Aristoteles · Hayvanlar Tarihi
I. Kitap
1.1Hayvanlar Üzerine Araştırmalar I
1. Bölüm
Hayvanlardaki parçaların bir kısmı basittir: bunlar türdeş parçalara bölünenlerdir; mesela et etlere bölünür. Bir kısmı da bileşiktir: bunlar türdeş olmayan parçalara bölünenlerdir; mesela el ellere, yüz yüzlere bölünmez. Bunlardan bazılarına yalnız parça değil, uzuv da denir. Bunlar, kendileri birer bütün olup içlerinde başka parçalar barındıranlardır; mesela baş, bacak, el, kolun tamamı ve gövde. Bunlar hem kendileri bütün parçalardır hem de başka parçaları vardır. Türdeş olmayan parçaların hepsi türdeş parçalardan oluşur; mesela el etten, sinirlerden ve kemiklerden. Bazı hayvanların bütün parçaları birbirinin aynıdır, bazılarınınki farklıdır. Parçaların bir kısmı tür bakımından aynıdır; mesela bir insanın burnu ve gözü başka bir insanın burnu ve gözüyle, eti etiyle, kemiği kemiğiyle aynıdır. Atlarda ve kendi aralarında tür bakımından aynı dediğimiz öteki hayvanlarda da durum böyledir; çünkü bütün bütüne göre nasıl bir durumdaysa, parçaların her biri de karşılığı olan parçaya göre öyle bir durumdadır. Bir kısmı ise aynıdır, ama fazlalık ve eksiklik bakımından farklıdır: bunlar cinsi aynı olanlardır. Cins derken mesela kuşu ve balığı kastediyorum; bunların her biri cins bakımından bir farklılık taşır ve balıkların da kuşların da birçok türü vardır. Bunlarda parçaların çoğu, hâllerin zıtlıkları bakımından, mesela renk ve şekil bakımından birbirinden ayrılır, çünkü kimisi bu hâllere daha çok, kimisi daha az uğramıştır; ayrıca çokluk ve azlık, büyüklük ve küçüklük, genel olarak fazlalık ve eksiklik bakımından ayrılırlar.
ΠΕΡΙ ΤΑ ΖΩΙΑ ΙΣΤΟΡΙΩΝ Α.
ΤΩΝ ἐν τοῖς ζῴοις μορίων τὰ μέν ἐστιν ἀσύνθετα, ὅσα διαιρεῖται εἰς ὁμοιομερῆ, οἷον σάρκες εἰς σάρκας, τὰ δὲ σύνθετα, ὅσα εἰς ἀνομοιομερῆ, οἷον ἡ χεὶρ οὐκ εἰς χεῖρας διαιρεῖται οὐδὲ τὸ πρόσωπον εἰς πρόσωπα. Τῶν δὲ τοιούτων ἔνια οὐ μόνον μέρη ἀλλὰ καὶ μέλη καλεῖται. Τοιαῦτα δ’ ἐστὶν ὅσα τῶν μερῶν ὅλα ὄντα ἕτερα μέρη ἔχει ἐν αὑτοῖς, οἷον κεφαλὴ καὶ σκέλος καὶ χεὶρ καὶ ὅλος ὁ βραχίων καὶ ὁ θώραξ· ταῦτα γὰρ αὐτά τέ ἐστι μέρη ὅλα, καὶ ἔστιν αὐτῶν ἕτερα μόρια. Πάντα δὲ τὰ ἀνομοιομερῆ σύγκειται ἐκ τῶν ὁμοιομερῶν, οἷον χεὶρ ἐκ σαρκὸς καὶ νεύρων καὶ ὀστῶν. Ἔχει δὲ τῶν ζῴων ἔνια μὲν πάντα τὰ μόρια ταὐτὰ ἀλλήλοις, ἔνια δ’ ἕτερα. Ταὐτὰ δὲ τὰ μὲν εἴδει τῶν μορίων ἐστίν, οἷον ἀνθρώπου ῥὶς καὶ ὀφθαλμὸς ἀνθρώπου ῥινὶ καὶ ὀφθαλμῷ, καὶ σαρκὶ σὰρξ καὶ ὀστῷ ὀστοῦν· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἵππου καὶ τῶν ἄλλων ζῴων, ὅσα τῷ εἴδει ταὐτὰ λέγομεν ἑαυτοῖς· ὁμοίως γὰρ ὥσπερ τὸ ὅλον ἔχει πρὸς τὸ ὅλον, καὶ τῶν μορίων ἔχει ἕκαστον πρὸς ἕκαστον. Τὰ δὲ ταὐτὰ μέν ἐστιν, διαφέρει δὲ καθ’ ὑπεροχὴν καὶ ἔλλειψιν, ὅσων τὸ γένος ἐστὶ ταὐτόν. Λέγω δὲ γένος οἷον ὄρνιθα καὶ ἰχθύν· τούτων γὰρ ἑκάτερον ἔχει διαφορὰν κατὰ τὸ γένος, καὶ ἔστιν εἴδη πλείω ἰχθύων καὶ ὀρνίθων. Διαφέρει δὲ σχεδὸν τὰ πλεῖστα τῶν μορίων ἐν
s2Kimisinin eti yumuşak, kimisininki serttir; kimisinin gagası uzun, kimisininki kısadır; kimisinin tüyü çok, kimisininki azdır. Bununla birlikte bunlarda da bazı parçalar birinde bulunup ötekinde bulunmaz; mesela kimisinin mahmuzu vardır, kimisinin yoktur; kimisinin ibiği vardır, kimisinin yoktur. Ama genel olarak, parçaların çoğu ve bütün gövdeyi oluşturan parçalar ya aynıdır ya da zıtlar bakımından, yani fazlalık ve eksiklik bakımından farklıdır; çünkü daha çok ve daha azı fazlalık ve eksiklik sayabiliriz. Bazı hayvanların parçaları ise ne tür bakımından ne de fazlalık ve eksiklik bakımından aynıdır, ama karşılık gelme (analoji) bakımından aynıdır; mesela kemiğin kılçığa, tırnağın toynağa, elin kıskaca, kuş tüyünün pula oranı böyledir: kuşta tüy neyse balıkta pul odur. İşte hayvanların her biri sahip olduğu parçalar bakımından bu şekilde hem farklı hem aynıdır; bir de parçaların konumu bakımından farklıdır: birçok hayvanın parçaları aynıdır ama aynı şekilde yerleşmemiştir; mesela memeler kimisinde göğüste, kimisinde uylukların yanındadır. Türdeş parçaların bir kısmı yumuşak ve ıslaktır, bir kısmı kuru ve katıdır. Islak olanlar ya bütünüyle ya da tabiî yerlerinde bulundukları sürece ıslaktır; mesela kan, kan suyu, iç yağı, donyağı, ilik, meni, safra, sütü olanlarda süt, et ve bunlara karşılık gelenler; başka bir şekilde de artakalanlar, mesela balgam, bağırsakla sidik torbasındaki tortular. Kuru ve katı olanlar ise mesela sinir, deri, damar, kıl, kemik, kıkırdak, tırnak ve boynuzdur (boynuz adı, şekli yüzünden bütün parça da boynuz diye anıldığında, cinsin adıyla aynıdır); ayrıca bunlara karşılık gelenlerdir.
αὑτοῖς παρὰ τὰς τῶν παθημάτων ἐναντιώσεις, οἷον χρώματος καὶ σχήματος, τῷ τὰ μὲν μᾶλλον αὐτὰ πεπονθέναι τὰ δὲ ἧττον, ἔτι δὲ πλήθει καὶ ὀλιγότητι καὶ μεγέθει καὶ σμικρότητι καὶ ὅλως ὑπεροχῇ καὶ ἐλλείψει. Τὰ μὲν γάρ ἐστι μαλακόσαρκα αὐτῶν τὰ δὲ σκληρόσαρκα, καὶ τὰ μὲν μακρὸν ἔχει τὸ ῥύγχος τὰ δὲ βραχύ, καὶ τὰ μὲν πολύπτερα τὰ δ’ ὀλιγόπτερά ἐστιν. Οὐ μὴν ἀλλ’ ἔνιά γε καὶ ἐν τούτοις ἕτερα ἑτέροις μόρια ὑπάρχει, οἷον τὰ μὲν ἔχει πλῆκτρα τὰ δ’ οὔ, καὶ τὰ μὲν λόφον ἔχει τὰ δ’ οὐκ ἔχει. Ἀλλ’ ὡς εἰπεῖν τὰ πλεῖστα καὶ ἐξ ὧν μερῶν ὁ πᾶς ὄγκος συνέστηκεν, ἢ ταὐτά ἐστιν ἢ διαφέρει τοῖς ἐναντίοις καὶ καθ’ ὑπεροχὴν καὶ ἔλλειψιν· τὸ γὰρ μᾶλλον καὶ ἧττον ὑπεροχὴν ἄν τις καὶ ἔλλειψιν θείη. Ἔνια δὲ τῶν ζῴων οὔτε εἴδει τὰ μόρια ταὐτὰ ἔχει οὔτε καθ’ ὑπεροχὴν καὶ ἔλλειψιν, ἀλλὰ κατ’ ἀναλογίαν, οἷον πέπονθεν ὀστοῦν πρὸς ἄκανθαν καὶ ὄνυξ πρὸς ὁπλὴν καὶ χεὶρ πρὸς χηλὴν καὶ πρὸς πτερὸν λεπίς· ὃ γὰρ ἐν ὄρνιθι πτερόν, τοῦτο ἐν ἰχθύϊ ἐστὶ λεπίς. Κατὰ μὲν οὖν μόρια ἃ ἔχουσιν ἕκαστα τῶν ζῴων, τοῦτόν τε τὸν τρόπον ἕτερά ἐστι καὶ ταὐτά, καὶ ἔτι τῇ θέσει τῶν μερῶν· πολλὰ γὰρ τῶν ζῴων ἔχει μὲν ταὐτὰ μέρη, ἀλλὰ κείμενα οὐχ ὡσαύτως, οἷον μαστοὺς τὰ μὲν ἐν τῷ στήθει τὰ δὲ πρὸς τοῖς μηροῖς. Ἔστι δὲ τῶν ὁμοιομερῶν τὰ μὲν μαλακὰ καὶ ὑγρά, τὰ δὲ ξηρὰ καὶ στερεά, ὑγρὰ μέν, ἢ ὅλως ἢ ἕως ἂν ᾖ ἐν τῇ φύσει, οἷον αἷμα, ἰχώρ, πιμελή, στέαρ, μυελός, γονή, χολή, γάλα ἐν τοῖς ἔχουσι, σάρξ τε καὶ τὰ τούτοις ἀνάλογον, ἔτι ἄλλον τρόπον τὰ περιττώματα, οἷον
s3Hayvanlar hayat tarzları, eylemleri, huyları ve parçaları bakımından birbirinden ayrılır; bunlar hakkında önce ana hatlarıyla konuşalım, sonra her cinsin üzerinde durarak ayrıca konuşacağız. Hayat tarzı, huy ve eylem bakımından farklar şunlardır: hayvanların bir kısmı suda, bir kısmı karada yaşar. Suda yaşamak iki türlüdür. Bir kısmı hayatını sürdürüp besinini sıvının içinde bulduğu, sıvıyı içine alıp dışarı bıraktığı ve ondan yoksun kalınca yaşayamadığı için suda yaşar; balıkların çoğu böyledir. Bir kısmı ise besinini sıvıda bulur ve vaktini orada geçirir, ama suyu değil havayı içine alır ve yavrusunu dışarıda doğurur. Bunların birçoğu ayaklıdır, mesela su samuru, latax ve timsah; kanatlıları vardır, mesela aithyia ve dalgıç kuşu; ayaksızları vardır, mesela su yılanı. Bazıları besinini sıvıda bulur ve dışarıda yaşayamaz, ama ne havayı ne sıvıyı içine alır; mesela deniz şakayığı ve kabuklu deniz hayvanları. Suda yaşayanların bir kısmı denizde, bir kısmı ırmakta, bir kısmı gölde, bir kısmı bataklıkta yaşar; mesela kurbağa ve kordylos. Karada yaşayanların bir kısmı havayı içine alıp dışarı bırakır, buna soluk çekme ve soluk verme denir; mesela insan ve karada yaşayanlardan akciğeri olanların hepsi. Bir kısmı ise havayı içine almaz, ama karada yaşar ve besinini orada bulur; mesela eşekarısı, arı ve öteki böcekler. Böcek derken bedenlerinde, ya yalnız karın tarafında ya da hem karın hem sırt tarafında boğum boğum kesikler bulunan hayvanları kastediyorum.
φλέγμα, καὶ τὰ ὑποστήματα τῆς κοιλίας καὶ κύστεως· ξηρὰ δὲ καὶ στερεὰ οἷον νεῦρον, δέρμα, φλέψ, θρίξ, ὀστοῦν, χόνδρος, ὄνυξ, κέρας (ὁμώνυμον γὰρ πρὸς τὸ γένος, ὅταν τῷ σχήματι καὶ τὸ ὅλον λέγηται κέρας), ἔτι ὅσα ἀνάλογον τούτοις.
Αἱ δὲ διαφοραὶ τῶν ζῴων εἰσὶ κατά τε τοὺς βίους καὶ τὰς πράξεις καὶ τὰ ἤθη καὶ τὰ μόρια, περὶ ὧν τύπῳ μὲν εἴπωμεν πρῶτον, ὕστερον δὲ περὶ ἕκαστον γένος ἐπιστήσαντες ἐροῦμεν. Εἰσὶ δὲ διαφοραὶ κατὰ μὲν τοὺς βίους καὶ τὰ ἤθη καὶ τὰς πράξεις αἱ τοιαίδε, ᾗ τὰ μὲν ἔνυδρα αὐτῶν ἐστὶ τὰ δὲ χερσαῖα, ἔνυδρα δὲ διχῶς, τὰ μὲν ὅτι τὸν βίον καὶ τὴν τροφὴν ποιεῖται ἐν τῷ ὑγρῷ, καὶ δέχεται τὸ ὑγρὸν καὶ ἀφίησι, τούτου δὲ στερισκόμενα οὐ δύναται ζῆν, οἷον πολλοῖς συμβαίνει τῶν ἰχθύων· τὰ δὲ τὴν μὲν τροφὴν ποιεῖται καὶ τὴν διατριβὴν ἐν τῷ ὑγρῷ, οὐ μέντοι δέχεται τὸ ὕδωρ ἀλλὰ τὸν ἀέρα, καὶ γεννᾷ ἔξω. Πολλὰ δ’ ἐστὶ τοιαῦτα καὶ πεζά, ὥσπερ ἐνυδρὶς καὶ λάταξ καὶ κροκόδειλος, καὶ πτηνά, οἷον αἴθυια καὶ κολυμβίς, καὶ ἄποδα, οἷον ὕδρος. Ἔνια δὲ τὴν μὲν τροφὴν ἐν τῷ ὑγρῷ ποιεῖται καὶ οὐ δύναται ζῆν ἐκτός, οὐ μέντοι δέχεται οὔτε τὸν ἀέρα οὔτε τὸ ὑγρόν, οἷον ἀκαλήφη καὶ τὰ ὄστρεα. Τῶν δ’ ἐνύδρων τὰ μέν ἐστι θαλάττια, τὰ δὲ ποτάμια, τὰ δὲ λιμναῖα, τὰ δὲ τελματιαῖα, οἷον βάτραχος καὶ κορδύλος. Τῶν δὲ χερσαίων τὰ μὲν δέχεται τὸν ἀέρα καὶ ἀφίησιν, ὃ καλεῖται ἀναπνεῖν καὶ ἐκπνεῖν, οἷον ἄνθρωπος καὶ πάντα ὅσα πνεύμονα ἔχει τῶν χερσαίων· τὰ δὲ τὸν ἀέρα μὲν οὐ δέχεται, ζῇ δὲ καὶ τὴν τροφὴν ἔχει ἐν τῇ γῇ, οἷον σφὴξ καὶ μέλιττα καὶ τὰ ἄλλα ἔντομα. Καλῶ δ’ ἔντομα ὅσα ἔχει κατὰ τὸ σῶμα ἐντομάς,
s4Karada yaşayanların birçoğu, söylendiği gibi, besinini sıvıdan sağlar; ama suda yaşayıp deniz suyunu içine alanlardan hiçbiri besinini karadan sağlamaz. Bazı hayvanlar önce sıvıda yaşar, sonra başka bir biçime dönüşüp dışarıda yaşar; mesela ırmaklardaki empislerde böyledir: oistros bunlardan oluşur. Ayrıca hayvanların bir kısmı yerinden kımıldamaz, bir kısmı yer değiştirir. Yerinden kımıldamayanlar sıvıdadır; karada yaşayanlardan hiçbiri yerinden kımıldamaz değildir. Sıvıda birçok hayvan bir yere yapışarak yaşar; mesela birçok kabuklu cinsi. Süngerin de bir tür hissi var gibi görünür; delili, söylendiğine göre, hareket gizlice yapılmazsa daha zor koparılmasıdır. Bazıları hem yapışır hem ayrılır; deniz şakayığı denenlerin bir cinsi böyledir: bunlardan bazıları geceleyin ayrılıp beslenmeye çıkar. Birçoğu bir yere yapışık değildir ama hareketsizdir; mesela kabuklular ve holothuria denenler. Bazıları yüzer; mesela balıklar, yumuşakçalar ve langust gibi yumuşak kabuklular. Bazıları yürür; mesela yengeç cinsi; bu cins tabiatça suda yaşadığı hâlde yürür. Karada yaşayanların bir kısmı kanatlıdır, mesela kuşlar ve arılar, bunlar da birbirinden farklı şekilde uçar; bir kısmı ayaklıdır. Ayaklıların bir kısmı yürür, bir kısmı sürünür, bir kısmı kıvrılarak ilerler. Yalnız yüzen tek hayvan balık olduğu hâlde, yalnız uçan hiçbir hayvan yoktur; çünkü deri kanatlılar da yürür, yarasanın da ayakları vardır, fokun da kesik gibi kısa ayakları vardır. Kuşlardan bazılarının ayakları zayıftır; bu yüzden bunlara ayaksız denir. Bu küçük kuş iyi uçar. Ona benzeyenlerin de hemen hepsi iyi uçar ama ayakları zayıftır; mesela kırlangıç ve drepanis.
