ κινεῖ κατὰ τόπον. ἡ δʼ ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει
226bÇünkü hareket ya zıttan ya zıdda doğrudur, ya yalın olarak ya bir bakıma. Daha aza doğru giden hareketin zıdda doğru değiştiği söylenecek, daha çoğa doğru gidenin ise zıttan o şeyin kendisine doğru değiştiği. Bir bakıma değişmekle yalın olarak değişmek arasında bir fark yoktur; yalnız bir bakıma değişmede zıtların bir bakıma bulunması gerekecektir. Daha çok ve daha az ise zıddın daha çok ya da daha az bulunması ya da bulunmamasıdır.
Bunlardan, yalnız bu üç hareketin bulunduğu açıktır. Hareketsiz olan ise şunlardır: hiçbir şekilde hareket edemeyen şey, sesin görülemez olması gibi; uzun zamanda güçlükle hareket eden ya da yavaş başlayan şey, buna zor hareket eden denir; bir de tabiatça hareket etmeye elverişli olup bunu yapabildiği hâlde, tabiatça hareket etmesi gereken zamanda, yerde ve şekilde hareket etmeyen şey; hareketsizler arasında yalnız buna durmak diyorum. Çünkü durgunluk harekete zıttır; dolayısıyla hareketi alabilecek olan şeyde bir yoksunluk olacaktır. Hareketin ve durgunluğun ne olduğu, kaç değişme ve ne tür hareketler bulunduğu söylenenlerden açıktır.
μεταβολὴ ἐπὶ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἀλλοίωσίς ἐστιν· ἢ γὰρ ἐξ ἐναντίου ἢ εἰς ἐναντίον κίνησίς ἐστιν, ἢ ἁπλῶς ἢ πῄ. ἐπὶ μὲν γὰρ τὸ ἦττον ἰοῦσα εἰς τοὐναντίον λεχθήσεται μεταβάλλειν, ἐπὶ δὲ τὸ μᾶλλον ὡς ἐκ τοὐναντίου εἰς αὐτό, διαφέρει γὰρ οὐδὲν πῂ μεταβάλλειν ἢ ἁπλῶς, πλὴν πῂ δεήσει τἀναντία ὑπάρχειν· τὸ δὲ μᾶλλον καὶ ἦττόν ἐστι τὸ πλέον ἢ ἔλαττον ἐνυπάρχειν τοῦ ἐναντίου καὶ μή.
ὅτι μὲν οὖν αὗται τρεῖς μόναι κινήσεις εἰσίν, ἐκ τούτων δῆλον· ἀκίνητον δʼ ἐστὶ τό τε ὅλως ἀδύνατον κινηθῆναι, ὥσπερ ὁ ψόφος ἀόρατος, καὶ τὸ ἐν πολλῷ χρόνῳ μόλις κινούμενον ἢ τὸ βραδέως ἀρχόμενον, ὃ λέγεται δυσκίνητον, καὶ τὸ πεφυκὸς μὲν κινεῖσθαι καὶ δυνάμενον, μὴ κινούμενον δὲ τότε ὅτε πέφυκε καὶ οὗ καὶ ὥς, ὅπερ ἠρεμεῖν καλῶ τῶν ἀκινήτων μόνον· ἐναντίον γὰρ ἠρεμία κινήσει, ὥστε στέρησις ἂν εἴη τοῦ δεκτικοῦ. τί μὲν οὖν ἐστι κίνησις καὶ τί ἠρεμία, καὶ πόσαι μεταβολαὶ καὶ ποῖαι κινήσεις, φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων.
226b153. Bölüm
Bundan sonra birlikte ve ayrı olmanın, temas etmenin, arada olmanın, ardışık olmanın, bitişik olmanın ve sürekli olmanın ne olduğunu, bunların her birinin tabiatça hangi tür şeylere ait olduğunu söyleyelim. Doğrudan bir ve aynı yerde bulunan şeylere yer bakımından birlikte diyorum, farklı yerlerde bulunanlara ayrı, uçları birlikte olanlara da temas eden.
Μετὰ δὲ ταῦτα λέγωμεν τί ἐστιν τὸ ἅμα καὶ χωρίς, καὶ τί τὸ ἅπτεσθαι, καὶ τί τὸ μεταξὺ καὶ τί τὸ ἐφεξῆς καὶ τί τὸ ἐχόμενον καὶ συνεχές, καὶ τοῖς ποίοις ἕκαστον τούτων ὑπάρχειν πέφυκεν. ἅμα μὲν οὖν λέγω ταῦτʼ εἶναι κατὰ τόπον, ὅσα ἐν ἑνὶ τόπῳ ἐστὶ πρώτῳ. χωρὶς δὲ ὅσα ἐν ἑτέρῳ, ἅπτεσθαι δὲ ὧν τὰ ἄκρα ἅμα. | ⟨
227aHer değişme karşıtlar arasında olduğuna, karşıtlar da zıtlar ve çelişikler olduğuna, çelişiklerin arasında da hiçbir şey bulunmadığına göre, aradakinin zıtlar arasında olacağı açıktır.
ἐπεὶ δὲ πᾶσα μεταβολὴ ἐν τοῖς ἀντικειμένοις, τὰ δʼ ἀντικείμενα τά τε ἐναντία καὶ τὰ κατὰ ἀντίφασιν, ἀντιφάσεως δʼ οὐδὲν ἀνὰ μέσου, φανερὸν ὅτι ἐν τοῖς ἐναντίοις ἔσται τὸ μεταξύ.
226b_2Aradaki en az üç şeyde bulunur; çünkü değişmenin son ucu zıttır. Aradaki, tabiata uygun olarak sürekli değişen şeyin, son olarak değiştiği şeye varmadan önce tabiatça varmaya elverişli olduğu şeydir. Sürekli hareket eden şey ise hiç ya da en az ara veren şeydir; zamanda değil (ara vermeye hiçbir engel yoktur; en pes sesin hemen ardından en tiz sesi çıkarmak da mümkündür), içinde hareket ettiği şeyde ara vermez. Bu hem yer bakımından değişmelerde hem öbür değişmelerde açıktır. Yer bakımından zıt, doğru çizgi boyunca en uzakta olandır; çünkü en kısa çizgi sınırlıdır, ölçü de sınırlı olandır. Ardışık, başlangıçtan sonra gelen, konum, eidos ya da başka bir şeyle böyle belirlenen ve kendisiyle ardından geldiği şey arasında aynı cinsten hiçbir şey bulunmayan şeydir (meselâ bir çizgi ile bir ya da birkaç çizgi, bir birim ile bir ya da birkaç birim, bir ev ile bir ev arasında; başka türden bir şeyin arada bulunmasına hiçbir engel yoktur).
ἐν ἐλαχίστοις δʼ ἐστὶ τὸ μεταξὺ τρισίν· ἔσχατον μὲν γάρ ἐστι τῆς μεταβολῆς τὸ ἐναντίον, ⟩| μεταξὺ δὲ εἰς ὃ πέφυκε πρότερον ἀφικνεῖσθαι τὸ μεταβάλλον ἢ εἰς ὃ ἔσχατον μεταβάλλει κατὰ φύσιν συνεχῶς μεταβάλλον. [ἐν […] εναντιον.] | συνεχῶς δὲ κινεῖται τὸ μηθὲν ἢ ὅτι ὀλίγιστον διαλεῖπον τοῦ πράγματος——μὴ τοῦ χρόνου (οὐδὲν γὰρ κωλύει διαλείποντα, καὶ εὐθὺς δὲ μετὰ τὴν ὑπάτην φθέγξασθαι τὴν νεάτην) ἀλλὰ τοῦ πράγματος ἐν ὧ κινεῖται. τοῦτο δὲ ἔν τε ταῖς κατὰ τόπον καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις μεταβολαῖς φανερόν. ἐναντίον δὲ κατὰ τόπον τὸ κατʼ εὐθεῖαν ἀπέχον πλεῖστον· ἡ γὰρ ἐλαχίστη πεπέρανται, μέτρον δὲ τὸ πεπερασμένον. ἐφεξῆς δὲ οὗ μετὰ τὴν ἀρχὴν ὄντος ἢ θέσει ἢ εἴδει ἢ ἄλλῳ τινὶ οὕτως ἀφορισθέντος μηδὲν μεταξύ ἐστι τῶν ἐν ταὐτῷ γένει καὶ οὗ ἐφεξῆς ἐστιν
227a_2Çünkü ardışık olan bir şeyin ardışığıdır ve ondan sonra gelen bir şeydir: Bir ikinin ardışığı değildir, ayın ilk günü de ikinci günün ardışığı değildir; tersine, bunlar onların ardışığıdır. Bitişik, ardışık olup temas edendir. Sürekli de bir tür bitişik olandır; ama iki şeyin temas ettikleri sınırları aynı ve bir olduğunda, adın da gösterdiği gibi bir arada tutulduklarında sürekli derim. Uçlar iki tane olduğu sürece bu mümkün değildir. Bu belirlenince açıktır ki süreklilik, birleşme yoluyla bir şey olmaya tabiatça elverişli olan şeylerde bulunur. Bir arada tutan şey nasıl bir oluyorsa, bütün de öyle bir olacaktır; meselâ bir çiviyle, bir tutkalla, temasla ya da kaynaşmayla.
