Kavram
Pathe (πάθη)
- Yunanca
- πάθος (pathos) / πάθη (pathē, çoğul)
- Latince
- passio, affectio
- Almanca
- Affekt, Leidenschaft
- Fransızca
- passion, affection
- İngilizce
- affections, passions
- Türkçe
- edilgi / tutku (bağlama göre)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde pathos, başa gelen kötü bir şeyi, bir acıyı, bir felaketi ifade eder (ör. bir savaşta "çekilen acılar"). Felsefede bu "başa gelen şey" fikri, üç ayrı teknik anlama dallanır: (1) fizikte "edilgi" (bir şeyin başka bir şey tarafından etkilenmesi), (2) etikte "tutku/duygu" (öfke, korku, acıma gibi), (3) mantıkta "ilinek" (bir şeyin özünde olmayan, değişebilir özelliği).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles (Kategoriler) | On kategoriden biri: "edilgi" (paskhein), bir şeyin başka bir şey tarafından etkilenmesi; "etki" (poiein) kategorisinin karşıtı. | Aristoteles - Kategoriler 9 |
| MÖ 4. yy | Aristoteles (Etik) | Erdemin "hammaddesi": öfke, korku, acıma gibi duygular; erdem bunların ne aşırısı ne eksiği, ölçülü ortasında (mesotēs) bulunmaktır. | Aristoteles - Nikomakhos'a Etik II |
| MÖ 3. yy | Stoacılar | Pathē, yanlış değer yargılarından doğan hastalıklı/aşırı dürtüler olarak yeniden tanımlanır; bilge kişi için ölçülü değil, tamamen ortadan kaldırılmış (apatheia) olmalıdır. | Diogenes Laertios VII, 110 |
Dönüşüm: Terim, nötr bir fizik-kategorisinden (edilgi), Aristoteles'in elinde erdemin gerekli hammaddesine (ölçülmesi gereken ama yok edilmemesi gereken bir şey), Stoa'da ise tam tersine kökten yanlış, tamamen söküp atılması gereken bir hastalığa dönüşür — değer işareti burada da tersine döner.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | πάθος (pathos, tekil) / πάθη (pathē, çoğul) | paskhein (başına gelmek, edilgin olmak) fiilinden. Aynı kök üç farklı felsefi alt-disipline (mantık/fizik, etik, Stoa psikolojisi) dağılan üç ayrı teknik anlam kazanır. |
| Latince | passio, affectio | "Passio" doğrudan Latince "pati" (acı çekmek, katlanmak) fiilinden — Yunancadaki edilginlik vurgusunu birebir korur. |
| Almanca / Fransızca | Affekt / passion | Almanca "Leidenschaft" kelimesi bile kökeninde "leiden" (acı çekmek) fiilini taşır — Yunanca paskhein'in edilginlik imasını Almanca da korumuş olur. |
| İngilizce | affections, passions |
Türkçe karşılığı
edilgi / tutku (bağlama göre). edilgi: fizik/mantık bağlamında ("etki" = poiein'in karşıtı). tutku: etik bağlamda (öfke, korku, arzu gibi duygular). ilinek: mantıksal-Aristotelesçi "değişebilir özellik" anlamı için. Tek bir Türkçe karşılık seçmek yanıltıcı olur; üçü de bağlama göre kullanılır; varsayılan karşılık "tutku".
"Tutku" dersen etik-psikolojik bir okumayı, "edilgi" dersen fizik-mantıksal bir okumayı öne çıkarmış olursun. Bu iki alan aynı kökten gelse de birbirinden bağımsız tartışmalar yürütür; bir metinde "pathos/pathē" gördüğünde hangi bağlamda olduğuna dikkat etmek gerekir.
Atıf ve kaynak notu
Aristoteles'in "ölçülü tutku" anlayışı ile Stoa'nın "tutkuyu tamamen söküp atma" (apatheia) anlayışı arasındaki köklü fark, çoğu popüler özette göz ardı edilip "pathe" tek bir sabit anlammış gibi çevrilir; oysa iki okul aynı kelimeyi kökten farklı iki etik projeye yerleştirir. Bir metinde "pathe" gördüğünde, yazarın Peripatetik mi Stoacı mı bir çerçevede yazdığını önce belirlemek gerekir.
İlgili kavramlar
- perturbatio (Latince karşılığı)
- Erdem ve Ölçü Problemi
- Edilgi-Etkinlik Problemi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hâl, hâller, hâli, pathē, hâle, hâlin
Metinlerde işaretlendiği yerler
52 yer · 32 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Anaksimenes, Fragmanlar13B1
- Gorgias, Fragmanlar82B23
- Demokritos, Fragmanlar68B31 68B149
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B16
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B4
- Diğer Presokratikler, Antiphon (Sofist)87B5
- Aristippos, Aristippos ve Kyrene Okulu Fragmanlarıs524
- Platon, Euthyphron10c 11a
- Platon, Phaidon59a
- Platon, Kratylos411c 419c
- Platon, Theaitetos155d 179c 199c
- Platon, Sofist228e 264a
- Platon, Devlet Adamı269b
- Platon, Parmenides129c
- Platon, Philebos15d
- Platon, Şölen189d
- Platon, Phaidros238c 245c 250a 251c
- Platon, Alkibiades II139a
- Platon, Protagoras352e
- Platon, Gorgias476c 481c
- Platon, Büyük Hippias300b
- Platon, Küçük Hippias364a
- Platon, Devlet376a 439c 454a 504c
- Platon, Timaios19b
- Platon, Kanunlar644d 691b 790e 812b 819d 859e 879b 888b
- Platon, Epinomis983d
- Aristoteles, Fizik224b
- Aristoteles, Gök Üzerinegiriş
- Aristoteles, Oluş ve Yok Oluş Üzerinegiriş_2
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.1
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihi1.1
- Aristoteles, Hayvanların Hareketi Üzerine7