ἢ ἐν τοῖς ὑπτίοις ἢ ἐν τούτοις τε καὶ τοῖς πρανέσιν. Καὶ τῶν μὲν χερσαίων πολλά, ὥσπερ εἴρηται, ἐκ τοῦ ὑγροῦ τὴν τροφὴν πορίζεται, τῶν δ’ ἐνύδρων καὶ δεχομένων τὴν θάλατταν οὐδὲν ἐκ τῆς γῆς. Ἔνια δὲ τῶν ζῴων τὸ μὲν πρῶτον ζῇ ἐν τῷ ὑγρῷ, ἔπειτα μεταβάλλει εἰς ἄλλην μορφὴν καὶ ζῇ ἔξω, οἷον ἐπὶ τῶν ἐν τοῖς ποταμοῖς ἐμπίδων· γίνεται γὰρ ἐξ αὐτῶν ὁ οἶστρος. Ἔτι τὰ μέν ἐστι μόνιμα τῶν ζῴων, τὰ δὲ μεταβλητικά. Ἔστι δὲ τὰ μόνιμα ἐν τῷ ὑγρῷ· τῶν δὲ χερσαίων οὐδὲν μόνιμον. Ἐν δὲ τῷ ὑγρῷ πολλὰ τῷ προσπεφυκέναι ζῇ, οἷον γένη ὀστρέων πολλά. Δοκεῖ δὲ καὶ ὁ σπόγγος ἔχειν τινὰ αἴσθησιν· σημεῖον δὲ ὅτι χαλεπώτερον ἀποσπᾶται, ἂν μὴ γένηται λαθραίως ἡ κίνησις, ὥς φασιν. Τὰ δὲ καὶ προσφύεται καὶ ἀπολύεται, οἷόν ἐστι γένος τι τῆς καλουμένης ἀκαλήφης· τούτων γάρ τινες νύκτωρ ἀπολυόμεναι νέμονται. Πολλὰ δ’ ἀπολελυμένα μέν ἐστιν ἀκίνητα δέ, οἷον ὄστρεα καὶ τὰ καλούμενα ὁλοθούρια. Τὰ δὲ νευστικά, οἷον ἰχθύες καὶ τὰ μαλάκια καὶ τὰ μαλακόστρακα, οἷον κάραβοι. Τὰ δὲ πορευτικά, οἷον τὸ τῶν καρκίνων γένος· τοῦτο γὰρ ἔνυδρον ὂν τὴν φύσιν πορευτικόν ἐστιν. Τῶν δὲ χερσαίων ἐστὶ τὰ μὲν πτηνά, ὥσπερ ὄρνιθες καὶ μέλιτται, καὶ ταῦτ’ ἄλλον τρόπον ἀλλήλων, τὰ δὲ πεζά. Καὶ τῶν πεζῶν τὰ μὲν πορευτικά, τὰ δ’ ἑρπυστικά, τὰ δὲ ἰλυσπαστικά. Πτηνὸν δὲ μόνον οὐδέν ἐστιν, ὥσπερ νευστικὸν μόνον ἰχθύς· καὶ γὰρ τὰ δερμόπτερα πεζεύει, καὶ νυκτερίδι πόδες εἰσί, καὶ τῇ φώκῃ κεκολοβωμένοι πόδες. Καὶ τῶν ὀρνίθων εἰσί τινες κακόποδες, οἳ διὰ τοῦτο καλοῦνται ἄποδες· ἔστι δὲ εὔπτερον τοῦτο τὸ ὀρνίθιον. Σχεδὸν δὲ καὶ τὰ ὅμοια αὐτῷ εὔπτερα μὲν κακόποδα δ’ ἐστίν,
s5Çünkü bunların hepsinin davranışları da kanatları da birbirine benzer, görünüşleri de birbirine yakındır. Ayaksız kuş her mevsimde görülür, drepanis ise yazın yağmur yağınca; o zaman görülür ve yakalanır; zaten bu kuş genel olarak seyrektir. Hayvanların birçoğu hem yürür hem yüzer.
Hayat tarzları ve eylemler bakımından şu farklar da vardır. Bazı hayvanlar sürü hâlinde, bazıları tek başına yaşar; bu, ayaklılarda da kanatlılarda da yüzenlerde de böyledir; bazıları ise ikisi arasında gidip gelir. Sürü hâlinde yaşayanların da tek başına yaşayanların da bir kısmı toplum hâlinde, bir kısmı dağınık yaşar. Kanatlılarda güvercin cinsi, turna ve kuğu sürü hâlinde yaşar (pençeli kuşlardan hiçbiri sürü hâlinde yaşamaz); yüzenlerde de birçok balık cinsi, mesela koşucu dedikleri balıklar, ton balıkları, palamutlar ve amiai. İnsan ise iki yana da gidip gelir. Toplum hâlinde yaşayanlar, hepsinin ortak tek bir iş gördüğü hayvanlardır; sürü hâlinde yaşayanların hepsi bunu yapmaz. Böyle olanlar insan, arı, eşekarısı, karınca ve turnadır. Bunların da bir kısmı bir önderin yönetimindedir, bir kısmı önderisizdir; mesela turna ve arı cinsi bir önderin yönetimindedir, karıncalar ve sayısız başka hayvan önderisizdir. Sürü hâlinde de tek başına da yaşayanlardan bir kısmı yerleşiktir, bir kısmı göçer. Bir kısmı et yer, bir kısmı meyve ve tohum yer, bir kısmı her şeyi yer, bir kısmının da kendine özgü bir besini vardır; mesela arı cinsi ve örümcek cinsi: arılar besin olarak bal ve birkaç başka tatlı şey kullanır, örümcekler sinek avlayarak yaşar, bazı hayvanlar da besin olarak balık kullanır. Bir kısmı avcıdır, bir kısmı besin biriktirir, bir kısmı biriktirmez. Bir kısmının yuvası vardır, bir kısmının yoktur: yuvası olanlar mesela köstebek, fare, karınca ve arı; yuvası olmayanlar böceklerin ve dört ayaklıların birçoğu.
οἷον χελιδὼν καὶ δρεπανίς· ὁμοιότροπά τε γὰρ καὶ ὁμοιόπτερα πάντα ταῦτα, καὶ τὰς ὄψεις ἐγγὺς ἀλλήλων. Φαίνεται δ’ ὁ μὲν ἄπους πᾶσαν ὥραν, ἡ δὲ δρεπανὶς ὅταν ὕσῃ τοῦ θέρους· τότε γὰρ ὁρᾶται καὶ ἁλίσκεται, ὅλως δὲ καὶ σπάνιόν ἐστι τοῦτο τὸ ὄρνεον. Πορευτικὰ δὲ καὶ νευστικὰ πολλὰ τῶν ζῴων ἐστίν.
Εἰσὶ δὲ καὶ αἱ τοιαίδε διαφοραὶ κατὰ τοὺς βίους καὶ τὰς πράξεις. Τὰ μὲν γὰρ αὐτῶν ἐστὶν ἀγελαῖα τὰ δὲ μοναδικά, καὶ πεζὰ καὶ πτηνὰ καὶ πλωτά, τὰ δ’ ἐπαμφοτερίζει. Καὶ τῶν ἀγελαίων καὶ τῶν μοναδικῶν τὰ μὲν πολιτικὰ τὰ δὲ σποραδικά ἐστιν. Ἀγελαῖα μὲν οὖν οἷον ἐν τοῖς πτηνοῖς τὸ τῶν περιστερῶν γένος καὶ γέρανος καὶ κύκνος (γαμψώνυχον δ’ οὐδὲν ἀγελαῖον), καὶ τῶν πλωτῶν πολλὰ γένη τῶν ἰχθύων, οἷον οὓς καλοῦσι δρομάδας, θύννοι, πηλαμύδες, ἄμιαι· ὁ δ’ ἄνθρωπος ἐπαμφοτερίζει. Πολιτικὰ δ’ ἐστὶν ὧν ἕν τι καὶ κοινὸν γίνεται πάντων τὸ ἔργον· ὅπερ οὐ πάντα ποιεῖ τὰ ἀγελαῖα. Ἔστι δὲ τοιοῦτον ἄνθρωπος, μέλιττα, σφήξ, μύρμηξ, γέρανος. Καὶ τούτων τὰ μὲν ὑφ’ ἡγεμόνα ἐστὶ τὰ δ’ ἄναρχα, οἷον γέρανος μὲν καὶ τὸ τῶν μελιττῶν γένος ὑφ’ ἡγεμόνα, μύρμηκες δὲ καὶ μυρία ἄλλα ἄναρχα. Καὶ τὰ μὲν ἐπιδημητικὰ καὶ τῶν ἀγελαίων καὶ τῶν μοναδικῶν, τὰ δὲ ἐκτοπιστικά. Καὶ τὰ μὲν σαρκοφάγα, τὰ δὲ καρποφάγα, τὰ δὲ παμφάγα, τὰ δὲ ἰδιότροφα, οἷον τὸ τῶν μελιττῶν γένος καὶ τὸ τῶν ἀραχνῶν· τὰ μὲν γὰρ μέλιτι καί τισιν ἄλλοις ὀλίγοις τῶν γλυκέων χρῆται τροφῇ, οἱ δ’ ἀράχναι ἀπὸ τῆς τῶν μυιῶν θήρας ζῶσιν, τὰ δ’ ἰχθύσι χρῶνται τροφῇ. Καὶ τὰ μὲν θηρευτικά, τὰ δὲ θησαυριστικὰ τῆς τροφῆς ἐστί, τὰ δ’ οὔ. Καὶ τὰ μὲν οἰκητικὰ τὰ δὲ ἄοικα,
s6Ayrıca yaşadıkları yerler bakımından bir kısmı yer altındaki oyuklarda yaşar, mesela kertenkele ve yılan; bir kısmı yerin üstünde yaşar, mesela at ve köpek. Bir kısmının delikleri vardır, bir kısmının yoktur. Bir kısmı geceleri yaşar, mesela baykuş ve yarasa; bir kısmı gün ışığında yaşar. Ayrıca evcil ve yabani olanlar vardır: bir kısmı hep evcildir, mesela insan ve katır; bir kısmı hep yabanidir, mesela pars ve kurt; bir kısmı da çabucak evcilleştirilebilir, mesela fil. Başka bir ayrım daha vardır: evcil olan bütün cinslerin yabani olanları da vardır, mesela atlar, sığırlar, domuzlar, koyunlar, keçiler ve köpekler. Bir kısmı yalnız gürültü çıkarır, bir kısmı hiç ses çıkarmaz, bir kısmı ses verir; ses verenlerin bir kısmının dili vardır, bir kısmının sesi harflere dökülemez; bir kısmı geveze, bir kısmı suskundur; bir kısmı şakır, bir kısmı şakımaz. Hepsinde ortak olan, en çok çiftleşme zamanında ötüp ses çıkarmalarıdır. Bir kısmı kırlarda yaşar, mesela tahtalı güvercin; bir kısmı dağlarda, mesela çavuşkuşu; bir kısmı insanların yanında yaşar, mesela güvercin. Bir kısmı çiftleşmeye düşkündür, mesela keklik ve horoz cinsi; bir kısmı perhizkârdır, mesela kargagiller; bunlar seyrek çiftleşir. Deniz hayvanlarının bir kısmı açık denizde, bir kısmı kıyıda, bir kısmı kayalıklarda yaşar. Ayrıca bir kısmı saldırgan, bir kısmı korunucudur: saldırganlar, ya kendileri saldıran ya da kendilerine kötülük edilince karşılık verenlerdir; korunucular, bir zarara uğramamak için kendilerinde bir korunma aracı bulunanlardır.
Hayvanlar huy bakımından da şu farklarla birbirinden ayrılır. Bir kısmı yumuşak başlı, durgun ve direnmeyen hayvanlardır, mesela sığır; bir kısmı öfkeli, inatçı ve öğrenmeye kapalıdır, mesela yaban domuzu; bir kısmı akıllı ve ürkektir, mesela geyik ve tavşan; bir kısmı soysuz ve sinsidir, mesela yılanlar; bir kısmı soylu, cesur ve iyi soydandır, mesela aslan; bir kısmı soyuna yaraşır, yabani ve sinsidir, mesela kurt.
οἰκητικὰ μὲν οἷον ἀσπάλαξ, μῦς, μύρμηξ, μέλιττα, ἄοικα δὲ πολλὰ τῶν ἐντόμων καὶ τῶν τετραπόδων. Ἔτι τοῖς τόποις τὰ μὲν τρωγλοδυτικά, οἷον σαύρα, ὄφις, τὰ δ’ ὑπέργεια, οἷον ἵππος, κύων. Καὶ τὰ μὲν τρηματώδη τὰ δ’ ἄτρητα. Καὶ τὰ μὲν νυκτερόβια, οἷον γλαύξ, νυκτερίς, τὰ δ’ ἐν τῷ φωτὶ ζῇ. Ἔτι δὲ ἥμερα καὶ ἄγρια, καὶ τὰ μὲν ἀεί, οἷον ἄνθρωπος καὶ ὀρεὺς ἀεὶ ἥμερα, τὰ δ’ ἄγρια, ὥσπερ πάρδαλις καὶ λύκος· τὰ δὲ καὶ ἡμεροῦσθαι δύναται ταχύ, οἷον ἐλέφας. Ἔτι ἄλλον τρόπον· πάντα γὰρ ὅσα ἥμερά ἐστι γένη, καὶ ἄγριά ἐστιν, οἷον ἵπποι, βόες, ὕες, πρόβατα, αἶγες, κύνες. Καὶ τὰ μὲν ψοφητικά, τὰ δὲ ἄφωνα, τὰ δὲ φωνήεντα, καὶ τούτων τὰ μὲν διάλεκτον ἔχει τὰ δὲ ἀγράμματα, καὶ τὰ μὲν κωτίλα τὰ δὲ σιγηλά, τὰ δ’ ᾠδικὰ τὰ δ’ ἄνῳδα· πάντων δὲ κοινὸν τὸ περὶ τὰς ὀχείας μάλιστα ᾄδειν καὶ λαλεῖν. Καὶ τὰ μὲν ἄγροικα, ὥσπερ φάττα, τὰ δ’ ὄρεια, ὥσπερ ἔποψ, τὰ δὲ συνανθρωπίζει, οἷον περιστερά. Καὶ τὰ μὲν ἀφροδισιαστικά, οἷον τὸ τῶν περδίκων καὶ ἀλεκτρυόνων γένος, τὰ δὲ ἁγνευτικά, οἷον τὸ τῶν κορακοειδῶν ὀρνίθων γένος· ταῦτα γὰρ σπανίως ποιεῖται τὴν ὀχείαν. Καὶ τῶν θαλαττίων τὰ μὲν πελάγια, τὰ δὲ αἰγιαλώδη, τὰ δὲ πετραῖα. Ἔτι τὰ μὲν ἀμυντικὰ τὰ δὲ φυλακτικά· ἔστι δ’ ἀμυντικὰ μὲν ὅσα ἢ ἐπιτίθεται ἢ ἀδικούμενα ἀμύνεται, φυλακτικὰ δὲ ὅσα πρὸς τὸ μὴ παθεῖν τι ἔχει ἐν αὑτοῖς ἀλεωρήν.
Διαφέρουσι δὲ καὶ ταῖς τοιαῖσδε διαφοραῖς κατὰ τὸ ἦθος. Τὰ μὲν γάρ ἐστι πρᾶα καὶ δύσθυμα καὶ οὐκ ἐνστατικά, οἷον βοῦς, τὰ δὲ θυμώδη καὶ ἐνστατικὰ καὶ ἀμαθῆ, οἷον
s7Çünkü iyi soydan olan, iyi bir soydan gelendir; soyuna yaraşır olan ise kendi tabiatından sapmayandır. Bir kısmı kurnaz ve kötü huyludur, mesela tilki; bir kısmı ateşli, sevgi dolu ve yaltakçıdır, mesela köpek; bir kısmı yumuşak başlı ve evcilleştirilebilir, mesela fil; bir kısmı utangaç ve tetiktir, mesela kaz; bir kısmı kıskanç ve gösterişe düşkündür, mesela tavus. Hayvanlardan yalnız insan düşünüp taşınarak karar verebilir. Birçok hayvan bellekten ve öğrenmeden pay alır, ama insandan başka hiçbiri anımsayamaz. Her cinsin huyları ve hayat tarzları hakkında daha sonra daha ayrıntılı konuşulacaktır.
ὗς ἄγριος, τὰ δὲ φρόνιμα καὶ δειλά, οἷον ἔλαφος, δασύπους, τὰ δὲ ἀνελεύθερα καὶ ἐπίβουλα, οἷον οἱ ὄφεις, τὰ δὲ ἐλευθέρια καὶ ἀνδρεῖα καὶ εὐγενῆ, οἷον λέων, τὰ δὲ γενναῖα καὶ ἄγρια καὶ ἐπίβουλα, οἷον λύκος· εὐγενὲς μὲν γάρ ἐστι τὸ ἐξ ἀγαθοῦ γένους, γενναῖον δὲ τὸ μὴ ἐξιστάμενον ἐκ τῆς αὑτοῦ φύσεως. Καὶ τὰ μὲν πανοῦργα καὶ κακοῦργα, οἷον ἀλώπηξ, τὰ δὲ θυμικὰ καὶ φιλητικὰ καὶ θωπευτικά, οἷον κύων, τὰ δὲ πρᾶα καὶ τιθασσευτικά, οἷον ἐλέφας, τὰ δ’ αἰσχυντηλὰ καὶ φυλακτικά, οἷον χήν, τὰ δὲ φθονερὰ καὶ φιλόκαλα, οἷον ταώς. Βουλευτικὸν δὲ μόνον ἄνθρωπός ἐστι τῶν ζῴων. Καὶ μνήμης μὲν καὶ διδαχῆς πολλὰ κοινωνεῖ, ἀναμιμνήσκεσθαι δὲ οὐδὲν ἄλλο δύναται πλὴν ἄνθρωπος. Περὶ ἕκαστον δὲ τῶν γενῶν τά τε περὶ τὰ ἤθη καὶ τοὺς βίους ὕστερον λεχθήσεται δι’ ἀκριβείας μᾶλλον.
1.22. Bölüm
Bütün hayvanlarda ortak olan parçalar, besini aldıkları parça ile besini içine aldıkları parçadır. Bunlar, söylenen şekillerde, yani tür, fazlalık, karşılık gelme ya da konum bakımından farklılaşarak hem aynı hem farklıdır. Bundan sonra hayvanların çoğunun bunlara ek olarak başka ortak parçaları da vardır: besinin artakalanını dışarı attıkları parça ve bu artakalanı topladıkları parça; çünkü bunlar hepsinde bulunmaz. Besini aldıkları parçaya ağız, içine aldıkları parçaya mide denir; geri kalanının birçok adı vardır. Artakalan iki türlü olduğu için, ıslak artakalanı alacak parçaları olanların kuru artakalanı alacak parçaları da vardır; ama bu sonuncusuna sahip olanların hepsinde öteki yoktur. Bu yüzden sidik torbası olanların bağırsağı da vardır, ama bağırsağı olanların hepsinin sidik torbası yoktur. Islak artakalanı alan parçaya sidik torbası, kuru artakalanı alana bağırsak denir.
Πάντων δ’ ἐστὶ τῶν ζῴων κοινὰ μόρια, ᾧ δέχεται τὴν τροφὴν καὶ εἰς ὃ δέχεται· ταῦτα δ’ ἐστὶ ταὐτὰ καὶ ἕτερα κατὰ τοὺς εἰρημένους τρόπους, ἢ κατ’ εἶδος ἢ καθ’ ὑπεροχὴν ἢ κατ’ ἀναλογίαν ἢ τῇ θέσει διαφέροντα. Μετὰ δὲ ταῦτα ἄλλα κοινὰ μόρια ἔχει τὰ πλεῖστα τῶν ζῴων πρὸς τούτοις, ᾗ ἀφίησι τὸ περίττωμα τῆς τροφῆς καὶ ᾗ λαμβάνει· οὐ γὰρ πᾶσιν ὑπάρχει τοῦτο. Καλεῖται δ’ ᾗ μὲν λαμβάνει, στόμα, εἰς ὃ δὲ δέχεται, κοιλία· τὸ δὲ λοιπὸν πολυώνυμόν ἐστιν. Τοῦ δὲ περιττώματος ὄντος διττοῦ, ὅσα μὲν ἔχει δεκτικὰ μόρια τοῦ ὑγροῦ περιττώματος, ἔχει καὶ τῆς ξηρᾶς τροφῆς, ὅσα δὲ ταύτης, ἐκείνης οὐ πάντα. Διὸ ὅσα μὲν κύστιν ἔχει, καὶ κοιλίαν ἔχει, ὅσα δὲ κοιλίαν ἔχει, οὐ πάντα κύστιν ἔχει. Ὀνομάζεται γὰρ τὸ μὲν τῆς ὑγρᾶς περιττώσεως δεκτικὸν μόριον κύστις, κοιλία δὲ τὸ τῆς ξηρᾶς.