Şu da açıktır: Ardışık olan ilk olandır; çünkü temas eden şeyin ardışık olması zorunludur, ama ardışık olan her şey temas etmez (bu yüzden ardışıklık, tarif bakımından önce gelen şeylerde, meselâ sayılarda da bulunur, temas ise bulunmaz); sürekli olan şeyin temas etmesi zorunludur, ama temas eden henüz sürekli değildir; çünkü uçları birlikte olsa bile bir olmaları zorunlu değildir; ama bir iseler birlikte olmaları da zorunludur. Öyle ki oluş bakımından kaynaşma en sonda gelir; çünkü uçlar kaynaşacaksa temas etmeleri zorunludur, ama temas eden şeylerin hepsi kaynaşmış değildir; temasın bulunmadığı şeylerde ise kaynaşmanın da bulunmadığı açıktır. Öyle ki bazılarının dediği gibi ayrı duran nokta ve birim varsa, birim ile noktanın aynı şey olması mümkün değildir; çünkü noktalara temas, birimlere ise ardışıklık aittir; noktalar arasında bir şey bulunabilir (çünkü her çizgi noktalar arasındadır), birimler arasında ise bulunması zorunlu değildir, çünkü ikilik ile birlik arasında hiçbir şey yoktur. Birlikte ve ayrı olmanın, temas etmenin, arada olmanın ve ardışık olmanın, bitişik ve sürekli olmanın ne olduğu ve bunların her birinin hangi tür şeylere ait olduğu söylenmiş oldu.
(λέγω δʼ οἶον γραμμὴ γραμμῆς ἢ γραμμαί, ἢ μονάδος μονὰς ἢ μονάδες, ἢ οἰκίας οἰκία· ἄλλο δʼ οὐδὲν κωλύει μεταξὺ εἶναι). τὸ γὰρ ἐφεξῆς τινὶ ἐφεξῆς καὶ ὕστερόν τι· οὐ γὰρ τὸ ἓν ἐφεξῆς τοῖν δυοῖν, οὐδʼ ἡ νουμηνία τῇ δευτέρᾳ ἐφεξῆς, ἀλλὰ ταῦτʼ ἐκείνοις. ἐχ όμενον δὲ ὃ ἂν ἐφεξῆς ὂν ἅπτηται. [ἐπεὶ […] μεταξύ.] τὸ δὲ συνεχὲς ἔστι μὲν ὅπερ ἐχόμενόν τι, λέγω δʼ εἶναι συνεχὲς ὅταν ταὐτὸ γένηται καὶ ἓν τὸ ἑκατέρου πέρας οἶς ἅπτονται, καὶ ὥσπερ σημαίνει τοὔνομα, συνέχηται. τοῦτο δʼ οὐχ οἷόν τε δυοῖν ὄντοιν εἶναι τοῖν ἐσχάτοιν. τούτου δὲ διωρισ μένου φανερὸν ὅτι ἐν τούτοις ἐστὶ τὸ συνεχές, ἐξ ὧν ἕν τι πέφυκε γίγνεσθαι κατὰ τὴν σύναψιν. καὶ ὥς ποτε γίγνεται τὸ συνέχον ἕν, οὕτω καὶ τὸ ὅλον ἔσται ἔν, οἷον ἢ γόμφῳ ἢ κόλλῃ ἢ ἁφῇ ἢ προσφύσει.
φανερὸν δὲ καὶ ὅτι πρῶτον τὸ ἐφεξῆς ἐστι· τὸ μὲν γὰρ ἁπτόμενον ἐφεξῆς ἀνἀγκη εἶναι, τὸ δʼ ἐφεξῆς οὐ πᾶν ἅπτεσθαι (διὸ καὶ ἐν προτέροις τῷ λόγῳ τὸ ἐφεξῆς ἔστιν, οἷον ἐν ἀριθμοῖς, ἀρὴ δʼ οὐκ ἔστιν), καὶ εἰ μὲν συνεχές, ἀνάγκη ἅπτεσθαι, εἰ δʼ ἅπτεται, οὔπω συνεχές· οὐ γὰρ ἀνάγκη ἓν εἶναι αὐτῶν τὰ ἄκρα, εἰ ἅμα εἶεν· ἀλλʼ εἰ ἕν, ἀνάγκη καὶ ἅμα. ὥστε ἡ σύμφυσις ὑστάτη κατὰ τὴν γένεσιν· ἀνάγκη γὰρ ἅψασθαι εἰ συμφύσεται τὰ ἄκρα, τὰ δὲ ἁπτόμενα οὐ πάντα συμπέφυκεν· ἐν οἶς δὲ μὴ ἔστιν ἁρή, δῆλον ὅτι οὐκ ἔστιν οὐδὲ σύμφυσις ἐν τούτοις. ὥστʼ εἰ ἔστι στιγμὴ καὶ μονὰς οἵας λέγουσι κεχαωρισμένας, οὐχ οἶόν τε εἶναι μονάδα καὶ στιγμὴν τὸ αὐτό· ταῖς μὲν γὰρ ὑπάρχει τὸ ἅπτεσθαι, ταῖς δὲ μονάσιν τὸ ἐφεξῆς, καὶ τῶν μὲν ἐνδέχεται εἶναί τι μεταξύ (πᾶσα γὰρ γραμμὴ μεταξὺ στιγμῶν), τῶν δʼ οὐκ ἀνάγκη· οὐδὲ γὰρ μεταξὺ δυάδος καὶ μονάδος. τί μὲν οὖν ἐστι τὸ ἅμα καὶ χαωρίς, καὶ τί τὸ ἄπτεσθαι, καὶ τί τὸ μεταξὺ
καὶ τὸ ἐφεξῆς, καὶ τί τὸ ἐχόμενον καὶ τὸ συνεχές, καὶ τοῖς ποίοις ἕκαστον τούτων ὑπάρχει, εἴρηται.
227b_24. Bölüm
Bir hareket birçok anlamda söylenir; çünkü biri de birçok anlamda söyleriz. Cins bakımından bir olan hareket, kategorinin şekillerine göre birdir (her yer değiştirme her yer değiştirmeyle cins bakımından birdir, başkalaşma ise cins bakımından yer değiştirmeden başkadır). Tür bakımından bir olan hareket ise cins bakımından bir olup bölünmez bir türün içinde bulunan harekettir. Meselâ rengin farkları vardır; bu yüzden kararma ile beyazlaşma tür bakımından başkadır [demek ki her beyazlaşma her beyazlaşmayla, her kararma her kararmayla tür bakımından aynı olacaktır]; ama beyazlığın artık farkları yoktur; bu yüzden her beyazlaşma her beyazlaşmayla tür bakımından birdir. Hem cins hem tür olan bazı şeyler varsa, açıktır ki bir bakıma tür bakımından bir olacak, ama yalın olarak tür bakımından bir olmayacaktır; meselâ öğrenme, eğer epistēmē zannın bir türü, epistēmē'lerin de cinsi ise. Aynı şey aynı yerden aynı yere değiştiğinde, meselâ tek bir nokta şu yerden şu yere tekrar tekrar gittiğinde, hareketin tür bakımından bir olup olmadığı sorulabilir. Öyleyse dairesel yer değiştirme doğru boyunca yer değiştirmeyle, yuvarlanma da yürümeyle aynı olacaktır. Yoksa hareketin içinde olduğu şey tür bakımından başkaysa hareketin de başka olduğu, dairenin de tür bakımından doğrudan başka olduğu belirlenmiş değil midir?
