İçeriğe geç

Kavram

Pathe (πάθη)

Yunanca
πάθος (pathos) / πάθη (pathē, çoğul)
Latince
passio, affectio
Almanca
Affekt, Leidenschaft
Fransızca
passion, affection
İngilizce
affections, passions
Türkçe
edilgi / tutku (bağlama göre)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde pathos, başa gelen kötü bir şeyi, bir acıyı, bir felaketi ifade eder (ör. bir savaşta "çekilen acılar"). Felsefede bu "başa gelen şey" fikri, üç ayrı teknik anlama dallanır: (1) fizikte "edilgi" (bir şeyin başka bir şey tarafından etkilenmesi), (2) etikte "tutku/duygu" (öfke, korku, acıma gibi), (3) mantıkta "ilinek" (bir şeyin özünde olmayan, değişebilir özelliği).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles (Kategoriler) On kategoriden biri: "edilgi" (paskhein), bir şeyin başka bir şey tarafından etkilenmesi; "etki" (poiein) kategorisinin karşıtı. Aristoteles - Kategoriler 9
MÖ 4. yy Aristoteles (Etik) Erdemin "hammaddesi": öfke, korku, acıma gibi duygular; erdem bunların ne aşırısı ne eksiği, ölçülü ortasında (mesotēs) bulunmaktır. Aristoteles - Nikomakhos'a Etik II
MÖ 3. yy Stoacılar Pathē, yanlış değer yargılarından doğan hastalıklı/aşırı dürtüler olarak yeniden tanımlanır; bilge kişi için ölçülü değil, tamamen ortadan kaldırılmış (apatheia) olmalıdır. Diogenes Laertios VII, 110

Dönüşüm: Terim, nötr bir fizik-kategorisinden (edilgi), Aristoteles'in elinde erdemin gerekli hammaddesine (ölçülmesi gereken ama yok edilmemesi gereken bir şey), Stoa'da ise tam tersine kökten yanlış, tamamen söküp atılması gereken bir hastalığa dönüşür — değer işareti burada da tersine döner.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca πάθος (pathos, tekil) / πάθη (pathē, çoğul) paskhein (başına gelmek, edilgin olmak) fiilinden. Aynı kök üç farklı felsefi alt-disipline (mantık/fizik, etik, Stoa psikolojisi) dağılan üç ayrı teknik anlam kazanır.
Latince passio, affectio "Passio" doğrudan Latince "pati" (acı çekmek, katlanmak) fiilinden — Yunancadaki edilginlik vurgusunu birebir korur.
Almanca / Fransızca Affekt / passion Almanca "Leidenschaft" kelimesi bile kökeninde "leiden" (acı çekmek) fiilini taşır — Yunanca paskhein'in edilginlik imasını Almanca da korumuş olur.
İngilizce affections, passions

Türkçe karşılığı

edilgi / tutku (bağlama göre). edilgi: fizik/mantık bağlamında ("etki" = poiein'in karşıtı). tutku: etik bağlamda (öfke, korku, arzu gibi duygular). ilinek: mantıksal-Aristotelesçi "değişebilir özellik" anlamı için. Tek bir Türkçe karşılık seçmek yanıltıcı olur; üçü de bağlama göre kullanılır; varsayılan karşılık "tutku".

"Tutku" dersen etik-psikolojik bir okumayı, "edilgi" dersen fizik-mantıksal bir okumayı öne çıkarmış olursun. Bu iki alan aynı kökten gelse de birbirinden bağımsız tartışmalar yürütür; bir metinde "pathos/pathē" gördüğünde hangi bağlamda olduğuna dikkat etmek gerekir.

Atıf ve kaynak notu

Aristoteles'in "ölçülü tutku" anlayışı ile Stoa'nın "tutkuyu tamamen söküp atma" (apatheia) anlayışı arasındaki köklü fark, çoğu popüler özette göz ardı edilip "pathe" tek bir sabit anlammış gibi çevrilir; oysa iki okul aynı kelimeyi kökten farklı iki etik projeye yerleştirir. Bir metinde "pathe" gördüğünde, yazarın Peripatetik mi Stoacı mı bir çerçevede yazdığını önce belirlemek gerekir.

İlgili kavramlar

  • perturbatio (Latince karşılığı)
  • Erdem ve Ölçü Problemi
  • Edilgi-Etkinlik Problemi

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hâl, hâller, hâli, pathē, hâle, hâlin

Metinlerde işaretlendiği yerler

52 yer · 32 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.