1.33. Bölüm
Geri kalanların birçoğunda bu parçalar ve ayrıca menilerini dışarı bıraktıkları parça bulunur. Bunlardan döl verenlerde, biri meniyi kendi içine, öteki başkasının içine bırakır. Kendi içine bırakana dişi, onun içine bırakana erkek denir. Bazılarında erkek ve dişi yoktur; bu yüzden bu işe yarayan parçaların biçimi de farklıdır: kimisinin rahmi, kimisinin ona karşılık gelen bir parçası vardır. Hayvanlarda en zorunlu olan parçalar, bir kısmı hepsinde, bir kısmı çoğunda bulunan bu parçalardır.
Bütün hayvanlarda ortak olan tek his dokunmadır; bu yüzden bu hissin tabiatça oluştuğu parçanın adı da yoktur; çünkü kimisinde bu aynı parçadır, kimisinde ona karşılık gelen bir parçadır.
Τῶν δὲ λοιπῶν πολλοῖς ὑπάρχει ταῦτά τε τὰ μόρια καὶ ἔτι ᾗ τὸ σπέρμα ἀφιᾶσιν· καὶ τούτων ἐν οἷς μὲν ὑπάρχει γένεσις ζῴων τὸ μὲν εἰς αὑτὸ ἀφιέν, τὸ δὲ εἰς ἕτερον. Καλεῖται δὲ τὸ μὲν εἰς αὑτὸ ἀφιὲν θῆλυ, τὸ δ’ εἰς τοῦτο ἄρρεν. Ἐν ἐνίοις δ’ οὐκ ἔστι τὸ ἄρρεν καὶ θῆλυ· ᾗ καὶ τῶν μορίων τῶν πρὸς τὴν δημιουργίαν ταύτην διαφέρει τὸ εἶδος· τὰ μὲν γὰρ ἔχει ὑστέραν τὰ δὲ τὸ ἀνάλογον. Ὅσα μὲν οὖν ἀναγκαιότατα μόρια τοῖς ζῴοις τὰ μὲν πᾶσιν ἔχειν συμβέβηκε τὰ δὲ τοῖς πλείστοις, ταῦτ’ ἐστίν.
Πᾶσι δὲ τοῖς ζῴοις αἴσθησις μία ὑπάρχει κοινὴ μόνη ἡ ἁφή, ὥστε καὶ ἐν ᾧ αὕτη μορίῳ γίνεσθαι πέφυκεν, ἀνώνυμόν ἐστιν· τοῖς μὲν γὰρ ταὐτὸ τοῖς δὲ τὸ ἀνάλογόν ἐστιν.
1.44. Bölüm
Her hayvanda bir ıslaklık da vardır; hayvan bundan yoksun kalınca, tabiatça ya da zorla, yok olur. Ayrıca bu ıslaklığın içinde bulunduğu şey de başka bir parçadır. Bu, kimisinde kan ve damar, kimisinde bunlara karşılık gelenlerdir; bunlar eksik şeylerdir, mesela lif ve kan suyu. Dokunma türdeş bir parçada, mesela ette ya da ona benzer bir şeyde, genel olarak kanlı hayvanlarda kanlı parçalarda oluşur; ötekilerde buna karşılık gelen parçada, ama hepsinde türdeş parçalarda. Etkin kuvveler ise türdeş olmayan parçalardadır; mesela besini işleme ağızda, yer değiştirme hareketi ayaklarda, kanatlarda ya da bunlara karşılık gelenlerdedir.
Bunlara ek olarak, hayvanların bir kısmı kanlıdır, mesela insan, at ve tam gelişmiş olup ayaksız, iki ayaklı ya da dört ayaklı olan bütün hayvanlar; bir kısmı kansızdır, mesela arı, eşekarısı, deniz hayvanlarından mürekkepbalığı ve langust ve dörtten çok ayağı olan bütün hayvanlar.
Ἔχει δὲ καὶ ὑγρότητα πᾶν ζῷον, ἧς στερισκόμενον ἢ φύσει ἢ βίᾳ φθείρεται. Ἔτι ἐν ᾧ γίγνεται, τοῦτο ἄλλο. Ἔστι δὲ τοῦτο τοῖς μὲν αἷμα καὶ φλέψ, τοῖς δὲ τὸ ἀνάλογον τούτων· ἔστι δ’ ἀτελῆ ταῦτα, οἷον τὸ μὲν ἲς τὸ δ’ ἰχώρ. Ἡ μὲν οὖν ἁφὴ ἐν ὁμοιομερεῖ ἐγγίνεται μέρει, οἷον ἐν σαρκὶ ἢ τοιούτῳ τινί, καὶ ὅλως ἐν τοῖς αἱματικοῖς, ὅσα ἔχει αἷμα· τοῖς δ’ ἐν τῷ ἀνάλογον, πᾶσι δ’ ἐν τοῖς ὁμοιομερέσιν. Αἱ δὲ ποιητικαὶ δυνάμεις ἐν τοῖς ἀνομοιομερέσιν, οἷον ἡ τῆς τροφῆς ἐργασία ἐν στόματι καὶ ἡ τῆς κινήσεως τῆς κατὰ τόπον ἐν ποσὶν ἢ πτέρυξιν ἢ τοῖς ἀνάλογον.
Πρὸς δὲ τούτοις τὰ μὲν ἔναιμα τυγχάνει ὄντα, οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππος καὶ πάνθ’· ὅσα ἢ ἄποδά ἐστι τέλεα ὄντα ἢ δίποδα ἢ τετράποδα, τὰ δ’ ἄναιμα, οἷν μέλιττα καὶ σφὴξ καὶ τῶν θαλαττίων σηπία καὶ κάραβος καὶ πάνθ’ ὅσα πλείους πόδας ἔχει τεττάρων.
1.55. Bölüm
Hayvanların kimi canlı doğurur, kimi yumurta, kimi kurtçuk. Canlı doğuranlar şunlardır: insan, at, fok ve kıllı olan öteki hayvanlar; suda yaşayanlardan da yunus gibi balinamsılar ve kıkırdaklı balık (selakhē) denenler. Bunların kiminin üfleme deliği vardır ama solungacı yoktur, mesela yunusun ve balinanın (yunusun üfleme deliği sırtında, balinanınki alnındadır); kiminin de örtüsüz solungaçları vardır, mesela kıkırdaklı balıkların, yani köpekbalıklarıyla vatozların. Yetkin döllerden (kyēma), doğacak hayvanın yalnız bir kısmından başlayıp geliştiği, geri kalanı ise doğacak hayvana besin olan döle yumurta denir; kurtçuk ise döl eklemlenip büyüdükçe bütününden bütün hayvanın meydana geldiği döldür. Canlı doğuranların kimi önce kendi içinde yumurtlar, mesela kıkırdaklı balıklar; kimi de kendi içinde canlı doğurur, mesela insan ve at. Döl yetkinleşince dışarıya kimisinde hayvan, kimisinde yumurta, kimisinde kurtçuk çıkar. Yumurtaların kiminin kabuğu serttir ve iki renklidir, mesela kuşlarınki; kiminin kabuğu yumuşaktır ve tek renklidir, mesela kıkırdaklı balıklarınki. Kurtçukların da kimi hemen hareket edebilir, kimi hareketsizdir. Ama bunları ileride, türeme üzerine yazdıklarımızda ayrıntısıyla anlatacağız.
Ayrıca hayvanların kiminin ayağı vardır, kimi ayaksızdır. Ayaklıların kiminin iki ayağı vardır — bunlar yalnız insanla kuştur —, kiminin dört, mesela kertenkelenin ve köpeğin, kiminin daha fazla, mesela kırkayağın ve arının; ama hepsinin ayak sayısı çifttir. Yüzen hayvanlardan ayaksız olanların kiminin yüzgeci vardır, balık gibi. Bunların da kiminin dört yüzgeci vardır, ikisi yukarıda sırt tarafında, ikisi aşağıda karın tarafında, mesela çipuranın ve levreğin; kiminin yalnız iki yüzgeci vardır, bunlar uzun ve kaygan olanlardır, mesela yılanbalığı ve mığrı; kiminin ise hiç yoktur, mesela müren balığının ve denizi yılanların karayı kullandığı gibi kullanan, suda da yılanlar gibi kıvrılarak yüzen öteki balıkların. Kıkırdaklı balıkların bazılarının yüzgeci yoktur, mesela vatoz ve dikenli vatoz (trygōn) gibi yassı ve kuyruklu olanların; bunlar gövdelerinin yassılığıyla yüzer. Fener balığının (batrakhos) ise yüzgeci vardır; yassı kısmı kenarlara doğru incelmeyen öteki balıkların da. Ayağı var gibi görünen hayvanlar, mesela yumuşakçalar, hem bu ayaklarla hem yüzgeçleriyle yüzer; en hızlı da gövdeleri önde olmak üzere geri geri yüzerler; mürekkepbalığı, kalamar ve ahtapot böyledir. Bunlardan mürekkepbalığı da kalamar da ahtapot gibi yürümez. Kabuğu sert olanlar, mesela langust, kuyruk kısımlarıyla yüzer; en hızlı da kuyrukları önde olmak üzere, kuyruktaki yüzgeçlerle yüzerler. Kordylos da ayaklarıyla ve kuyruğuyla yüzer; kuyruğu, küçüğü büyüğe benzetmek gerekirse, yayın balığınınkine benzer. Uçan hayvanların kimi kuş tüylü kanatlıdır, mesela kartal ve şahin; kimi zar kanatlıdır, mesela arı ve mayısböceği; kimi deri kanatlıdır, mesela uçan tilki ve yarasa. Kuş tüylü kanatlılar kanlıdır, deri kanatlılar da öyle; zar kanatlılar ise böcekler gibi kansızdır. Kuş tüylü ve deri kanatlıların hepsi ya iki ayaklıdır ya ayaksızdır; çünkü Habeşistan dolaylarında böyle bazı yılanlar olduğu söylenir. Kuş tüylü kanatlı hayvanların cinsine kuş denir; geri kalan iki cinsin tek bir adı yoktur. Uçan ama kansız olanların kimi kın kanatlıdır (kanatlarını bir kının içinde taşırlar, mesela mayısböcekleri ve bok böcekleri), kimi kınsızdır. Kınsızların da kimi iki kanatlı, kimi dört kanatlıdır: dört kanatlılar iri olanlar ya da iğnesi arkada olanlardır; iki kanatlılar iri olmayanlar ya da iğnesi önde olanlardır. Kın kanatlılardan hiçbirinin iğnesi yoktur. İki kanatlıların iğnesi öndedir, mesela sineğin, at sineğinin, büveleğin ve sivrisineğin. Kansız hayvanların hepsi kanlı hayvanlardan küçüktür; yalnız denizde birkaç kansız hayvan daha büyüktür, mesela yumuşakçalardan bazıları. Bu cinsler en büyük boylarına en sıcak yerlerde ulaşır; karada ve tatlı sularda olduğundan çok denizde. Hareket eden bütün hayvanlar dört ya da daha fazla noktayla hareket eder; kanlılar yalnız dört noktayla: insan iki eli ve iki ayağıyla, kuş iki kanadı ve iki ayağıyla, dört ayaklılar dört ayaklarıyla, balıklar dört yüzgeçleriyle. İki yüzgeci olanlar ya da yılan gibi hiç yüzgeci olmayanlar da yine dört noktayla hareket eder; çünkü kıvrımları dörttür, ya da iki kıvrım iki yüzgeçle birlikte dört eder. Kansız olup daha çok ayağı olanlar, ister uçsun ister yürüsün, daha çok noktayla hareket eder; mesela ephēmeron denen hayvan hem dört ayağıyla hem dört kanadıyla hareket eder. Bu hayvana has olan yalnız adını da aldığı ömrü değildir; dört ayaklı olduğu hâlde uçabilmesi de ona hastır. Dört ayaklıların da çok ayaklıların da hepsi aynı şekilde, çaprazlama hareket eder. Öteki hayvanların hepsinin önde giden iki ayağı vardır; hayvanlar içinde yalnız yengecin önde giden dört ayağı vardır.
Καὶ τὰ μὲν ζῳοτόκα τὰ δὲ ᾠοτόκα τὰ δὲ σκωληκοτόκα, ζῳοτόκα μὲν οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππος καὶ φώκη καὶ τὰ ἄλλα ὅσα ἔχει τρίχας, καὶ τῶν ἐνύδρων τὰ κητώδη, οἷον δελφίς, καὶ τὰ καλούμενα σελάχη. Τούτων δὲ τὰ μὲν αὐλὸν ἔχει, βράγχια δ’ οὐκ ἔχει, οἷον δελφὶς καὶ φάλαινα (ἔχει δ’ ὁ μὲν δελφὶς τὸν αὐλὸν διὰ τοῦ νώτου, ἡ δὲ φάλαινα ἐν τῷ μετώπῳ), τὰ δὲ ἀκάλυπτα βράγχια, οἷον τὰ σελάχη, γαλεοί τε καὶ βάτοι. Καλεῖται δ’ ᾠὸν μὲν τῶν κυημάτων τῶν τελείων, ἐξ οὗ γίγνεται τὸ γινόμενον ζῷον, ἐκ μορίου τὴν ἀρχήν, τὸ δ’ ἄλλο τροφὴ τῷ γινομένῳ ἐστίν· σκώληξ δ’ ἐστὶν ἐξ οὗ ὅλου ὅλον γίνεται τὸ ζῷον, διαρθρουμένου καὶ αὐξανομένου τοῦ κυήματος. Τὰ μὲν οὖν ἐν αὑτοῖς ᾠοτοκεῖ τῶν ζῳοτόκων, οἷον τὰ σελάχη, τὰ δὲ ζῳοτοκεῖ ἐν αὑτοῖς, οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππος· εἰς δὲ τὸ φανερὸν τῶν μὲν τελεωθέντος τοῦ κυήματος ζῷον ἐξέρχεται, τῶν δ’ ᾠόν, τῶν δὲ σκώληξ. Τῶν δ’ ᾠῶν τὰ μὲν ὀστρακόδερμά ἐστι καὶ δίχροα, οἷον τὰ τῶν ὀρνίθων, τὰ δὲ μαλακόδερμα καὶ μονόχροα, οἷον τὰ τῶν σελαχῶν. Καὶ τῶν σκωλήκων οἱ μὲν εὐθὺς κινητικοὶ οἱ δ’ ἀκίνητοι. Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἐν τοῖς περὶ γενέσεως δι’ ἀκριβείας ὕστερον ἐροῦμεν.
Ἔτι δὲ τῶν ζῴων τὰ μὲν ἔχει πόδας τὰ δ’ ἄποδα, καὶ τῶν ἐχόντων τὰ μὲν δύο πόδας ἔχει, οἷον ἄνθρωπος καὶ ὄρνις μόνα, τὰ δὲ τέτταρας, οἷον σαύρα καὶ κύων, τὰ δὲ πλείους, οἷον σκολόπενδρα καὶ μέλιττα· πάντα δ’ ἀρτίους ἔχει πόδας. Τῶν δὲ νευστικῶν ὅσα ἄποδα, τὰ μὲν πτερύγια ἔχει, ὥσπερ ἰχθύς, καὶ τούτων οἱ μὲν τέτταρα πτερύγια, δύο μὲν ἄνω ἐν τοῖς πρανέσι, δύο δὲ κάτω ἐν τοῖς ὑπτίοις, οἷον χρύσοφρυς καὶ λάβραξ, τὰ δὲ δύο μόνον, ὅσα προμήκη καὶ λεῖα, οἷον ἔγχελυς καὶ γόγγρος· τὰ δ’ ὅλως οὐκ ἔχει, οἷον σμύραινα καὶ ὅσα ἄλλα χρῆται τῇ θαλάττῃ ὥσπερ οἱ ὄφεις τῇ γῇ, καὶ ἐν τῷ ὑγρῷ ὁμοίως νέουσιν. Τῶν δὲ σελαχῶν ἔνια μὲν οὐκ ἔχει πτερύγια, οἷον τὰ πλατέα καὶ κερκοφόρα, ὥσπερ βάτος καὶ τρυγών, ἀλλ’ αὐτοῖς νεῖ τοῖς πλάτεσιν· βάτραχος δ’ ἔχει, καὶ ὅσα τὸ πλάτος μὴ ἔχει ἀπολελεπτυσμένον. Ὅσα δὲ δοκεῖ πόδας ἔχειν, καθάπερ καὶ τὰ μαλάκια, τούτοις νεῖ καὶ τοῖς πτερυγίοις, καὶ θᾶττον ἐπὶ κύτος, οἷον σηπία καὶ τευθὶς καὶ πολύπους· βαδίζει δὲ τούτων οὐδέτερον, ὥσπερ πολύπους. Τὰ δὲ σκληρόδερμα, οἷον κάραβος, τοῖς οὐραίοις νεῖ, τάχιστα δ’ ἐπὶ τὴν κέρκον τοῖς ἐν ἐκείνῃ πτερυγίοις· καὶ ὁ κορδύλος τοῖς ποσὶ καὶ τῷ οὐραίῳ· ἔχει δ’ ὅμοιον γλάνει τὸ οὐραῖον, ὡς μικρὸν εἰκάσαι μεγάλῳ. Τῶν δὲ πτηνῶν τὰ μὲν πτερωτά ἐστιν, οἷον ἀετὸς καὶ ἱέραξ, τὰ δὲ πτιλωτά, οἷον μέλιττα καὶ μηλολόνθη, τὰ δὲ δερμόπτερα, οἷον ἀλώπηξ καὶ νυκτερίς. Πτερωτὰ μὲν οὖν ἐστὶν ὅσα ἔναιμα, καὶ δερμόπτερα ὡσαύτως· πτιλωτὰ δὲ ὅσα ἄναιμα, οἷον τὰ ἔντομα. Ἔστι δὲ τὰ μὲν πτερωτὰ καὶ δερμόπτερα δίποδα πάντα ἢ ἄποδα· λέγονται γὰρ εἶναί τινες ὄφεις τοιοῦτοι περὶ Αἰθιοπίαν. Τὸ μὲν οὖν πτερωτὸν γένος τῶν ζῴων ὄρνις καλεῖται, τὰ δὲ λοιπὰ δύο ἀνώνυμα ἑνὶ ὀνόματι. Τῶν δὲ πτηνῶν μὲν ἀναίμων δὲ τὰ μὲν κολεόπτερά ἐστιν (ἔχει γὰρ ἐν ἐλύτρῳ τὰ πτερά, οἷον αἱ μηλολόνθαι καὶ οἱ κάνθαροι), τὰ δ’ ἀνέλυτρα, καὶ τούτων τὰ μὲν δίπτερα τὰ δὲ τετράπτερα, τετράπτερα μὲν ὅσα μέγεθος ἔχει ἢ ὅσα ὀπισθόκεντρά ἐστι, δίπτερα δὲ ὅσα ἢ μέγεθος μὴ ἔχει ἢ ἐμπροσθόκεντρά ἐστιν. Τῶν δὲ κολεοπτέρων οὐδὲν ἔχει κέντρον. Τὰ δὲ δίπτερα ἔμπροσθεν ἔχει τὰ κέντρα, οἷον μυῖα καὶ μύωψ καὶ οἶστρος καὶ ἐμπίς. Πάντα δὲ τὰ ἄναιμα ἐλάττω τὰ μέγεθη ἐστὶ τῶν ἐναίμων ζῴων· πλὴν ὀλίγα ἐν τῇ θαλάττῃ μείζονα ἄναιμά ἐστιν, οἶον τῶν μαλακίων ἔνια. Μέγιστα δὲ γίνεται ταῦτα τὰ γένη αὑτῶν ἐν τοῖς ἀλεεινοτάτοις, καὶ ἐν τῇ θαλάττῃ μᾶλλον ἢ ἐν τῇ γῇ καὶ ἐν τοῖς γλυκέσιν ὕδασιν. κινεῖται δὲ τὰ κινούμενα πάντα τέτταρσι σημείοις ἢ πλείοσι, τὰ μὲν ἔναιμα τέτταρσι μόνον, οἷον ἄνθρωπος μὲν χερσὶ δυσὶ καὶ ποσὶ δυσίν, ὄρνις δὲ πτέρυξι δυσὶ καὶ ποσὶ δυσί, τὰ δὲ τετράποδα καὶ ἰχθύες τὰ μὲν τέτταρσι ποσίν, οἱ δὲ τέτταρσι πτερυγίοις. Ὅσα δὲ δύο ἔχει πτερύγια ἢ ὅλως μή, οἷον ὄφις, τέτταρσι σημείοις οὐθὲν ἧττον· αἱ γὰρ καμπαὶ τέτταρες, ἢ δύο σὺν τοῖς πτερυγίοις. Ὅσα δ’ ἄναιμα ὄντα πλείους πόδας ἔχει, εἴτε πτηνὰ εἴτε πεζά, σημείοις κινεῖται πλείοσιν, οἷον τὸ καλούμενον ζῷον ἐφήμερον τέτταρσι καὶ ποσὶ καὶ πτεροῖς· τούτῳ γὰρ οὐ μόνον κατὰ τὸν βίον συμβαίνει τὸ ἴδιον, ὅθεν καὶ τὴν ἐπωνυμίαν ἔχει, ἀλλ’ ὅτι καὶ πτηνόν ἐστι τετράπουν ὄν. Πάντα δὲ κινεῖται ὁμοίως, τὰ τετράποδα καὶ πολύποδα· κατὰ διάμετρον γὰρ κινεῖται. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα ζῷα δύο τοὺς ἡγεμόνας ἔχει πόδας, ὁ δὲ καρκίνος μόνος τῶν ζῴων τέτταρας.