Hareket cins ve tür bakımından bu şekilde birdir; yalın olarak bir olan hareket ise öz ve sayı bakımından bir olandır. Bunun ne olduğu, ayrımlar yapılınca açık olur. Hareketten söz ettiğimiz sayıca üç şey vardır: hareket eden, içinde hareket ettiği şey ve hareket ettiği zaman. Demek istiyorum ki hareket eden bir şeyin, meselâ bir insanın ya da altının bulunması, bunun bir şeyin içinde, meselâ bir yerde ya da bir hâlde hareket etmesi ve bir zamanda hareket etmesi zorunludur; çünkü her şey zamanda hareket eder. Bunlardan hareketin cins ya da tür bakımından bir olması, içinde hareket edilen şeye bağlıdır; bitişik olması zamana; yalın olarak bir olması ise bunların hepsine. Çünkü içinde hareket edilen şeyin, meselâ türün bir ve bölünmez olması, zamanın bir olup ara vermemesi, hareket eden şeyin de araz olarak değil bir olması gerekir; beyazın kararması ve Koriskos'un yürümesi gibi değil (Koriskos ile beyaz birdir, ama araz olarak); ortak da olmamalıdır; çünkü iki insan aynı anda aynı iyileşmeyle, meselâ göz iltihabından iyileşebilir; ama bu bir değil, tür bakımından birdir.
Μία δὲ κίνησις λέγεται πολλαχῶς· τὸ γὰρ ἓν πολλαχῶς λέγομεν. γένει μὲν οὖν μία κατὰ τὰ σχήματα τῆς κατηγορίας ἐστί (φορὰ μὲν γὰρ πάσῃ φορᾷ τῷ γένει μία, ἀλλοίωσις δὲ φορᾶς ἑτέρα τῷ γένε), εἴδει δὲ μία, ὅταν τῷ γένει μία οὖσα καὶ ἐν ἀτόμῳ εἴδει ᾖ. οἷον χρώματος μὲν εἰσὶ διαφοραί—τοιγαροῦν ἄλλη τῷ εἴδει μέλανσις καὶ λεύκανσις [πᾶσα οὖν λεύκανσις πάσῃ λευκάνσει ἡ αὐτὴ κατʼ εἶδος ἔσται καὶ πᾶσα μέλανσις μελάνσει]—λευκότητος δʼ οὐκέτι· διὸ τῷ εἴδει μία λεύκανσις λευκάνσει πάσῃ. εἰ δʼ ἔστιν ἀτθ’ ἃ καὶ γένη ἅμα καὶ εἶδη ἐστίν, δῆλον ὡς ἔστιν ὡς εἴδει μία ἔσται, ἁπλῶς δὲ μία εἴδει οὔ, οἷον ἡ μάθησις, εἰ ἡ ἐπιστήμη εἶδος μὲν ὑπολήψεως, γένος δὲ τῶν ἐπιστημῶν. ἀπορήσειν δʼ ἄν τις εἰ εἴδει μία ⟨ἡ⟩ κίνησις, ὅταν ἐκ τοῦ αὐτοῦ τὸ αὐτὸ εἰς τὸ αὐτὸ μεταβάλλῃ, οἷον ἡ μία στιγμὴ ἐκ τοῦδε τοῦ τόπου εἰς τόνδε τὸν τόπον πάλιν καὶ πάλιν. εἰ δὲ τοῦτʼ, ἔσται ἡ κυκλοφορία τῇ εὐθυφορίᾳ ἡ αὐτὴ καὶ ἡ κύλισις τῇ βαδίσει. ἢ διώρισται, τὸ ἐν ᾧ ἂν ἕτερον ᾖ τῷ εἴδει, ὅτι ἑτέρα ἡ κίνησις, τὸ δὲ περιφερὲς τοῦ εὐθέος ἕτερον τῷ εἴδει;
γένει μὲν οὖν καὶ εἴδει κίνησις μία οὕτως, ἀπλῶς δὲ μία κίνησις ἡ τῇ οὐσίᾳ μία καὶ τῷ ἀριθμῷ τίς δʼ ἡ τοιϲύτη, δῆλον διελομένοις. τρία γάρ ἐστι τὸν ἀριθμὸν περὶ ἃ λέγομεν τὴν κίνησιν, ὃ καὶ ἐν ᾧ καὶ ὅτε. λέγω δʼ ὅτι ἀνάγκη εἶναί τι τὸ κινούμενον, οἶον ἄνθρωπον ἢ χρυσόν, καὶ ἔν τινι τοῦτο κινεῖσθαι, σἴον ἐν τόπῳ ἢ ἐν πάθει, καὶ ποτέ· ἐν χρόνῳ γὰρ πᾶν κινεῖται. τούτων δὲ τὸ μὲν εἶναι τῷ γένει ἢ τῷ εἴδει μίαν ἐστὶν ἐν τῷ πράγματι ἐν ᾧ κινεῖται, τὸ δʼ ἐχομένην ἐν τῷ χρόννῳ τὸ δʼ ἀπλῶς μίαν ἐν ἅπασι τούτοις· καὶ ἐν ᾧ γὰρ ἓν δεῖ εἶναι καὶ ἄτομον, οἶον τὸ εἶδος, καὶ τὸ ὅτε, οἶον τὸν χρόνον ἕνα καὶ μὴ διωαλείπειν, καὶ τὸ κινούμενον ἓν εἶναι μὴ κατὰ συμβεβηκός, ὥσπερ τὸ λευκὸν μελαίνεσθαι καὶ Κορίσκον βαδίζειν (ἓν δὲ Κορίσκος καὶ λευκόν, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός), μηδὲ κοινόν· εἴη γὰρ ἂν ἅμα δύο ἀνθρώπους ὑγιάζεσθαι τὴν
228aSokrates'in tür bakımından aynı başkalaşmayla, ama bir zaman ve sonra başka bir zaman başkalaşmasına gelince: Yok olan şeyin yeniden sayıca bir olarak meydana gelmesi mümkünse, bu da bir olurdu; değilse, aynı olur ama bir olmaz. Buna benzer bir aporia da şudur: Sağlık ve genel olarak melekeler ve hâller, cisimlerde öz bakımından bir midir? Çünkü onlara sahip olan şeyler hareket ediyor ve akıyor görünür. Sabahki sağlık ile şimdiki sağlık aynı ve bir ise, biri ara verip sağlığını yeniden kazandığında, bu sağlık ile öbürü neden sayıca bir olmasın? Akıl yürütme aynıdır; yalnız şu kadar fark vardır: İki iseler, tam bu yüzden, yani sayıca iki oldukları için fiillerinin de iki olması zorunludur (çünkü sayıca bir olanın fiili de sayıca birdir); meleke bir ise, fiilin de bir olduğu belki kimseye hemen öyle görünmez (çünkü biri yürümeyi bırakınca yürüyüş artık yoktur, yeniden yürüdüğünde olacaktır). Fiil bir ve aynı ise, aynı ve bir olan şeyin birçok kez yok olup yeniden var olması mümkün olurdu.
Bu aporia'lar şimdiki incelemenin dışındadır. Her hareket sürekli olduğuna göre, yalın olarak bir olan hareketin, her hareket bölünebildiği için, sürekli olması da, sürekli ise bir olması da zorunludur. Çünkü her hareket her hareketle sürekli olamaz; tıpkı rastgele bir şeyin rastgele bir şeyle sürekli olamaması gibi; ancak uçları bir olan şeyler sürekli olabilir. Bazı şeylerin ucu yoktur, bazılarının uçları ise tür bakımından başkadır ve yalnız adları aynıdır; çünkü bir çizginin ucu ile bir yürüyüşün ucu nasıl temas edebilir ya da bir olabilir? Tür ya da cins bakımından aynı olmayan hareketler bitişik olabilir (biri koştuktan hemen sonra ateşlenebilir); meselâ elden ele aktarılan meşalenin yer değiştirmesi bitişiktir, ama sürekli değildir. Çünkü sürekli olanın, uçları bir olan şeyler olduğu kabul edilmişti. Öyle ki hareketler zaman sürekli olduğu için bitişik ve ardışıktır; sürekli olmaları ise hareketlerin kendilerinin sürekli olmasıyladır; bu da ikisinin ucu bir olduğunda olur.
αὐτὴν ὑγίανσιν, οἷον ὀφθαλμίας· ἀλλʼ οὐ μία αὕτη, ἀλλʼ εἴδει μία. τὸ δὲ Σωκράτη τὴν αὐτὴν μὲν ἀλλοίωσιν ἀλλοιοῦσθαι τῷ εἴδει, ἐν ἄλλῳ δὲ χρόνῳ καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ, εἰ μὲν ἐνδέχεται τὸ φθαρὲν πάλιν ἓν γίγνεσθαι τῷ ἀριθμῷ, εἴη ἂν καὶ αὕτη μία, εἰ δὲ μή, ἡ αὐτὴ μέν, μία δʼ οὔ. ἔχει δʼ ἀπορίαν ταύτῃ παραπλησίαν καὶ πότερον μία ἡ ὑγίεια καὶ ὅλως αἱ ἕξεις καὶ τὰ πάθη τῇ οὐσίᾳ εἰσὶν ἐν τοῖς σώμασιν· κινούμενα γὰρ φαίνεται τὰ ἔχοντα καὶ ῥέοντα. εἰ δὴ ἡ αὐτὴ καὶ μία ἡ ἔωθεν καὶ νῦν ὑγίεια, διὰ τί οὐκ ἂν καὶ ὅταν διαλ ιπὼν λάβη πάλιν τὴν ὑγίειαν, καὶ αὕτη κἀκείνη μία τῷ ἀριθμῷ ἂν εἴη; ὁ γὰρ αὐτὸς λόγος· πλὴν τοσοῦτον διαφέρει, ὅτι εἰ μὲν δύο, διʼ αὐτὸ τοῦτο, ὡς τῷ ἀριθμῷ, καὶ τὰς ἐνεργείας ἀνάγκη (μία γὰρ ἀριθμῷ ἐνέργεια ἑνὸς ἀριθμῷ)· εἰ δʼ ἡ ἕξις μία, ἴσως οὐκ ἄν τῳ δόξειέ πω μία καὶ ἡ ἐνέργεια εἶναι (ὅταν γὰρ παύσηται βαδίζων, οὐκέτι ἔστιν ἡ βάδισις, πάλιν δὲ βαδίζοντος ἔσται). εἰ δʼ οὖν μία καὶ ἡ αὐτή, ἐνδέχοιτʼ ἂν τὸ αὐτὸ καὶ ἓν καὶ φθείρεσθαι καὶ εἶναι πολλάκις.
αὗται μὲν οὖν εἰσιν αἱ ἀπορίαι ἔξω τῆς νῦν σκέψεως· ἐπεὶ δὲ συνεχὴς πᾶσα κίνησις, τήν τε ἁπλῶς μίαν ἀνάγκη καὶ συνεχῆ εἶναι, εἴπερ πᾶσα διαιρετή, καὶ εἰ συνεχής, μίαν. οὐ γὰρ πᾶσα γένοιτ’ ἂν συνεχὴς πάσῃ, ὥσπερ οὐδʼ ἄλλο οὐδὲν τῷ τυχόντι τὸ τυχόν, ἀλλʼ ὅσων ἓν τὰ ἔσχατα. ἔσχατα δὲ τῶν μὲν οὐκ ἔστι, τῶν δʼ ἔστιν ἄλλα τῷ εἴδει καὶ ὁμώνυμα· πῶς γὰρ ἂν ἅψαιτο ἢ ἓν γένοιτο τὸ ἔσχατον γραμμῆς καὶ βαδίσεως; ἐχόμεναι μὲν οὖν εἶεν ἂν καὶ αἱ μὴ αἱ αὐταὶ τῷ εἴδει μηδὲ τῷ γένει (δραμών γὰρ ἄν τις πυρέξειεν εὐθύς), καὶ οἷον ἡ λαμπὰς ⟨ἡ⟩ ἐκ διαδοχῆς φορὰ ἐχομένη, συνεχὴς δʼ οὔ. κεῖται γὰρ τὸ συνεχές, ὧν τὰ ἔσχατα ἕν. ὥστʼ ἐχόμεναι καὶ ἐφεξῆς εἰσὶ τῷ τὸν χρόνον εἶναι συνεχῆ, συνεχὴς δὲ τῷ τὰς κινήσεις· τοῦτο δʼ,
228bBu yüzden yalın olarak sürekli ve bir olan hareketin tür bakımından aynı olması, bir şeyin hareketi olması ve bir zamanda olması zorunludur. Zamanda bir olmalıdır ki arada bir hareketsizlik olmasın (çünkü ara verilen sürede durmak zorunludur; arada durgunluk bulunan hareketler bir değil çoktur; öyle ki bir hareket duruşla kesiliyorsa ne bir ne de süreklidir; arada bir zaman varsa da kesilir). Tür bakımından bir olmayan harekette ise zaman kesilmese bile, zaman birdir ama hareket tür bakımından başkadır; çünkü bir olan hareketin tür bakımından da bir olması zorunludur, ama tür bakımından bir olanın yalın olarak bir olması zorunlu değildir. Yalın olarak bir olan hareketin ne olduğu söylendi. Ayrıca tam olan hareket de, ister cins ister tür ister öz bakımından olsun, bir diye söylenir; tıpkı öbür şeylerde de tam olanın ve bütün olanın bire ait olması gibi. Bazen tam olmasa bile, yalnız sürekli olduğu için bir hareket bir diye söylenir.
Söylenenlerden başka bir anlamda da düzgün hareket bir diye söylenir. Çünkü düzgün olmayan hareket bir bakıma bir görünmez; doğru çizgi gibi, daha çok düzgün olan bir görünür; çünkü düzgün olmayan bölünebilir. Ama aradaki fark daha çok ve daha az farkına benzer. Her harekette düzgün olma ya da olmama vardır: Bir şey düzgün bir şekilde başkalaşabilir, düzgün bir şey üzerinde, meselâ bir daire ya da bir doğru boyunca yer değiştirebilir; büyüme ve küçülmede de böyledir. Düzgünsüzlük bazen hareketin üzerinde olduğu şeydeki farktır (çünkü düzgün olmayan bir büyüklük üzerinde hareketin düzgün olması imkânsızdır; meselâ kırık çizgi üzerindeki hareket, sarmal üzerindeki hareket ya da herhangi bir parçası herhangi bir parçasına uymayan başka bir büyüklük üzerindeki hareket); bazen de ne hareket eden şeyde, ne zamanda, ne de hareketin yöneldiği şeyde, hareketin nasıl olduğundadır. Çünkü bazen hız ve yavaşlıkla belirlenir: Hızı aynı kalan hareket düzgündür, aynı kalmayan düzgün değildir. Bu yüzden hız ve yavaşlık hareketin türleri ya da ayırıcı farkları değildir, çünkü tür bakımından farklı bütün hareketleri izlerler. Aynı yere doğru giden şeylerin ağırlığı ve hafifliği de, meselâ bir toprak parçasının bir başkasına ya da bir ateşin bir başkasına göre ağırlığı ve hafifliği de böyledir. Şu hâlde düzgün olmayan hareket sürekli olduğu için birdir, ama daha az birdir; kırık çizgi boyunca yer değiştirmede olan da budur.
ὅταν ἓν τὸ ἔσχατον γένηται ἀμφοῖν. διὸ ἀνάγκη τὴν αὐτὴν εἶναι τῷ εἴδει καὶ ἑνὸς καὶ ἐν ἑνὶ χρόνῳ τὴν ἀπλῶς συνεχῆ κίνησιν καὶ μίαν, τῷ χρόνῳ μέν, ὅπως μὴ ἀκινησία μεταξὺ ᾖ (ἐν τῷ διαλείποντι γὰρ ἠρεμεῖν ἀνάγκη· πολλαὶ οὖν καὶ οὐ μία ἡ κίνησις, ὧν ἐστὶν ἠρεμία μεταξύ, ὥστε εἴ τις κίνησις στάσει διαλαμβάνεται, οὐ μία οὐδὲ συνεχής· διαλαμβάνεται δέ, εἰ μεταξὺ χρόνος)· τῆς δὲ τῷ εἴδει μὴ μιᾶς, καὶ εἰ μὴ διαλείπεται [ὁ χρόνος], ὁ μὲν [γὰρ] χρόνος εἶς, τῷ εἴδει δʼ ἡ κίνησις ἄλλη· τὴν μὲν γὰρ μίαν ἀνάγκη καὶ τῷ εἴδει μίαν εἶναι, ταύτην δʼ ἁπλῶς μίαν οὐκ ἀνάγκη. τίς μὲν οὖν κίνησις ἀπλῶς μία, εἴρηται· ἔτι δὲ λέγεται μία καὶ ἡ τέλειος, ἐάν τε κατὰ γένος ἐάν τε κατʼ εἶδος ἦ ἐάν τε κατʼ οὐσίαν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τὸ τέλειον καὶ ὅλον τοῦ ἑνός. ἔστι δʼ ὅτε κἂν ἀτελὴς ᾖ μία λέγεται, ἐὰν μόνον ᾖ συνεχής.