1.66. Bölüm
Öteki hayvanların bölündüğü en büyük cinsler şunlardır: biri kuşlar, biri balıklar, bir başkası balinamsılar. Bunların hepsi kanlıdır. Başka bir cins sert kabuklulardır; bunlara istiridye (ostreon) denir. Bir başkası yumuşak kabuklulardır; bunların tek bir adı yoktur; langustlar, bazı yengeç cinsleri ve ıstakozlar bunlardandır. Bir başkası yumuşakçalardır, mesela küçük ve büyük kalamarlar ve mürekkepbalıkları; bir başkası da böceklerdir. Bunların hepsi kansızdır; ayağı olanlar çok ayaklıdır; böceklerin bazıları da uçar. Geri kalan hayvanların cinsleri artık büyük değildir; çünkü bunlarda bir tür birçok türü kapsamaz: kimi basittir, türünde hiçbir ayrım yoktur, mesela insan; kimilerinde ayrım vardır ama türlerinin adı yoktur. Dört ayaklı olup kuş tüyü bulunmayan hayvanların hepsi kanlıdır, ama kimi canlı doğurur, kimi yumurta. Canlı doğuranların hepsi kıllı değildir; yumurta doğuranlarda ise pul (pholis) bulunur; pholis, yeri bakımından balık pulunun karşılığıdır. Kara hayvanlarından kanlı olup tabiatça ayaksız olan, yılanlar cinsidir; bunlar da pulludur. Öteki yılanlar yumurta doğurur, yalnız engerek canlı doğurur. Çünkü canlı doğuranların hepsi kıllı değildir — balıkların bazıları da canlı doğurur —; ama kıllı olanların hepsi canlı doğurur. Karada yaşayan kirpilerle oklukirpilerin dikene benzer kıllarını da bir tür kıl saymak gerekir; çünkü bunlar kıl işi görür, deniz kirpilerininkiler gibi ayak işi değil. Dört ayaklı ve canlı doğuran hayvanlar cinsinin birçok türü vardır, ama bunların ortak bir adı yoktur; deyim yerindeyse her biri tek tek adlandırılır: insan dendiği gibi aslan, geyik, at, köpek ve ötekiler de böyle. Gerçi lophouros (yeleli kuyruklu) denen hayvanlar için de bir cins vardır: at, eşek, katır, ginnos, innos ve Suriye'de katır (hēmionos) denen hayvanlar; bunlara bu ad katıra benzedikleri için verilir, ama katırla tam olarak aynı tür değildirler; çünkü kendi aralarında çiftleşir ve birbirlerinden doğarlar. Bu yüzden bunları ayrı ayrı ele alıp her birinin tabiatını incelemek gerekir.
Bunlar şimdilik böyle, ana hatlarıyla, neleri ve kaç şeyi incelememiz gerektiğine dair bir tadımlık olsun diye söylendi. Ayrıntısıyla ileride konuşacağız; önce bütün hayvanlarda bulunan farkları ve arazları kavrayalım diye. Bundan sonra bunların sebeplerini bulmaya çalışmak gerekir. Çünkü her şey hakkındaki historia (bilgi derlemesi) elde olduktan sonra yöntemi bu sırayla izlemek tabiata uygundur: ispatın neler hakkında ve nelerden yapılması gerektiği bundan anlaşılır. Önce hayvanların hangi parçalardan oluştuğunu ele almak gerekir. Çünkü bütün hayvanlar da en çok ve ilk olarak bu parçalar bakımından birbirinden ayrılır: ya birinde bir parçanın bulunup ötekinde bulunmamasıyla, ya parçaların konumu ve sırasıyla, ya da daha önce söylenen farklarla, yani tür, fazlalık, karşılık gelme ve hâllerin zıtlığı bakımından. Önce insanın parçalarını ele almak gerekir. Herkes paraları kendisinin en iyi tanıdığı paraya vurarak değerlendirir; öteki konularda da durum böyledir. İnsan da hayvanlar içinde ister istemez bizim en iyi tanıdığımızdır. İnsanın parçaları hisse kapalı değildir; yine de sırayı atlamamak ve his ile birlikte bir logos (akılla kavranmış açıklama) da elde etmek için, önce organ niteliğindeki parçaları, sonra türdeş parçaları anlatmak gerekir.
Γένη δὲ μέγιστα τῶν ζῴων, εἰς ἃ διῄρηται τἆλλα ζῷα, τάδ’ ἐστίν, ἓν μὲν ὀρνίθων, ἓν δ’ ἰχθύων, ἄλλο δὲ κήτους. Ταῦτα μὲν οὖν πάντα ἔναιμά ἐστιν. Ἄλλο δὲ γένος ἐστὶ τὸ τῶν ὀστρακοδέρμων, ὃ καλεῖται ὄστρεον· ἄλλο τὸ τῶν μαλακοστράκων, ἀνώνυμον ἑνὶ ὀνόματι, οἷον κάραβοι καὶ γένη τινὰ καρκίνων καὶ ἀστακῶν· ἄλλο τὸ τῶν μαλακίων, οἷον τευθίδες τε καὶ τεῦθοι καὶ σηπίαι· ἕτερον τὸ τῶν ἐντόμων. Ταῦτα δὲ πάντα μέν ἐστιν ἄναιμα, ὅσα δὲ πόδας ἔχει, πολύποδα· τῶν δ’ ἐντόμων ἔνια καὶ πτηνά ἐστιν. Τῶν δὲ λοιπῶν ζῴων οὐκέτι τὰ γένη μεγάλα· οὐ γὰρ περιέχει πολλὰ εἴδη ἓν εἶδος, ἀλλὰ τὸ μέν ἐστιν ἁπλοῦν αὐτὸ οὐκ ἔχον διαφορὰν τὸ εἶδος, οἷον ἄνθρωπος, τὰ δ’ ἔχει μέν, ἀλλ’ ἀνώνυμα τὰ εἴδη. Ἔστι γὰρ τὰ τετράποδα καὶ μὴ πτερωτὰ ἔναιμα μὲν πάντα, ἀλλὰ τὰ μὲν ζῳοτόκα τὰ δ’ ᾠοτόκα αὐτῶν. Ὅσα μὲν οὖν ζῳοτόκα, οὐ πάντα τρίχας ἔχει, ὅσα δ’ ᾠοτόκα, φολίδας ἔχει· ἔστι δ’ ἡ φολὶς ὅμοιον χώρᾳ λεπίδος. Ἄπουν δὲ φύσει ἐστὶν ἔναιμον πεζὸν τὸ τῶν ὄφεων γένος· ἔστι δὲ τοῦτο φολιδωτόν. Ἀλλ’ οἱ μὲν ἄλλοι ᾠοτοκοῦσιν ὄφεις, ἡ δ’ ἔχιδνα μόνον ζῳοτοκεῖ. Τὰ μὲν γὰρ ζῳοτοκοῦντα οὐ πάντα τρίχας ἔχει· καὶ γὰρ τῶν ἰχθύων τινὲς ζῳοτοκοῦσιν· ὅσα μέντοι ἔχει τρίχας, πάντα ζῳοτοκεῖ. Τριχῶν γάρ τι εἶδος θετέον καὶ τὰς ἀκανθώδεις τρίχας, οἵας οἱ χερσαῖοι ἔχουσιν ἐχῖνοι καὶ οἱ ὕστριχες· τριχὸς γὰρ χρείαν παρέχουσιν, ἀλλ’ οὐ ποδῶν, ὥσπερ οἱ τῶν θαλαττίων. Τοῦ δὲ γένους τοῦ τῶν τετραπόδων ζῴων καὶ ζῳοτόκων εἴδη μέν ἐστι πολλά, ἀνώνυμα δέ· ἀλλὰ καθ’ ἕκαστον αὐτῶν ὡς εἰπεῖν, ὥσπερ ἄνθρωπος εἴρηται, λέων, ἔλαφος, ἵππος, κύων καὶ τἆλλα τοῦτον τὸν τρόπον, ἐπεί ἐστιν ἕν τι γένος καὶ ἐπὶ τοῖς λοφούροις καλουμένοις, οἷον ἵππῳ καὶ ὄνῳ καὶ ὀρεῖ καὶ γίννῳ καὶ ἴννῳ καὶ ταῖς ἐν Συρίᾳ καλουμέναις ἡμιόνοις, αἳ καλοῦνται ἡμίονοι δι’ ὁμοιότητα, οὐκ οὖσαι ἁπλῶς τὸ αὐτὸ εἶδος· καὶ γὰρ ὀχεύονται καὶ γεννῶνται ἐξ ἀλλήλων. Διὸ καὶ χωρὶς λαμβάνοντας ἀνάγκη θεωρεῖν ἑκάστου τὴν φύσιν αὐτῶν.
Ταῦτα μὲν οὖν τοῦτον τὸν τρόπον εἴρηται νῦν ὡς ἐν τύπῳ, γεύματος χάριν περὶ ὅσων καὶ ὅσα θεωρητέον· δι’ ἀκριβείας δ’ ὕστερον ἐροῦμεν, ἵνα πρῶτον τὰς ὑπαρχούσας διαφορὰς καὶ τὰ συμβεβηκότα πᾶσι λάβωμεν. Μετὰ δὲ τοῦτο τὰς αἰτίας τούτων πειρατέον εὑρεῖν. Οὕτω γὰρ κατὰ φύσιν ἐστὶ ποιεῖσθαι τὴν μέθοδον, ὑπαρχούσης τῆς ἱστορίας τῆς περὶ ἕκαστον· περὶ ὧν τε γὰρ καὶ ἐξ ὧν εἶναι δεῖ τὴν ἀπόδειξιν, ἐκ τούτων γίνεται φανερόν. Ληπτέον δὲ πρῶτον τὰ μέρη τῶν ζῴων ἐξ ὧν συνέστηκεν. Κατὰ γὰρ ταῦτα μάλιστα καὶ πρῶτα διαφέρει καὶ τὰ ὅλα, ἢ τῷ τὰ μὲν ἔχειν τὰ δὲ μὴ ἔχειν, ἢ τῇ θέσει καὶ τῇ τάξει, ἢ καὶ κατὰ τὰς εἰρημένας πρότερον διαφοράς, εἴδει καὶ ὑπεροχῇ καὶ ἀναλογίᾳ καὶ τῶν παθημάτων ἐναντιότητι. Πρῶτον δὲ τὰ τοῦ ἀνθρώπου μέρη ληπτέον· ὥσπερ γὰρ τὰ νομίσματα πρὸς τὸ αὑτοῖς ἕκαστοι γνωριμώτατον δοκιμάζουσιν, οὕτω δὴ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις· ὁ δ’ ἄνθρωπος τῶν ζῴων γνωριμώτατον ἡμῖν ἐξ ἀνάγκης ἐστίν. Τῇ μὲν οὖν αἰσθήσει οὐκ ἄδηλα τὰ μόρια· ὅμως δ’ ἕνεκεν τοῦ μὴ παραλιπεῖν τε τὸ ἐφεξῆς καὶ τοῦ λόγον ἔχειν μετὰ τῆς αἰσθήσεως, λεκτέον τὰ μέρη πρῶτον μὲν τὰ ὀργανικά, εἶτα τὰ ὁμοιομερῆ.
1.77. Bölüm
Bütün vücudun bölündüğü en büyük parçalar şunlardır: baş, boyun, gövde, iki kol, iki bacak; boyundan edep yerine kadar olan boşluğa gövde (thōrax) denir. Başın kıllı kısmına kafatası (kranion) denir. Bunun ön kısmı bıngıldaktır (bregma); bu geç oluşur, çünkü vücuttaki kemiklerden en son bu katılaşır. Arka kısmı ensedir (inion); ense ile bıngıldağın arası da tepedir. Bıngıldağın altında beyin bulunur; ense kısmı ise boştur. Kafatasının tamamı gevşek dokulu, yuvarlak bir kemiktir ve etsiz bir deriyle örtülüdür. Dikişleri vardır: kadınlarda çepeçevre uzanan bir dikiş, erkeklerde ise çoğunlukla bir noktada birleşen üç dikiş bulunur. Hiç dikişi olmayan bir erkek kafası da görülmüştür. Kafatasının tepesi denen yer, saçların ortadaki dönme yeridir. Bu bazılarında çifttir; çünkü bazı insanlar çift tepeli olur, ama kemik bakımından değil, saçların dönüşü bakımından.
Μέγιστα μὲν οὖν ἐστὶ τάδε τῶν μερῶν εἰς ἃ διαιρεῖται τὸ σῶμα τὸ σύνολον, κεφαλή, αὐχήν, θώραξ, βραχίονες δύο, σκέλη δύο, τὸ ἀπ’ αὐχένος μέχρι αἰδοίων κύτος, ὃ καλεῖται θώραξ. Κεφαλῆς μὲν οὖν μέρη τὸ μὲν τριχωτὸν κρανίον καλεῖται. Τούτου δὲ μέρη τὸ μὲν πρόσθιον βρέγμα, ὑστερογενές (τελευταῖον γὰρ τῶν ἐν τῷ σώματι πήγνυται ὀστῶν), τὸ δ’ ὀπίσθιον ἰνίον, μέσον δ’ ἰνίου καὶ βρέγματος κορυφή. Ὑπὸ μὲν οὖν τὸ βρέγμα ὁ ἐγκέφαλός ἐστιν, τὸ δ’ ἰνίον κενόν. Ἔστι δὲ τὸ κρανίον ἅπαν ἀραιὸν ὀστοῦν, στρογγύλον, ἀσάρκῳ δέρματι περιεχόμενον. Ἔχει δὲ ῥαφὰς τῶν μὲν γυναικῶν μίαν κύκλῳ, τῶν δ’ ἀνδρῶν τρεῖς εἰς ἓν συναπτούσας ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· ἤδη δ’ ὠμμένη ἐστὶ κεφαλὴ ἀνδρὸς οὐδεμίαν ἔχουσα ῥαφήν. Τοῦ δὲ κρανίου κορυφὴ καλεῖται τὸ μέσον λίσσωμα τῶν τριχῶν. Τοῦτο δ’ ἐνίοις διπλοῦν ἐστίν· γίνονται γάρ τινες δικόρυφοι, οὐ τῷ ὀστῷ ἀλλὰ τῇ τῶν τριχῶν λισσώσει.
1.88. Bölüm
Kafatasının altındaki kısma, hayvanlar içinde yalnız insanda yüz denir; balığın ya da öküzün yüzü olduğu söylenmez. Yüzün bıngıldağın altında, gözlerin arasında kalan kısmı alındır. Alnı büyük olanlar ağırkanlı, küçük olanlar kıpır kıpırdır; geniş olanlar kolay heyecana kapılır, yuvarlak olanlar öfkelidir.
Τὸ δ’ ὑπὸ τὸ κρανίον ὀνομάζεται πρόσωπον ἐπὶ μόνου τῶν ἄλλων ζῴων ἀνθρώπου· ἰχθύος γὰρ καὶ βοὸς οὐ λέγεται πρόσωπον. Προσώπου δὲ τὸ μὲν ὑπὸ τὸ βρέγμα μεταξὺ τῶν ὀμμάτων μέτωπον. Τοῦτο δὲ οἷς μὲν μέγα, βραδύτεροι, οἷς δὲ μικρόν, εὐκίνητοι· καὶ οἷς μὲν πλατύ, ἐκστατικοί, οἷς δὲ περιφερές, θυμικοί.
1.99. Bölüm
Alnın altında kaşlar bulunur; bunlar iki tanedir. Düz kaşlar yumuşak huyun işaretidir; burna doğru kavislenenler aksiliğin, şakaklara doğru kavislenenler alaycılığın ve sinsiliğin, aşağı sarkanlar hasetin. Kaşların altında gözler bulunur. Bunlar tabiatça iki tanedir. Her birinin parçaları üst ve alt göz kapağıdır; göz kapağının kenarındaki kıllar da kirpiklerdir. Gözün içinde, görmeyi sağlayan ıslak kısım gözbebeğidir (korē); onun çevresinde siyah kısım, onun da dışında beyaz kısım bulunur. Üst ve alt göz kapağının ortak parçası iki göz köşesidir: biri burun tarafında, öteki şakak tarafında. Bunlar uzunsa kötü huyun, burun tarafındaki kısımları deniz tarağı gibi etliyse kötülüğün işaretidir. Sert kabuklular ve başka eksik kalmış hayvanlar dışında öteki bütün hayvan cinslerinin gözü vardır; canlı doğuranların da köstebek dışında hepsinin. Köstebeğin ise bir bakıma gözü olduğu söylenebilir, ama tam anlamıyla yoktur. Çünkü tam anlamıyla ne görür ne de dışarıdan görülen belirgin gözleri vardır; ama deri kaldırılınca gözlerin yuvası ve gözlerin siyah kısımları, gözlerin tabiatça bulunması gereken yerde, dışa bakan kısımda görülür; sanki gözler doğum sırasında sakatlanmış ve üzerlerini deri kaplamış gibi.
Ὑπὸ δὲ τῷ μετώπῳ ὀφρύες διφυεῖς· ὧν αἱ μὲν εὐθεῖαι μαλακοῦ ἤθους σημεῖον, αἱ δὲ πρὸς τὴν ῥῖνα τὴν καμπυλότητ’ ἔχουσαι στρυφνοῦ, αἱ δὲ πρὸς τοὺς κροτάφους μωκοῦ καὶ εἴρωνος, αἱ δὲ κατεσπασμέναι φθόνου. Ὑφ’ αἷς ὀφθαλμοί. Οὗτοι κατὰ φύσιν δύο. Τούτων μέρη ἑκατέρου βλέφαρον τὸ ἄνω καὶ κάτω. Τούτου τρίχες αἱ ἔσχαται βλεφαρίδες. Τὸ δ’ ἐντὸς τοῦ ὀφθαλμοῦ, τὸ μὲν ὑγρόν, ᾧ βλέπει, κόρη, τὸ δὲ περὶ τοῦτο μέλαν, τὸ δ’ ἐκτὸς τούτου λευκόν. Κοινὸν δὲ τῆς βλεφαρίδος μέρος τῆς ἄνω καὶ κάτω κανθοὶ δύο, ὁ μὲν πρὸς τῇ ῥινί, ὁ δὲ πρὸς τοῖς κροτάφοις· οἳ ἂν μὲν ὦσι μακροί, κακοηθείας σημεῖον, ἐὰν δ’ οἷον οἱ κτένες κρεῶδες ἔχωσι τὸ πρὸς τῷ μυκτῆρι, πονηρίας. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα γένη πάντα τῶν ζῴων πλὴν τῶν ὀστρακοδέρμων καὶ εἴ τι ἄλλο ἀτελές, ἔχει ὀφθαλμούς· τὰ δὲ ζῳοτόκα πάντα πλὴν ἀσπάλακος. Τοῦτον δὲ τρόπον μέν τιν’ ἔχειν ἂν θείη τις, ὅλως δ’ οὐκ ἔχειν. Ὅλως μὲν γὰρ οὔθ’ ὁρᾷ οὔτ’ ἔχει εἰς τὸ φανερὸν δήλους ὀφθαλμούς· ἀφαιρεθέντος δὲ τοῦ δέρματος ἔχει τήν τε χώραν τῶν ὀμμάτων καὶ τῶν ὀφθαλμῶν τὰ μέλανα κατὰ τὸν τόπον καὶ τὴν χώραν τὴν φύσει τοῖς ὀφθαλμοῖς ὑπάρχουσαν ἐν τῷ ἐκτός, ὡς ἐν τῇ γενέσει πηρουμένων καὶ ἐπιφυομένου τοῦ δέρματος.
1.1010. Bölüm
Gözün beyazı hemen herkeste aynıdır; siyah denen kısım ise farklıdır: kimisinde siyah, kimisinde çok açık mavi, kimisinde ela, bazılarında da keçi gözü rengindedir; bu sonuncusu en iyi huyun işaretidir ve keskin görüş için de en elverişlisidir. Hayvanlar içinde gözleri çeşit çeşit renkte olan yalnız ya da en çok insandır; ötekilerin gözü tek renktedir; yalnız bazı atların gözü mavi olur. Gözlerin kimi büyük, kimi küçük, kimi orta boydadır; en iyisi orta boyda olanlardır. Gözler ayrıca ya çok dışarıdadır ya çok içeride ya da ortada; bunlardan içeride olanlar her hayvanda en keskin görenlerdir, ortada olmak ise en iyi huyun işaretidir. Gözler ya sık kırpılır ya hiç kırpılmadan dik bakar ya da bu ikisinin ortasındadır; en iyi huyun işareti ortada olanlardır; dik dik bakan arsızlığın, sık kırpan kararsızlığın işaretidir.
Ὀφθαλμοῦ δὲ τὸ μὲν λευκὸν ὅμοιον ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ πᾶσιν, τὸ δὲ καλούμενον μέλαν διαφέρει· τοῖς μὲν γάρ ἐστι μέλαν, τοῖς δὲ σφόδρα γλαυκόν, τοῖς δὲ χαροπόν, ἐνίοις δὲ αἰγωπόν, ὃ ἤθους βελτίστου σημεῖον καὶ πρὸς ὀξύτητα ὄψεως κράτιστον. Μόνον δ’ ἢ μάλιστα τῶν ζῴων ἄνθρωπος πολύχρους τὰ ὄμματά ἐστιν· τῶν δ’ ἄλλων ἓν εἶδος· ἵπποι δὲ γίνονται γλαυκοὶ ἔνιοι. Τῶν δ’ ὀφθαλμῶν οἱ μὲν μεγάλοι, οἱ δὲ μικροί, οἱ δὲ μέσοι· οἱ μέσοι βέλτιστοι. Καὶ ἢ ἐκτὸς σφόδρα ἢ ἐντὸς ἢ μέσως· τούτων οἱ ἐντὸς μάλιστα ὀξυωπέστατοι ἐπὶ παντὸς ζῴου, τὸ δὲ μέσον ἤθους βελτίστου σημεῖον. Καὶ ἢ σκαρδαμυκτικοὶ ἢ ἀτενεῖς ἢ μέσοι· βελτίστου δὲ ἤθους οἱ μέσοι, ἐκείνων δ’ ὁ μὲν ἀναιδὴς ὁ δ’ ἀβέβαιος.
1.1111. Bölüm
Başın bir parçası da işitmeyi sağlayan, ama soluk almayan kulaktır. Alkmaion keçilerin kulaklarından soluk aldığını söylerken doğruyu söylemiyor. Kulağın bir parçasının adı yoktur, öteki parçası kulak memesidir. Kulağın tamamı kıkırdak ve etten oluşur. İç kısmı sarmal deniz kabuklarına benzer; en dipteki kemik ise dış kulağa benzer; ses, en dipte bir kaba varır gibi buraya varır. Bu kısmın beyne açılan bir yolu yoktur, ama ağzın damağına açılan bir yolu vardır; beyinden de ona bir damar uzanır. Gözler de beyne ulaşır ve her biri bir damarcığın üzerinde durur. Kulağı olan hayvanlar içinde kulağını oynatamayan tek hayvan insandır. İşiten hayvanların kiminin kulağı vardır; kiminin ise kulağı yoktur ama kulak yolu açıkça görülür, mesela kuş tüylü ya da pullu olanlarınki. Canlı doğuranlardan fok, yunus ve onlar gibi balinamsı olanlar dışında hepsinin kulağı vardır (kıkırdaklı balıklar da canlı doğurur [ama kulakları yoktur]); ama kulağını oynatamayan yalnız insandır. Fokun işittiği belirgin yolları vardır; yunus ise işitir ama kulağı yoktur. Ötekilerin hepsi kulaklarını oynatır. İnsanın kulakları gözlerle aynı çember üzerindedir; bazı dört ayaklılarda olduğu gibi daha yukarıda değildir. Kulakların kimi çıplak, kimi kıllı, kimi bu ikisinin ortasındadır; işitmeye en elverişlisi ortada olanlardır, ama huy hakkında hiçbir şeye işaret etmezler. Kulaklar ayrıca ya büyüktür ya küçük ya orta boyda; ya çok dikilmiştir ya hiç dikilmemiştir ya da bu ikisinin ortasındadır; orta olanlar en iyi huyun işaretidir, büyük ve dik olanlar ise boş laf ve gevezeliğin. Göz, kulak ve tepe arasındaki kısma şakak denir.
Yüzün bir parçası da soluğa yol olan burundur. Hem soluk alıp vermek bunun içinden olur hem de aksırık bunun içinden çıkar; aksırık soluğun toplu hâlde dışarı çıkmasıdır ve soluklar içinde uğur sayılan ve kutsal olan yalnız odur. Soluk alıp verme göğüsle birlikte olur; yalnız burun delikleriyle soluk alıp vermek imkânsızdır, çünkü soluk alıp verme başın herhangi bir parçasından değil, gırtlak yoluyla göğüsten olur; burnu hiç kullanmadan da yaşamak mümkündür. Koku alma da bu parçayla olur; koku alma kokunun hissidir. Burun kolayca oynar; kulak gibi kendi başına hareketsiz değildir. Bir parçası, ortadaki bölme, kıkırdaktır; öteki parçası, kanal kısmı, boştur; çünkü burun iki bölmelidir. Fillerde burun uzun ve güçlüdür; fil onu el gibi kullanır: hayvanlar içinde yalnız o, burnuyla yiyeceğe uzanıp onu kavrar ve ağzına götürür, ıslak olanı da kuru olanı da.
Ayrıca iki çene vardır; bunların ön kısmı çene ucu (geneion), arka kısmı çene kemiğidir (genys). Nehir timsahı dışında bütün hayvanlar alt çenelerini oynatır; timsah yalnız üst çenesini oynatır. Burundan sonra iki dudak gelir; bunlar kolay oynayan bir ettir. Çenelerle dudakların içinde kalan kısım ağızdır. Ağzın parçaları damak ve yutaktır. Tadı hisseden dildir; his dilin ucundadır; tadılan şey dilin yassı kısmına konursa daha az hissedilir. Dil, etin geri kalanının hissettiği her şeyi de, mesela sertliği, sıcağı ve soğuğu, tadı hissettiği gibi herhangi bir parçasıyla hisseder. Dil ya geniştir ya dar ya orta; en iyisi ve en açık konuşturanı orta olandır. Ayrıca ya serbesttir ya da peltek ve kekemelerde olduğu gibi bağlıdır. Dil seyrek ve süngerimsi bir ettir. Bunun bir parçası gırtlak kapağıdır. Ağzın çift olan parçası bademciklerdir, çok parçalı olanı dişetleridir; bunlar etlidir. İçeride kemikten dişler bulunur. Daha içeride bir parça daha vardır: küçük dil, damarlı bir sütun; bu ıslanıp iltihaplanırsa ona üzüm (staphylē) denir ve insanı boğar.
Ἔτι δὲ κεφαλῆς μόριον, δι’ οὗ ἀκούει, ἄπνουν, τὸ οὖς· Ἀλκμαίων γὰρ οὐκ ἀληθῆ λέγει, φάμενος ἀναπνεῖν τὰς αἶγας κατὰ τὰ ὦτα. Ὠτὸς δὲ μέρος τὸ μὲν ἀνώνυμον, τὸ δὲ λοβός. Ὅλον δ’ ἐκ χόνδρου καὶ σαρκὸς σύγκειται. Εἴσω δὲ τὴν μὲν φύσιν ἔχει οἷον οἱ στρόμβοι, τὸ δ’ ἔσχατον ὀστοῦν ὅμοιον τῷ ὠτί, εἰς ὃ ὥσπερ ἀγγεῖον ἔσχατον ἀφικνεῖται ὁ ψόφος. Τοῦτο δ’ εἰς μὲν τὸν ἐγκέφαλον οὐκ ἔχει πόρον, εἰς δὲ τὸν τοῦ στόματος οὐρανόν· καὶ ἐκ τοῦ ἐγκεφάλου φλὲψ τείνει εἰς αὐτό. Περαίνουσι δὲ καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ εἰς τὸν ἐγκέφαλον, καὶ κεῖται ἐπὶ φλεβίου ἑκάτερος. Ἀκίνητον δὲ τὸ οὖς ἄνθρωπος ἔχει μόνος τῶν ἐχόντων τοῦτο τὸ μόριον. Τῶν γὰρ ἐχόντων ἀκοὴν τὰ μὲν ἔχει ὦτα, τὰ δ’ οὐκ ἔχει, ἀλλὰ τὸν πόρον φανερόν, οἷον ὅσα πτερωτὰ ἢ φολιδωτά. Ὅσα δὲ ζῳοτοκεῖ, ἔξω φώκης καὶ δελφῖνος καὶ τῶν ἄλλων ὅσα οὕτω κητώδη, πάντα ἔχει ὦτα· ζῳοτοκεῖ γὰρ καὶ τὰ σελάχη· ἀλλὰ μόνον ἄνθρωπος οὐ κινεῖ. Ἡ μὲν οὖν φώκη πόρους ἔχει φανεροὺς ᾗ ἀκούει· ὁ δὲ δελφὶς ἀκούει μέν, οὐκ ἔχει δ’ ὦτα. Τὰ δ’ ἄλλα κινεῖ πάντα. Κεῖται δὲ τὰ ὦτα ἐπὶ τῆς αὐτῆς περιφερείας τοῖς ὀφθαλμοῖς, καὶ οὐχ ὥσπερ ἐνίοις τῶν τετραπόδων ἄνωθεν. Ὤτων δὲ τὰ μὲν ψιλά, τὰ δὲ δασέα, τὰ δὲ μέσα· βέλτιστα δὲ τὰ μέσα πρὸς ἀκοήν, ἦθος δ’ οὐδὲν σημαίνει. Καὶ ἢ μεγάλα ἢ μικρα ἢ μέσα, ἢ ἐπανεστηκότα σφόδρα ἢ οὐθὲν ἢ μέσον· τὰ δὲ μέσα βελτίστου ἤθους σημεῖον, τὰ δὲ μεγάλα καὶ ἐπανεστηκότα μωρολογίας καὶ ἀδολεσχίας. Τὸ δὲ μεταξὺ ὀφθαλμοῦ καὶ ὠτὸς καὶ κορυφῆς καλεῖται κρόταφος.
Ἔτι προσώπου μέρος τὸ μὲν ὂν τῷ πνεύματι πόρος ῥίς· καὶ γὰρ ἀναπνεῖ καὶ ἐκπνεῖ ταύτῃ, καὶ ὁ πταρμὸς διὰ ταύτης γίνεται, πνεύματος ἀθρόου ἔξοδος, σημεῖον οἰωνιστικὸν καὶ ἱερὸν μόνον τῶν πνευμάτων. Ἅμα δ’ ἡ ἀνάπνευσις καὶ ἔκπνευσις γίνεται εἰς τὸ στῆθος, καὶ ἀδύνατον χωρὶς τοῖς μυκτῆρσιν ἀναπνεῦσαι ἢ ἐκπνεῦσαι, διὰ τὸ ἐκ τοῦ στήθους εἶναι τὴν ἀναπνοὴν καὶ ἐκπνοὴν κατὰ τὸν γαργαρεῶνα, καὶ μὴ ἐκ τῆς κεφαλῆς τινὶ μέρει· ἐνδέχεται δὲ καὶ μὴ χρώμενον ταύτῃ ζῆν. Ἡ δ’ ὄσφρησις γίνεται διὰ τούτου τοῦ μέρους· αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ αἴσθησις ὀσμῆς. Εὐκίνητος δ’ ὁ μυκτήρ, καὶ οὐχ ὥσπερ τὸ οὖς ἀκίνητον κατ’ ἰδίαν. Μέρος δ’ αὐτοῦ τὸ μὲν διάφραγμα χόνδρος, τὸ δ’ ὀχέτευμα κενόν· ἔστι γὰρ ὁ μυκτὴρ διχότομος. Τοῖς δὲ ἐλέφασιν ὁ μυκτὴρ γίνεται μακρὸς καὶ ἰσχυρός, καὶ χρῆται αὐτῷ ὥσπερ χειρί· προσάγεταί τε γὰρ καὶ λαμβάνει τούτῳ καὶ εἰς τὸ στόμα προσφέρεται τὴν τροφήν, καὶ τὴν ὑγρὰν καὶ τὴν ξηράν, μόνον τῶν ζῴων.
Ἔτι δὲ σιαγόνες δύο· τούτων τὸ πρόσθιον γένειον, τὸ δ’ ὀπίσθιον γένυς. Κινεῖ δὲ πάντα τὰ ζῷα τὴν κάτωθεν γένυν, πλὴν τοῦ ποταμίου κροκοδείλου· οὗτος δὲ τὴν ἄνω μόνον. Μετὰ δὲ τὴν ῥῖνα χείλη δύο, σὰρξ εὐκίνητος. Τὸ δ’ ἐντὸς στόμα σιαγόνων καὶ χειλῶν. Τούτου μέρη τὸ μὲν ὑπερῷα τὸ δὲ φάρυγξ. Τὸ δ’ αἰσθητικὸν χυμοῦ γλῶττα· ἡ δ’ αἴσθησις ἐν τῷ ἄκρῳ· ἐὰν δὲ ἐπὶ τὸ πλατὺ ἐπιτεθῇ, ἧττον. Αἰσθάνεται δὲ καὶ ὧν ἡ ἄλλη σὰρξ πάντων, οἷον σκληροῦ θερμοῦ καὶ ψυχροῦ καθ’ ὁτιοῦν μέρος, ὥσπερ καὶ χυμοῦ. Αὕτη δὲ ἢ πλατεῖα ἢ στενὴ ἢ μέση· ἡ μέση δὲ βελτίστη καὶ σαφεστάτη. Καὶ ἢ λελυμένη ἢ καταδεδεμένη, ὥσπερ τοῖς ψελλοῖς καὶ τοῖς τραυλοῖς. Ἔστι δ’ ἡ γλῶττα σὰρξ μανὴ καὶ σομφή. Ταύτης τι μέρος ἐπιγλωττίς. Καὶ τὸ μὲν διφυὲς τοῦ στόματος παρίσθμιον, τὸ δὲ πολυφυὲς οὖλον· σάρκινα δὲ ταῦτα. Ἐντὸς δ’ ὀδόντες ὀστέϊνοι. Ἔσω δ’ ἄλλο μόριον σταφυλοφόρον, κίων ἐπίφλεβος· ὃς ἐὰν ἐξυγρανθεὶς φλεγμήνῃ, σταφυλὴ καλεῖται καὶ πνίγει.
1.1212. Bölüm
Boyun, yüzle gövde arasındaki kısımdır. Bunun ön kısmı gırtlak (larynx), arka kısmı yemek borusudur (stomakhos). Kıkırdaklı olan ve önde bulunan, sesin ve soluğun içinden geçtiği kısım nefes borusudur (artēria); etli olan ise içeride, omurganın önünde bulunan yemek borusudur. Boynun arka kısmı omuz başıdır (epōmis). Gövdeye kadar olan parçalar bunlardır.
Gövdenin parçalarının kimi öndedir, kimi arkada. Önde, boyundan hemen sonra, iki memeli göğüs gelir. Memelerin her birinde bir uç vardır; dişilerde süt bu uçlardan süzülerek çıkar; meme gevşek dokuludur. Erkeklerde de süt oluşur; ama erkeklerde et sıkıdır, kadınlarda ise süngerimsidir ve gözeneklerle doludur.
Αὐχὴν δὲ τὸ μεταξὺ προσώπου καὶ θώρακος. Καὶ τούτου τὸ μὲν πρόσθιον μέρος λάρυγξ, τὸ δ’ ὀπίσθιον στόμαχος. Τούτου δὲ τὸ μὲν χονδρῶδες καὶ πρόσθιον, δι’ οὗ ἡ φωνὴ καὶ ἡ ἀναπνοή, ἀρτηρία· τὸ δὲ σαρκῶδες στόμαχος, ἐντὸς πρὸ τῆς ῥάχεως. Τὸ δ’ ὀπίσθιον αὐχένος μόριον ἐπωμίς. Ταῦτα μὲν οὖν τὰ μόρια μέχρι τοῦ θώρακος.
Θώρακος δὲ μέρη τὰ μὲν πρόσθια τὰ δ’ ὀπίσθια. Πρῶτον μὲν μετὰ τὸν αὐχένα ἐν τοῖς προσθίοις στῆθος διφυὲς μαστοῖς. Τούτων ἡ θηλὴ διφυής, δι’ ἧς τοῖς θήλεσι τὸ γάλα διηθεῖται· ὁ δὲ μαστὸς μανός. Ἐγγίνεται δὲ καὶ τοῖς ἄρρεσι γάλα· ἀλλὰ πυκνὴ ἡ σὰρξ τοῖς ἄρρεσι, ταῖς δὲ γυναιξὶ σομφὴ καὶ πόρων μεστή.