ἔτι δʼ ἄλλως παρὰ τὰς εἰρημένας λέγεται μία κίνησις ἡ ὁμαλής. ἡ γὰρ ἀνώμαλος ἔστιν ὡς οὐ δοκεῖ. μία, ἀλλὰ μᾶλλον ἡ ὁμαλής, ὥσπερ ἡ εὐθεῖσ· ἡ γὰρ ἀνώμαλος διαιρετή. ἔοικε δὲ διαφέρειν ὡς τὸ μᾶλλον καὶ ἦττον. ἔστιν δὲ ἐν ἁπάσῃ κινήσει τὸ ὁμαλῶς ἢ μή· καὶ γὰρ ἂν ἀλλοιοῖτο ὁμαλῶς, καὶ φέροιτο ἐφʼ ὁμαλοῦ οἶον κύκλου ἢ εὐθείας, καὶ περὶ αὔξησιν ὡσαύτως καὶ φθίσιν. ἀνωμαλία δʼ ἐστὶν διαφορὰ ὁτὲ μὲν ἐφʼ ᾦ κινεῖται (ἀδύνατον γὰρ ὁμαλὴν εἶναι τὴν κίνησιν μὴ ἐπὶ ὁμαλῷ μεγέθει, οἷον ἡ τῆς κεκλασμένης κίνησις ἢ ἡ τῆς ἕλικος ἢ ἄλλου μεγέθους, ὧν μὴ ἐφαρμόττει τὸ τυχὸν ἐπὶ τὸ τυχὸν μέρος)· ἡ δὲ οὔτε ἐν τῷ ὃ οὔτʼ ἐν τῷ πότε οὔτε ἐν τῷ εἰς ὅ, ἀλλʼ ἐν τῷ ὥς. ταχυτῆτι γὰρ καὶ βραδυτῆτι ἐνίοτε διώρισται· ἧς μὲν γὰρ τὸ αὐτὸ τάχος, ὁμαλής, ἧς δὲ μή, ἀνώμαλος. διὸ οὐκ εἴδη κινήσεως οὐδὲ διαφοραὶ τάχος καὶ βραδυτής, ὅτι πάσαις ἀκολουθεῖ ταῖς διμαφόροις κατʼ εἶδος. ὥστε οὐδὲ βαρύτης καὶ κουφότης ἡ εἰς τὸ αὐτό, οἶον γῆς πρὸς αὐτὴν ἢ πυρὸς πρὸς αὐτό. μία μὲν οὖν ἡ ἀνώμαλος τῷ συνεχὴς ⟨εἶναι⟩, ἧττον δέ, ὅπερ
229aDaha az ise her zaman zıddın karışmasıdır. Bir olan her hareket hem düzgün hem düzgün olmayan olabiliyorsa, tür bakımından aynı olmayan bitişik hareketler bir ve sürekli olamaz; çünkü başkalaşmayla yer değiştirmeden oluşan bir hareket nasıl düzgün olabilir? Onların birbirine uyması gerekirdi.
τῇ κεκλασμένῃ συμβαίνει φορᾷ τὸ δʼ ἧττον μίξις αἰεὶ τοῦ ἐναντίου. εἰ δὲ πᾶσαν τὴν μίαν ἐνδέχεται καὶ ὁμαλὴν εἶναι καὶ μή, οὐκ ἂν εἴησαν αἱ ἐχόμεναι αἱ μὴ κατʼ εἶδος αἱ αὐται μία καὶ συνεχής· πῶς γὰρ ἂν εἴη ὁμαλὴς ἠ ἐξ ἀλλοιώσεως συγκειμένη καὶ φορᾶς; δέοι γὰρ ἂν ἐφαρμόττειν.
229a55. Bölüm
Ayrıca hangi hareketin hangi harekete zıt olduğunu belirlemek gerekir; duruş hakkında da aynı şekilde. Önce şunu ayırmalıyız: Zıt hareketler, bir şeyden olan hareket ile aynı şeye doğru olan hareket midir (meselâ sağlıktan olan ile sağlığa doğru olan), oluş ile yok oluşun zıt göründüğü gibi? Yoksa zıtlardan olanlar mı (meselâ sağlıktan olan ile hastalıktan olan), ya zıtlara doğru olanlar mı (meselâ sağlığa doğru olan ile hastalığa doğru olan), ya zıttan olan ile zıdda doğru olan mı (meselâ sağlıktan olan ile hastalığa doğru olan), ya da zıttan zıdda olan ile zıttan zıdda olan mı (meselâ sağlıktan hastalığa olan ile hastalıktan sağlığa olan)? Çünkü zıtlık bu yollardan ya biri ya da birkaçı olmalıdır; başka türlü karşıt koymak mümkün değildir. Zıttan olan ile zıdda doğru olan, meselâ sağlıktan olan ile hastalığa doğru olan zıt değildir; çünkü aynı ve tek bir harekettir. Yine de varlıkları aynı değildir; tıpkı sağlıktan değişmek ile hastalığa doğru değişmenin varlıkça aynı olmaması gibi. Zıttan olan ile zıttan olan da zıt değildir; çünkü bir şey aynı anda zıttan hem zıdda hem de aradakine değişir; ama bunu sonra söyleyeceğiz. Yine de zıtlığın sebebi, zıttan değişmekten çok zıdda doğru değişmek gibi görünebilir; çünkü biri zıtlıktan kurtulma, öbürü zıtlığı kazanmadır. Her değişme de çıktığı şeyden çok yöneldiği şeyle adlandırılır; meselâ sağlığa doğru olana iyileşme, hastalığa doğru olana hastalanma denir.
Geriye zıtlara doğru olan ile zıtlardan zıtlara doğru olan kalır. Belki zıtlara doğru olan hareketler aynı zamanda zıtlardan da olur; ama varlıkları belki aynı değildir; yani sağlığa doğru olanın hastalıktan olanla, sağlıktan olanın da hastalığa doğru olanla varlığı aynı değildir. Değişme hareketten farklı olduğuna göre (çünkü bir dayanaktan bir dayanağa olan değişme harekettir), zıttan zıdda olan hareket, zıttan zıdda olan harekete zıttır; meselâ sağlıktan hastalığa olan, hastalıktan sağlığa olana.
Ἔτι δὲ διοριστέον ποία κίνησις ἐναντία κινήσει, καὶ περὶ μονῆς δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον. διαιρετέον δὲ πρῶτον πότερον ἐναντία κίνησις ἡ ἐκ τοῦ αὐτοῦ τῇ εἰς τὸ αὐτό (οῖον ἡ ἐξ ὑγιείας τῇ εἰς ὑγίειμαν), οἷον καὶ γένεσις καὶ φθορὰ δοκεῖ, ἢ ἡ ἐξ ἐναντίων (οἷον ἡ ἐξ ὑγιείας τῇ ἐκ νόσου), ἢ ἡ εἰς ἐναντία (οἷον ἡ εἰς ὑγίειαν τῇ εἰς νόσον), ἢ ἡ ἐξ ἐναντίου τῇ εἰς ἐναντίον (οἷον ἡ ἐξ ὑγιείας τῇ εἰς νόσον), ἢ ἡ ἐξ ἐναντίου εἰς ἐναντίον τῇ ἐξ ἐναντίου εἰς ἐναντίον (οἷον ἡ ἐξ ὑγιείας εἰς νόσον τῇ ἐκ νόσου εἰς ὑγίειαν). ἀνάγκη γὰρ ἢ ἕνα τινὰ τούτων εἶναι τῶν τρόπων ἢ πλείους· οὐ γὰρ ἔστιν ἄλλως ἀντιτιθέναι. ἔστι δʼ ἡ μὲν ἐξ ἐναντίου τῇ εἰς ἐναντίον οὐκ ἐναντία, οἷον ἡ ἐξ ὑγιείας τῇ εἰς νόσον· ἡ αὐτὴ γὰρ καὶ μία. τὸ μέντοι γʼ εἶναι οὐ ταὐτὸ αὐταῖς, ὥσπερ οὐ ταὐτὸ τὸ ἐξ ὑγιείας μεταβάλλειν καὶ τὸ εἰς νόσον. οὐδʼ ἡ ἐξ ἐναντίου τῇ ἐξ ἐναντίου· ἅμα μὲν γὰρ συμβαίνει ἐξ ἐναντίου καὶ εἰς ἐναντίον ἢ μεταξύ—ἀλλὰ περὶ τούτου μὲν ὕστερον ἐροῦμεν, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ εἰς ἐναντίον μεταβάλλειν δόξειεν ἂν εἶναι αἴτιον τῆς ἐναντιώσεως ἢ τὸ ἐξ ἐναντίου· ἡ μὲν γὰρ ἀπαλλαγὴ ἐναντιότητος, ἡ δὲ λῆψις. καὶ λέγεται δʼ ἑκάστη εἰς ὃ μεταβάλλει μᾶλλον ἢ ἐξ οὗ, οἷον ὑγίανσις ἡ εἰς ὑγίειαν, νόσανσις δʼ ἡ εἰς νόσον.
λείπεται δὴ ἡ εἰς ἐναντία καὶ ἡ εἰς ἐναντία ἐξ ἐναντίων. τάχα μὲν οὖν συμβαίνει τὰς εἰς ἐναντία καὶ ἐξ ἐναντίων εἶναι, ἀλλὰ τὸ εἶναι ἴσως οὐ ταὐτό, λέγω δὲ τὸ εἰς ὑγίειαν τῷ ἐκ νόσου καὶ τὸ ἐξ ὑγιείας τῷ εἰς νόσον. ἐπεὶ δὲ διαφέρει μεταβολὴ κινήσεως (ἡ ἔκ τινος γὰρ ὑποκειμένου εἴς τι ὑποκείμενον μεταβολὴ κίνησίς ἐστιν), ἡ ἐξ ἐναντίου εἰς ἐναντίον τῇ ἐξ ἐναντίου εἰς ἐναντίον κίνησις ἐναντία, οἷον
229bHangi şeylerin zıt sayıldığı istikradan da açıktır: Hastalanmak iyileşmeye, öğrenmek de kendi kendine değil de başkası tarafından aldatılmaya zıttır (çünkü bunlar zıtlara doğrudur; epistēmē nasıl hem kendi başına hem başkası aracılığıyla edinilebiliyorsa, aldanma da öyle edinilebilir); yukarı yer değiştirme aşağıya (bunlar uzunlukta zıttır), sağa doğru olan sola doğru olana (bunlar genişlikte zıttır), öne doğru olan da arkaya doğru olana zıttır (bunlar da zıttır). Yalnız zıdda doğru olan ise hareket değil değişmedir; meselâ bir şeyden olmaksızın beyaz olmak. Zıddı olmayan şeylerde de, o şeyden olan değişme o şeye doğru olan değişmeye zıttır; bu yüzden oluş yok oluşa, kaybetme kazanmaya zıttır; bunlar değişmedir, ama hareket değildir. Zıtları arasında bir ara bulunan şeylerde, araya doğru olan hareketleri bir bakıma zıtlara doğru hareketler saymak gerekir; çünkü hareket, hangi yöne değişirse değişsin, aradakini bir zıt gibi kullanır: Griden beyaza siyahtan değişir gibi, beyazdan griye siyaha doğru değişir gibi, siyahtan griye de beyaza doğru değişir gibi değişir; çünkü daha önce de söylendiği gibi orta, iki uçtan her birine göre bir bakıma öbür uç diye söylenir. Bir hareket bir harekete böylece zıttır: Zıttan zıdda olan, zıttan zıdda olana.
ἡ ἐξ ὑγιείας εἰς νόσον τῇ ἐκ νόσου εἰς ὑγίειαν. δῆλον δὲ καὶ ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς ὁποῖα δοκεῖ τὰ ἐναντία εἶναι· τὸ νοσάζεσθαι γὰρ τῷ ὑγιάζεσθαι καὶ τὸ μανθάνειν τῷ ἀπατᾶσθαι μὴ δʼ αὑτοῦ (εἰς ἐναντία γάρ· ὥσπερ γὰρ ἐπιστήμην, ἔστι καὶ ἀπάτην καὶ δʼ αὐτοῦ κτᾶσθαι καὶ διʼ ἄλλου), καὶ ἡ ἄνω φορὰ τῇ κάτω (ἐναντία γὰρ ταῦτα ἐν μήκει, καὶ ἡ εἰς δεξιὰ τῇ εἰς ἀριστερά (ἐναντία γὰρ ταῦτα ἐν πλάτει), καὶ ἡ εἰς τὸ ἔμπροσθεν τῇ εἰς τὸ ὄπισθεν (ἐναντία γὰρ καὶ ταῦτα). ἡ δʼ εἰς ἐναντίον μόνον οὐ κίνησις ἀλλὰ μεταβολή, οἷον τὸ γίγνεσθαι λευκὸν μὴ ἔκ τινος. καὶ ὅσοις δὲ μὴ ἔστιν ἐναντία, ἡ ἐξ αὐτοῦ τῇ εἰς αὐτὸ μεταβολῇ ἐναντία· διὸ γένεσις φθορᾷ ἐναντία καὶ ἀποβολὴ λήψει· αὗται δὲ μεταβολαὶ μέν, κινήσεις δʼ οὔ. τὰς δʼ εἰς τὸ μεταξὺ κινήσεις, ὅσοις τῶν ἐναντίων ἔστι μεταξύ, ὡς εἰς ἐναντία πως θετέονὡς ἐναντίῳ γὰρ χρῆται τῷ μεταξὺ ἡ κίνησις, ἐφʼ ὁπότερα ἂν μεταβάλλῃ, οἷον ἐκ φαιοῦ μὲν εἰς τὸ λευκὸν ὡς ἐκ μέλανος, καὶ ἐκ λευκοῦ εἰς φαιὸν ὡς εἰς μέλαν, ἐκ δὲ μέλανος εἰς φαιὸν ὡς εἰς λευκὸν τὸ φαιόν· τὸ γὰρ μέσον πρὸς ἑκάτερον λέγεταί πως ἑκάτερον τῶν ἄκρων, καθάπερ εἴρηται καὶ πρότερον. κίνησις μὲν δὴ κινήσει ἐναντία οὕτως ἡ ἐξ ἐναντίου εἰς ἐναντίον τῇ ἐξ ἐναντίου εἰς ἐναντίον.
229b206. Bölüm
Harekete yalnız hareketin değil, durgunluğun da zıt olduğu düşünüldüğüne göre, bunu belirlemek gerekir. Yalın anlamda harekete zıt olan harekettir, ama durgunluk da harekete karşıttır (çünkü yoksunluktur; bir anlamda yoksunluğa da zıt denir). Belli bir harekete belli bir durgunluk karşıttır, meselâ yer bakımından harekete yer bakımından durgunluk. Ama bu şimdi yalın olarak söyleniyor; çünkü şuradaki duruşa karşıt olan, buradan olan hareket midir, yoksa buraya doğru olan mı? Hareket iki dayanak arasında olduğuna göre, açıktır ki bundan zıdda doğru olan harekete bunda duruş, zıttan buna doğru olan harekete de zıtta duruş karşıttır. Aynı zamanda bu duruşlar birbirine de zıttır; çünkü hareketlerin zıt olup durgunlukların karşıt olmaması saçma olurdu.
Ἐπεὶ δὲ κινήσει οὐ μόνον δοκεῖ κίνησις εἶναι ἐναντία ἀλλὰ καὶ ἠρεμία, τοῦτο διοριστέον. ἁπλῶς μὲν γὰρ ἐναντίον κίνησις κινήσει, ἀντίκειται δὲ καὶ ἠρεμία (στέρησις γάρ, ἔστι δʼ ὡς καὶ ἡ στέρησις ἐναντία λέγεται). ποιᾷ δὲ ποιά, οἷον τῇ κατὰ τόπον ἡ κατὰ τόπον. ἀλλὰ τοῦτο νῦν λέγεται ἁπλῶς· πότερον γὰρ τῇ ἐνταῦθα μονῇ ἡ ἐκ τούτου ἢ ἡ εἰς τοῦτο κίνησις ἀντίκειται; δῆλον δὴ ὅτι, ἐπεὶ ἐν δυσὶν ἡ κίνησις ὑποκειμένοις, τῇ μὲν ἐκ τούτου εἰς τὸ ἐναντίον ἡ ἐν τούτῳ μονή, τῇ δʼ ἐκ τοῦ ἐναντίου εἰς τοῦτο ἡ ἐν τῷ ἐναντίῳ. ἅμα δὲ καὶ ἀλλήλαις ἐναντίαι αὗται· καὶ γὰρ ἄτοπον, εἰ κινήσεις
230aZıtlarda olan durgunluklar karşıttır, meselâ sağlıktaki durgunluk hastalıktaki durgunluğa (hareketlerden ise sağlıktan hastalığa olan harekete karşıttır; hastalıktan sağlığa olan harekete karşıt olması akla aykırıdır, çünkü bir şeyin içinde durduğu şeye doğru hareketi daha çok bir duruşa geliştir, ya da en azından hareketle birlikte olur; oysa sağlıktaki duruşun bu iki hareketten birine karşıt olması zorunludur). Beyazlıktaki durgunluk ise sağlıktaki durgunluğa zıt değildir. Zıddı olmayan şeylerde, bir şeyden olan değişme o şeye doğru olan değişmeye karşıttır, ama bu hareket değildir; meselâ var olandan olan değişme var olana doğru olana; bunların duruşu değil, değişmezliği vardır. Bir dayanak bulunsaydı, var olandaki değişmezlik var olmayandaki değişmezliğe zıt olurdu. Var olmayan bir şey değilse, var olandaki değişmezliğin neye zıt olduğu ve bir durgunluk olup olmadığı sorulabilir. Durgunluksa, ya her durgunluk harekete zıt değildir ya da oluş ve yok oluş harekettir. Öyleyse açıktır ki bunlar da hareket değilse buna durgunluk denmemelidir; ama durgunluğa benzer bir şeydir, bir değişmezliktir. Ya hiçbir şeye zıt değildir, ya var olmayandaki değişmezliğe, ya da yok oluşa; çünkü yok oluş ondan çıkar, oluş ise ona doğrudur.