1.1313. Bölüm
Gövdeden sonra önde karın gelir; karnın kökü de göbektir. Kökün altında, çift olan kısım böğürdür; tek olan kısmın göbeğin altında kalanı alt karındır (ētron) — bunun en alt ucu kasık kıllarının bölgesidir (epision) —, göbeğin üstünde kalanı kaburgaaltıdır (hypokhondrion); kaburgaaltıyla böğrün ortak kısmı ise bağırsak bölgesidir (kholas). Arka tarafta kemer yeri beldir (osphys); bel adını da buradan alır, çünkü eşit yapılı (isophyes) görünür. Dışkı çıkışının oturak gibi olan kısmı kalçadır (gloutos); uyluğun içinde döndüğü kısım ise kalça çukurudur (kotylēdōn). Dişiye has parça rahimdir; erkeğe has parça ise edep yeridir. Bu dışarıda, gövdenin ucunda bulunur ve iki kısımdır: ucu etlidir ve deyim yerindeyse dümdüz ve pürüzsüzdür, buna haşefe (balanos) denir; çevresindeki derinin özel bir adı yoktur; bu deri kesilirse yanak ve göz kapağı gibi yeniden kaynamaz. Bu deriyle haşefenin ortak kısmı sünnet derisinin ucudur. Geri kalan kısım kıkırdaklıdır, kolay büyür; yeleli kuyruklulardakinin tersine dışarı çıkıp içeri girer. Edep yerinin altında iki erbezi vardır. Bunların çevresindeki deriye torba (oskheos) denir. Erbezleri ne etle aynı şeydir ne de etten çok farklıdır; nasıl bir yapıları olduğu, bu türden bütün parçalar hakkında küllî olarak, ileride ayrıntısıyla anlatılacak.
Μετὰ δὲ τὸν θώρακα ἐν τοῖς προσθίοις γαστήρ, καὶ ταύτης ῥίζα ὀμφαλός· ὑπόρριζον δὲ τὸ μὲν διφυὲς λαγών, τὸ δὲ μονοφυὲς τὸ μὲν ὑπὸ τὸν ὀμφαλὸν ἦτρον (τούτου δὲ τὸ ἔσχατον ἐπίσιον), τὸ δ’ ὑπὲρ τὸν ὀμφαλὸν ὑποχόνδριον, τὸ δὲ κοινὸν ὑποχονδρίου καὶ λαγόνος χολάς. Τῶν δ’ ὄπισθεν διάζωμα μὲν ἡ ὀσφύς, ὅθεν καὶ τοὔνομ’ ἔχει (δοκεῖ γὰρ εἶναι ἰσοφυές), τοῦ δὲ διεξοδικοῦ τὸ μὲν οἷον ἐφέδρανον γλουτός, τὸ δ’ ἐν ᾧ στρέφεται ὁ μηρός, κοτυληδών. Τοῦ δὲ θήλεος ἴδιον μέρος ὑστέρα, καὶ τοῦ ἄρρενος αἰδοῖον, ἔξωθεν ἐπὶ τῷ τέλει τοῦ θώρακος, διμερές, τὸ μὲν ἄκρον σαρκῶδες καὶ λεῖον ὡς εἰπεῖν ἴσον, ὃ καλεῖται βάλανος, τὸ δὲ περὶ αὐτὴν ἀνώνυμον δέρμα, ὃ ἐὰν διακοπῇ, οὐ συμφύεται, οὐδὲ γνάθος οὐδὲ βλεφαρίς. Κοινὸν δὲ τούτου καὶ τῆς βαλάνου ἀκροποσθία. Τὸ δὲ λοιπὸν μέρος χονδρῶδες, εὐαυξές, καὶ ἐξέρχεται καὶ εἰσέρχεται ἐναντίως ἢ τοῖς λοφούροις. Τοῦ δ’ αἰδοίου ὑποκάτω ὄρχεις δύο. Τὸ δὲ πέριξ δέρμα, ὃ καλεῖται ὄσχεος. Οἱ δ’ ὄρχεις οὔτε ταὐτὸ σαρκὶ οὔτε πόρρω σαρκός· ὃν τρόπον δ’ ἔχουσιν, ὕστερον δι’ ἀκριβείας λεχθήσεται καθόλου περὶ πάντων τῶν τοιούτων μορίων.
1.1414. Bölüm
Kadının edep yeri erkeğinkinin tersidir: kasığın altındaki kısım çukurdur, erkeğinki gibi dışarı çıkık değildir. İdrar yolu rahmin dışındadır; erkekte meniye geçit olur, ıslak artığa ise ikisinde de çıkış yolu olur.
Boynun ve göğsün ortak parçası boğaz çukurudur (sphagē); kaburganın, kolun ve omzun ortak parçası koltuk altıdır; uylukla alt karnın ortak parçası kasıktır (boubōn). Uylukla kalçanın iç tarafı ağ (perineos), dış tarafı kalça altıdır (hypoglutis).
Gövdenin ön tarafındaki parçalar anlatıldı; göğsün arkasındaki kısım ise sırttır.
Τὸ δὲ τῆς γυναικὸς αἰδοῖον ἐξ ἐναντίας τῷ τῶν ἀρρένων· κοῖλον γὰρ τὸ ὑπὸ τὴν ἥβην καὶ οὐχ ὥσπερ τὸ τοῦ ἄρρενος ἐξεστηκός. Καὶ οὐρήθρα ἔξω τῶν ὑστερῶν, δίοδος τῷ σπέρματι τῷ τοῦ ἄρρενος, τοῦ δ’ ὑγροῦ περιττώματος ἀμφοῖν ἔξοδος.
Κοινὸν δὲ μέρος αὐχένος καὶ στήθους σφαγή, πλευρᾶς δὲ καὶ βραχίονος καὶ ὤμου μασχάλη, μηροῦ δὲ καὶ ἤτρου βουβών. Μηροῦ δὲ καὶ γλουτοῦ τὸ ἐντὸς περίνεος, μηροῦ δὲ καὶ γλουτοῦ τὸ ἔξω ὑπογλουτίς.
Θώρακος δὲ περὶ μὲν τῶν ἔμπροσθεν εἴρηται, τοῦ δὲ στήθους τὸ ὄπισθεν νῶτον.
1.1515. Bölüm
Sırtın parçaları iki kürek kemiği ile omurgadır; aşağıda, karnın hizasında gövdenin bel kısmı gelir. Üst ve alt kısmın ortak parçası kaburgalardır, her iki yanda sekizer tane; çünkü yedi kaburgalı denen Ligyalılar hakkında henüz güvenilir birinden bir şey duymadık.
İnsanın bir yukarısı ve aşağısı, önü ve arkası, sağı ve solu vardır. Sağ ve sol, parçaları bakımından hemen hemen benzerdir, hepsi aynıdır; yalnız sol taraf daha zayıftır. Arka taraf ise önle benzer değildir, alt kısım da üst kısımla benzer değildir; yalnız şu bakımlardan benzerdirler: alt karnın altında kalan kısım, etli ya da etsiz oluşu bakımından yüze benzer; bacaklar da kollara karşılık düşer: üst kolları kısa olanların çoğunlukla uylukları da kısadır, ayakları küçük olanların elleri de küçüktür.
Uzuvlardan biri, çift olan koldur. Kolun parçaları omuz, üst kol (ankōn), dirsek (ōlekranon), ön kol (pēkhys) ve eldir. Elin parçaları avuç ve beş parmaktır. Parmağın bükülen kısmı eklemdir (kondylos), bükülmeyen kısmı boğumdur (phalanx). Başparmak tek eklemli, ötekiler iki eklemlidir. Kol da parmak da herkeste içe doğru bükülür; kol dirsekten bükülür. Elin iç kısmı avuçtur; etlidir ve çizgilerle bölünmüştür: uzun ömürlülerde avucu boydan boya geçen bir ya da iki çizgiyle, kısa ömürlülerde boydan boya geçmeyen iki çizgiyle. Elle kolun eklem yeri bilektir. Elin dış kısmı sinirlidir ve özel bir adı yoktur.
Çift olan öteki uzuv bacaktır. Bacağın iki başlı kısmı uyluktur, kayan kısmı diz kapağıdır (mylē), iki kemikli kısmı incik (knēmē). İnciğin ön kısmı kavaldır (antiknēmion), arka kısmı baldırdır (gastroknēmia): sinirli ya da damarlı bir ettir; kalçaları büyük olanlarda yukarıya, diz arkasına doğru çekilmiştir, ötekilerde tersine aşağı sarkmıştır. Kavalın en alt ucu aşık kemiğidir (sphyron); her bacakta iki tanedir. Bacağın çok kemikli kısmı ayaktır. Ayağın arka kısmı topuktur; ön kısmının yarılmış olanı beş parmaktır, altta etli olanı ayak tabanıdır (stēthos), üstte, ön yüzdeki sinirli kısmın ise özel bir adı yoktur. Parmağın bir parçası tırnak, bir parçası eklemdir; hepsinde tırnak uçtadır. Ayak parmaklarının hepsi tek eklemlidir. Tabanının iç kısmı kalın olan, çukur olmayan, yere tabanının bütünüyle basan kişiler hilekârdır. Uylukla inciğin ortak parçası dizdir, yani büküm yeri.
Bu parçalar erkekte de dişide de ortaktır. Parçaların yukarı ve aşağı, ön ve arka, sağ ve sol bakımından konumu, dıştaki parçalar için his yoluyla zaten açık görünebilir; yine de önceki parçaları anlatmamızdaki sebeple bunları da anlatmalıyız: sıra tamamlansın, sayılıp dökülerek de gerek öteki hayvanlarda gerek insanlarda aynı şekilde olmayan şeyler daha az gözden kaçsın. Yukarı ve aşağı, insanda öteki hayvanlardakinden çok daha belirgin biçimde tabiî yerlere göre ayrılmıştır: insanın yukarısı ve aşağısı evrenin yukarısı ve aşağısına göre düzenlenmiştir. Önü ve arkası, sağı ve solu da aynı şekilde tabiata uygundur. Öteki hayvanların ise kimisinde bunlar böyle değildir, kimisinde böyledir ama daha karışıktır. Herkesin başı kendi vücuduna göre yukarıdadır; ama söylendiği gibi, yetişkin olunca bu parçayı evrenin yukarısına göre yönelmiş olarak taşıyan yalnız insandır. Baştan sonra boyun, sonra göğüs ve sırt gelir; biri önde, öteki arkada. Bunlara bitişik olarak karın, bel, edep yeri ve kalça, sonra uyluk ve incik, en son da ayaklar gelir. Bacaklar da yürüyüşün yönüne, yani öne doğru bükülür; ayakların daha hareketli kısmı ve büküm yeri de öndedir; topuk ise arkadadır; aşık kemiklerinin her biri kulak hizasında, yandadır. Kollar sağda ve solda, yanlardadır ve içe doğru bükülür; öyle ki bacakların ve kolların bükey yüzleri birbirine bakar; bu en çok insanda böyledir. İnsan hislerini ve his organlarını — gözleri, burun deliklerini ve dili — aynı yönde ve önde taşır; işitmeyi ve onun organını, yani kulakları ise yanda, ama gözlerle aynı çember üzerinde taşır. Hayvanlar içinde, büyüklüğüne oranla gözleri arasındaki mesafe en az olan insandır. İnsanın hisleri içinde en keskini dokunmadır, ikincisi tatmadır; ötekilerde birçok hayvanın gerisinde kalır.
Νώτου δὲ μέρη ὠμοπλάται δύο καὶ ῥάχις, ὑποκάτω δὲ κατὰ τὴν γαστέρα τοῦ θώρακος ὀσφύς. Κοινὸν δὲ τοῦ ἄνω καὶ κάτω πλευραί, ἑκατέρωθεν ὀκτώ· περὶ γὰρ Λιγύων τῶν καλουμένων ἑπταπλεύρων οὐθενός πω ἀξιοπίστου ἀκηκόαμεν.
Ἔχει δ’ ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω, καὶ πρόσθια καὶ ὀπίσθια, καὶ δεξιὰ καὶ ἀριστερά. Τὰ μὲν οὖν δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ ὅμοια σχεδὸν ἐν τοῖς μέρεσι καὶ ταὐτὰ πάντα, πλὴν ἀσθενέστερα τὰ ἀριστερά· τὰ δ’ ὀπίσθια τοῖς προσθίοις ἀνόμοια, καὶ τὰ κάτω τοῖς ἄνω, πλὴν ὧδε ὅμοια, τὰ κάτω τοῦ ἤτρου οἷον τὸ πρόσωπον εὐσαρκίᾳ καὶ ἀσαρκίᾳ, καὶ τὰ σκέλη πρὸς τοὺς βραχίονας ἀντίκειται· καὶ οἷς βραχεῖς οἱ ἀγκῶνες, καὶ οἱ μηροὶ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, καὶ οἷς οἱ πόδες μικροί, καὶ αἱ χεῖρες.
Κώλου δὲ τὸ μὲν διφυὲς βραχίων· βραχίονος δὲ ὦμος, ἀγκών, ὠλέκρανον, πῆχυς, χείρ· χειρὸς δὲ θέναρ, δάκτυλοι πέντε· δακτύλου δὲ τὸ μὲν καμπτικὸν κόνδυλος, τὸ δ’ ἄκαμπτον φάλαγξ. Δάκτυλος δ’ ὁ μὲν μέγας μονοκόνδυλος, οἱ δ’ ἄλλοι δικόνδυλοι. Ἡ δὲ κάμψις καὶ τῷ βραχίονι καὶ τῷ δακτύλῳ εἴσω πᾶσιν· κάμπτεται δ’ ὁ βραχίων κατὰ τὸ ὠλέκρανον. Χειρὸς δὲ τὸ μὲν ἐντὸς θέναρ, σαρκῶδες καὶ διῃρημένον ἄρθροις, τοῖς μὲν μακροβίοις ἑνὶ ἢ δυσὶ δι’ ὅλου, τοῖς δὲ βραχυβίοις δυσὶ καὶ οὐ δι’ ὅλου. Ἄρθρα δὲ χειρὸς καὶ βραχίονος καρπός. Τὸ δὲ ἔξω τῆς χειρὸς νευρῶδες καὶ ἀνώνυμον.
Κώλου δὲ διμερὲς ἄλλο σκέλος. Σκέλους δὲ τὸ μὲν ἀμφικέφαλον μηρός, τὸ δὲ πλανησίεδρον μύλη, τὸ δὲ διόστεον κνήμη, καὶ ταύτης τὸ μὲν πρόσθιον ἀντικνήμιον, τὸ δ’ ὀπίσθιον γαστροκνημία, σὰρξ νευρώδης ἢ φλεβώδης, τοῖς μὲν ἀνεσπασμένη ἄνω πρὸς τὴν ἰγνύν, ὅσοι μεγάλα τὰ ἰσχία ἔχουσι, τοῖς δ’ ἐναντίως κατεσπασμένη· τὸ δ’ ἔσχατον ἀντικνημίου σφυρόν, διφυὲς ἐν ἑκατέρῳ τῷ σκέλει. Τὸ δὲ πολυόστεον τοῦ σκέλους πούς. Τούτου δὲ τὸ μὲν ὀπίσθιον μέρος πτέρνα, τὸ δ’ ἐμπρόσθιον τοῦ ποδὸς τὸ μὲν ἐσχισμένον δάκτυλοι πέντε, τὸ δὲ σαρκῶδες κάτωθεν στῆθος, τὸ δ’ ἄνωθεν ἐν τοῖς πρανέσι νευρῶδες καὶ ἀνώνυμον. Δακτύλου δὲ τὸ μὲν ὄνυξ, τὸ δὲ καμπή· πάντων δὲ ὁ ὄνυξ ἐπ’ ἄκρῳ· μονόκαμπτοι δὲ πάντες οἱ κάτω δάκτυλοι. Τοῦ δὲ ποδὸς ὅσοις τὸ ἐντὸς παχὺ καὶ μὴ κοῖλον, ἀλλὰ βαίνουσιν ὅλῳ, πανοῦργοι. Κοινὸν δὲ μηροῦ καὶ κνήμης γόνυ καμπή.
Ταῦτα μὲν οὖν τὰ μέρη κοινὰ καὶ ἄρρενος καὶ θήλεος. Ἡ δὲ θέσις τῶν μερῶν πρὸς τὸ ἄνω καὶ κάτω καὶ πρόσθιον καὶ ὀπίσθιον καὶ δεξιὸν καὶ ἀριστερὸν ὡς ἔχει, φανερὰ μὲν ἂν εἶναι δόξειε τὰ ἔξωθεν κατὰ τὴν αἴσθησιν, οὐ μὴν ἀλλὰ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν λεκτέον δι’ ἥνπερ καὶ τὰ πρότερον εἰρήκαμεν, ἵνα περαίνηται τὸ ἐφεξῆς, καὶ καταριθμουμένων ὅπως ἧττον λανθάνῃ τὰ μὴ τὸν αὐτὸν ἔχοντα τρόπον ἐπί τε τῶν ἄλλων ζῴων καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων. Μάλιστα δ’ ἔχει διωρισμένα πρὸς τοὺς κατὰ φύσιν τόπους τὰ ἄνω καὶ κάτω ἄνθρωπος τῶν ἄλλων ζῴων· τά τε γὰρ ἄνω καὶ κάτω πρὸς τὰ τοῦ παντὸς ἄνω καὶ κάτω τέτακται. Τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὰ πρόσθια καὶ τὰ ὀπίσθια καὶ τὰ δεξιὰ καὶ τὰ ἀριστερὰ κατὰ φύσιν ἔχει. Τῶν δ’ ἄλλων ζῴων τὰ μὲν οὐκ ἔχει, τὰ δ’ ἔχει μὲν συγκεχυμένα δ’ ἔχει μᾶλλον. Ἡ μὲν οὖν κεφαλὴ πᾶσιν ἄνω πρὸς τὸ σῶμα τὸ ἑαυτῶν· ὁ δ’ ἄνθρωπος μόνος, ὥσπερ εἴρηται, πρὸς τὸ τοῦ ὅλου τελειωθεὶς ἔχει τοῦτο τὸ μόριον. Μετὰ δὲ τὴν κεφαλήν ἐστιν ὁ αὐχήν, εἶτα στῆθος καὶ νῶτον, τὸ μὲν ἐκ τοῦ πρόσθεν τὸ δ’ ἐκ τοῦ ὄπισθεν. Καὶ ἐχόμενα τούτων γαστὴρ καὶ ὀσφὺς καὶ αἰδοῖον καὶ ἰσχίον, εἶτα μηρὸς καὶ κνήμη, τελευταῖον δὲ πόδες. Εἰς τὸ πρόσθεν δὲ καὶ τὰ σκέλη τὴν κάμψιν ἔχει, ἐφ’ ὃ καὶ ἡ πορεία, καὶ τῶν ποδῶν τὸ κινητικώτερον μέρος καὶ ἡ κάμψις· ἡ δὲ πτέρνα ἐκ τοῦ ὄπισθεν· τῶν δὲ σφυρῶν ἑκάτερον κατὰ τὸ οὖς. Ἐκ δὲ τῶν πλαγίων τῶν δεξιῶν καὶ τῶν ἀριστερῶν οἱ βραχίονες, τὴν κάμψιν ἔχοντες εἰς τὸ ἐντός, ὥστε τὰ κυρτὰ τῶν σκελῶν καὶ τῶν βραχιόνων πρὸς ἄλληλα εἶναι ἐπ’ ἀνθρώπου μάλιστα. Τὰς δ’ αἰσθήσεις καὶ τὰ αἰσθητήρια, ὀφθαλμοὺς καὶ μυκτῆρας καὶ γλῶτταν, ἐπὶ ταὐτὸ καὶ εἰς τὸ πρόσθιον ἔχει· τὴν δ’ ἀκοὴν καὶ τὸ αἰσθητήριον αὐτῆς καὶ τὰ ὦτα ἐκ τοῦ πλαγίου μέν, ἐπὶ τῆς αὐτῆς δὲ περιφερείας τοῖς ὄμμασιν. Τὰ δ’ ὄμματα ἐλάχιστον κατὰ μέγεθος διέστηκεν ἀνθρώπῳ τῶν ζῴων. Ἔχει δὲ ἀκριβεστάτην ἄνθρωπος τῶν αἰσθήσεων τὴν ἁφήν, δευτέραν δὲ τὴν γεῦσιν· ἐν δὲ ταῖς ἄλλαις λείπεται πολλῶν.