Şu da sorulabilir: Neden yer bakımından değişmede hem tabiata uygun hem tabiata aykırı duruşlar ve hareketler var da öbür değişmelerde yok? Meselâ bir başkalaşma tabiata uygun, öbürü tabiata aykırı değildir (iyileşme hastalanmadan daha çok tabiata uygun ya da aykırı değildir, beyazlaşma da kararmadan); büyüme ve küçülmede de aynı şekilde (bunlar birbirine, biri tabiata uygun öbürü aykırı olarak zıt değildir; bir büyüme başka bir büyümeye de öyle zıt değildir); oluş ve yok oluşta da aynı akıl yürütme geçerlidir: Ne oluş tabiata uygun, yok oluş tabiata aykırıdır (çünkü yaşlanmak tabiata uygundur), ne de bir oluşun tabiata uygun, öbürünün aykırı olduğunu görürüz. Yoksa zorla olan tabiata aykırıysa, zorla olan yok oluş, tabiata aykırı olduğu için tabiata uygun yok oluşa zıt mı olacak? Öyleyse bazı oluşlar da zorla olup takdire bağlı değil midir, tabiata uygun oluşlar da bunlara zıt değil midir? Zorla büyümeler ve küçülmeler de yok mudur? Meselâ refah yüzünden çabuk serpilenlerin büyümesi, sıkışmadan çabuk olgunlaşan tahıllar gibi?
μὲν ἐναντίαι εἰσίν, ἠρεμίαι δʼ ἀντικείμεναι οὐκ εἰσίν. εἰσὶν δὲ αἱ ἐν τοῖς ἐναντίοις, οἷον ἡ ἐν ὑγιείᾳ τῇ ἐν νόσῳ ἠρεμίᾳ (κινήσει δὲ τῇ ἐξ ὑγιείας εἰς νόσον· τῇ γὰρ ἐκ νόσου εἰς ὑγίειαν ἄλογον—ἡ γὰρ εἰς αὐτὸ κίνησις ἐν ἕστηκεν, ἠρέμησις μᾶλλόν ἐστιν, ἢ συμβαίνει γε ἅμα γίγνεσθαι τῇ κινήσει— ἀνάγκη δὲ ἢ ταύτην ἢ ἐκείνην εἶναι)· οὐ γὰρ ἥ γʼ ἐν λευκότητι ἠρεμία ἐναντία τῇ ἐν ὑγιείᾳ. ὅσοις δὲ μὴ ἔστιν ἐναντία, τούτων μεταβολὴ μέν ἐστιν ἀντικειμένη ἡ ἐξ αὐτοῦ τῇ εἰς αὐτό, κίνησις δʼ οὐκ ἔστιν, οἷον ἡ ἐξ ὄντος τῇ εἰς ὄν, καὶ μονὴ μὲν τούτων οὐκ ἔστιν, ἀμεταβλησία δέ. καὶ εἰ μέν τι εἴη ὑποκείμενον, ἡ ἐν τῷ ὄντι ἀμεταβλησία τῇ ἐν τῷ μὴ ὄντι ἐναντία. εἰ δὲ μὴ ἔστι τι τὸ μὴ ὄν, ἀπορήσειεν ἄν τις τίνι ἐναντία ἡ ἐν τῷ ὄντι ἀμεταβλησία, καὶ εἰ ἠρεμία ἐστίν. εἰ δὲ τοῦτο, ἢ οὐ πᾶσα ἠρεμία κινήσει ἐναντία, ἢ ἡ γένεσις καὶ φθορὰ κίνησις. δῆλον τοίνυν ὅτι ἡρεμία μὲν οὐ λεκτέα, εἰ μὴ καὶ αὗται κινήσεις, ὅμοιον δέ τι καὶ ἀμεταβλησία· ἐναντία δὲ ἢ οὐδενὶ ἢ τῇ ἐν τῷ μὴ ὄντι ἢ τῇ φθορᾷ· αὕτη γὰρ ἐξ αὐτῆς, ἡ δὲ γένεσις εἰς ἐκείνην.
ἀπορήσειε δʼ ἄν τις διὰ τί ἐν μὲν τῇ κατὰ τόπον μεταβολῇ εἰσὶ καὶ κατὰ φύσιν καὶ παρὰ φύσιν καὶ μοναὶ καὶ κινήσεις, ἐν δὲ ταῖς ἄλλαις οὔ, οἶον ἀλλοίωσις ἡ μὲν κατὰ φύσιν ἡ δὲ παρὰ φύσιν (οὐδὲν γὰρ μᾶλλον ἡ ὑγίανσις ἢ ἡ νόσανσις κατὰ φύσιν ἢ παρὰ φύσιν, οὐδὲ λεύκανσις ἢ μέλανσις)· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπʼ αὐξήσεως καὶ φθίσεως (οὔτε γὰρ αὗται ἀλλήλαις ἐναντίαι ὡς φύσει ἡ δὲ παρὰ φύσιν, οὔτʼ αὔξησις αὐξήσει)· καὶ ἐπὶ γενέσεως δὲ καὶ φθορᾶς ὁ αὐτὸς λόγος· οὔτε γὰρ ἡ μὲν γένεσις κατὰ φύσιν ἡ δὲ φθορὰ παρὰ φύσιν (τὸ γὰρ γηρᾶν κατὰ φύσιν), οὔτε γένεσιν ὁρῶμεν τὴν μὲν κατὰ φύσιν τὴν δὲ παρὰ φύσιν. ἢ εἰ ἔστιν τὸ βίᾳ παρὰ φύσιν, καὶ φθορὰ ἂν εἴη φθορᾷ ἐναντία ἡ βίαιος ὡς παρὰ φύσιν οὖσα τῇ κατὰ φύσιν; ἆῤ οὖν καὶ γενέσεις εἰσὶν ἔνιαι βίαιοι καὶ οὐχ εἱμαρμέναι, αἷς ἐναντίαι αἱ κατὰ φύσιν, καὶ αὐξήσεις βίαιοι καὶ φθίσεις, οἷον αὐξήσεις αἱ τῶν ταχὺ
230bBaşkalaşmada ise nasıldır? Aynı şekilde mi? Çünkü bazı başkalaşmalar zorla, bazıları tabiî olabilir; meselâ hastalıktan buhran günleri dışında kurtulanlar ile buhran günlerinde kurtulanlar: Birinciler tabiata aykırı, ikinciler tabiata uygun başkalaşmıştır. O zaman yok oluşlar oluşlara değil, birbirlerine zıt olacaktır. Bunun bir bakıma böyle olmasına ne engel var? Nitekim biri hoş, öbürü acı verici olabilir; öyle ki yok oluş yok oluşa yalın olarak değil, birinin şu türden, öbürünün bu türden olması bakımından zıttır.
Genel olarak, zıt hareketler ve durgunluklar söylenen şekildedir; meselâ yukarı doğru olan aşağı doğru olana zıttır, çünkü bunlar yerin zıtlıklarıdır. Ateş tabiatça yukarı doğru, toprak aşağı doğru yer değiştirir; bunların yer değiştirmeleri de zıttır. Ateş tabiatça yukarı, tabiata aykırı olarak aşağı gider; onun tabiata uygun hareketi tabiata aykırı hareketine zıttır. Duruşlar da öyledir: Yukarıdaki duruş yukarıdan aşağıya harekete zıttır. Toprak için o duruş tabiata aykırı, bu hareket ise tabiata uygundur. Öyle ki aynı şeyin tabiata aykırı duruşu tabiata uygun hareketine zıttır; çünkü aynı şeyin hareketleri de böyle zıttır: Yukarı ya da aşağı olandan biri tabiata uygun, öbürü tabiata aykırıdır. Hep sürmeyen her durgunluğun bir oluşu olup olmadığı, bunun da duruşa gelmek olup olmadığı bir aporia'dır. O zaman tabiata aykırı olarak duran şeyin, meselâ yukarıdaki toprağın bir oluşu olurdu; demek ki zorla yukarı taşınırken duruşa geliyordu. Ama duruşa gelen şey hep daha hızlı gidiyor görünür, zorla giden ise tersine. Öyleyse oluşu olmadan duran bir şey olacaktır. Ayrıca duruşa gelmek ya genel olarak bir şeyin kendi yerine gitmesi ya da onunla birlikte olan bir şey gibi görünür. Buradaki duruşun buradan olan harekete zıt olup olmadığı da bir aporia'dır; çünkü bir şey buradan hareket edip bir şeyi bırakırken, bıraktığı şeye hâlâ sahip görünür; öyle ki bu durgunluk buradan zıdda doğru olan harekete zıtsa, zıtlar aynı anda bulunacaktır. Yoksa şey hâlâ kalıyorsa bir bakıma durmakta mıdır, genel olarak da hareket eden şeyin bir kısmı oradadır, bir kısmı değiştiği şeyde mi?
διὰ τρυφὴν ἡβώντων, καὶ οἱ σῖτοι οἱ ταχὺ ἁδρυνόμενοι καὶ μὴ πιληθέντες; ἐπὶ δʼ ἀλλοιώσεως πῶς; ἢ ὡσαύτως; εἶεν γὰρ ἄν τινες βίαιοι, αἱ δὲ φυσικαί, οἷον οἱ ἀφιέμενοι μὴ ἐν κρισίμοις ἡμέραις, οἱ δʼ ἐν κρισίμοις· οἱ μὲν οὖν παρὰ φύσιν ἠλλοίωνται, οἱ δὲ κατὰ φύσιν. ἔσονται δὴ καὶ φθοραὶ ἐναντίαι ἀλλήλαις, οὐ γενέσεσι. καὶ τί γε κωλύει ἔστιν ὡς; καὶ γὰρ εἰ ἡ μὲν ἡδεῖα ἡ δὲ λυπηρὰ εἴη· ὥστε οὐχ ἀπλῶς φθορὰ φθορᾷ ἐναντία, ἀλλʼ ᾗ ἡ μὲν τοιαδὶ ἡ δὲ τοιαδὶ αὐτῶν ἐστιν.
ὅλως μὲν οὖν ἐναντίαι κινήσεις καὶ ἠρεμίαι τὸν εἰρημένον τρόπον εἰσίν, οἷον ἡ ἄνω τῇ κάτω· τόπου γὰρ ἐναντιώσεις αὗται. φέρεται δὲ τὴν μὲν ἄνω φορὰν φύσει τὸ πῦρ, τὴν δὲ κάτω ἡ γῆ· καὶ ἐναντίαι γʼ αὐτῶν αἱ φοραί. τὸ δὲ πῦρ ἄνω μὲν φύσει, κάτω δὲ παρὰ φύσιν· καὶ ἐναντία γε ἡ κατὰ φύσιν αὐτοῦ τῇ παρὰ φύσιν. καὶ μοναὶ δʼ ὡσ. αύτως· ἡ γὰρ ἄνω μονὴ τῇ ἄνωθεν κάτω κινήσει ἐναντία. γίγνεται δὲ τῇ γῇ ἡ μὲν μονὴ ἐκείνη παρὰ φύσιν, ἡ δὲ κίνησις αὕτη κατὰ φύσιν. ὥστε κινήσει μονὴ ἐναντία ἡ παρὰ φύσιν τῇ κατὰ φύσιν τοῦ αὐτοῦ· καὶ γὰρ ἡ κίνησις ἡ τοῦ αὐτοῦ ἐναντία οὕτως· ἡ μὲν γὰρ κατὰ φύσιν [ἔσται] αὐτῶν, ἡ ἄνω ἢ ἡ κάτω, ἡ δὲ παρὰ φύσιν. ἔχει δʼ ἀπορίαν εἰ ἔστιν πάσης ἠρεμίας τῆς μὴ αἰεὶ γένεσις, καὶ αὕτη τὸ ἵστασθαι. τοῦ δὴ παρὰ φύσιν μένοντος, οἷον τῆς γῆς ἄνω, εἴη ἂν γένεσις. ὅτε ἄρα ἐφέρετο ἄνω βίᾳ, ἵστατο. ἀλλὰ τὸ ἱστάμενον ἀεὶ δοκεῖ φέρεσθαι θᾶττον, τὸ δὲ βίᾳ τοὐναντίον. οὐ γενόμενον ἄρα ἠρεμοῦν ἔσται ἠρεμοῦν. ἔτι δοκεῖ τὸ ἵστασθαι ἢ ὅλως εἶναι τὸ εἰς τὸν αὑτοῦ τόπον φέρεσθαι ἢ συμβαίνειν ἅμα. ἔχει δʼ ἀπορίαν εἰ ἐναντία ἡ μονὴ ἡ ἐνταῦθα τῇ ἐντεῦθεν κινήσει· ὅταν γὰρ κινῆται ἐκ τουδὶ καὶ ἀποβάλλῃ, ἔτι δοκεῖ ἔχειν τὸ ἀποβαλλόμενον, ὥστʼ εἰ αὕτη ἡ ἠρεμία ἐναντία τῇ ἐντεῦθεν εἰς τοὐναντίον κινήσει, ἅμα ὑπάρξει τἀναντία. ἢ πῂ ἠρεμεῖ, εἰ ἔτι μένει, ὅλως δὲ τοῦ κινουμένου τὸ μὲν
231aBu yüzden harekete duruştan çok hareket zıttır. Hareket ve durgunluk hakkında, her birinin nasıl bir olduğu ve hangilerinin hangilerine zıt olduğu söylenmiş oldu.
[Duruşa gelmek hakkında da şu sorulabilir: Tabiata aykırı hareketlere karşıt bir durgunluk var mıdır? Yoksa saçma olur; çünkü bir şey kalır, ama zorla kalır. O zaman oluşa gelmeden duran bir şey bulunacaktır. Ama böyle bir durgunluğun var olacağı açıktır; çünkü bir şey nasıl tabiata aykırı hareket ediyorsa, tabiata aykırı da durabilir. Bazı şeylerin hem tabiata uygun hem tabiata aykırı hareketi olduğuna göre, meselâ ateşin yukarı hareketi tabiata uygun, aşağı hareketi tabiata aykırı olduğuna göre, bu aşağı harekete zıt olan ateşin yukarı hareketi midir, yoksa toprağın hareketi mi? Çünkü toprak tabiata uygun olarak aşağı gider. Yoksa açıktır ki ikisi de zıttır, ama aynı şekilde değil: Toprağınki tabiata uygun olarak tabiata uygun olana; ateşin yukarı hareketi ise aşağı hareketine, tabiata uygun olanın tabiata aykırı olana zıt olması gibi zıttır. Duruşlarda da durum aynıdır. Belki de durgunluğa bir bakıma hareket karşıttır.]
ἐκεῖ, τὸ δʼ εἰς ἃ μεταβάλλει; διὸ καὶ μᾶλλον κίνησις κινήσει ἐναντίον ἢ ἠρέμησις. καὶ περὶ μὲν κινήσεως καὶ ἠρεμίας, πῶς ἑκατέρα μία, καὶ τίνες ἐναντίαι τίσιν, εἴρηται.
[ἀπορήσειε δʼ ἄν τις καὶ περὶ τοῦ ἵστασθαι, εἰ καὶ ὅσαι παρὰ φύσιν κινήσεις, ταύταις ἔστιν ἠρεμία ἀντικειμένη. εἰ μὲν οὖν μὴ ἔσται, ἄτοπον· μένει γάρ, βίᾳ δέ. ὥστε ἠρεμοῦν τι ἔσται οὐκ ἀεὶ ἄνευ τοῦ γενέσθαι. ἀλλὰ δῆλον ὅτι ἔσται· ὥσπερ γὰρ κινεῖται παρὰ φύσιν, καὶ ἠρεμοίη ἄν τι παρὰ φύσιν. ἐπεὶ δʼ ἔστιν ἐνίοις κίνησις κατὰ φύσιν καὶ παρὰ φύσιν, οἷον πυρὶ ἡ ἄνω κατὰ φύσιν ἡ δὲ κάτω παρὰ φύσιν, πότερον αὕτη ἐναντία ἢ ἡ τῆς γῆς; αὕτη γὰρ φέρεται κατὰ φύσιν κάτω. ἢ δῆλον ὅτι ἄμφω, ἀλλʼ οὐχ ὡσαύτως, ἀλλʼ ἡ μὲν κατὰ φύσιν ὡς κατὰ φύσιν οὔσης τῆς αὐτοῦ ἡ δʼ ἄνω τοῦ πυρὸς τῇ κάτω, ὡς ἡ κατὰ φύσιν οὖσα τῇ παρὰ φύσιν οὔσῃ. ὁμοίως δὲ καὶ ταῖς μοναῖς. ἴσως δʼ ἠρεμίᾳ κίνησίς πῃ ἀντίκειται.]