1.1616. Bölüm
Dış yüzeydeki parçalar böyle düzenlenmiştir ve söylendiği gibi, adları en çok konmuş olanlar ve alışkanlıktan dolayı bilinenler bunlardır; içteki parçalar ise tam tersidir. Çünkü içteki parçalar içinde en az bilinenler insanınkilerdir; bu yüzden onları, tabiatı onlara yakın olan öteki hayvanların parçalarına vurarak incelemek gerekir. Önce, başın ön kısmında beyin bulunur. Bu parçası olan öteki hayvanlarda da durum aynıdır; kanı olan bütün hayvanların ve ayrıca yumuşakçaların bu parçası vardır. Büyüklüğüne oranla en büyük ve en ıslak beyin insanınkidir. Beyni iki zar sarar: kemiğe yakın olanı daha güçlü, beynin kendisini sarana ise ondan daha zayıftır. Beyin bütün hayvanlarda iki parçalıdır. Bunun üstünde, en arkada beyincik (parenkephalis) denen kısım vardır; dokunuşu da görünüşü de farklıdır. Başın arka kısmı, her hayvanın büyüklüğüne göre, hepsinde boş ve oyuktur. Bazılarının başı büyük, yüzün altındaki kısmı ise daha küçüktür: yuvarlak yüzlüler böyledir; bazılarının başı küçük, çeneleri uzundur: bütün yeleli kuyruklular cinsi böyledir. Beyin bütün hayvanlarda kansızdır, içinde hiçbir damar yoktur ve dokunulunca tabiatça soğuktur. Çoğu hayvanda beynin tamamının ortasında küçük bir boşluk vardır. Beynin çevresindeki zar (mēninx) damarlıdır; mēninx, beyni saran deri gibi bir zardır. Beynin üstünde başın en ince ve en zayıf kemiği bulunur; buna bıngıldak denir. Gözden beyne üç yol uzanır: en büyüğü ve ortancası beyinciğe, en küçüğü beynin kendisine gider; en küçüğü burun deliğine en yakın olandır. En büyükler yan yana uzanır ve birleşmez; ortancalar birleşir — bu en açık balıklarda görülür —, çünkü bunlar beyne en büyüklerden daha yakındır; en küçükler ise birbirinden en çok uzaktır ve birleşmez. Boynun içinde yemek borusu (oisophagos) denen boru bulunur — adını uzunluğundan ve darlığından alır — ve nefes borusu. Nefes borusu, ona sahip olan bütün hayvanlarda konumca yemek borusunun önündedir; akciğeri olan bütün hayvanların nefes borusu da vardır. Nefes borusu tabiatça kıkırdaklıdır, az kanlıdır ve birçok ince damarcıkla sarılmıştır. Yukarıda ağza doğru, burun deliklerinin ağza açıldığı yerin hizasında uzanır; bu yüzden içerken içeceğin bir kısmını soluğa çekerlerse, içecek ağızdan burun deliklerine geçip dışarı çıkar. İki açıklık arasında gırtlak kapağı denen parça bulunur; bu, nefes borusunun ağza açılan deliğinin üstüne kapanabilir. Dilin dibi de buna bağlıdır. Nefes borusu öteki ucunda akciğerin ortasına iner, sonra oradan akciğerin iki kısmına ayrılır. Çünkü akciğer, ona sahip olan bütün hayvanlarda iki parçalı olmaya yatkındır; ama canlı doğuranlarda bu ayrılık aynı açıklıkla görünmez, en az da insanda görünür. İnsanın akciğeri bazı canlı doğuranlarınki gibi çok parçalı değildir, düz de değildir; girintili çıkıntılıdır. Yumurta doğuranlarda ise, mesela kuşlarda ve dört ayaklılardan yumurta doğuranlarda, iki kısım birbirinden o kadar ayrılmıştır ki iki akciğerleri varmış gibi görünür; nefes borusu da tek bir borudan ikiye ayrılır, kollarından her biri akciğerin bir kısmına uzanır. Akciğer büyük damara ve aort denen damara da bağlıdır. Nefes borusu şişirilince havayı akciğerin oyuk kısımlarına dağıtır. Bu oyukların sivri bir uçta birleşen kıkırdaklı bölmeleri vardır; bu bölmelerden akciğerin her yanına delikler uzanır ve hep büyüklerden küçüklere doğru dallanır. Kalp de nefes borusuna yağlı, kıkırdaklı ve lifli bağlarla bağlıdır; bağlandığı yerde bir oyuk vardır. Nefes borusu şişirilince bazı hayvanlarda bu belli olmaz, ama daha büyük hayvanlarda havanın kalbe girdiği açıkça görülür. Nefes borusunun durumu budur: yalnız havayı alır ve bırakır, kuru ya da ıslak başka hiçbir şeyi almaz; alırsa, aşağı kaçanı öksürüp çıkarana kadar sıkıntı verir. Yemek borusu yukarıda ağza bağlıdır ve nefes borusuna bitişiktir; zarımsı bağlarla hem omurgaya hem nefes borusuna tutunur; aşağıda diyaframdan geçerek mideye ulaşır; tabiatça etimsidir ve hem boyuna hem enine gerilebilir. İnsanın midesi köpeğinkine benzer; bağırsaktan pek büyük değildir, adeta genişçe bir bağırsağa benzer. Sonra tek, kıvrılmış bir bağırsak, sonra oldukça geniş bir bağırsak gelir. Alttaki karın boşluğu domuzunkine benzer: hem geniştir hem de ondan makata giden kısım kalın ve kısadır. Karın zarı (epiploon) midenin ortasından sarkar; tabiatça yağlı bir zardır; tek mideli olup iki çenesinde de diş bulunan öteki hayvanlarda da böyledir. Bağırsakların üstünde bağırsak askısı (mesenterion) bulunur; bu da zarımsı ve geniştir ve yağlanır. Büyük damardan ve aorttan sarkar; içinden birçok sık damar geçer ve yukarıdan başlayıp aşağıya kadar bağırsakların durduğu yere doğru uzanır. Yemek borusu ile nefes borusunun ve midenin durumu böyledir.
Τὰ μὲν οὖν μόρια τὰ πρὸς τὴν ἔξω ἐπιφάνειαν τοῦτον τέτακται τὸν τρόπον, καὶ καθάπερ ἐλέχθη, διωνόμασταί τε μάλιστα καὶ γνώριμα διὰ τὴν συνήθειάν ἐστιν· τὰ δ’ ἐντὸς τοὐναντίον. Ἄγνωστα γάρ ἐστι μάλιστα τὰ τῶν ἀνθρώπων, ὥστε δεῖ πρὸς τὰ τῶν ἄλλων μόρια ζῴων ἀνάγοντας σκοπεῖν, οἷς ἔχει παραπλησίαν τὴν φύσιν. Πρῶτον μὲν οὖν τῆς κεφαλῆς κεῖται τὴν θέσιν ἐν τῷ πρόσθεν ἔχων ὁ ἐγκέφαλος. Ὁμοίως δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις ζῴοις, ὅσα ἔχει τοῦτο τὸ μόριον· ἔχει δὲ ἅπαντα ὅσα ἔχει αἷμα, καὶ ἔτι τὰ μαλάκια· κατὰ μέγεθος δ’ ὁμοίως ἔχει ἄνθρωπος πλεῖστον ἐγκέφαλον καὶ ὑγρότατον. Ὑμένες δὲ αὐτὸν δύο περιέχουσιν, ὁ μὲν περὶ τὸ ὀστοῦν ἰσχυρότερος, ὁ δὲ περὶ αὐτὸν τὸν ἐγκέφαλον ἥττων ἐκείνου. Διφυὴς δ’ ἐν πᾶσίν ἐστιν ὁ ἐγκέφαλος. Καὶ ἐπὶ τούτου ἡ καλουμένη παρεγκεφαλὶς ἔσχατον, ἑτέραν ἔχουσα τὴν μορφὴν καὶ κατὰ τὴν ἁφὴν καὶ κατὰ τὴν ὄψιν. Τὸ δ’ ὄπισθεν τῆς κεφαλῆς κενὸν καὶ κοῖλον πᾶσιν, ὡς ἑκάστοις ὑπάρχει μεγέθους. Ἔνια μὲν γὰρ μεγάλην ἔχει τὴν κεφαλήν, τὸ δ’ ὑποκείμενον τοῦ προσώπου μόριον ἔλαττον, ὅσα στρογγυλοπρόσωπα· τὰ δὲ τὴν μὲν κεφαλὴν μικράν, τὰς δὲ σιαγόνας μακράς, οἷον τὸ τῶν λοφούρων γένος πᾶν. Ἄναιμος δ’ ὁ ἐγκέφαλος ἅπασι, καὶ οὐδεμίαν ἔχων ἐν αὑτῷ φλέβα, καὶ θιγγανόμενος κατὰ φύσιν ψυχρός. Ἔχει δ’ ἐν τῷ μέσῳ ὁ τῶν πλείστων πᾶς κοῖλόν τι μικρόν. Ἡ δὲ περὶ αὐτὸν μῆνιγξ φλεβώδης· ἔστι δ’ ὑμὴν δερματικὸς ἡ μῆνιγξ ὁ περιέχων τὸν ἐγκέφαλον. Ὑπὲρ δὲ τὸν ἐγκέφαλον λεπτότατον ὀστοῦν καὶ ἀσθενέστατον τῆς κεφαλῆς ἐστίν, ὃ καλεῖται βρέγμα. Φέρουσι δ’ ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ τρεῖς πόροι εἰς τὸν ἐγκέφαλον, ὁ μὲν μέγιστος καὶ ὁ μέσος εἰς τὴν παρεγκεφαλίδα, ὁ δ’ ἐλάχιστος εἰς αὐτὸν τὸν ἐγκέφαλον· ἐλάχιστος δ’ ἐστὶν ὁ πρὸς τῷ μυκτῆρι μάλιστα. Οἱ μὲν οὖν μέγιστοι παρ’ ἀλλήλους εἰσὶ καὶ οὐ συμπίπτουσιν, οἱ δὲ μέσοι συμπίπτουσι (δῆλον δὲ τοῦτο μάλιστα ἐπὶ τῶν ἰχθύων)· καὶ γὰρ ἐγγύτερον οὗτοι τοῦ ἐγκεφάλου ἢ οἱ μεγάλοι· οἱ δ’ ἐλάχιστοι πλεῖστόν τε ἀπήρτηνται ἀλλήλων καὶ οὐ συμπίπτουσιν. Ἐντὸς δὲ τοῦ αὐχένος ὅ τε οἰσοφάγος καλούμενός ἐστιν, ἔχων τὴν ἐπωνυμίαν ἀπὸ τοῦ μήκους καὶ τῆς στενότητος, καὶ ἡ ἀρτηρία. Πρότερον δὲ τῇ θέσει ἡ ἀρτηρία κεῖται τοῦ οἰσοφάγου ἐν πᾶσι τοῖς ἔχουσιν αὐτήν· ἔχει δὲ ταύτην πάντα ὅσαπερ καὶ πνεύμονα ἔχει. Ἔστι δ’ ἡ μὲν ἀρτηρία χονδρώδης τὴν φύσιν καὶ ὀλίγαιμος, πολλοῖς λεπτοῖς φλεβίοις περιεχομένη, κεῖται δ’ ἐπὶ μὲν τὰ ἄνω πρὸς τὸ στόμα κατὰ τὴν ἐκ τῶν μυκτήρων σύντρησιν εἰς τὸ στόμα, ᾗ καὶ ὅταν πίνοντες ἀνασπάσωσί τι τοῦ ποτοῦ, χωρεῖ ἐκ τοῦ στόματος διὰ τῶν μυκτήρων ἔξω. Μεταξὺ δ’ ἔχει τῶν τρήσεων τὴν ἐπιγλωττίδα καλουμένην, ἐπιπτύσσεσθαι δυναμένην ἐπὶ τὸ τῆς ἀρτηρίας τρῆμα τὸ εἰς τὸ στόμα τεῖνον. Ταύτῃ δὲ τὸ πέρας συνήρτηται τῆς γλώττης. Ἐπὶ δὲ θάτερα καθήκει εἰς τὸ μεταξὺ τοῦ πλεύμονος, εἶτ’ ἀπὸ τούτου σχίζεται εἰς ἑκάτερον τῶν μερῶν τοῦ πλεύμονος. Θέλει γὰρ εἶναι διμερὴς ὁ πλεύμων ἐν ἅπασι τοῖς ἔχουσιν αὐτόν· ἀλλ’ ἐν μὲν τοῖς ζῳοτόκοις οὐχ ὁμοίως ἡ διάστασις φανερά, ἥκιστα δ’ ἐν ἀνθρώπῳ. Ἔστι δ’ οὐ πολυσχιδὴς ὁ τοῦ ἀνθρώπου, ὥσπερ ἐνίων ζῳοτόκων, οὐδὲ λεῖος, ἀλλ’ ἔχει ἀνωμαλίαν. Ἐν δὲ τοῖς ᾠοτόκοις, οἷον ὄρνισι καὶ τῶν τετραπόδων ὅσα ᾠοτόκα, πολὺ τὸ μέρος ἑκάτερον ἀπ’ ἀλλήλων ἔσχισται, ὥστε δοκεῖν δύο ἔχειν πλεύμονας· καὶ ἀπὸ μιᾶς δύο ἐστὶ μόρια τῆς ἀρτηρίας, εἰς ἑκάτερον τὸ μέρος τείνοντα τοῦ πλεύμονος. Συνήρτηται δὲ καὶ τῇ μεγάλῃ φλεβὶ καὶ τῇ ἀορτῇ καλουμένῃ. Φυσωμένης δὲ τῆς ἀρτηρίας διαδίδωσιν εἰς τὰ κοῖλα μέρη τοῦ πλεύμονος τὸ πνεῦμα. Ταῦτα δὲ διαφύσεις ἔχει χονδρώδεις εἰς ὀξὺ συνηκούσας· ἐκ δὲ τῶν διαφύσεων τρήματα διὰ παντός ἐστι τοῦ πλεύμονος, ἀεὶ ἐκ μειζόνων εἰς ἐλάττω διαδιδόμενα. Συνήρτηται δὲ καὶ ἡ καρδία τῇ ἀρτηρίᾳ πιμελώδεσι καὶ χονδρώδεσι καὶ ἰνώδεσι δεσμοῖς· ᾗ δὲ συνήρτηται, κοῖλόν ἐστιν. Φυσωμένης δὲ τῆς ἀρτηρίας ἐν ἐνίοις μὲν οὐ κατάδηλον ποιεῖ, ἐν δὲ τοῖς μείζοσι τῶν ζῴων δῆλον ὅτι εἰσέρχεται τὸ πνεῦμα εἰς αὐτήν. Ἡ μὲν οὖν ἀρτηρία τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, καὶ δέχεται μόνον τὸ πνεῦμα καὶ ἀφίησιν, ἄλλο δ’ οὐθὲν οὔτε ξηρὸν οὔθ’ ὑγρόν, ἢ πόνον παρέχει, ἕως ἂν ἐκβήξῃ τὸ κατελθόν. Ὁ δὲ στόμαχος ἤρτηται μὲν ἄνωθεν ἀπὸ τοῦ στόματος, ἐχόμενος τῆς ἀρτηρίας, συνεχὴς ὢν πρός τε τὴν ῥάχιν καὶ τὴν ἀρτηρίαν ὑμενώδεσι δεσμοῖς, τελευτᾷ δὲ διὰ τοῦ διαζώματος εἰς τὴν κοιλίαν, σαρκοειδὴς ὢν τὴν φύσιν, καὶ τάσιν ἔχων καὶ ἐπὶ μῆκος καὶ ἐπὶ πλάτος. Ἡ δὲ κοιλία ἡ τοῦ ἀνθρώπου ὁμοία τῇ κυνείᾳ ἐστίν· οὐ πολλῷ γὰρ τοῦ ἐντέρου μείζων, ἀλλ’ ἐοικυῖα οἱονεὶ ἐντέρῳ εὖρος ἔχοντι· εἶτα ἔντερον ἁπλοῦν εἱλιγμένον, εἶτα ἔντερον ἐπιεικῶς πλατύ. Ἡ δὲ κάτω κοιλία ὁμοία τῇ ὑείᾳ· πλατεῖά τε γάρ ἐστι, καὶ τὸ ἀπὸ ταύτης πρὸς τὴν ἕδραν παχὺ καὶ βραχύ. Τὸ δ’ ἐπίπλοον ἀπὸ μέσης τῆς κοιλίας ἤρτηται, ἔστι δὲ τὴν φύσιν ὑμὴν πιμελώδης, ὥσπερ καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς μονοκοιλίοις καὶ ἀμφώδουσιν. Ὑπὲρ δὲ τῶν ἐντέρων τὸ μεσεντέριόν ἐστιν· ὑμενῶδες δ’ ἐστὶ τοῦτο καὶ πλατύ, καὶ πῖον γίνεται. Ἐξήρτηται δὲ ἐκ τῆς μεγάλης φλεβὸς καὶ τῆς ἀορτῆς. καὶ δι’ αὐτοῦ φλέβες πολλαὶ καὶ πυκναί, κατατείνουσαι πρὸς τὴν τῶν ἐντέρων θέσιν, ἄνωθεν ἀρξάμεναι μέχρι κάτω. Τὰ μὲν οὖν περὶ τὸν στόμαχον καὶ τὴν ἀρτηρίαν οὕτως ἔχει, καὶ τὰ περὶ τὴν κοιλίαν.
1.1717. Bölüm
Kalbin üç boşluğu vardır; akciğerden yukarıda, nefes borusunun çatallandığı yerde bulunur; yağlı ve kalın bir zarı vardır, büyük damar ve aortla bu zarın bulunduğu yerde kaynaşmıştır. Sivri ucu aortun üzerine gelecek şekilde durur. Göğsü olan bütün hayvanlarda sivri uç aynı şekilde göğse doğrudur. Bu parçası olsun olmasın bütün hayvanlarda kalbin sivri ucu öne doğrudur; ama kesilirken yer değiştirdiği için çoğu zaman bu gözden kaçabilir. Kalbin bombeli kısmı yukarıdadır. Sivri ucu büyük ölçüde etli ve sıkıdır; boşluklarında sinirler bulunur. Göğsü olan öteki hayvanlarda kalp göğsün ortasında durur; insanlarda ise daha çok sol taraftadır: memelerin ayrıldığı yerden biraz sol memeye doğru, göğsün üst kısmında eğilmiş olarak durur. Büyük de değildir; bütün biçimi uzunca değil, daha çok yuvarlaktır; yalnız ucu sivri biçimde toplanmıştır. Söylendiği gibi üç boşluğu vardır: en büyüğü sağda, en küçüğü solda, büyüklükçe ortanca olanı ise ortadadır; hepsi akciğere doğru açıktır. Küçük olan iki boşluğu da akciğere açılır; bu, boşluklardan birinde, aşağıdan, bağlantı yerinden açıkça görülür. Kalp en büyük boşluğu hizasında, bağırsak askısının da bağlı olduğu en büyük damara bağlıdır; ortanca boşluğu hizasında ise aorta. Kalpten akciğere de yollar uzanır; bunlar nefes borusu gibi dallanır ve bütün akciğer boyunca nefes borusundan gelen yolların yanından gider. Kalpten gelen yollar üsttedir. Ortak bir yol yoktur; ama birbirlerine değdikleri için havayı alıp kalbe iletirler: yollardan biri sağ boşluğa, öteki sol boşluğa gider. Büyük damar ve aort hakkında ileride, kendilerine ayrılan yerde, ikisini birlikte ele alarak konuşacağız. Akciğeri olan ve hem içte hem dışta canlı doğuran hayvanlarda, parçalar içinde en çok kanı akciğer taşır; çünkü bütünüyle süngerimsidir ve her bir borusunun yanına büyük damardan yollar uzanır. Akciğeri boş sananlar yanılmıştır; çünkü kesilen hayvanlardan çıkarılmış ve kanı hemen toplu hâlde boşalmış akciğerlere bakmışlardır. Öteki iç organlardan yalnız kalpte kan vardır. Akciğer kanı kendi içinde değil damarlarında taşır, kalp ise kendi içinde: boşluklarının her birinde kan vardır; en ince kan ortanca boşluktadır. Akciğerin altında gövdenin bölmesi, diyafram (phrenes) denen kısım bulunur; kaburgalara, kaburgaaltına ve omurgaya bağlıdır, ortasında ince ve zarımsı kısımlar vardır. İçinden gerilmiş damarlar da geçer; insanın damarları vücuduna oranla kalındır. Diyaframın altında, sağda karaciğer, solda dalak bulunur; bu parçalara sahip olan ve tabiata uygun, ucube olmayan bütün hayvanlarda bu böyledir; çünkü bazı dört ayaklılarda yerlerinin değişmiş olduğu görülmüştür. Bunlar alttaki mideye karın zarı aracılığıyla bağlıdır. İnsanın dalağı görünüşte dar ve uzundur, domuzunkine benzer. İnsanın karaciğerinde çoğunlukla, çoğu insanda safra kesesi yoktur, ama bazılarında vardır. İnsanın karaciğeri yuvarlaktır ve öküzünkine benzer. Bu durum kurbanlık hayvanlarda da görülür: mesela Euboia'daki Khalkis topraklarının bir yerinde koyunların safrası yoktur; Naksos'ta ise hemen bütün dört ayaklıların safrası o kadar büyüktür ki yabancı kurban sunucular şaşkına döner; bunun kendileriyle ilgili bir alamet olduğunu sanırlar, oysa bu hayvanların tabiatı böyledir. Karaciğer büyük damarla kaynaşmıştır, aortla ise bir bağı yoktur; çünkü büyük damardan çıkan damar karaciğerin içinden geçer; karaciğerin kapısı (pylai) denen yer buradadır. Dalak da yalnız büyük damara bağlıdır; çünkü ondan dalağa bir damar uzanır. Bunlardan sonra böbrekler, doğrudan omurganın yanında durur; tabiatça öküzünkilere benzerler. Böbreği olan bütün hayvanlarda sağ böbrek daha yukarıdadır; sağ böbreğin yağı soldakinden azdır ve daha kurudur. Bu da öteki bütün hayvanlarda aynıdır. Böbreklere hem büyük damardan hem aorttan yollar gelir, ama boşluklarına değil. Böbreklerin ortasında bir boşluk vardır, kiminde büyük kiminde küçük; fokunkiler hariç: bunlar öküzünkilere benzer ve bütün böbreklerin en sıkısıdır. Böbreklere uzanan yollar böbreğin gövdesinde tükenir; bunların böbreği delip geçmediğinin işareti, boşlukta kan bulunmaması ve kanın orada pıhtılaşmamasıdır. Söylendiği gibi böbreklerin küçük bir boşluğu vardır. Böbreklerin boşluğundan mesaneye iki güçlü yol uzanır; aorttan da güçlü ve kesintisiz başka yollar uzanır. Böbreklerin her birinin ortasından oyuk ve sinirli bir damar çıkar; bu damar omurganın tam yanından, dar yerlerden geçerek uzanır; sonra her iki kalçada gözden kaybolur ve yeniden kalçaya doğru uzanmış olarak görünür hâle gelir. Damarcıkların bu kolları mesaneye iner. Mesane en sonda bulunur; böbreklerden uzanan yollarla, idrar yoluna giden sapın yanında asılıdır ve hemen her yanından ince ve lifli zarcıklarla sarılmıştır; bu zarcıklar bir bakıma gövdenin bölmesine benzer. İnsanın mesanesi oldukça büyüktür. Mesanenin sapına edep yeri bağlıdır; en dıştaki delik tek bir noktada birleşmiştir, biraz aşağıda ise ikiye ayrılır: deliklerden biri erbezlerine, öteki mesaneye gider; sinirli ve kıkırdaklıdır. Erkeklerde erbezleri buna bağlıdır; bunların nasıl olduğu, ortak konuların anlatıldığı yerde belirlenecek. Dişide de her şey tabiatça aynı şekildedir; çünkü içteki parçalardan hiçbiri bakımından rahim dışında farklı değildir. Rahmin görünüşü Anatomiler'deki çizimden incelensin; konumu ise bağırsakların üstündedir; mesane de rahmin üstündedir. Bütün rahimler hakkında da ileride ortak olarak konuşmak gerekir; çünkü ne hepsinde benzerdirler ne de hepsinde aynı durumdadırlar.
İnsanın içteki ve dıştaki parçaları bunlardır, böyledir ve böyle durur.
Ἡ δὲ καρδία ἔχει μὲν τρεῖς κοιλίας, κεῖται δ’ ἀνωτέρω τοῦ πλεύμονος κατὰ τὴν σχίσιν τῆς ἀρτηρίας, ἔχει δ’ ὑμένα πιμελώδη καὶ παχύν, ᾗ προσπέφυκε τῇ φλεβὶ τῇ μεγάλῃ καὶ τῇ ἀορτῇ. Κεῖται δὲ ἐπὶ τῇ ἀορτῇ κατὰ τὰ ὀξέα. Κεῖται δὲ τὰ ὀξέα κατὰ τὸ στῆθος ὁμοίως ἁπάντων τῶν ζῴων, ὅσα ἔχει στῆθος. Πᾶσι δ’ ὁμοίως καὶ τοῖς ἔχουσι καὶ τοῖς μὴ ἔχουσι τοῦτο τὸ μόριον εἰς τὸ πρόσθεν ἔχει ἡ καρδία τὸ ὀξύ· λάθοι δ’ ἂν πολλάκις διὰ τὸ μεταπίπτειν διαιρουμένων. Τὸ δὲ κυρτὸν αὐτῆς ἐστὶν ἄνω. Ἔχει δὲ τὸ ὀξὺ σαρκῶδες ἐπὶ πολὺ καὶ πυκνόν, καὶ ἐν τοῖς κοίλοις αὐτῆς νεῦρα ἔνεστιν. Κεῖται δὲ τὴν θέσιν ἐν μὲν τοῖς ἄλλοις κατὰ μέσον τὸ στῆθος, ὅσα ἔχει στῆθος, τοῖς δ’ ἀνθρώποις ἐν τοῖς ἀριστεροῖς μᾶλλον, μικρὸν τῆς διαιρέσεως τῶν μαστῶν ἐγκλίνουσα εἰς τὸν ἀριστερὸν μαστὸν ἐν τῷ ἄνω μέρει τοῦ στήθους. Καὶ οὔτε μεγάλη, τό τε ὅλον αὐτῆς εἶδος οὐ πρόμηκές ἐστιν ἀλλὰ στρογγυλώτερον· πλὴν τὸ ἄκρον εἰς ὀξὺ συνῆκται. Ἔχει δὲ κοιλίας τρεῖς, ὥσπερ εἴρηται, μεγίστην μὲν τὴν ἐν τοῖς δεξιοῖς, ἐλαχίστην δὲ τὴν ἐν τοῖς ἀριστεροῖς, μέσην δὲ μεγέθει τὴν ἀνὰ μέσον· καὶ εἰσὶν εἰς τὸν πνεύμονα τετρημέναι πᾶσαι. Ἀμφοτέρας δὲ ἔχει τὰς δύο μικράς, καὶ εἰς τὸν πλεύμονα τετρημένας ἁπάσας. Κατάδηλον δὲ κατὰ μίαν τῶν κοιλιῶν κάτωθεν ἐκ τῆς προσφύσεως. Κατὰ μὲν τὴν μεγίστην κοιλίαν ἐξήρτηται τῇ μεγίστῃ φλεβί, πρὸς ἣν καὶ τὸ μεσεντέριόν ἐστι, κατὰ δὲ τὴν μέσην τῇ ἀορτῇ. Φέρουσι δὲ καὶ εἰς τὸν πλεύμονα πόροι ἀπὸ τῆς καρδίας, καὶ σχίζονται τὸν αὐτὸν τρόπον ὅνπερ ἡ ἀρτηρία, κατὰ πάντα τὸν πλεύμονα παρακολουθοῦντες τοῖς ἀπὸ τῆς ἀρτηρίας. Ἐπάνω δ’ εἰσὶν οἱ ἀπὸ τῆς καρδίας πόροι· οὐδεὶς δ’ ἐστὶ κοινὸς πόρος, ἀλλὰ διὰ τὴν σύναψιν δέχονται τὸ πνεῦμα καὶ τῇ καρδίᾳ διαπέμπουσιν· φέρει γὰρ ὁ μὲν εἰς τὸ δεξιὸν κοῖλον τῶν πόρων, ὁ δ’ εἰς τὸ ἀριστερόν. Περὶ δὲ τῆς φλεβὸς τῆς μεγάλης καὶ τῆς ἀορτῆς κατ’ αὐτὰς κοινῇ περὶ ἀμφοτέρων ἐροῦμεν ὕστερον. Αἷμα δὲ πλεῖστον μὲν ὁ πλεύμων ἔχει τῶν ἐν τοῖς ζῴοις μορίων τοῖς ἔχουσί τε πνεύμονα καὶ ζῳοτοκοῦσιν ἐν αὑτοῖς τε καὶ ἐκτός· ἅπας μὲν γάρ ἐστι σομφός, παρ’ ἑκάστην δὲ τὴν σύριγγα πόροι φέρουσι τῆς μεγάλης φλεβός. Ἀλλ’ οἱ νομίζοντες εἶναι κενὸν διηπάτηνται, θεωροῦντες τοὺς ἐξῃρημένους ἐκ τῶν διαιρουμένων τῶν ζῴων, ὧν εὐθέως ἐξελήλυθε τὸ αἷμα ἀθρόον. Τῶν δ’ ἄλλων σπλάγχνων ἡ καρδία μόνον ἔχει αἷμα. Καὶ ὁ μὲν πλεύμων οὐκ ἐν αὑτῷ ἀλλ’ ἐν ταῖς φλεψίν, ἡ δὲ καρδία ἐν αὑτῇ· ἐν ἑκάστῃ γὰρ ἔχει αἷμα τῶν κοιλιῶν, λεπτότατον δ’ ἐστὶ τὸ ἐν τῇ μέσῃ. Ὑπὸ δὲ τὸν πνεύμονά ἐστι τὸ διάζωμα τὸ τοῦ θώρακος, αἱ καλούμεναι φρένες, πρὸς μὲν τὰ πλευρὰ καὶ τὰ ὑποχόνδρια καὶ τὴν ῥάχιν συνηρτημέναι, ἐν μέσῳ δ’ ἔχει τὰ λεπτὰ καὶ ὑμενώδη. Ἔχει δὲ δι’ αὑτοῦ καὶ φλέβας τεταμένας· εἰσὶ δ’ αἱ τοῦ ἀνθρώπου φλέβες παχεῖαι ὡς κατὰ λόγον τοῦ σώματος. Ὑπὸ δὲ τὸ διάζωμα ἐν μὲν τοῖς δεξιοῖς κεῖται τὸ ἧπαρ, ἐν δὲ τοῖς ἀριστεροῖς ὁ σπλήν, ὁμοίως ἐν ἅπασι τοῖς ἔχουσι ταῦτα τὰ μόρια κατὰ φύσιν καὶ μὴ τερατωδῶς· ἤδη γὰρ ὦπται μετηλλαχότα τὴν τάξιν ἔν τισι τῶν τετραπόδων. Συνήρτηται δὲ τῇ κάτω κοιλίᾳ κατὰ τὸ ἐπίπλοον. Τὴν δ’ ὄψιν ἐστὶν ὁ τοῦ ἀνθρώπου σπλὴν στενὸς καὶ μακρός, ὅμοιος τῷ ὑείῳ. Τὸ δ’ ἧπαρ ὡς μὲν ἐπὶ τὸ πολὺ καὶ ἐν τοῖς πλείστοις οὐκ ἔχει χολήν, ἐπ’ ἐνίοις δὲ ἔπεστιν. Στρογγύλον δ’ ἐστὶ τὸ τοῦ ἀνθρώπου ἧπαρ καὶ ὅμοιον τῷ βοείῳ. Συμβαίνει δὲ τοῦτο καὶ ἐν τοῖς ἱερείοις, οἷον ἐν μὲν τόπῳ τινὶ τῆς ἐν Εὐβοίᾳ Χαλκιδικῆς οὐκ ἔχει τὰ πρόβατα χολήν, ἐν δὲ Νάξῳ πάντα σχεδὸν τὰ τετράποδα τοσαύτην ὥστ’ ἐκπλήττεσθαι τοὺς θύοντας τῶν ξένων, οἰομένους αὑτῶν ἴδιον εἶναι τὸ σημεῖον, ἀλλ’ οὐ φύσιν αὐτῶν εἶναι ταύτην. Προσπέφυκε δὲ τῇ μεγάλῃ φλεβὶ τὸ ἧπαρ, τῇ δ’ ἀορτῇ οὐ κοινωνεῖ· διὰ γὰρ τοῦ ἥπατος διέχει ἡ ἀπὸ τῆς μεγάλης φλεβὸς φλέψ, ᾗ αἱ καλούμεναι πύλαι εἰσὶ τοῦ ἥπατος. Συνήρτηται δὲ καὶ ὁ σπλὴν τῇ μεγάλῃ φλεβὶ μόνον· τείνει γὰρ ἀπ’ αὐτῆς φλὲψ εἰς τὸν σπλῆνα. Μετὰ δὲ ταῦτα οἱ νεφροὶ πρὸς αὐτῇ τῇ ῥάχει κεῖνται, ὅμοιοι τὴν φύσιν ὄντες τοῖς βοείοις. Ἀνώτερος δὲ ὁ δεξιός ἐστιν ἐν πᾶσι τοῖς ζῴοις τοῖς ἔχουσι νεφρούς· καὶ ἐλάττω δὲ πιμελὴν ἔχει τοῦ ἀριστεροῦ καὶ αὐχμηρότερος ὁ δεξιός. Ἐν πᾶσι δ’ ἔχει ὁμοίως τοῖς ἄλλοις καὶ τοῦτο. Φέρουσι δὲ εἰς αὐτοὺς πόροι ἔκ τε τῆς μεγάλης φλεβὸς καὶ τῆς ἀορτῆς, πλὴν οὐκ εἰς τὸ κοῖλον. Ἔχουσι γὰρ οἱ νεφροὶ ἐν μέσῳ κοῖλον, οἱ μὲν μεῖζον οἱ δ’ ἔλαττον, πλὴν οἱ τῆς φώκης· οὗτοι δ’ ὅμοιοι τοῖς βοείοις ὄντες στερεώτατοι πάντων εἰσίν. Οἱ δὲ πόροι οἱ τείνοντες εἰς αὐτοὺς εἰς τὸ σῶμα καταναλίσκονται τῶν νεφρῶν· σημεῖον δ’ ὅτι οὐ περαίνουσι τὸ μὴ ἔχειν αἷμα μηδὲ πήγνυσθαι ἐν αὐτοῖς. Ἔχουσι δὲ κοιλίαν, ὥσπερ εἴρηται, μικράν. Ἐκ δὲ τοῦ κοίλου τῶν νεφρῶν φέρουσιν εἰς τὴν κύστιν πόροι δύο νεανικοί, καὶ ἄλλοι ἐκ τῆς ἀορτῆς ἰσχυροὶ καὶ συνεχεῖς. Ἐκ μέσου δὲ τῶν νεφρῶν ἑκατέρου φλὲψ κοίλη καὶ νευρώδης ἐξήρτηται, τείνουσα παρ’ αὐτὴν τὴν ῥάχιν διὰ τῶν στενῶν· εἶτα εἰς ἑκάτερον τὸ ἰσχίον ἀφανίζονται, καὶ πάλιν δῆλαι γίνονται τεταμέναι πρὸς τὸ ἰσχίον. Αὗται δ’ αἱ ἀποτομαὶ τῶν φλεβίων εἰς τὴν κύστιν καθήκουσιν. Τελευταία γὰρ ἡ κύστις κεῖται, τὴν μὲν ἐξάρτησιν ἔχουσα τοῖς ἀπὸ τῶν νεφρῶν τεταμένοις πόροις παρὰ τὸν καυλὸν τὸν ἐπὶ τὴν οὐρήθραν τείνοντα, καὶ σχεδὸν πάντῃ κύκλῳ λεπτοῖς καὶ ἰνώδεσιν ὑμενίοις ἐστὶ προσειλημμένη, παραπλησίοις οὖσι τρόπον τινὰ τῷ διαζώματι τοῦ θώρακος. Ἔστι δ’ ἡ τοῦ ἀνθρώπου κύστις ἐπιεικῶς ἔχουσα μέγεθος. Πρὸς δὲ τὸν καυλὸν τὸν τῆς κύστεως συνήρτηται τὸ αἰδοῖον, τὸ μὲν ἐξωτάτω τρῆμα συνερρωγὸς εἰς ταὐτό, μικρὸν δ’ ὑποκάτω. Τὸ μὲν οὖν εἰς τοὺς ὄρχεις φέρει τῶν τρημάτων, τὸ δ’ εἰς τὴν κύστιν, νευρῶδες καὶ χονδρῶδες ὄν. Τούτου δ’ ἐξήρτηνται οἱ ὄρχεις τοῖς ἄρρεσι, περὶ ὧν ἐν τοῖς κοινῇ λεγομένοις διορισθήσεται πῶς ἔχουσιν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐν τῷ θήλει πάντα πέφυκεν· διαφέρει γὰρ οὐθενὶ τῶν ἔσω πλὴν ταῖς ὑστέραις, ὧν ἡ μὲν ὄψις θεωρείσθω ἐκ τῆς διαγραφῆς τῆς ἐν ταῖς ἀνατομαῖς, ἡ δὲ θέσις ἐστὶν ἐπὶ τοῖς ἐντέροις· ἐπὶ δὲ τῆς ὑστέρας ἡ κύστις. Λεκτέον δὲ καὶ περὶ ὑστερῶν κοινῇ πασῶν ἐν τοῖς ἑπομένοις· οὔτε γὰρ ὅμοιαι πᾶσιν οὔθ’ ὁμοίως ἔχουσιν.
Τὰ μὲν οὖν μόρια καὶ τὰ ἐντὸς καὶ τὰ ἐκτὸς τοῦ ἀνθρώπου ταῦτα καὶ τοιαῦτα, καὶ τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον.