İçeriğe geç
Hayvanlar Tarihi

Aristoteles · Hayvanlar Tarihi

II. Kitap

2.11. Bölüm

Öteki hayvanların parçalarının kimi, daha önce söylendiği gibi, hepsinde ortaktır, kimi bazı cinslere hastır. Bu parçalar, artık defalarca söylenmiş şekilde, birbirleriyle hem aynı hem farklıdır. Çünkü cinsçe farklı olan hayvanların hemen hepsinde parçaların çoğu da türce farklıdır: kimi yalnız karşılık gelme bakımından aynıdır, cinsçe ise farklıdır; kimi cinsçe aynıdır, türce farklıdır; birçok parça da kimisinde bulunur, kimisinde bulunmaz. Dört ayaklı ve canlı doğuran hayvanların başı, boynu ve başta bulunan bütün parçaları vardır; ama her biri bu parçaların biçimi bakımından farklıdır. Aslanın boynunda tek bir kemik vardır, omurları yoktur; açılınca içteki parçalarının hepsi köpeğinkine benzer. Dört ayaklı ve canlı doğuran hayvanların kollar yerine ön bacakları vardır; bütün dört ayaklılarda böyledir, ama bunlardan çok parmaklı olanların ön bacakları ellere en çok karşılık gelir; çünkü onları birçok iş için el gibi kullanırlar. Bunların sol uzuvları da insanlardaki kadar ayrışmış değildir; fil hariç. Filin ayak parmakları daha az eklemlidir, ön bacakları ise çok daha büyüktür. Beş parmaklıdır ve arka bacaklarında kısa aşık kemikleri vardır. Hortumu öyle bir yapıda ve o büyüklüktedir ki onu el yerine kullanır: içerken de yerken de onunla uzanıp ağzına götürür, onunla fil sürücüsüne yukarı da uzanır.

2.1

Β.

Τῶν δ’ ἄλλων ζῴων τὰ μόρια τὰ μὲν κοινὰ πάντων ἐστίν, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, τὰ δὲ γενῶν τινῶν. Ταὐτὰ δὲ καὶ ἕτερά ἐστιν ἀλλήλων τὸν ἤδη πολλάκις εἰρημένον τρόπον. Σχεδὸν γὰρ ὅσα γ’ ἐστὶ γένει ἕτερα τῶν ζῴων, καὶ τὰ πλεῖστα τῶν μερῶν ἔχει ἕτερα τῷ εἴδει, καὶ τὰ μὲν κατ’ ἀναλογίαν ἀδιάφορα μόνον, τῷ γένει δ’ ἕτερα, τὰ δὲ τῷ γένει μὲν ταὐτὰ τῷ εἴδει δ’ ἕτερα· πολλὰ δὲ τοῖς μὲν ὑπάρχει, τοῖς δ’ οὐχ ὑπάρχει. Τὰ μὲν οὖν τετράποδα καὶ ζῳοτόκα κεφαλὴν μὲν ἔχει καὶ αὐχένα καὶ τὰ ἐν τῇ κεφαλῇ μόρια ἅπαντα, διαφέρει δὲ τὰς μορφὰς τῶν μορίων ἕκαστον. Καὶ ὅ γε λέων τὸ τοῦ αὐχένος ἔχει ἓν ὀστοῦν, σφονδύλους δ’ οὐκ ἔχει· τὰ δὲ ἐντὸς ἀνοιχθεὶς ὅμοια πάντ’ ἔχει κυνί. Ἔχει δὲ τὰ τετράποδα ζῷα καὶ ζῳοτόκα ἀντὶ τῶν βραχιόνων σκέλη πρόσθια, πάντα μὲν τὰ τετράποδα, μάλιστα δὲ ἀνάλογον ταῖς χερσὶ τὰ πολυσχιδῆ αὐτῶν· χρῆται γὰρ πρὸς πολλὰ ὡς χερσίν. Καὶ τὰ ἀριστερὰ δ’ ἧττον ἔχει ἀπολελυμένα τῶν ἀνθρώπων, πλὴν ἐλέφαντος· οὗτος δὲ τά τε περὶ τοὺς δακτύλους ἀδιαρθρωτότερα ἔχει τῶν ποδῶν, καὶ τὰ πρόσθια σκέλη πολλῷ μείζω. Ἔστι δὲ πενταδάκτυλον, καὶ πρὸς τοῖς ὀπισθίοις σκέλεσι σφυρὰ ἔχει βραχέα. Ἔχει δὲ μυκτῆρα τοιοῦτον καὶ τηλικοῦτον ὥστε ἀντὶ χειρῶν ἔχειν αὐτόν· πίνει γὰρ καὶ ἐσθίει ὀρέγων τούτῳ

s30Bununla ağaçları da söker, suyun içinden yürürken de bununla soluk alır. Ucunu eğebilir ama bükemez; çünkü kıkırdaklıdır. Hayvanlar içinde iki elini de eşit kullanabilen yalnız insandır. Bütün hayvanlarda göğüs insanın göğsüne karşılık gelir, ama ona benzemez: insanın göğsü geniş, ötekilerinki dardır. Önde memesi olan yalnız insandır; filin de iki memesi vardır, ama göğsün üzerinde değil, göğsün yanındadır.

Uzuvlarının, ön ve arka bacaklarının büküm yerleri hem birbirine hem insanınkine terstir; fil hariç. Dört ayaklıların canlı doğuranlarında ön bacaklar öne doğru, arka bacaklar arkaya doğru bükülür; kavislerinin içbükey yüzleri birbirine bakar. Fil ise bazılarının dediği gibi değildir: çöker ve bacaklarını büker; yalnız ağırlığı yüzünden iki yana birden değil, ya sola ya sağa yaslanır ve bu duruşta uyur; arka bacaklarını da insan gibi büker. Yumurta doğuranlarda, mesela timsahta, kertenkelede ve bu türden öteki bütün hayvanlarda, ön ve arka bacakların hepsi öne doğru bükülür ve biraz yana eğilir. Öteki çok ayaklılarda da durum benzerdir; yalnız en öndekilerle en arkadakilerin arasındaki ayaklar her zaman iki yöne de bükülür ve büküm daha çok yanadır.

s30

εἰς τὸ στόμα, καὶ τῷ ἐλεφαντιστῇ ἀνορέγει ἄνω. Τούτῳ καὶ δένδρα ἀνασπᾷ, καὶ διὰ τοῦ ὕδατος βαδίζων τούτῳ ἀναφυσᾷ. Τῷ δ’ ἄκρῳ ἐγκλίνει, οὐ κάμπτεται δέ· χονδρῶδες γὰρ ἔχει. Μόνον δὲ καὶ ἀμφιδέξιον γίνεται τῶν ἄλλων ζῴων ἄνθρωπος. Τῷ δὲ στήθει τῷ τοῦ ἀνθρώπου πάντα τὰ ζῷα ἀνάλογον ἔχει τοῦτο τὸ μόριον, ἀλλ’ οὐχ ὅμοιον· ὁ μὲν γὰρ πλατὺ τὸ στῆθος, τὰ δ’ ἄλλα στενόν. Μαστοὺς δ’ οὐκ ἔχει οὐθὲν ἐν τῷ πρόσθεν ἀλλ’ ἢ ἄνθρωπος· ὁ δ’ ἐλέφας ἔχει μὲν μαστοὺς δύο, ἀλλ’ οὐκ ἐν τῷ στήθει ἀλλὰ πρὸς τῷ στήθει.

Τὰς δὲ κάμψεις τῶν κώλων καὶ τῶν ἔμπροσθεν καὶ τῶν ὄπισθεν ὑπεναντίας ἔχουσι καὶ ἑαυταῖς καὶ ταῖς τοῦ ἀνθρώπου καμπαῖς, πλὴν ἐλέφαντος. Τοῖς μὲν γὰρ ζῳοτόκοις τῶν τετραπόδων κάμπτεται τὰ μὲν πρόσθια εἰς τὸ πρόσθεν τὰ δ’ ὀπίσθια εἰς τοὔπισθεν, καὶ ἔχουσι τὰ κοῖλα τῆς περιφερείας πρὸς ἄλληλα ἀντεστραμμένα· ὁ δ’ ἐλέφας οὐχ ὡς ἔλεγόν τινες, ἀλλὰ συγκαθίζει καὶ κάμπτει τὰ σκέλη, πλὴν οὐ δύναται διὰ τὸ βάρος ἐπ’ ἀμφότερα ἅμα, ἀλλ’ ἀνακλίνεται ἢ ἐπὶ τὰ εὐώνυμα ἢ ἐπὶ τὰ δεξιά, καὶ καθεύδει ἐν τούτῳ τῷ σχήματι, κάμπτει δὲ τὰ ὀπίσθια σκέλη ὥσπερ ἄνθρωπος. Τοῖς ᾠοτόκοις δέ, οἷον κροκοδείλῳ καὶ σαύρᾳ καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις ἅπασιν, ἀμφότερα τὰ σκέλη καὶ τὰ πρόσθια καὶ τὰ ὀπίσθια εἰς τὸ πρόσθεν κάμπτεται, μικρὸν εἰς τὸ πλάγιον παρεγκλίνοντα. Ὁμοίως δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς πολύποσιν· πλὴν τὰ μεταξὺ τῶν ἐσχάτων ἀεὶ ἐπαμφοτερίζει καὶ τὴν κάμψιν ἔχει εἰς τὸ πλάγιον μᾶλλον.

s31İnsanın iki uzuv çiftinin büküm yerleri ise hem aynı noktaya doğrudur hem de birbirinin tersidir: kollarını arkaya doğru büker — yalnız kollar içe, yana doğru biraz eğridir —, bacaklarını ise öne doğru. Hiçbir hayvan ön ve arka bacaklarının ikisini birden arkaya doğru bükmez. Bütün hayvanlarda omuzların bükümü dirseklerin ve ön bacakların bükümüne, kalçaların bükümü de arka dizlerin bükümüne terstir; dolayısıyla insan çoğu hayvanın tersine büktüğüne göre, onda bu eklemlerin bükümü de tersinedir. Kuşun bükümleri de dört ayaklı hayvanlarınkine yakındır: iki ayaklı olduğu hâlde bacaklarını arkaya doğru büker; kollar ve ön bacaklar yerine kanatları vardır, bunların bükümü de öne doğrudur. Fok ise sakatlanmış bir dört ayaklı gibidir: kürek kemiğinin hemen ardından, ayınınkiler gibi ellere benzeyen ayakları gelir; bunlar beş parmaklıdır, her parmağın üç büküm yeri ve büyük olmayan bir tırnağı vardır. Arka ayakları da beş parmaklıdır, büküm yerleri ve tırnakları öndekilere benzer; ama biçimce balık kuyruklarına yakındır.

Dört ayaklıların ve çok ayaklıların hareketleri çaprazlamadır; dururken de böyle dururlar; hepsinde hareket sağdan başlar. Aslan ve iki cins deve, hem Baktriya hem Arabistan devesi, rahvan yürür. Rahvan yürüyüş, sağ ayağın sol ayağın önüne geçmeyip onun ardından gelmesidir.

Dört ayaklı hayvanlarda, insanın önde taşıdığı parçalar altta, karın tarafındadır; arkada taşıdıkları ise üstte, sırt tarafındadır.

s31

Ὁ δ’ ἄνθρωπος ἄμφω τὰς καμπὰς τῶν κώλων ἐπὶ ταὐτὸ ἔχει καὶ ἐξ ἐναντίας· τοὺς μὲν γὰρ βραχίονας εἰς τοὔπισθεν κάμπτει, πλὴν μικρὸν ἐβλαίσωται ἐπὶ τὰ πλάγια τὰ ἐντός, τὰ δὲ σκέλη εἰς τοὔμπροσθεν. Εἰς δὲ τὸ ὄπισθεν τά τε πρόσθια καὶ τὰ ὀπίσθια οὐθὲν κάμπτει τῶν ζῴων. Ἐναντίως δὲ τοῖς ἀγκῶσι καὶ τοῖς προσθίοις σκέλεσιν ἠ τῶν ὤμων ἔχει καμπὴ πᾶσι, καὶ τῶν ὄπισθεν γονάτων ἡ τῶν ἰσχίων, ὥστ’ ἐπεὶ ὁ ἄνθρωπος τοῖς πολλοῖς ἐναντίως κάμπτει, καὶ οἱ τὰ τοιαῦτ’ ἔχοντες ἐναντίως. Παραπλησίους δὲ τὰς καμπὰς ἔχει καὶ ὁ ὄρνις τοῖς τετράποσι ζῴοις· δίπους γὰρ ὢν τὰ μὲν σκέλη εἰς τὸ ὄπισθεν κάμπτει, ἀντὶ δὲ βραχιόνων καὶ σκελῶν τῶν ἔμπροσθεν πτέρυγας ἔχει, ὧν ἡ κάμψις ἐστὶν εἰς τὸ πρόσθεν. Ἡ δὲ φώκη ὥσπερ πεπηρωμένον ἐστὶ τετράπουν· εὐθὺς γὰρ ἔχει μετὰ τὴν ὠμοπλάτην τοὺς πόδας ὁμοίους χερσίν, ὥσπερ καὶ οἱ τῆς ἄρκτου· πενταδάκτυλοι γάρ εἰσι, καὶ ἕκαστος τῶν δακτύλων καμπὰς ἔχει τρεῖς καὶ ὄνυχα οὐ μέγαν· οἱ δ’ ὀπίσθιοι πόδες πενταδάκτυλοι μέν εἰσι, καὶ τὰς καμπὰς καὶ τοὺς ὄνυχας ὁμοίους ἔχουσι τοῖς προσθίοις, τῷ δὲ σχήματι παραπλήσιοι ταῖς τῶν ἰχθύων οὐραῖς εἰσίν.

Αἱ δὲ κινήσεις τῶν ζῴων τῶν μὲν τετραπόδων καὶ πολυπόδων κατὰ διάμετρόν εἰσι, καὶ ἑστᾶσιν οὕτως· ἡ δ’ ἀρχὴ ἀπὸ τῶν δεξιῶν πᾶσιν. Κατὰ σκέλος δὲ βαδίζουσιν ὅ τε λέων καὶ αἱ κάμηλοι ἀμφότεραι, αἵ τε Βακτριαναὶ καὶ αἱ Ἀράβιαι. Τὸ δὲ κατὰ σκέλος ἐστὶν ὅτε οὐ προβαίνει τῷ ἀριστερῷ τὸ δεξιόν, ἀλλ’ ἐπακολουθεῖ.

Ἔχουσι δὲ τὰ τετράποδα ζῷα, ὅσα μὲν ὁ ἄνθρωπος μόρια ἔχει ἐν τῷ πρόσθεν, κάτω ἐν τοῖς ὑπτίοις, τὰ δὲ ὀπίσθια ἐν

s32Ayrıca çoğunun kuyruğu vardır; fokun da geyiğinkine benzer küçük bir kuyruğu vardır. Maymunsu hayvanlar hakkında ileride ayrıca bilgi verilecek.

Dört ayaklı ve canlı doğuran hayvanların hepsi deyim yerindeyse kıllıdır; insan gibi, baş dışında, az ve kısa kıllı değildir; insan ise başı en kıllı olan hayvandır. Ayrıca kıllı öteki hayvanların sırt tarafı daha kıllı, karın tarafı ya tamamen çıplak ya da daha az kıllıdır; insanda ise bunun tersidir. İnsanın iki göz kapağında da kirpik vardır, koltuk altlarında ve kasığında da kıl vardır; ötekilerin hiçbirinde ne bu ikisi ne de alt kirpik bulunur; yalnız bazılarında alt göz kapağının altında seyrek kıllar çıkar. Kıllı dört ayaklıların kiminin bütün vücudu kıllıdır, mesela domuzun, ayının ve köpeğin; kiminin boynu her yanda eşit ölçüde daha kıllıdır, aslan gibi yelesi olanlar böyledir; kiminin ise boynunun sırt tarafı, başından omuz başına kadar daha kıllıdır, at, katır ve yabanî boynuzlulardan bonasos gibi sırt yelesi olanlar böyledir. Atgeyiği (hippelaphos) denen hayvanın ve pardion denen yaban hayvanının da omuz başında yelesi vardır; ikisinde de başından omuz başına kadar ince bir yele uzanır; atgeyiğinin ayrıca gırtlağında bir sakalı vardır. İkisi de boynuzlu ve çatal toynakludur; dişi atgeyiğinin boynuzu yoktur. Bu hayvanın büyüklüğü geyiğe yakındır. Atgeyikleri Arakhosya'da yaşar; yaban öküzleri de orada yaşar. Yaban öküzleri evcillerden, yaban domuzlarının evcil domuzlardan farklı olduğu kadar farklıdır: renkleri siyahtır, yapıları güçlüdür, burunları hafif kemerlidir, boynuzları da daha çok geriye doğru kıvrıktır.

s32

τοῖς πρανέσιν. Ἔτι δὲ τὰ πλεῖστα κέρκον ἔχει· καὶ γὰρ ἡ φώκη μικρὰν ἔχει, ὁμοίαν τῇ τοῦ ἐλάφου. Περὶ δὲ τῶν πιθηκοειδῶν ζῴων ὕστερον διορισθήσεται.

Πάντα δ’ ὅσα τετράποδα καὶ ζῳοτόκα, δασέα ὡς εἰπεῖν ἐστί, καὶ οὐχ ὥσπερ ὁ ἄνθρωπος ὀλιγότριχον καὶ μικρότριχον πλὴν τῆς κεφαλῆς, τὴν δὲ κεφαλὴν δασύτατον τῶν ζῴων. Ἔτι δὲ τῶν μὲν ἄλλων ζῴων τῶν ἐχόντων τρίχας τὰ πρανῆ δασύτερα, τὰ δ’ ὕπτια ἢ λεῖα πάμπαν ἢ ἧττον δασέα· ὁ δ’ ἄνθρωπος τοὐναντίον. Καὶ βλεφαρίδας ὁ μὲν ἄνθρωπος ἐπ’ ἄμφω ἔχει, καὶ ἐν μασχάλαις ἔχει τρίχας καὶ ἐπὶ τῆς ἥβης· τῶν δ’ ἄλλων οὐθὲν οὔτε τούτων οὐδέτερον οὔτε τὴν κάτω βλεφαρίδα, ἀλλὰ κάτωθεν τοῦ βλεφάρου ἐνίοις μαναὶ τρίχες πεφύκασιν. Αὐτῶν δὲ τῶν τετραπόδων καὶ τρίχας ἐχόντων τῶν μὲν ἅπαν τὸ σῶμα δασύ, καθάπερ ὑὸς καὶ ἄρκτου καὶ κυνός· τὰ δὲ δασύτερα τὸν αὐχένα ὁμοίως πάντῃ, οἷον ὅσα χαίτην ἔχει, ὥσπερ λέων· τὰ δ’ ἐπὶ τῷ πρανεῖ τοῦ αὐχένος ἀπὸ τῆς κεφαλῆς μέχρι τῆς ἀκρωμίας, οἷον ὅσα λοφιὰν ἔχει, ὥσπερ ἵππος καὶ ὀρεὺς καὶ τῶν ἀγρίων καὶ κερατοφόρων βόνασος. Ἔχει δὲ καὶ ὁ ἱππέλαφος καλούμενος ἐπὶ τῇ ἀκρωμίᾳ χαίτην καὶ τὸ θηρίον τὸ πάρδιον ὀνομαζόμενον· ἀπὸ δὲ τῆς κεφαλῆς ἐπὶ τὴν ἀκρωμίαν λεπτὴν ἑκάτερον· ἰδίᾳ δὲ ὁ ἱππέλαφος πώγωνα ἔχει κατὰ τὸν λάρυγγα. Ἔστι δ’ ἀμφότερα κερατοφόρα καὶ διχαλά· ἡ δὲ θήλεια ἱππέλαφος οὐκ ἔχει κέρατα. Τὸ δὲ μέγεθός ἐστι τούτου τοῦ ζῴου ἐλάφῳ προσεμφερές. Γίνονται δ’ οἱ ἱππέλαφοι ἐν Ἀραχώταις, οὗπερ καὶ οἱ βόες οἱ ἄγριοι. Διαφέρουσι δ’ οἱ ἄγριοι τῶν ἡμέρων ὅσον περ οἱ ὕες οἱ ἄγριοι πρὸς τοὺς ἡμέρους· μέλανές τε γάρ εἰσι

s33Atgeyiklerinin boynuzları ceylanınkilere benzer. Dört ayaklılar içinde en az kıllı olan fildir. Kuyruğu büyük olan hayvanlarda kuyruk da kıllılık ve çıplaklık bakımından vücudu izler; bazılarının kuyruğu ise pek küçüktür.

Develerin, öteki dört ayaklılardan farklı olarak, sırtlarında hörgüç denen bir şey vardır. Baktriya develeri Arabistan develerinden farklıdır: biri iki hörgüçlü, öteki tek hörgüçlüdür; ama Arabistan devesinin altta da yukarıdakine benzer bir hörgücü vardır; deve dizlerinin üzerine çöktüğünde vücudunun geri kalanı bunun üzerine dayanır. Devenin öküzünki gibi dört meme ucu, eşeğinkine benzer bir kuyruğu vardır; edep yeri de arkadadır. Her bacağında bir dizi vardır; bazılarının dediği gibi daha fazla büküm yeri yoktur; öyle görünmesi karnının alt yapısından dolayıdır. Aşık kemiği öküzünkine benzer, ama büyüklüğüne oranla zayıf ve küçüktür. Deve çatal toynakludur ve üst çenesinde ön dişleri yoktur. Çatal toynakluluğu şöyledir: ayak arkadan, parmakların ikinci büküm yerine kadar azıcık yarılmıştır; önden ise uçta, parmakların birinci büküm yerine kadar, dört parmak boyu kadar azıcık yarılmıştır; yarıkların arasında da kazlardakine benzer bir şey vardır. Ayağın altı ayılarınki gibi etlidir; bu yüzden savaşa giden develerin ayakları ağrıdığında onlara çarık giydirirler.

Dört ayaklıların hepsinin bacakları kemikli, sinirli ve etsizdir; genel olarak, insan dışında ayağı olan bütün öteki hayvanlarınki de öyledir. Kalçaları da etsizdir; kuşlarda bu daha da belirgindir.

s33

καὶ ἰσχυροὶ τῷ εἴδει καὶ ἐπίγρυποι, τὰ δὲ κέρατα ἐξυπτιάζοντα ἔχουσι μᾶλλον· τὰ δὲ τῶν ἱππελάφων κέρατα παραπλήσια τοῖς τῆς δορκάδος ἐστίν. Ὁ δ’ ἐλέφας ἥκιστα δασύς ἐστι τῶν τετραπόδων. Ἀκολουθοῦσι δὲ κατὰ τὸ σῶμα καὶ αἱ κέρκοι δασύτητι καὶ ψιλότητι, ὅσων αἱ κέρκοι μέγεθος ἔχουσιν· ἔνια γὰρ μικρὰν ἔχει πάμπαν.

Αἱ δὲ κάμηλοι ἴδιον ἔχουσι παρὰ τἆλλα τετράποδα τὸν καλούμενον ὕβον ἐπὶ τῷ νώτῳ. Διαφέρουσι δ’ αἱ Βάκτριαι τῶν Ἀραβίων· αἱ μὲν γὰρ δύο ἔχουσιν ὕβους, αἱ δ’ ἕνα μόνον, ἄλλον δ’ ἔχουσιν ὕβον τοιοῦτον οἷον ἄνω ἐν τοῖς κάτω, ἐφ’ οὗ, ὅταν κατακλιθῇ εἰς γόνατα, ἐστήρικται τὸ ἄλλο σῶμα. Θηλὰς δ’ ἔχει τέτταρας ἡ κάμηλος ὥσπερ βοῦς, καὶ κέρκον ὁμοίαν ὄνῳ, καὶ τὸ αἰδοῖον ὄπισθεν. Καὶ γόνυ δ’ ἔχει ἐν ἑκάστῳ τῷ σκέλει ἕν, καὶ τὰς καμπὰς οὐ πλείους, ὥσπερ λέγουσί τινες, ἀλλὰ φαίνεται διὰ τὴν ὑπόστασιν τῆς κοιλίας. Καὶ ἀστράγαλον ὅμοιον μὲν βοΐ, ἰσχνὸν δὲ καὶ μικρὸν ὡς κατὰ τὸ μέγεθος. Ἔστι δὲ διχαλὸν καὶ οὐκ ἄμφωδον, διχαλὸν δὲ ὧδε. Ἐκ μὲν τοῦ ὄπισθεν μικρὸν ἔσχισται μέχρι τῆς δευτέρας καμπῆς τῶν δακτύλων· τὸ δ’ ἔμπροσθεν ἔσχισται μικρά, ὅσον ἄχρι τῆς πρώτης καμπῆς τῶν δακτύλων ἐπ’ ἄκρῳ τέτταρα· καὶ ἔστι τι καὶ διὰ μέσου τῶν σχισμάτων, ὥσπερ τοῖς χησίν. Ὁ δὲ πούς ἐστι κάτωθεν σαρκώδης, ὥσπερ καὶ οἱ ἄρκτων· διὸ καὶ τὰς εἰς πόλεμον ἰούσας ὑποδοῦσι καρβατίναις, ὅταν ἀλγήσωσιν.

Πάντα δὲ τὰ τετράποδα ὀστώδη τὰ σκέλη ἔχει καὶ νευρώδη καὶ ἄσαρκα· ὅλως δὲ καὶ τἆλλα ζῷα ἅπαντα, ὅσα ἔχει πόδας, ἐκτὸς ἀνθρώπου. Ἔστι δὲ καὶ ἀνίσχια· καὶ

s34İnsan ise tersinedir: vücudunun hemen en etli parçaları kalçaları, uylukları ve incikleridir; çünkü baldır denen kısımlar, inciklerdeki etli kısımlardır.

Kanlı ve canlı doğuran dört ayaklıların kimi, insanın elleri ve ayakları gibi çok yarıklıdır (bazıları çok parmaklıdır, mesela köpek, aslan, pars); kimi iki yarıklıdır ve tırnak yerine toynakları vardır, mesela koyun, keçi, geyik ve su aygırı; kimi de yarıksızdır, mesela tek toynaklılar, at ve katır gibi. Domuz cinsi ikisinin arasındadır; çünkü İllirya'da, Paionia'da ve başka yerlerde tek toynaklı domuzlar vardır. Çatal toynaklıların arkada iki yarığı vardır; tek toynaklılarda burası bitişiktir. Hayvanların kimi boynuzlu, kimi boynuzsuzdur. Boynuzluların çoğu tabiatça çatal toynakludur, mesela öküz, geyik ve keçi; tek toynaklı ve iki boynuzlu hiçbir hayvan görmedik. Tek boynuzlu ve tek toynaklı hayvanlar azdır, mesela Hint eşeği. Tek boynuzlu ve çatal toynaklı olan ise oryks'tir. Tek toynaklılardan aşık kemiği olan da yalnız Hint eşeğidir; domuz ise daha önce söylendiği gibi ikisinin arasındadır, bu yüzden aşık kemiği de düzgün biçimli değildir. Çatal toynaklıların çoğunun aşık kemiği vardır. Çok yarıklılardan böyle bir aşık kemiği olan hiçbir hayvan görülmemiştir, insanda da yoktur; vaşağınki yarım aşık kemiğine benzer, aslanınki ise sanatçıların biçimlendirdiği gibi dolambaçlıdır.

s34

γὰρ οἱ ὄρνιθες ἔτι μᾶλλον τοῦτο πεπόνθασιν. Ὁ δ’ ἄνθρωπος τοὐναντίον· σαρκώδη γὰρ ἔχει σχεδὸν μάλιστα τοῦ σώματος τὰ ἰσχία καὶ τοὺς μηροὺς καὶ τὰς κνήμας· αἱ γὰρ καλούμεναι γαστροκνημίαι ἐν ταῖς κνήμαις εἰσὶ σαρκώδεις.

Τῶν δὲ τετραπόδων καὶ ἐναίμων καὶ ζῳοτόκων τὰ μέν ἐστι πολυσχιδῆ, ὥσπερ αἱ τοῦ ἀνθρώπου χεῖρες καὶ οἱ πόδες (πολυδάκτυλα γὰρ ἔνιά ἐστιν, οἷον κύων, λέων, πάρδαλις), τὰ δὲ δισχιδῆ, καὶ ἀντὶ τῶν ὀνύχων χηλὰς ἔχει, ὥσ περ πρόβατον καὶ αἲξ καὶ ἔλαφος καὶ ἵππος ὁ ποτάμιος· τὰ δ’ ἀσχιδῆ, οἷον τὰ μώνυχα, ὥσπερ ἵππος καὶ ὀρεύς. Τὸ δὲ τῶν ὑῶν γένος ἐπαμφοτερίζει· εἰσὶ γὰρ καὶ ἐν Ἰλλυριοῖς καὶ ἐν Παιονίᾳ καὶ ἄλλοθι μώνυχες ὕες. Τὰ μὲν οὖν διχαλὰ δύο ἔχει σχίσεις ὄπισθεν· τοῖς δὲ μώνυξι τοῦτ’ ἐστὶ συνεχές. Ἔστι δὲ καὶ τὰ μὲν κερατοφόρα τῶν ζῴων τὰ δ’ ἄκερα. Τὰ μὲν οὖν πλεῖστα τῶν ἐχόντων κέρατα διχαλὰ κατὰ φύσιν ἐστίν, οἷον βοῦς καὶ ἔλαφος καὶ αἴξ· μώνυχον δὲ καὶ δίκερων οὐθὲν ἡμῖν ὦπται. Μονοκέρατα δὲ καὶ μώνυχα ὀλίγα, οἷον ὁ Ἰνδικὸς ὄνος. Μονόκερων δὲ καὶ διχαλὸν ὄρυξ. Καὶ ἀστράγαλον δ’ ὁ Ἰνδικὸς ὄνος ἔχει τῶν μωνύχων μόνον· ἡ γὰρ ὗς, ὥσπερ ἐλέχθη πρότερον, ἐπαμφοτερίζει, διὸ καὶ οὐ καλλιαστράγαλόν ἐστιν. Τῶν δὲ διχαλῶν πολλὰ ἔχει ἀστράγαλον. Πολυσχιδὲς δὲ οὐθὲν ὦπται τοιοῦτον ἔχον ἀστράγαλον, ὥσπερ οὐδ’ ἄνθρωπος, ἀλλ’ ἡ μὲν λὺγξ ὅμοιον ἡμιαστραγαλίῳ, ὁ δὲ λέων, οἷόν περ πλάττουσι, λαβυρινθώδη.

s35Aşık kemiği olan bütün hayvanlar onu arka bacaklarında taşır. Aşık kemiği büküm yerinde dik durur: sırt tarafı dışa, karın tarafı içe dönüktür; kōa denen yüzleri içeride birbirine dönük, khia denen yüzleri dışarıda, çıkıntıları da yukarıdadır. Aşık kemiği olan bütün hayvanlarda bu kemiklerin konumu böyledir. Bazı hayvanlar hem çatal toynaklı hem yelelidir ve birbirine doğru kıvrılmış iki boynuz taşır, mesela Paionia ve Maidike dolaylarında yaşayan bonasos. Boynuzlu olan bütün hayvanlar dört ayaklıdır; meğer ki bir hayvanın boynuzu olduğu mecaz yoluyla ve söz gelişi söylenmiş olsun. Mesela Mısırlılar Thebai dolaylarındaki yılanlar için böyle der, oysa bunların ancak boynuz denmesine yetecek kadar bir çıkıntısı vardır. Boynuzlular içinde boynuzu baştan sona dolu olan yalnız geyiktir; ötekilerin boynuzu bir yere kadar oyuk, ucu doludur. Oyuk kısım daha çok deriden çıkar; kemikten çıkan dolu kısım ise onunla birbirine geçmiştir; öküzlerin boynuzları böyledir. Boynuzlarını her yıl döken ve yeniden çıkaran yalnız geyiktir; iki yaşından başlayarak döker. Ötekiler, zorla sakatlanmadıkça, boynuzlarını hep taşır.

Ayrıca memeler ve çiftleşmeye yarayan organlar bakımından da öteki hayvanlar hem birbirlerinden hem insandan farklıdır. Kiminin memeleri önde, göğsün üzerinde ya da yanındadır; iki memesi ve iki meme ucu vardır; daha önce söylendiği gibi insan ve fil böyledir. Filin iki memesi de koltuk altlarının yanındadır; dişi filin memeleri pek küçüktür ve vücuduna oranlı değildir, öyle ki yandan bakınca pek görülmez; erkeklerin de dişiler gibi pek küçük memeleri vardır.

s35

Πάντα δὲ τὰ ἔχοντα ἀστράγαλον ἐν τοῖς ὄπισθεν ἔχει σκέλεσιν. Ἔχει δ’ ὀρθὸν τὸν ἀστράγαλον ἐν τῇ καμπῇ, τὸ μὲν πρανὲς ἔξω, τὸ δ’ ὕπτιον εἴσω, καὶ τὰ μὲν κῷα ἐντὸς ἐστραμμένα πρὸς ἄλληλα, τὰ δὲ χῖα καλούμενα ἔξω, καὶ τὰς κεραίας ἄνω. Ἡ μὲν οὖν θέσις τῶν ἀστραγάλων τοῖς ἔχουσι πᾶσι τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον. Διχαλὰ δ’ ἅμα καὶ χαίτην ἔχοντα καὶ κέρατα δύο κεκαμμένα εἰς αὑτά ἐστιν ἔνια τῶν ζῴων, οἷον ὁ βόνασος, ὃς γίνεται περὶ τὴν Παιονίαν καὶ τὴν Μαιδικήν. Πάντα δὲ ὅσα κερατοφόρα, τετράποδά ἐστιν, εἰ μή τι κατὰ μεταφορὰν λέγεται ἔχειν κέρας καὶ λόγου χάριν, ὥσπερ τοὺς περὶ Θήβας ὄφεις οἱ Αἰγύπτιοί φασιν, ἔχοντας ἐπανάστασιν ὅσον προφάσεως χάριν. Τῶν δ’ ἐχόντων κέρας δι’ ὅλου μὲν ἔχει στερεὸν μόνον ἔλαφος, τὰ δ’ ἄλλα κοῖλα μέχρι τινός, τὸ δ’ ἔσχατον στερεόν. Τὸ μὲν οὖν κοῖλον ἐκ τοῦ δέρματος πέφυκε μᾶλλον· περὶ δὲ τοῦτο περιήρμοσται τὸ στερεὸν ἐκ τῶν ὀστῶν, οἷον τὰ κέρατα τῶν βοῶν. Ἀποβάλλει δὲ τὰ κέρατα μόνον ἔλαφος κατ’ ἔτος, ἀρξάμενος ἀπὸ διετοῦς, καὶ πάλιν φύει· τὰ δ’ ἄλλα συνεχῶς ἔχει, ἐὰν μή τι βίᾳ πηρωθῇ.

Ἔτι δὲ περί τε τοὺς μαστοὺς ὑπεναντίως ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις ὑπάρχει πρὸς αὐτά τε καὶ πρὸς τὸν ἄνθρωπον, καὶ περὶ τὰ ὄργανα τὰ χρήσιμα πρὸς τὴν ὀχείαν. Τὰ μὲν γὰρ ἔμπροσθεν ἔχει τοὺς μαστοὺς ἐν τῷ στήθει ἢ πρὸς τῷ στήθει, καὶ δύο μαστοὺς καὶ δύο θηλάς, ὥσπερ ἄνθρωπος καὶ ἐλέφας, καθάπερ εἴρηται πρότερον. Καὶ γὰρ ὁ ἐλέφας ἔχει τοὺς μαστοὺς δύο περὶ τὰς μασχάλας· ἔχει δὲ καὶ ἡ θήλεια τοὺς μαστοὺς μικροὺς παντελῶς καὶ οὐ κατὰ λόγον τοῦ σώματος, ὥστ’ ἐκ τοῦ πλαγίου μὴ πάνυ ὁρᾶν· ἔχουσι δὲ καὶ

s36Ayının dört memesi vardır. Kiminin iki memesi vardır ama bunlar uyluklarının arasındadır, iki de meme ucu vardır, koyun gibi; kiminin dört meme ucu vardır, öküz gibi. Kiminin memeleri ne göğsünde ne uyluklarının arasında, karnındadır, mesela köpeğin ve domuzun; bunların memeleri çoktur, ama hepsinde sayıca eşit değildir. Ötekilerin daha çok memesi vardır; parsın karnında dört, dişi aslanın karnında iki memesi vardır. Devenin de iki memesi ve öküz gibi dört meme ucu vardır. Tek toynaklıların erkeklerinde meme yoktur; yalnız annesine benzeyenlerde vardır; bu da atlarda görülür.

Erkeklerin edep yerlerine gelince, kimi onu dışarıda taşır, mesela insan, at ve başka birçok hayvan; kimi içeride, yunus gibi. Dışarıda taşıyanların kimi öne doğru taşır, söylenenler gibi; bunların da kiminde hem edep yeri hem erbezleri serbesttir, insanda olduğu gibi; kiminde ise erbezleri de edep yeri de karna bitişiktir. Bunların da kimi daha çok, kimi daha az serbesttir; çünkü bu parça yaban domuzunda ve atta aynı ölçüde serbest değildir. Filin edep yeri atınkine benzer, ama küçüktür ve vücuduna oranlı değildir; erbezleri dışarıdan görünmez, içeride böbreklerin yanındadır; bu yüzden çiftleşmeyi de çabuk bitirir. Dişi filin edep yeri, koyunlarda memelerin bulunduğu yerdedir. Çiftleşmek için kızıştığında onu yukarı çeker ve dışarıya doğru çevirir; böylece erkek kolayca çiftleşebilir; edep yeri de epeyce geniş açılır.

s36

οἱ ἄρρενες μαστούς, ὥσπερ αἱ θήλειαι, μικροὺς παντελῶς. Ἡ δ’ ἄρκτος τέτταρας. Τὰ δὲ δύο μὲν μαστοὺς ἔχει, ἐν τοῖς μηροῖς δ’ ἔχει, καὶ τὰς θηλὰς δύο, ὥσπερ πρόβατον· τὰ δὲ τέτταρας θηλάς, ὥσπερ βοῦς. Τὰ δ’ οὔτ’ ἐν τῷ στήθει ἔχει τοὺς μαστοὺς οὔτ’ ἐν τοῖς μηροῖς, ἀλλ’ ἐν τῇ γαστρί, οἷον κύων καὶ ὗς, καὶ πολλούς, οὐ πάντας δ’ ἴσους. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα πλείους ἔχει, ἡ δὲ πάρδαλις τέτταρας ἐν τῇ γαστρί, ἡ δὲ λέαινα δύο ἐν τῇ γαστρί. Ἔχει δὲ καὶ ἡ κάμηλος μαστοὺς δύο καὶ θηλὰς τέτταρας, ὥσπερ ὁ βοῦς. Τῶν δὲ μωνύχων τὰ ἄρρενα οὐκ ἔχουσι μαστούς, πλὴν ὅσα ἐοίκασι τῇ μητρί, ὅπερ συμβαίνει ἐπὶ τῶν ἵππων.

Τὰ δ’ αἰδοῖα τῶν μὲν ἀρρένων τὰ μὲν ἔξω ἔχει, οἷον ἄνθρωπος καὶ ἵππος καὶ ἄλλα πολλά, τὰ δ’ ἐντός, ὥσπερ δελφίς· καὶ τῶν ἔξω δ’ ἐχόντων τὰ μὲν εἰς τὸ πρόσθεν, ὥσπερ καὶ τὰ εἰρημένα, καὶ τούτων τὰ μὲν ἀπολελυμένα καὶ τὸ αἰδοῖον καὶ τοὺς ὄρχεις, ὥσπερ ἄνθρωπος, τὰ δὲ πρὸς τῇ γαστρὶ καὶ τοὺς ὄρχεις καὶ τὸ αἰδοῖον, καὶ τὰ μὲν μᾶλλον τὰ δ’ ἧττον ἀπολελυμένα· οὐ γὰρ ὡσαύτως ἀπολέλυται κάπρῳ καὶ ἵππῳ τοῦτο τὸ μόριον. Ἔχει δὲ καὶ ὁ ἐλέφας τὸ αἰδοῖον ὅμοιον μὲν ἵππῳ, μικρὸν δὲ καὶ οὐ κατὰ λόγον τοῦ σώματος, τοὺς δ’ ὄρχεις οὐκ ἔξω φανερούς, ἀλλ’ ἐντὸς περὶ τοὺς νεφρούς· διὸ καὶ ἐν τῇ ὀχείᾳ ἀπαλλάττεται ταχέως. Ἡ δὲ θήλεια τὸ αἰδοῖον ἔχει ἐν ᾧ τόπῳ τὰ οὔθατα τῶν προβάτων ἐστίν. ὅταν δ’ ὀργᾷ ὀχεύεσθαι, ἀνασπᾷ ἄνω καὶ ἐκτρέπει πρὸς τὸν ἔξω τόπον, ὥστε ῥᾳδίαν εἶναι τῷ ἄρρενι τὴν ὀχείαν· ἀνέρρωγε δὲ ἐπιεικῶς ἐπὶ πολὺ τὸ

s37Bunların çoğunda edep yerleri böyledir; bazıları ise geriye doğru işer, mesela vaşak, aslan, deve ve tavşan. Erkekler, söylendiği gibi, bu bakımdan birbirinden farklıdır; dişilerin ise hepsi geriye doğru işer; çünkü dişi filin edep yeri de ötekilerinki gibi uyluklarının altındadır. Edep yerleri arasında büyük farklar vardır. Kiminin edep yeri, insanınki gibi kıkırdaklı ve etlidir: etli kısmı şişmez, kıkırdaklı kısmı ise büyür. Kimininki sinirlidir, mesela devenin ve geyiğin; kimininki kemiklidir, mesela tilkinin, kurdun, sansarın ve gelinciğin; çünkü gelinciğin edep yerinde de kemik vardır.

Ayrıca insan yetişkin olunca üst kısmı alt kısmından küçüktür; kanlı öteki hayvanlarda ise bunun tersidir. Üst kısım derken baştan dışkının çıktığı parçaya kadar olanı, alt kısım derken bundan sonra kalanı kastediyoruz. Ayağı olanlarda alt kısım, büyüklüğe katkısı bakımından, arka bacaktır; ayağı olmayanlarda ise kuyruk yüzgeci, kuyruk ve benzerleri. Yetişkin olduklarında böyledirler; ama büyürken farklılaşırlar. İnsanın üst kısmı gençken alt kısmından büyüktür, büyüdükçe bu tersine döner (bu yüzden yürüme hareketini gençken ve yetişkinken aynı şekilde yapmayan tek hayvan odur; önce, küçük bir çocukken, dört ayak üstünde emekler); ötekiler ise büyümeyi oranlı olarak tamamlar, mesela köpek. Bazılarının üst kısmı başta küçük, alt kısmı büyüktür; büyüdükçe üst kısım büyür; yeleli kuyruklular böyledir: bunlarda toynaktan kalçaya kadar olan kısım sonradan hiç büyümez.

s37

αἰδοῖον. Τοῖς μὲν οὖν πλείστοις αὐτῶν τὰ αἰδοῖα τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον· ἔνια δ’ ὀπισθουρητικά ἐστιν, οἷον λὺγξ καὶ λέων καὶ κάμηλος καὶ δασύπους. Τὰ μὲν οὖν ἄρρενα ὑπεναντίως ἔχει ἀλλήλοις, καθάπερ εἴρηται, τὰ δὲ θήλεα πάντα ὀπισθουρητικά ἐστιν· καὶ γὰρ ὁ θῆλυς ἐλέφας ἔχει τὰ αἰδοῖα ὑπὸ τοῖς μηροῖς, καθάπερ καὶ τἆλλα. Τῶν δ’ αἰδοίων διαφορὰ πολλή ἐστιν. Τὰ μὲν γὰρ ἔχει χονδρῶδες τὸ αἰδοῖον καὶ σαρκῶδες, ὥσπερ ἄνθρωπος· τὸ μὲν οὖν σαρκῶδες οὐκ ἐμφυσᾶται, τὸ δὲ χονδρῶδες ἔχει αὔξησιν. Τὰ δὲ νευρώδη, οἷον καμήλου καὶ ἐλάφου, τὰ δ’ ὀστώδη, ὥσπερ ἀλώπεκος καὶ λύκου καὶ ἰκτίδος καὶ γαλῆς· καὶ γὰρ ἡ γαλῆ ὀστοῦν ἔχει τὸ αἰδοῖον.

Πρὸς δὲ τούτοις ὁ μὲν ἄνθρωπος τελεωθεὶς τὰ ἄνω ἔχει ἐλάττω τῶν κάτωθεν, τὰ δ’ ἄλλα ζῷα, ὅσα ἔναιμα, τοὐναντίον. Λέγομεν δὲ ἄνω τὸ ἀπὸ κεφαλῆς μέχρι τοῦ μορίου ᾗ ἡ τοῦ περιττώματός ἐστιν ἔξοδος, κάτω δὲ τὸ ἀπὸ τούτου λοιπόν. Τοῖς μὲν οὖν ἔχουσι πόδας τὸ ὀπίσθιόν ἐστι σκέλος τὸ κάτωθεν μέρος πρὸς τὸ μέγεθος, τοῖς δὲ μὴ ἔχουσιν οὐραὶ καὶ κέρκοι καὶ τὰ τοιαῦτα. Τελεούμενα μὲν οὖν τοιαῦτ’ ἐστίν, ἐν δὲ τῇ αὐξήσει διαφέρει· ὁ μὲν γὰρ ἄνθρωπος μείζω τὰ ἄνω ἔχει νέος ὢν ἢ τὰ κάτω, αὐξανόμενος δὲ μεταβάλλει τοὐναντίον (διὸ καὶ μόνον οὐ τὴν αὐτὴν ποιεῖται κίνησιν τῆς πορείας νέος ὢν καὶ τελεωθείς, ἀλλὰ τὸ πρῶτον παιδίον ὂν ἕρπει τετραποδίζον), τὰ δ’ ἀνάλογον ἀποδίδωσι τὴν αὔξησιν, οἷον κύων. Ἔνια δὲ τὸ πρῶτον ἐλάττω τὰ ἄνω, τὰ δὲ κάτω μείζω ἔχει, αὐξανόμενα δὲ τὰ ἄνω γίνεται μείζω, ὥσπερ τὰ λοφοῦρα· τούτων γὰρ οὐδὲν γίνεται μεῖζον ὕστερον τὸ ἀπὸ τῆς ὁπλῆς μέχρι τοῦ ἰσχίου.

s38Dişler bakımından da öteki hayvanlar hem birbirlerinden hem insandan çok farklıdır. Dört ayaklı, kanlı ve canlı doğuran bütün hayvanların dişi vardır; ama önce, kiminin iki çenesinde de dişi vardır, kiminin yoktur. Boynuzlu olanların iki çenesinde de dişi yoktur; çünkü üst çenelerinde ön dişleri bulunmaz. Ama boynuzsuz olup yine iki çenesinde dişi bulunmayan bazı hayvanlar da vardır, mesela deve. Kiminin yaban dişi vardır, erkek domuzlar gibi, kiminin yoktur. Ayrıca bunların kimi testere dişlidir, mesela aslan, pars ve köpek; kiminin dişleri birbirine geçmez, mesela at ve öküz; testere dişliler, sivri dişleri birbirine geçen hayvanlardır. Hiçbir hayvanda hem yaban dişi hem boynuz bulunmaz; testere dişli olup bu ikisinden birine sahip olan hayvan da yoktur. Çoğunun ön dişleri sivri, içerideki dişleri yassıdır. Fokun ise bütün dişleri testere dişidir; çünkü balıklar cinsiyle ortak yanları vardır; balıkların hemen hepsi testere dişlidir. Bu cinslerden hiçbirinin iki sıra dişi yoktur. Ama Ktesias'a inanmak gerekirse böyle bir hayvan vardır: Ktesias, Hindistan'da martikhoras adlı bir yaban hayvanının iki çenesinde de üç sıra dişi olduğunu söyler. Söylediğine göre büyüklüğü aslan kadarmış, aslan gibi kıllıymış, ayakları da aslanınkilere benzermiş; yüzü ve kulakları insanınki gibiymiş, gözü mavi, rengi kırmızımsıymış; kuyruğu kara akrebininkine benzermiş, kuyruğunda bir iğnesi varmış ve dikenlerini ok gibi fırlatırmış; sesi kaval ile borazanın karışımına benzermiş; geyiklerden aşağı kalmayacak kadar hızlı koşarmış; vahşi ve insan yiyici imiş.

s38

Ἔστι δὲ καὶ περὶ τοὺς ὀδόντας πολλὴ διαφορὰ τοῖς ἄλλοις ζῴοις καὶ πρὸς αὑτὰ καὶ πρὸς τὸν ἄνθρωπον. Ἔχει μὲν γὰρ πάντα ὀδόντας ὅσα τετράποδα καὶ ἔναιμα καὶ ζῳοτόκα, ἀλλὰ πρῶτον τὰ μέν ἐστιν ἀμφώδοντα τὰ δ’ οὔ. Ὅσα μὲν γάρ ἐστι κερατοφόρα, οὐκ ἀμφώδοντά ἐστιν· οὐ γὰρ ἔχει τοὺς προσθίους ὀδόντας ἐπὶ τῆς ἄνω σιαγόνος. Ἔστι δ’ ἔναι οὐκ ἀμφώδοντα καὶ ἀκέρατα, οἷον κάμηλος. Καὶ τὰ μὲν χαυλιόδοντας ἔχει, ὥσπερ οἱ ἄρρενες ὕες, τὰ δ’ οὐκ ἔχει. Ἔτι δὲ τὰ μέν ἐστι καρχαρόδοντα αὐτῶν, οἷον λέων καὶ πάρδαλις καὶ κύων, τὰ δὲ ἀνεπάλλακτα, οἷον ἵππος καὶ βοῦς· καρχαρόδοντα γάρ ἐστιν ὅσα ἐπαλλάττει τοὺς ὀδόντας τοὺς ὀξεῖς. Ἄμα δὲ χαυλιόδοντα καὶ κέρας οὐδὲν ἔχει ζῷον, οὐδὲ καρχαρόδουν καὶ τούτων θάτερον. Τὰ δὲ πλεῖστα τοὺς προσθίους ἔχει ὀξεῖς, τοὺς δ’ ἐντὸς πλατεῖς. Ἡ δὲ φώκη καρχαρόδουν ἐστὶ πᾶσι τοῖς ὀδοῦσιν, ὡς ἐπαλλάττουσα τῷ γένει τῶν ἰχθύων· οἱ γὰρ ἰχθύες πάντες σχεδὸν καρχαρόδοντές εἰσιν. Διστοίχους δὲ ὀδόντας οὐδὲν ἔχει τούτων τῶν γενῶν. Ἔστι δέ τι, εἰ δεῖ πιστεῦσαι Κτησίᾳ· ἐκεῖνος γὰρ τὸ ἐν Ἰνδοῖς θηρίον, ᾧ ὄνομα εἶναι μαρτιχόραν, τοῦτ’ ἔχειν ἐπ’ ἀμφότερά φησι τριστοίχους τοὺς ὀδόντας· εἶναι δὲ μέγεθος μὲν ἡλίκον λέοντα καὶ δασὺ ὁμοίως, καὶ πόδας ἔχειν ὁμοίους, πρόσωπον δὲ καὶ ὦτα ἀνθρωποειδές, τὸ δ’ ὄμμα γλαυκόν, τὸ δὲ χρῶμα κινναβάρινον, τὴν δὲ κέρκον ὁμοίαν τῇ τοῦ σκορπίου τοῦ χερσαίου, ἐν ᾗ κέντρον ἔχειν καὶ τὰς ἀποφυάδας ἀπακοντίζειν, φθέγγεσθαι δ’ ὅμοιον φωνῇ ἅμα σύριγγος καὶ σάλπιγγος, ταχὺ δὲ θεῖν οὐχ ἧττον τῶν ἐλάφων, καὶ εἶναι

s39İnsan dişlerini döker; başka bazı hayvanlar da döker, mesela at, katır ve eşek. İnsan ön dişlerini döker; azı dişlerini ise hiçbir hayvan dökmez. Domuz hiçbir dişini dökmez.

s39

ἄγριον καὶ ἀνθρωποφάγον. Ἄνθρωπος μὲν οὖν βάλλει τοὺς ὀδόντας, βάλλει δὲ καὶ ἄλλα τῶν ζῴων, οἷον ἵππος καὶ ὀρεὺς καὶ ὄνος. Βάλλει δ’ ἄνθρωπος τοὺς προσθίους, τοὺς δὲ γομφίους οὐθὲν βάλλει τῶν ζῴων. Ὗς δ’ ὅλως οὐθένα βάλλει τῶν ὀδόντων.

2.22. Bölüm

Köpekler hakkında görüş ayrılığı vardır: kimi onların hiç diş dökmediğini, kimi yalnız köpek dişlerini döktüğünü düşünür; ama insan gibi diş döktükleri görülmüştür; yalnız, içeriden aynı boyda yenileri çıkmadan dökmedikleri için bu gözden kaçar. Öteki yabanî hayvanlarda da durumun böyle olması akla yakındır; çünkü onların da yalnız köpek dişlerini döktükleri söylenir. Köpeklerin genç mi yaşlı mı olduğu dişlerinden anlaşılır: gençlerin dişleri beyaz ve sivri, yaşlılarınki kararmış ve körelmiştir.

2.2

Περὶ δὲ τῶν κυνῶν ἀμφισβητεῖται, καὶ οἱ μὲν ὅλως οὐκ οἴονται βάλλειν οὐθένα αὐτούς, οἱ δὲ τοὺς κυνόδοντας μόνον· ὦπται δ’ ὅτι βάλλει καθάπερ καὶ ἄνθρωπος, ἀλλὰ λανθάνει διὰ τὸ μὴ βάλλειν πρότερον πρὶν ὑποφυῶσιν ἐντὸς ἴσοι. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν ἀγρίων εἰκὸς συμβαίνειν, ἐπεὶ λέγονταί γε τοὺς κυνόδοντας μόνον βάλλειν. Τοὺς δὲ κύνας διαγινώσκουσι τοὺς νεωτέρους καὶ πρεσβυτέρους ἐκ τῶν ὀδόντων· οἱ μὲν γὰρ νέοι λευκοὺς ἔχουσι καὶ ὀξεῖς τοὺς ὀδόντας, οἱ δὲ πρεσβύτεροι μέλανας καὶ ἀμβλεῖς.

2.33. Bölüm

Atlarda ise öteki hayvanların tersi olur: öteki hayvanların dişleri yaşlandıkça kararır, atınkiler ise beyazlaşır. Sivri dişlerle yassı dişlerin sınırını köpek dişleri denenler çizer; bunlar ikisinin biçimine de ortaktır: dipte yassı, uçta sivridirler. Erkeklerin dişleri dişilerinkinden çoktur; insanlarda da, koyunlarda, keçilerde ve domuzlarda da böyledir; öteki hayvanlarda bu henüz incelenmedi. Dişleri çok olanlar çoğunlukla daha uzun ömürlü, az ve seyrek dişli olanlar çoğunlukla daha kısa ömürlüdür.

2.3

Ἐναντίως δὲ πρὸς τἆλλα ζῷα καὶ ἐπὶ τῶν ἵππων συμβαίνει· τὰ μὲν γὰρ ἄλλα ζῷα πρεσβύτερα γινόμενα μελαντέρους ἔχει τοὺς ὀδόντας, ὁ δ’ ἵππος λευκοτέρους. Ὁρίζουσι δὲ τούς τε ὀξεῖς καὶ τοὺς πλατεῖς οἱ καλούμενοι κυνόδοντες, ἀμφοτέρων μετέχοντες τῆς μορφῆς· κάτωθεν μὲν γὰρ πλατεῖς, ἄνωθεν δ’ εἰσὶν ὀξεῖς. Ἔχουσι δὲ πλείους οἱ ἄρρενες τῶν θηλειῶν ὀδόντας καὶ ἐν ἀνθρώποις καὶ ἐπὶ προβάτων καὶ αἰγῶν καὶ ὑῶν· ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων οὐ τεθεώρηταί πω. Ὅσοι δὲ πλείους ἔχουσι, μακροβιώτεροι ὡς ἐπὶ τὸ πολύ εἰσιν, οἱ δ’ ἐλάττους καὶ ἀραιόδοντες ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ βραχυβιώτεροι.

2.44. Bölüm

İnsanlarda en son çıkan azı dişlerine akıl dişi (kranteres) derler; bunlar erkeklerde de kadınlarda da yirmi yaş dolaylarında çıkar. Seksen yaşındaki bazı kadınlarda da en arkada azı dişleri çıktığı, çıkarken ağrı verdiği görülmüştür; erkeklerde de aynısı olur. Bu, akıl dişleri gençlik çağında çıkmamış olanlarda olur.

2.4

Φύονται δ’ οἱ τελευταῖοι τοῖς ἀνθρώποις γόμφιοι, οὓς καλοῦσι κραντῆρας, περὶ τὰ εἴκοσιν ἔτη καὶ ἀνδράσι καὶ γυναιξίν. Ἤδη δέ τισι γυναιξὶ καὶ ὀγδοήκοντα ἐτῶν οὔσαις ἔφυσαν γόμφιοι ἐν τοῖς ἐσχάτοις, πόνον παρασχόντες ἐν τῇ ἀνατολῇ, καὶ ἀνδράσιν ὡσαύτως· τοῦτο δὲ συμβαίνει ὅσοις ἂν μὴ ἐν τῇ ἡλικίᾳ ἀνατείλωσιν οἱ κραντῆρες.

2.55. Bölüm

Filin her iki yanda dört dişi vardır; bunlarla besinini işler (arpa kırması gibi öğütür); bunlardan ayrı iki büyük dişi daha vardır. Erkekte bunlar büyüktür ve yukarı kalkıktır; dişide ise küçüktür ve erkeklerinkinin tersi yöndedir: aşağı bakar. Fil doğar doğmaz dişlidir; ama büyük dişleri başta görünmez.

2.5

Ὁ δ’ ἐλέφας ὀδόντας μὲν ἔχει τέτταρας ἐφ’ ἑκάτερα, οἷς κατεργάζεται τὴν τροφήν (λεαίνει δ’ ὥσπερ κριμνά), χωρὶς δὲ τούτων ἄλλους δύο τοὺς μεγάλους. Ὁ μὲν οὖν ἄρρην τούτους ἔχει μεγάλους τε καὶ ἀνασίμους, ἡ δὲ θήλεια μικροὺς καὶ ἐξ ἐναντίας τοῖς ἄρρεσιν· κάτω γὰρ οἱ ὀδόντες βλέπουσιν. Ἔχει δ’ ὁ ἐλέφας εὐθὺς γενόμενος ὀδόντας, τοὺς μέντοι μεγάλους ἀδήλους τὸ πρῶτον.

2.66. Bölüm

Dili ise çok küçüktür ve içeridedir; görmek zordur.

2.6

Γλῶτταν δὲ ἔχει μικράν τε σφόδρα καὶ ἐντός, ὥστε ἔργον εἶναι ἰδεῖν.

2.77. Bölüm

Hayvanların ağızlarının büyüklüğü de farklıdır. Kiminin ağzı geniş yarılmıştır, mesela köpeğin, aslanın ve bütün testere dişlilerin; kimi küçük ağızlıdır, mesela insan; kimi ikisinin ortasındadır, mesela domuz cinsi. Mısır'daki su aygırının at gibi yelesi vardır, öküz gibi çatal toynakludur, yüzü basıktır. Çatal toynaklılarınki gibi aşık kemiği vardır; yaban dişleri hafifçe görünür, kuyruğu domuzunki, sesi atınki gibidir; büyüklüğü eşek kadardır. Derisi o kadar kalındır ki ondan mızrak yaparlar. İç parçaları ata ve eşeğe benzer.

2.7

Ἔχουσι δὲ τὰ ζῷα καὶ τὰ μεγέθη διαφέροντα τοῦ στόματος. Τῶν μὲν γάρ ἐστι τὰ στόματα ἀνερρωγότα, ὥσπερ κυνὸς καὶ λέοντος καὶ πάντων τῶν καρχαροδόντων, τὰ δὲ μικρόστομα, ὥσπερ ἄνθρωπος, τὰ δὲ μεταξύ, ὥσπερ τὸ τῶν ὑῶν γένος. Ὁ δ’ ἵππος ὁ ποτάμιος ὁ ἐν Αἰγύπτῳ χαίτην μὲν ἔχει ὥσπερ ἵππος, διχαλὸν δ’ ἐστὶν ὥσπερ βοῦς, τὴν δ’ ὄψιν σιμός. Ἔχει δὲ καὶ ἀστράγαλον ὥσπερ τὰ διχαλά, καὶ χαυλιόδοντας ὑποφαινομένους, κέρκον δ’ ὑός, φωνὴν δ’ ἵππου· μέγεθος δ’ ἐστὶν ἡλίκον ὄνος. Τοῦ δὲ δέρματος τὸ πάχος ὥστε δόρατα ποιεῖσθαι ἐξ αὐτοῦ. Τὰ δ’ ἐντὸς ἔχει ὅμοια ἵππῳ καὶ ὄνῳ.

2.88. Bölüm

Bazı hayvanların tabiatı insanla dört ayaklılar arasındadır, mesela maymunlar (pithēkos), kēbos'lar ve köpek başlılar (kynokephalos). Kēbos kuyruklu bir maymundur. Köpek başlılar da maymunlarla aynı biçimdedir; yalnız daha büyük ve daha güçlüdürler, yüzleri daha çok köpeğe benzer, huyları daha vahşidir, dişleri de daha köpeksi ve daha güçlüdür. Maymunların sırt tarafı, dört ayaklı oldukları için kıllıdır; karın tarafı da insansı oldukları için aynı şekilde kıllıdır (çünkü daha önce söylendiği gibi, bu bakımdan insanlar ve dört ayaklılar birbirinin tersidir); yalnız kılları kalındır ve maymunlar iki tarafta da çok kıllıdır. Maymunun yüzü insanınkine birçok bakımdan benzer: burun delikleri ve kulakları ona yakındır, insanınki gibi hem ön dişleri hem azı dişleri vardır. Ayrıca öteki dört ayaklıların bir göz kapağında kirpik yokken, maymunun vardır; ama pek incedir, daha çok alttadır ve pek küçüktür; öteki dört ayaklılarda ise bu kirpikler yoktur. Göğsünde küçük memelerin iki ucu vardır. İnsan gibi kolları vardır, ama kıllıdır; bunları da bacaklarını da insan gibi büker; iki uzuv çiftinin kavisleri birbirine bakar. Bunlara ek olarak elleri, parmakları ve tırnakları insanınkine benzer; ama hepsi daha hayvanîdir. Ayakları ise kendine hastır: büyük eller gibidir, parmakları el parmakları gibidir, ortadaki en uzunudur; ayağın altı da ele benzer, yalnız avuç gibi elin boyunca uçlara kadar uzanır; bu kısım en ucunda daha serttir ve topuğu kötü, belli belirsiz bir şekilde taklit eder. Maymun ayaklarını iki iş için de kullanır, hem el hem ayak olarak; onları el gibi kapatır da. Üst kolu ve uyluğu, ön koluna ve inciğine göre kısadır. Dışarı çıkık bir göbeği yoktur, ama göbeğin bulunduğu yer serttir. Üst kısmı, dört ayaklılarda olduğu gibi, alt kısmından çok daha büyüktür; oran hemen hemen beşe üçtür. Bu yüzden ve ayakları ellere benzediği, adeta el ile ayaktan bileşmiş olduğu için — topuğun ucu bakımından ayaktan, öteki kısımları bakımından elden; çünkü parmaklarının avuç denen bir kısmı da vardır — zamanının çoğunu dik durarak değil, dört ayak üstünde geçirir. Dört ayaklı olduğu için kalçası, iki ayaklı olduğu için de kuyruğu yoktur; yalnız adeta işaret olsun diye bulunan, tamamı küçük bir kuyruğu vardır. Dişinin edep yeri kadınınkine benzer, erkeğinki ise insanınkinden çok köpeğinkine benzer.

2.8

Ἔνια δὲ τῶν ζῴων ἐπαμφοτερίζει τὴν φύσιν τῷ τ’ ἀνθρώπῳ καὶ τοῖς τετράποσιν, οἷον πίθηκοι καὶ κῆβοι καὶ κυνοκέφαλοι. Ἔστι δ’ ὁ μὲν κῆβος πίθηκος ἔχων οὐράν. Καὶ οἱ κυνοκέφαλοι δὲ τὴν αὐτὴν ἔχουσι μορφὴν τοῖς πιθήκοις, πλὴν μείζονές τ’ εἰσὶ καὶ ἰσχυρότεροι καὶ τὰ πρόσωπα ἔχοντες κυνοειδέστερα, ἔτι δ’ ἀγριώτερά τε τὰ ἤθη καὶ τοὺς ὀδόντας ἔχουσι κυνοειδεστέρους καὶ ἰσχυροτέρους. Οἱ δὲ πίθηκοι δασεῖς μέν εἰσι τὰ πρανῆ ὡς ὄντες τετράποδες, καὶ τὰ ὕπτια δὲ ὡσαύτως ὡς ὄντες ἀνθρωποειδεῖς (τοῦτο γὰρ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων ἐναντίως ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν τετραπόδων, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον)· πλὴν ἥ τε θρὶξ παχεῖα, καὶ δασεῖς ἐπ’ ἀμφότερα σφόδρα εἰσὶν οἱ πίθηκοι. Τὸ δὲ πρόσωπον ἔχει πολλὰς ὁμοιότητας τῷ τοῦ ἀνθρώπου· καὶ γὰρ μυκτῆρας καὶ ὧτα παραπλήσια ἔχει, καὶ ὀδόντας ὥσπερ ὁ ἄνθρωπος, καὶ τοὺς προσθίους καὶ τοὺς γομφίους. Ἔτι δὲ βλεφαρίδας τῶν ἄλλων τετραπόδων ἐπὶ θάτερα οὐκ ἐχόντων οὗτος ἔχει μὲν λεπτὰς δὲ σφόδρα, καὶ μᾶλλον τὰς κάτω, καὶ μικρὰς πάμπαν· τὰ γὰρ ἄλλα τετράποδα ταύτας οὐκ ἔχει. Ἔχει δ’ ἐν τῷ στήθει δύο θηλὰς μαστῶν μικρῶν. Ἔχει δὲ καὶ βραχίονας ὥσπερ ἄνθρωπος, πλὴν δασεῖς· καὶ κάμπτει καὶ τούτους καὶ τὰ σκέλη ὥσπερ ἄνθρωπος, τὰς περιφερείας πρὸς ἀλλήλας ἀμφοτέρων τῶν κώλων. Πρὸς δὲ τούτοις χεῖρας καὶ δακτύλους καὶ ὄνυχας ὁμοίους ἀνθρώπῳ, πλὴν πάντα ταῦτα ἐπὶ τὸ θηριωδέστερον. Ἰδίους δὲ τοὺς πόδας· εἰσὶ γὰρ οἷον χεῖρες μεγάλαι, καὶ οἱ δάκτυλοι ὥσπερ οἱ τῶν χειρῶν, ὁ μέσος μακρότατος, καὶ τὸ κάτω τοῦ ποδὸς χειρὶ ὅμοιον, πλὴν ἐπὶ τὸ μῆκος τὸ τῆς χειρὸς ἐπὶ τὰ ἔσχατα τεῖνον, καθάπερ θέναρ· τοῦτο δὲ ἐπ’ ἄκρου σκληρότερον, κακῶς καὶ ἀμυδρῶς μιμούμενον πτέρνην. Κέχρηται δὲ τοῖς ποσὶν ἐπ’ ἄμφω, καὶ ὡς χερσὶ καὶ ὡς ποσί, καὶ συγκάμπτει ὥσπερ χεῖρας. Ἔχει δὲ τὸν ἀγκῶνα καὶ τὸν μηρὸν βραχεῖς ὡς πρὸς τὸν βραχίονα καὶ τὴν κνήμην. Ὀμφαλὸν δ’ ἐξέχοντα μὲν οὐκ ἔχει, σκληρὸν δὲ τὸ κατὰ τὸν τόπον τοῦ ὀμφαλοῦ. Τὰ δ’ ἄνω τοῦ κάτω πολὺ μείζονα ἔχει, ὥσπερ τὰ τετράποδα· σχεδὸν γὰρ ὡς πέντε πρὸς τρία ἐστί. Καὶ διά τε ταῦτα καὶ διὰ τὸ τοὺς πόδας ἔχειν ὁμοίους χερσὶ καὶ ὡσπερανεὶ συγκειμένους ἐκ χειρὸς καὶ ποδός, ἐκ μὲν ποδὸς κατὰ τὸ τῆς πτέρνης ἔσχατον, ἐκ δὲ χειρὸς τἆλλα μέρη· καὶ γὰρ οἱ δάκτυλοι ἔχουσι τὸ καλούμενον θέναρ. Διατελεῖ δὲ τὸν πλείω χρόνον τετράπουν ὂν μᾶλλον ἢ ὀρθόν· καὶ οὔτ’ ἰσχία ἔχει ὡς τετράπουν ὂν οὔτε κέρκον ὡς δίπουν, πλὴν μικρὰν τὸ ὅλον, ὅσον σημείου χάριν. Ἔχει δὲ καὶ τὸ αἰδοῖον ἡ θήλεια ὅμοιον γυναικί, ὁ δ’ ἄρρην κυνωδέστερον ἢ ἄνθρωπος.

2.99. Bölüm

Kēbos'ların ise, daha önce söylendiği gibi, kuyruğu vardır. Bu türden hayvanların hepsinin açılınca iç parçaları insanınkilere benzer.

Dışarıya canlı doğuran hayvanların parçaları böyledir.

2.9

Οἱ δὲ κῆβοι, καθάπερ εἴρηται πρότερον, ἔχουσι κέρκον. Τὰ δ’ ἐντὸς διαιρεθέντα ὅμοια ἔχουσιν ἀνθρώπῳ πάντα τὰ τοιαῦτα.

Τὰ μὲν οὖν τῶν εἰς τὸ ἐκτὸς ζῳοτοκούντων μόρια τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον.

2.1010. Bölüm

Dört ayaklı, yumurta doğuran ve kanlı hayvanların (karada yaşayıp kanlı olan ve dört ayaklı ya da ayaksız olmayan hiçbir hayvan yumurta doğurmaz), dört ayaklıların canlı doğuranları gibi başı, boynu, sırtı, vücudunun sırt ve karın tarafları, ayrıca ön ve arka bacakları ve göğse karşılık gelen bir parçası vardır; kuyrukları da çoğunda daha büyük, azında daha küçüktür. Bu türden hayvanların hepsi çok parmaklı ve çok yarıklıdır. Bunlara ek olarak Mısır timsahı dışında hepsinin his organları ve dili vardır. Timsah bu bakımdan bazı balıklara benzer: balıkların dili genel olarak dikenlidir ve serbest değildir; bazılarında da dudak iyice geriye çekilmezse dilin yeri dümdüz ve eklemsiz görünür. Bu türden hayvanların hepsinin kulağı yoktur, yalnız işitme yolu vardır; memeleri, edep yeri ve dışarıdan görünen erbezleri de yoktur, bunlar içeridedir; kılları da yoktur, hepsi pulludur. Ayrıca hepsi testere dişlidir. Nehir timsahlarının gözleri domuzunkine benzer; dişleri büyüktür, yaban dişleri, güçlü tırnakları ve yırtılmaz pullu bir derisi vardır. Suda kötü, sudan dışarıda çok keskin görürler. Timsah günün çoğunu karada, geceyi suda geçirir; çünkü su açık havadan daha ılıktır.

2.10

Τὰ δὲ τετράποδα μὲν ᾠοτόκα δὲ καὶ ἔναιμα (οὐδὲν δὲ ᾠοτοκεῖ χερσαῖον καὶ ἔναιμον μὴ τετράπουν ὂν ἢ ἄπουν) κεφαλὴν μὲν ἔχει καὶ αὐχένα καὶ νῶτον καὶ τὰ πρανῆ καὶ τὰ ὕπτια τοῦ σώματος, ἔτι δὲ σκέλη πρόσθια καὶ ὀπίσθια καὶ τὸ ἀνάλογον τῷ στήθει, ὥσπερ τὰ ζῳοτόκα τῶν τετραπόδων, καὶ κέρκον τὰ μὲν πλεῖστα μείζω, ὀλίγα δ’ ἐλάττω. Πάντα δὲ πολυδάκτυλα καὶ πολυσχιδῆ ἐστὶ τὰ τοιαῦτα. Πρὸς δὲ τούτοις τὰ αἰσθητήρια καὶ γλῶτταν πάντα, πλὴν ὁ ἐν Αἰγύπτῳ κροκόδειλος. Οὗτος δὲ παραπλησίως τῶν ἰχθύων τισίν· ὅλως μὲν γὰρ οἱ ἰχθύες ἀκανθώδη καὶ οὐκ ἀπολελυμένην ἔχουσι τὴν γλῶτταν, ἔνιοι δὲ πάμπαν λεῖον καὶ ἀδιάρθρωτον τὸν τόπον μὴ ἐγκλίναντι σφόδρα τὸ χεῖλος. Ὦτα δ’ οὐκ ἔχουσιν ἀλλὰ τὸν πόρον τῆς ἀκοῆς μόνον πάντα τὰ τοιαῦτα· οὐδὲ μαστούς, οὐδ’ αἰδοῖον, οὐδ’ ὄρχεις ἔξω φανεροὺς ἀλλ’ ἐντός, οὐδὲ τρίχας, ἀλλὰ πάντ’ ἐστὶ φολιδωτά. Ἔτι δὲ καρχαρόδοντα πάντα. Οἱ δὲ κροκόδειλοι οἱ ποτάμιοι ἔχουσιν ὀφθαλμοὺς μὲν ὑός, ὀδόντας δὲ μεγάλους καὶ χαυλιόδοντας καὶ ὄνυχας ἰσχυροὺς καὶ δέρμα ἄρρηκτον φολιδωτόν· βλέπουσι δ’ ἐν μὲν τῷ ὕδατι φαύλως, ἔξω δ’ ὀξύτατον. Τὴν μὲν οὖν ἡμέραν ἐν τῇ γῇ τὸ πλεῖστον διατρίβει, τὴν δὲ νύκτα ἐν τῷ ὕδατι· ἀλεεινότερον γάρ ἐστι τῆς αἰθρίας.

2.1111. Bölüm

Bukalemunun bütün vücut biçimi kertenkeleye benzer; ama kaburgaları, balıklarda olduğu gibi aşağı inip karnın altında birleşir, omurgası da balıklarınki gibi yukarı kalkıktır. Yüzü domuz maymununun (khoiropithēkos) yüzüne çok benzer. Kuyruğu çok uzundur, incelerek biter ve bir kayış gibi epeyce kıvrılır. Kertenkelelerden daha yüksektir, yerden daha uzak durur; bacaklarının büküm yerleri ise kertenkelelerinki gibidir. Ayaklarının her biri iki kısma ayrılmıştır; bu kısımların birbirine göre konumu, bizim başparmağımızın elin geri kalanına karşı durması gibidir. Bu kısımların her biri de kısa bir mesafe boyunca birkaç parmağa ayrılır: ön ayaklarda iç taraftaki kısım üçe, dış taraftaki ikiye; arka ayaklarda iç taraftaki ikiye, dış taraftaki üçe. Bunların üzerinde pençeli kuşlarınkine benzer küçük tırnaklar vardır. Bütün vücudu timsahınki gibi pürüzlüdür. Gözleri bir çukurda durur, çok büyük ve yuvarlaktır ve vücudun geri kalanındakine benzer bir deriyle çevrilidir. Gözlerin tam ortasında görüş için küçük bir yer açık kalmıştır; bukalemun bunun içinden görür ve burayı deriyle hiç örtmez. Gözünü çepeçevre döndürür, bakışını her yöne çevirir ve böylece istediğini görür. Rengi şiştiği zaman değişir: timsahınkinden pek farklı olmayan siyah bir renk alır; ya da kertenkeleler gibi soluk sarı, parsınki gibi siyah beneklerle alacalı olur. Bu değişme bütün vücudunda olur; çünkü gözleri ve kuyruğu da vücudun geri kalanıyla birlikte aynı şekilde renk değiştirir. Hareketi kaplumbağanınki gibi son derece ağırdır. Ölürken soluk sarı olur, öldükten sonra da rengi böyle kalır. Yemek borusu ve nefes borusu kertenkelelerinki gibi yerleşmiştir. Başında ve çenelerinde biraz et ile kuyruğunun gövdeye bağlandığı yerin ucu dışında hiçbir yerinde et yoktur. Kanı da yalnız kalbinin, gözlerinin ve kalbinin üst kısmının çevresinde ve bunlardan uzanan damarcıklarda vardır; bunlarda da pek azdır. Beyni de gözlerinin biraz üstündedir ve onlarla bitişiktir. Gözlerin dış derisi soyulunca, gözleri çevreleyen ve içlerinden ışıldayan bir şey görülür, ince bir tunç halka gibi. Hemen bütün vücudu boyunca birçok güçlü zar uzanır; bunlar öteki hayvanlardakileri çok aşar. Baştan sona yarıldıktan sonra da uzun süre soluk alıp vermeyi sürdürür; kalbinin çevresinde hâlâ çok hafif bir hareket bulunur; özellikle kaburgalarının çevresini, ama vücudunun öteki parçalarını da kasar. Hiçbir yerinde gözle görülür bir dalak yoktur. Kertenkeleler gibi inine çekilip kışı uykuda geçirir.

2.11

Ὁ δὲ χαμαιλέων ὅλον μὲν τοῦ σώματος ἔχει τὸ σχῆμα σαυροειδές, τὰ δὲ πλευρὰ κάτω καθήκει συνάπτοντα πρὸς τὸ ὑπογάστριον, καθάπερ τοῖς ἰχθύσι, καὶ ἡ ῥάχις ἐπανέστηκεν ὁμοίως τῇ τῶν ἰχθύων. Τὸ δὲ πρόσωπον ὁμοιότατον τῷ τοῦ χοιροπιθήκου. Κέρκον δ’ ἔχει μακρὰν σφόδρα, εἰς λεπτὸν καθήκουσαν καὶ συνελιττομένην ἐπὶ πολύ, καθάπερ ἱμάντα. Μετεωρότερος δ’ ἐστὶ τῇ ἀπὸ τῆς γῆς ἀποστάσει τῶν σαύρων, τὰς δὲ καμπὰς τῶν σκελῶν καθάπερ οἱ σαῦροι ἔχει. Τῶν δὲ ποδῶν ἕκαστος αὐτοῦ διχῇ διῄρηται εἰς μέρη θέσιν ὁμοίαν πρὸς αὑτὰ ἔχοντα οἵανπερ ὁ μέγας ἡμῶν δάκτυλος πρὸς τὸ λοιπὸν τῆς χειρὸς ἀντίθεσιν ἔχει. Ἐπὶ βραχὺ δὲ καὶ τούτων τῶν μερῶν ἕκαστον διῄρηται εἴς τινας δακτύλους, τῶν μὲν ἔμπροσθεν ποδῶν τὰ μὲν πρὸς αὐτὸν τρίχα, τὰ δ’ ἐκτὸς δίχα, τῶν δ’ ὀπισθίων τὰ μὲν πρὸς αὐτὸν δίχα, τὰ δ’ ἐκτὸς τρίχα. Ἔχει δὲ καὶ ὀνύχια ἐπὶ τούτων ὅμοια τοῖς τῶν γαμψωνύχων. Τραχὺ δ’ ἔχει ὅλον τὸ σῶμα, καθάπερ ὁ κροκόδειλος. Ὀφθαλμοὺς δ’ ἔχει ἐν κοίλῳ τε κειμένους καὶ μεγάλους σφόδρα καὶ στρογγύλους καὶ δέρματι ὁμοίῳ τῷ λοιπῷ σώματι περιεχομένους. Κατὰ μέσους δ’ αὐτοὺς διαλέλειπται μικρὰ τῇ ὄψει χώρα, δι’ ἧς ὁρᾷ· οὐδέποτε δὲ τῷ δέρματι ἐπικαλύπτει τοῦτο. Στρέφει δὲ τὸν ὀφθαλμὸν κύκλῳ καὶ τὴν ὄψιν ἐπὶ πάντας τοὺς τόπους μεταβάλλει, καὶ οὕτως ὁρᾷ ὃ βούλεται. Τῆς δὲ χροιᾶς ἡ μεταβολὴ ἐμφυσωμένῳ αὐτῷ γίγνεται· ἔχει δὲ καὶ μέλαιναν ταύτην, οὐ πόρρω τῆς τῶν κροκοδείλων, καὶ ὠχρὰν καθάπερ οἱ σαῦροι, μέλανι ὥσπερ τὰ παρδάλια διαπεποικιλμένην. Γίνεται δὲ καθ’ ἅπαν τὸ σῶμα αὐτοῦ ἡ τοιαύτη μεταβολή· καὶ γὰρ οἱ ὀφθαλμοὶ συμμεταβάλλουσιν ὁμοίως τῷ λοιπῷ σώματι καὶ ἡ κέρκος. Ἡ δὲ κίνησἲς αὐτοῦ νωθὴς ἰσχυρῶς ἐστί, καθάπερ ἡ τῶν χελωνῶν. Καὶ ἀποθνήσκων τε ὠχρὸς γίνεται, καὶ τελευτήσαντος αὐτοῦ ἡ χροιὰ τοιαύτη ἐστίν. Τὰ δὲ περὶ τὸν στόμαχον καὶ τὴν ἀρτηρίαν ὁμοίως ἔχει τοῖς σαύροις κείμενα. Σάρκα δ’ οὐδαμοῦ ἔχει πλὴν πρὸς τῇ κεφαλῇ καὶ ταῖς σιαγόσιν ὀλίγα σαρκία, καὶ περὶ ἄκραν τὴν τῆς κέρκου πρόσφυσιν. Καὶ αἷμα δ’ ἔχει περί τε τὴν καρδίαν μόνον καὶ τὰ ὄμματα καὶ τὸν ἄνω τῆς καρδίας τόπον, καὶ ὅσα ἀπὸ τούτων φλέβια ἀποτείνει· ἔστι δὲ καὶ ἐν τούτοις βραχὺ παντελῶς. Κεῖται δὲ καὶ ὁ ἐγκέφαλος ἀνώτερον μὲν ὀλίγῳ τῶν ὀφθαλμῶν, συνεχὴς δὲ τούτοις. Περιαιρεθέντος δὲ τοῦ ἔξωθεν δέρματος τῶν ὀφθαλμῶν περιέχει τι διαλάμπον διὰ τούτων, οἷον κρίκος χαλκοῦς λεπτός. Καθ’ ἅπαν δὲ αὐτοῦ τὸ σῶμα σχεδὸν διατείνουσιν ὑμένες πολλοὶ καὶ ἰσχυροὶ καὶ πολὺ ὑπερβάλλοντες τῶν περὶ τὰ λοιπὰ ὑπαρχόντων. Ἐνεργεῖ δὲ καὶ τῷ πνεύματι ἀνατετμημένος ὅλος ἐπὶ πολὺν χρόνον, βραχείας ἰσχυρῶς ἔτι κινήσεως ἐν αὐτῷ περὶ τὴν καρδίαν οὔσης, καὶ συνάγει διαφερόντως μὲν τὰ περὶ τὰ πλευρά, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰ λοιπὰ μέρη τοῦ σώματος. Σπλῆνα δ’ οὐδαμοῦ ἔχει φανερόν. Φωλεύει δὲ καθάπερ οἱ σαῦροι.

2.1212. Bölüm

Kuşların da bazı parçaları sözü edilen hayvanlarınkine benzer: hepsinin başı, boynu, sırtı, vücudunun karın tarafı ve göğse karşılık gelen bir parçası vardır; hayvanlar içinde insana en çok benzeyerek iki bacakları vardır; yalnız, daha önce söylendiği gibi, bunları dört ayaklılar gibi arkaya doğru bükerler. Elleri de ön ayakları da yoktur; bunların yerine, öteki hayvanlardan farklı olarak kendilerine has kanatları vardır. Ayrıca kalça kemikleri uyluk gibi uzundur ve karnın ortasının altına kadar bitişik uzanır; öyle ki kesildiğinde uyluk bu imiş, incikle arasındaki asıl uyluk da başka bir parçaymış gibi görünür. Pençeli kuşların uylukları en büyüktür, göğüsleri de ötekilerinkinden daha güçlüdür. Bütün kuşlar çok tırnaklıdır, hepsi de bir bakıma çok yarıklıdır: çoğunun parmakları ayrıktır; yüzenler ise perde ayaklıdır, ama bunların da parmakları eklemli ve ayrı ayrıdır. Havaya yükselen kuşların hepsi dört parmaklıdır: çoğunun üç parmağı öne, biri de topuk yerine arkaya dönüktür; pek azının ikisi önde, ikisi arkadadır, mesela iynx denen kuşun. Bu kuş ispinozdan biraz büyüktür, rengi alacalıdır; parmakları da kendine hastır, dili de: dili yılanlarınkine benzer, dört parmak boyu kadar uzayabilir ve yeniden kendi içine çekilebilir. Ayrıca yılanlar gibi, vücudunun geri kalanı kıpırdamadan boynunu arkaya doğru çevirir. Tırnakları büyüktür, ama küçük kargalarınki gibi yapılıdır; sesi cırlaktır. Kuşların ağzı vardır ama kendine hastır: dudakları ve dişleri yoktur, gagaları vardır; kulakları ve burun delikleri de yoktur, yalnız bu hislerin yolları vardır: koku yolu gagada, işitme yolu başta. Bütün kuşların, öteki hayvanlar gibi, iki gözü vardır; kirpikleri yoktur. Ağır kuşlar gözlerini alt göz kapağıyla yumar; hepsi göz köşesinden gelen bir deriyle göz kırpar; baykuş türünden kuşlar üst göz kapağıyla da kırpar. Pullular da, mesela kertenkeleler ve onlarla aynı cinsten öteki hayvanlar, aynı şeyi yapar: hepsi gözünü alt göz kapağıyla yumar, ama kuşlar gibi göz kırpmaz. Ayrıca kuşlarda ne pul ne kıl vardır, kuş tüyü vardır; tüylerin hepsinin sapı vardır. Kuyrukları yoktur, kuyruk sokumları (orropygion) vardır; bu, uzun bacaklı ve perde ayaklı kuşlarda kısa, tersi olanlarda uzundur. Uzun kuyruk sokumlular ayaklarını karınlarına çekerek uçar, kısa kuyruk sokumlular ise ayaklarını uzatarak uçar. Hepsinin dili vardır, ama bu dil hepsinde aynı değildir: kiminin dili uzun, kimininki geniştir. Hayvanlar içinde insandan sonra en çok eklemli ses çıkaranlar bazı kuş cinsleridir; bunlar en çok geniş dilli kuşlardır. Yumurta doğuranların hiçbirinin nefes borusu üzerinde gırtlak kapağı yoktur; bunlar yolu kapatıp açarlar, böylece ağır hiçbir şey akciğere kaçmaz. Bazı kuş cinslerinin mahmuzu da vardır; ama hem pençeli hem mahmuzlu olan hiçbir kuş yoktur. Pençeliler iyi uçanlardandır, mahmuzlular ise ağır kuşlardandır. Ayrıca bazı kuşların ibiği vardır; kimininki tüylerin kalkmasından oluşur; horozunki ise yalnız ona hastır: ne ettir ne de tabiatça etten çok uzaktır.

2.12

Ὁμοίως δ’ ἔνια μόρια καὶ οἱ ὄρνιθες τοῖς εἰρημένοις ἔχουσι ζῴοις· καὶ γὰρ κεφαλὴν καὶ αὐχένα πάντ’ ἔχει καὶ νῶτον καὶ τὰ ὕπτια τοῦ σώματος καὶ τὸ ἀνάλογον τῷ στήθει· σκέλη δὲ δύο καθάπερ ἄνθρωπος μάλιστα τῶν ζῴων· πλὴν κάμπτει εἰς τοὔπισθεν ὁμοίως τοῖς τετράποσιν, ὥσπερ εἴρηται πρότερον. Χεῖρας δ’ οὐδὲ πόδας προσθίους ἔχει, ἀλλὰ πτέρυγας ἴδιον πρὸς τὰ ἄλλα ζῷα. Ἔτι δὲ τὸ ἰσχίον ὅμοιον μηρῷ μακρὸν καὶ προσπεφυκὸς μέχρι ὑπὸ μέσην τὴν γαστέρα, ὥστε δοκεῖν διαιρούμενον μηρὸν εἶναι, τὸν δὲ μηρὸν μεταξὺ τῆς κνήμης, ἕτερόν τι μέρος. Μεγίστους δὲ τοὺς μηροὺς ἔχει τὰ γαμψώνυχα τῶν ὀρνίθων, καὶ τὸ στῆθος ἰσχυρότερον τῶν ἄλλων. Πολυώνυχοι δ’ εἰσὶ πάντες οἱ ὄρνιθες, ἔτι δὲ πολυσχιδεῖς τρόπον τινὰ πάντες· τῶν μὲν γὰρ πλείστων διῄρηνται οἱ δάκτυλοι, τὰ δὲ πλωτὰ στεγανόποδά ἐστι, διηρθρωμένους δ’ ἔχει καὶ χωριστοὺς δακτύλους. Εἰσὶ δ’ ὅσοι αὐτῶν μετεωρίζονται πάντες τετραδάκτυλοι· τρεῖς μὲν γὰρ εἰς τὸ ἔμπροσθεν ἕνα δ’ εἰς τὸ ὄπισθεν κείμενον ἔχουσιν οἱ πλεῖστοι ἀντὶ πτέρνης· ὀλίγοι δέ τινες δύο μὲν ἔμπροσθεν δύο δ’ ὄπισθεν, οἷον ἡ καλουμένη ἴυγξ. Αὕτη δ’ ἐστὶ μικρῷ μὲν μείζων σπίζης, τὸ δ’ εἶδος ποικίλον, ἴδια δ’ ἔχει τά τε περὶ τοὺς δακτύλους καὶ τὴν γλῶτταν ὁμοίαν τοῖς ὄφεσιν· ἔχει γὰρ ἐπὶ μῆκος ἔκτασιν καὶ ἐπὶ τέτταρας δακτύλους, καὶ πάλιν συστέλλεται εἰς ἑαυτήν. Ἔτι δὲ περιστρέφει τὸν τράχηλον εἰς τοὐπίσω τοῦ λοιποῦ σώματος ἠρεμοῦντος, καθάπερ οἱ ὄφεις. Ὄνυχας δ’ ἔχει μεγάλους μὲν ὁμοίως μέντοι πεφυκότας τοῖς τῶν κολοιῶν· τῇ δὲ φωνῇ τρίζει. Στόμα δ’ οἱ ὄρνιθες ἔχουσι μὲν ἴδιον δέ· οὔτε γὰρ χείλη οὔτ’ ὀδόντας ἔχουσιν, ἀλλὰ ῥύγχος, οὔτ’ ὦτα οὔτε μυκτῆρας, ἀλλὰ τοὺς πόρους τούτων τῶν αἰσθήσεων, τῶν μὲν μυκτήρων ἐν τῷ ῥύγχει, τῆς δ’ ἀκοῆς ἐν τῇ κεφαλῇ. Ὀφθαλμοὺς δὲ πάντες καθάπερ καὶ τἆλλα ζῷα δύο, ἄνευ βλεφαρίδων. Μύουσι δ’ οἱ βαρεῖς τῷ κάτω βλεφάρῳ, σκαρδαμύττουσι δ’ ἐκ τοῦ κανθοῦ δέρματι ἐπιόντι πάντες, οἱ δὲ γλαυκώδεις τῶν ὀρνίθων καὶ τῷ ἄνω βλεφάρῳ. Τὸ δ’ αὐτὸ τοῦτο ποιοῦσι καὶ τὰ φολιδωτά, οἷον οἱ σαῦροι καὶ τἆλλα τὰ ὁμοιογενῆ τούτοις τῶν ζῴων· μύουσι γὰρ τῇ κάτω βλεφαρίδι πάντες, οὐ μέντοι σκαρδαμύττουσί γε ὥσπερ οἱ ὄρνιθες. Ἔτι δ’ οὔτε φολίδας οὔτε τρίχας ἔχουσιν, ἀλλὰ πτερά· τὰ δὲ πτερὰ ἔχει καυλὸν ἅπαντα. Καὶ οὐρὰν μὲν οὐκ ἔχουσιν, ὀρροπύγιον δέ, οἱ μὲν μακροσκελεῖς καὶ στεγανόποδες βραχύ, οἱ δ’ ἐναντίοι μέγα. Καὶ οὗτοι μὲν πρὸς τῇ γαστρὶ τοὺς πόδας ἔχοντες πέτονται, οἱ δὲ μικρορροπύγιοι ἐκτεταμένους. Καὶ γλῶτταν ἅπαντες, ταύτην δ’ ἀνομοίαν· οἱ μὲν γὰρ μακρὰν οἱ δὲ πλατεῖαν. Μάλιστα δὲ τῶν ζῴων μετὰ τὸν ἄνθρωπον γράμματα φθέγγεται ἔνια τῶν ὀρνίθων γένη· τοιαῦτα δ’ ἐστὶ τὰ πλατύγλωττα αὐτῶν μάλιστα. Τὴν δ’ ἐπιγλωττίδα ἐπὶ τῆς ἀρτηρίας οὐθὲν τῶν ᾠοτοκούντων ἔχει, ἀλλὰ συνάγει καὶ διοίγει τὸν πόρον ὥστε μηθὲν καθεῖναι τῶν ἐχόντων βάρος ἐπὶ τὸν πλεύμονα. Γένη δ’ ἔνια τῶν ὀρνίθων ἔχει καὶ πλῆκτρα· γαμψώνυχον δ’ ἅμα καὶ πλῆκτρον ἔχον οὐθέν. Ἔστι δὲ τὰ μὲν γαμψώνυχα τῶν πτητικῶν, τὰ δὲ πληκτροφόρα τῶν βαρέων. Ἔτι δ’ ἔνια τῶν ὀρνέων λόφον ἔχουσι, τὰ μὲν αὐτῶν τῶν πτερῶν ἐπανεστηκότα, ὁ δ’ ἀλεκτρυὼν μόνος ἴδιον· οὔτε γὰρ σάρξ ἐστιν οὔτε πόρρω σαρκὸς τὴν φύσιν.

2.1313. Bölüm

Suda yaşayan hayvanlardan balık cinsi, birçok biçimi kapsayan tek bir cins olarak ötekilerden ayrılır. Balıkların başları, sırt ve karın tarafları vardır; karın tarafında karın ve iç organlar bulunur; arkada da bitişik ve yarılmamış bir kuyruk kısmı vardır; bu, hepsinde aynı değildir. Hiçbir balığın boynu yoktur, hiçbir uzvu da yoktur; ne içeride ne dışarıda erbezleri, ne de memeleri vardır. Memesi, canlı doğurmayan başka hiçbir hayvanın da yoktur; canlı doğuranların da hepsinin değil, yalnız önce yumurtlamadan doğrudan kendi içinde canlı doğuranların vardır. Mesela yunus canlı doğurur, bu yüzden iki memesi vardır; ama yukarıda değil, edep yerinin yakınındadır. Dört ayaklılarınki gibi belirgin meme uçları yoktur; her iki yanda bir tane olmak üzere iki oluk gibi şeyler vardır, süt bunlardan akar; yavruları da onun peşinden giderek emer; bu, bazılarınca açıkça görülmüştür. Balıkların ise, söylendiği gibi, ne memesi ne de dışarıdan görünen bir edep yeri yolu vardır. Kendilerine has olan, ağızdan aldıkları suyu bıraktıkları solungaçlar ve yüzgeçlerdir: çoğunun dört yüzgeci vardır, uzunca olanların ise, yılanbalığı gibi, solungaçların yanında iki yüzgeci vardır. Kefallerin de, mesela Siphai'deki gölde yaşayanların, iki yüzgeci vardır; tainia denen balığın da öyle. Uzunca balıklardan bazılarının yüzgeci hiç yoktur, mesela mürenin; solungaçları da öteki balıklarınki gibi eklemli değildir. Solungaçlı olanların kiminin solungaçları örtülüdür; kıkırdaklı balıkların ise hepsinde örtüsüzdür. Örtülü olanların hepsinin solungaçları yandadır; kıkırdaklılardan yassı olanlarınki aşağıda, karın tarafındadır, mesela torpil balığının ve vatozun; uzunca olanlarınki yanlardadır, mesela bütün köpekbalığı türlerinin. Fener balığınınki ise yandadır, ama kıkırdaklı olmayanlardaki gibi dikenli bir örtüyle değil, derimsi bir örtüyle örtülüdür. Ayrıca solungaçlıların kiminin solungaçları tek, kimininki çifttir; ama vücuda en yakın olan son solungaç hepsinde tektir. Kiminin solungacı az, kiminin çoktur; ama hepsinde iki yanda eşit sayıdadır. En az solungaçlı olanın her iki yanda bir solungacı vardır, ama bu çifttir, mesela kapros'un; kiminin her iki yanda iki solungacı vardır, biri tek biri çift, mesela mığrının ve iskaroz balığının; kiminin her iki yanda dört tek solungacı vardır, mesela ellops'un, sinagritin, mürenin ve yılanbalığının; kiminin de dört tane, sonuncusu dışında iki sıralı solungacı vardır, mesela kikhlē'nin, perki balığının, yayın balığının ve sazanın. Köpekbalığı türlerinin hepsinin solungaçları çifttir ve her iki yanda beş tanedir; kılıç balığının sekiz çift solungacı vardır. Balıklarda solungaç sayısı böyledir. Balıklar öteki hayvanlardan solungaç farkından başka şeylerle de ayrılır: kara hayvanlarının canlı doğuranları gibi kılları, yumurta doğuran bazı dört ayaklılar gibi pulları, kuşlar cinsi gibi kuş tüyleri yoktur; çoğunun balık pulu (lepis) vardır, birkaçının derisi pürüzlüdür, kaygan derili olanlar ise en az sayıdadır. Kıkırdaklıların kimi pürüzlü, kimi kaygandır; mığrılar, yılanbalıkları ve orkinoslar kaygan derililerdendir. İskaroz dışında bütün balıklar testere dişlidir; hepsinin dişleri sivri ve çok sıralıdır, bazılarının dilinde de diş vardır. Dilleri sert ve dikenlidir ve öyle yapışıktır ki bazen hiç dilleri yokmuş gibi görünür. Kiminin ağzı, canlı doğuran bazı dört ayaklılarınki gibi geniş yarılmıştır. His organlarından başka hiçbirinin ne kendisi ne de yolu, ne işitmeninki ne koklamanınki görünür; gözleri ise hepsinin vardır; gözleri sert olmadığı hâlde göz kapakları yoktur. Balık cinsinin hepsi kanlıdır; ama kimi yumurta doğurur, kimi canlı: pullu balıkların hepsi yumurta doğurur, kıkırdaklıların hepsi ise fener balığı dışında canlı doğurur.

2.13

Τῶν δ’ ἐνύδρων ζῴων τὸ τῶν ἰχθύων γένος ἓν ἀπὸ τῶν ἄλλων ἀφώρισται, πολλὰς περιέχον ἰδέας. Κεφαλὴν μὲν γὰρ ἔχει καὶ τὰ πρανῆ καὶ τὰ ὕπτια, ἐν ᾧ τόπῳ ἡ γαστὴρ καὶ τὰ σπλάγχνα· καὶ ὀπίσθιον οὐραῖον συνεχὲς ἔχει καὶ ἄσχιστον· τοῦτο δ’ οὐ πᾶσιν ὅμοιον. Αὐχένα δ’ οὐδεὶς ἔχει ἰχθύς, οὐδὲ κῶλον οὐθέν, οὐδ’ ὄρχεις ὅλως, οὔτ’ ἐντὸς οὔτ’ ἐκτός, οὐδὲ μαστούς. Τοῦτο μὲν οὖν ὅλως οὐδ’ ἄλλο οὐθὲν τῶν μὴ ζῳοτοκούντων, οὐδὲ τὰ ζῳοτοκοῦντα πάντα, ἀλλ’ ὅσα εὐθὺς ἐν αὑτοῖς ζῳοτοκεῖ καὶ μὴ ᾠοτοκεῖ πρῶτον. Καὶ γὰρ ὁ δελφὶς ζῳοτοκεῖ, διὸ ἔχει μαστοὺς δύο, οὐκ ἄνω δ’ ἀλλὰ πλησίον τῶν ἄρθρων. Ἔχει δ’ οὐχ ὥσπερ τὰ τετράποδα ἐπιφανεῖς θηλάς, ἀλλ’ οἷον ῥύακας δύο, ἑκατέρωθεν ἐκ τῶν πλαγίων ἕνα, ἐξ ὧν τὸ γάλα ῥεῖ· καὶ θηλάζεται ὑπὸ τῶν τέκνων παρακολουθούντων· καὶ τοῦτο ὦπται ἤδη ὑπό τινων φανερῶς. Οἱ δ’ ἰχθύες, ὥσπερ εἴρηται, οὔτε μαστοὺς ἔχουσιν οὔτε αἰδοίων πόρον ἐκτὸς οὐθένα φανερόν. Ἴδιον δ’ ἔχουσι τό τε τῶν βραγχίων, ᾗ τὸ ὕδωρ ἀφιᾶσι δεξάμενοι κατὰ τὸ στόμα, καὶ τὰ πτερύγια, οἱ μὲν πλεῖστοι τέτταρα, οἱ δὲ προμήκεις δύο, οἷον ἐγχέλυς, ὄντα πρὸς τὰ βράγχια. Ὁμοίως δὲ καὶ κεστρεῖς, οἷον ἐν Σιφαῖς οἱ ἐν τῇ λίμνῃ, δύο, καὶ ἡ καλουμένη ταινία ὡσαύτως. Ἔνια δὲ τῶν προμήκων οὐδὲ πτερύγια ἔχει, οἷον σμύραινα, οὐδὲ τὰ βράγχια διηρθρωμένα ὁμοίως τοῖς ἄλλοις ἰχθύσιν. Αὐτῶν δὲ τῶν ἐχόντων βράγχια τὰ μὲν ἔχει ἐπικαλύμματα τοῖς βραγχίοις, τὰ δὲ σελάχη πάντα ἀκάλυπτα. Καὶ τὰ μὲν ἔχοντα καλύμματα πάντα ἐκ πλαγίου ἔχει τὰ βράγχια, τῶν δὲ σελαχῶν τὰ μὲν πλατέα κάτω ἐν τοῖς ὑπτίοις, οἷον νάρκη καὶ βάτος, τὰ δὲ προμήκη ἐν τοῖς πλαγίοις, οἷον πάντα τὰ γαλεώδη. Ὁ δὲ βάτραχος ἐκ πλαγίου μὲν ἔχει, καλυπτόμενα δ’ οὐκ ἀκανθώδει καλύμματι ὥσπερ οἱ μὴ σελαχώδεις, ἀλλὰ δερματώδει. Ἔτι δὲ τῶν ἐχόντων βράγχια τῶν μὲν ἁπλᾶ ἐστὶ τὰ βράγχια, τῶν δὲ διπλᾶ· τὸ δ’ ἔσχατον πρὸς τὸ σῶμα πάντων ἁπλοῦν. Καὶ πάλιν τὰ μὲν ὀλίγα βράγχια ἔχει, τὰ δὲ πλῆθος βραγχίων· ἴσα δ’ ἐφ’ ἑκάτερα πάντες. Ἔχει δ’ ὁ ἐλάχιστα ἔχων ἓν ἐφ’ ἑκάτερα βράγχιον, διπλοῦν δὲ τοῦτο, οἷον κάπρος· οἱ δὲ δύο ἐφ’ ἑκάτερα, τὸ μὲν ἁπλοῦν τὸ δὲ διπλοῦν, οἷον γόγγρος καὶ σκάρος· οἱ δὲ τέτταρα ἐφ’ ἑκάτερα ἁπλᾶ, οἷον ἔλλοψ, συναγρίς, σμύραινα, ἐγχέλυς· οἱ δὲ τέτταρα μὲν δίστοιχα δὲ πλὴν τοῦ ἐσχάτου, οἷον κίχλη καὶ πέρκη καὶ γλάνις καὶ κυπρῖνος. Ἔχουσι δὲ καὶ οἱ γαλεώδεις διπλᾶ πάντες, καὶ πέντ’ ἐφ’ ἑκάτερα· ὁ δὲ ξιφίας ὀκτὼ διπλᾶ. Περὶ μὲν οὖν πλήθους βραγχίων ἐν τοῖς ἰχθύσι τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον. Ἔτι δὲ πρὸς τἆλλα ζῷα οἱ ἰχθύες διαφέρουσι πρὸς τῇ διαφορᾷ τῇ περὶ τὰ βράγχια· οὔτε γὰρ ὥσπερ τῶν πεζῶν ὅσα ζῳοτόκα ἔχει τρίχας, οὔθ’ ὥσπερ ἔνια τῶν ᾠοτοκούντων τετραπόδων φολίδας, οὔθ’ ὡς τὸ τῶν ὀρνέων γένος πτερωτόν, ἀλλ’ οἱ μὲν πλεῖστοι αὐτῶν λεπιδωτοί εἰσιν, ὀλίγοι δέ τινες τραχεῖς, ἐλάχιστον δ’ ἐστὶ πλῆθος αὐτῶν τὸ λεῖον. Τῶν μὲν οὖν σελαχῶν τὰ μὲν τραχέα ἐστὶ τὰ δὲ λεῖα, γόγγροι δὲ καὶ ἐγχέλυες καὶ θύννοι τῶν λείων. Καρχαρόδοντες δὲ πάντες οἱ ἰχθύες ἔξω τοῦ σκάρου· καὶ πάντες ἔχουσιν ὀξεῖς τοὺς ὀδόντας καὶ πολυστοίχους, καὶ ἔνιοι ἐν τῇ γλώττῃ. Καὶ γλῶτταν σκληρὰν καὶ ἀκανθώδη ἔχουσι, καὶ προσπεφυκυῖαν οὕτως ὥστ’ ἐνίοτε μὴ δοκεῖν ἔχειν. Τὸ δὲ στόμα οἱ μὲν ἀνερρωγός, ὥσπερ ἔνια τῶν ζῳοτόκων καὶ τετραπόδων. Τῶν δ’ αἰσθητηρίων τῶν μὲν ἄλλων οὐθὲν ἔχουσι φανερὸν οὔτ’ αὐτὸ οὔτε τοὺς πόρους, οὔτ’ ἀκοῆς οὔτ’ ὀσφρήσεως· ὀφθαλμοὺς δὲ πάντες ἔχουσιν ἄνευ βλεφάρων, οὐ σκληρόφθαλμοι ὄντες. Ἔναιμον μὲν οὖν ἐστὶν ἅπαν τὸ τῶν ἰχθύων γένος, εἰσὶ δ’ αὐτῶν οἱ μὲν ᾠοτόκοι οἱ δὲ ζῳοτόκοι, οἱ μὲν λεπιδωτοὶ πάντες ᾠοτόκοι, τὰ δὲ σελάχη πάντα ζῳοτόκα πλὴν βατράχου.

2.1414. Bölüm

Kanlı hayvanlardan geriye yılanlar cinsi kalıyor. Bu cins iki ortamda da yaşar: çoğu karada yaşar, azı da suda, tatlı sularda yaşar. Deniz yılanları da vardır; biçimleri öteki bakımlardan kara yılanlarına yakındır, yalnız başları daha çok mığrıya benzer. Deniz yılanlarının birçok cinsi vardır, renkleri de türlü türlüdür; bunlar çok derin sularda bulunmaz. Yılanlar, balık cinsi gibi ayaksızdır. Deniz kırkayakları da vardır; görünüşleri kara kırkayaklarına yakındır, büyüklükçe biraz daha küçüktürler; kayalık yerlerde bulunurlar. Renkleri kara kırkayaklarınınkinden daha kırmızı, ayakları daha çok, bacakları daha incedir. Bunlar da yılanlar gibi çok derin sularda bulunmaz. Kayalıklarda yaşayan küçük bir balık vardır, bazıları ona ekhenēis (gemi tutan) der; bazıları da onu davalarda ve aşk iksirlerinde kullanır; yenmez. Bazıları bu balığın ayakları olduğunu söyler; ayakları yoktur, ama yüzgeçleri ayağa benzediği için öyle görünür.

Kanlı hayvanların dış parçalarının kaç tane ve ne nitelikte olduğu, birbirlerinden ne farkları bulunduğu anlatıldı.

2.14

Λοιπὸν δὲ τῶν ἐναίμων ζῴων τὸ τῶν ὄφεων γένος. Ἔστι δὲ κοινὸν ἀμφοῖν· τὸ μὲν γὰρ πλεῖστον αὐτῶν χερσαῖόν ἐστιν, ὀλίγον δὲ τὸ τῶν ἐνύδρων ἐν τοῖς ποτίμοις ὕδασι διατελεῖ. Εἰσὶ δὲ καὶ θαλάττιοι ὄφεις, παραπλήσιοι τὴν μορφὴν τοῖς χερσαίοις τἆλλα· πλὴν τὴν κεφαλὴν ἔχουσι γογγροειδεστέραν. Γένη δὲ πολλὰ τῶν θαλαττίων ὄφεών ἐστι, καὶ χρόαν ἔχουσι παντοδαπήν· οὐ γίγνονται δ’ οὗτοι ἐν τοῖς σφόδρα βαθέσιν. Ἄποδες δ’ εἰσὶν οἱ ὄφεις ὥσπερ τὸ τῶν ἰχθύων γένος. Εἰσὶ δὲ καὶ σκολόπενδραι θαλάττιαι, παραπλήσιαι τὸ εἶδος ταῖς χερσαίαις, τὸ δὲ μέγεθος μικρῷ ἐλάττους· γίγνονται δὲ περὶ τοὺς πετρὤδεις τόπους. Τὴν δὲ χροιάν εἰσιν ἐρυθρότεραι καὶ πολύποδες μᾶλλον καὶ λεπτοσκελέστεραι τῶν χερσαίων. Οὐ γίγνονται δ’ οὐδ’ αὐταί, ὥσπερ οὐδ’ οἱ ὄφεις, ἐν τοῖς βαθέσι σφόδρα. Ἔστι δ’ ἰχθύδιόν τι τῶν πετραίων, ὃ καλοῦσί τινες ἐχενηΐδα, καὶ χρῶνταί τινες αὐτῷ πρὸς δίκας καὶ φίλτρα· ἔστι δὲ ἄβρωτον· τοῦτο δ’ ἔνιοί φασιν ἔχειν πόδας οὐκ ἔχον, ἀλλὰ φαίνεται διὰ τὸ τὰς πτέρυγας ὁμοίας ἔχειν ποσίν.

Τὰ μὲν οὖν ἔξω μόρια, καὶ πόσα καὶ ποῖα τῶν ἐναίμων ζῴων, καὶ τίνας ἔχει πρὸς ἄλληλα διαφοράς, εἴρηται.

2.1515. Bölüm

İçteki parçaların nasıl olduğunu önce kanlı hayvanlarda anlatmak gerekir; çünkü en büyük cinsler öteki hayvanlardan bununla, birinin kanlı ötekinin kansız olmasıyla ayrılır. Kanlı hayvanlar şunlardır: insan, dört ayaklıların canlı doğuranları, ayrıca dört ayaklıların yumurta doğuranları, kuş, balık ve balinamsı; bir de bir cins oluşturmadığı, türü doğrudan cüzîleri kapsayan basit bir tür olduğu için ortak adı bulunmayan başka hayvanlar, mesela yılan ve timsah. Dört ayaklı ve canlı doğuranların hepsinin yemek borusu ve nefes borusu vardır ve bunlar insanlardaki gibi yerleşmiştir; dört ayaklıların yumurta doğuranlarında ve kuşlarda da böyledir; ama bu parçaların biçimleri bakımından farklıdırlar. Genel olarak havayı içine alıp soluk alıp veren bütün hayvanların akciğeri, nefes borusu ve yemek borusu vardır; yemek borusuyla nefes borusunun konumu aynıdır, ama kendileri benzer değildir; akciğer ise ne benzerdir ne de konumu aynıdır. Ayrıca kanı olan bütün hayvanların kalbi ve phrenes denen diyaframı vardır; ama küçük hayvanlarda bunlar, incelik ve küçüklükten dolayı, kalp hariç aynı açıklıkla görünmez. Öküzlere has bir şey vardır: bütün öküzlerde değil, ama bir öküz cinsinde kalpte bir kemik bulunur. Atların kalbinde de kemik vardır. Akciğer ise hepsinde yoktur: mesela balığın yoktur, solungacı olan başka hayvanların da. Kanı olan bütün hayvanların karaciğeri vardır. Kanı olanların çoğunun dalağı da vardır. Canlı değil yumurta doğuranların çoğunun dalağı neredeyse his yoluyla fark edilemeyecek kadar küçüktür; kuşların çoğunda da öyledir, mesela güvercinde, çaylakta, şahinde ve baykuşta; aigokephalos'un ise hiç yoktur. Dört ayaklı yumurta doğuranlarda da durum aynıdır: bunların da dalağı pek küçüktür, mesela kara kaplumbağasının, tatlı su kaplumbağasının (hemys), kara kurbağasının, kertenkelenin, timsahın ve kurbağanın. Hayvanların kiminin karaciğerinin üzerinde safra kesesi vardır, kiminin yoktur. Dört ayaklı ve canlı doğuranlardan geyiğin ve proks'un yoktur; atın, katırın, eşeğin, fokun ve bazı domuzların da yoktur. Geyiklerden Akhaia geyiği denenlerin kuyruklarında safra olduğu sanılır; ama safra dedikleri şey yalnız renkçe safraya benzer; safra kadar bütünüyle ıslak değildir, dışı da dalağın dışına benzer. Bununla birlikte bütün geyiklerin başında canlı kurtçuklar bulunur; bunlar dil altındaki boşlukta, başın bağlandığı omurun çevresinde oluşur; büyüklükleri en büyük kurtlardan aşağı değildir; toplu ve birbirine bitişik olarak oluşurlar, sayıları da çoğunlukla yirmi kadardır. Söylendiği gibi geyiklerin safra kesesi yoktur; ama bağırsakları o kadar acıdır ki, geyik çok semiz değilse köpekler bile yemek istemez. Filin karaciğerinde de safra kesesi yoktur; ama safrası olanlarda safranın bulunduğu yerin çevresi kesilince, az ya da çok saframsı bir sıvı akar. Deniz suyunu içine alan ve akciğeri olan hayvanlardan yunusun safra kesesi yoktur. Kuşların ve balıkların hepsinin vardır, yumurta doğuran dört ayaklıların da; genel olarak söylersek kimisinde büyük, kimisinde küçüktür. Balıkların kimisinde safra kesesi karaciğerin yanındadır, mesela köpekbalığı türlerinde, yayın balığında, keler balığında (rhinē), düz vatozda, torpil balığında ve uzun balıklardan yılanbalığında, zargana balığında ve çekiç balığında. Kalliōnymos'un safrası da karaciğerinin üzerindedir; bu balığın safra kesesi, büyüklüğüne oranla balıklar içinde en büyüğüdür. Kiminde ise bağırsakların yanındadır ve karaciğerden çok ince bazı yollarla uzanır. Amia'nın safrası bağırsak boyunca uzanır, onunla aynı uzunluktadır, çoğu zaman da katlanır; ötekilerde bağırsakların yanındadır, kiminde daha uzakta, kiminde daha yakında, mesela fener balığında, ellops'ta, sinagritte, mürende ve kılıç balığında. Çoğu zaman aynı cinsin de iki durumda olduğu görülür; mesela mığrıların kiminde karaciğerin yanında, kiminde aşağıda, ondan ayrık olarak bulunur. Kuşlarda da durum benzerdir: kiminin safrası midenin yanında, kimininki bağırsakların yanındadır, mesela güvercinin, kuzgunun, bıldırcının, kırlangıcın ve serçenin. Kiminin hem karaciğerin hem midenin yanındadır, mesela aigokephalos'un; kiminin hem karaciğerin hem bağırsakların yanındadır, mesela şahinin ve çaylağın.

2.15

Τὰ δ’ ἐντὸς πῶς ἔχει, λεκτέον ἐν τοῖς ἐναίμοις ζῴοις πρῶτον· τούτῳ γὰρ διαφέρει τὰ μέγιστα γένη πρὸς τὰ λοιπὰ τῶν ἄλλων ζῴων, τῷ τὰ μὲν ἔναιμα τὰ δ’ ἄναιμα εἶναι. Ἔστι δὲ ταῦτα ἄνθρωπός τε καὶ τὰ ζῳοτόκα τῶν τετραπόδων, ἔτι δὲ καὶ τὰ ᾠοτόκα τῶν τετραπόδων καὶ ὄρνις καὶ ἰχθὺς καὶ κῆτος, καὶ εἴ τι ἄλλο ἀνώνυμόν ἐστι διὰ τὸ μὴ εἶναι γένος ἀλλ’ ἁπλοῦν τὸ εἶδος ἐπὶ τῶν καθ’ ἕκαστον, οἷον ὄφις καὶ κροκόδειλος. Ὅσα μὲν οὖν ἐστὶ τετράποδα καὶ ζῳοτόκα, στόμαχον μὲν καὶ ἀρτηρίαν πάντ’ ἔχει, καὶ κείμενα τὸν αὐτὸν τρόπον ὥσπερ ἐν τοῖς ἀνθρώποις· ὁμοίως δὲ καὶ ὅσα ᾠοτοκεῖ τῶν τετραπόδων, καὶ ἐν τοῖς ὄρνισιν· ἀλλὰ τοῖς εἴδεσι τῶν μορίων τούτων διαφέρουσιν. Ὅλως δὲ πάντα ὅσα τὸν ἀέρα δεχόμενα ἀναπνεῖ καὶ ἐκπνεῖ, πάντ’ ἔχει πνεύμονα καὶ ἀρτηρίαν καὶ στόμαχον, καὶ τὴν θέσιν τοῦ στομάχου καὶ τῆς ἀρτηρίας ὁμοίως, ἀλλ’ οὐχ ὅμοια, τὸν δὲ πλεύμονα οὔθ’ ὅμοιον οὔτε τῇ θέσει ὁμοίως ἔχοντα. Ἔτι δὲ καρδίαν ἅπαντ’ ἔχει ὅσα αἷμα ἔχει, καὶ τὸ διάζωμα, ὃ καλοῦνται φρένες· ἀλλ’ ἐν τοῖς μικροῖς διὰ λεπτότητα καὶ σμικρότητα οὐ φαίνεται ὁμοίως, πλὴν ἐν τῇ καρδίᾳ. Ἴδιον δ’ ἐστὶν ἐπὶ τῶν βοῶν· ἔστι γάρ τι γένος βοῶν, ἀλλ’ οὐ πάντες, ὃ ἔχει ἐν τῇ καρδίᾳ ὀστοῦν. Ἔχει δὲ καὶ ἡ τῶν ἵππων καρδία ὀστοῦν. Πλεύμονα δ’ οὐ πάντα, οἷον ἰχθὺς οὐκ ἔχει, οὐδ’ εἴ τι ἄλλο τῶν ζῴων ἔχει βράγχια. Καὶ ἧπαρ ἅπαντ’ ἔχει ὅσαπερ αἷμα. Σπλῆνα δὲ τὰ πλεῖστα ἔχει ὅσαπερ καὶ αἷμα. Τὰ δὲ πολλὰ τῶν μὴ ζῳοτόκων ἀλλ’ ᾠοτόκων μικρὸν ἔχει τὸν σπλῆνα οὕτως ὥστε λανθάνειν ὀλίγου τὴν αἴσθησιν, ἔν τε τοῖς ὄρνισι τοῖς πλείστοις, οἷον ἐν περιστερᾷ καὶ ἰκτίνῳ καὶ ἱέρακι καὶ γλαυκί· ὁ δ’ αἰγοκέφαλος ὅλως οὐκ ἔχει. Καὶ ἐπὶ τῶν ᾠοτόκων τόκων δὲ καὶ τετραπόδων τὸν αὐτὸν τρόπον ἔχει· μικρὸν γὰρ πάμπαν ἔχουσι· καὶ ταῦτα, οἷον χελώνη, ἑμύς, φρύνη, σαῦρος, κροκόδειλος, βάτραχος. Χολὴν δὲ τῶν ζῴων τὰ μὲν ἔχει τὰ δ’ οὐκ ἔχει ἐπὶ τῷ ἥπατι. Τῶν μὲν ζῳοτόκων καὶ τετραπόδων ἔλαφος οὐκ ἔχει οὐδὲ πρόξ, ἔτι δὲ ἵππος, ὀρεύς, ὄνος, φώκη καὶ τῶν ὑῶν ἔνιοι. Τῶν δ’ ἐλάφων αἱ Ἀχαΐναι καλούμεναι δοκοῦσιν ἔχειν ἐν τῇ κέρκῳ χολήν· ἔστι δ’ ὃ λέγουσι τὸ μὲν χρῶμα ὅμοιον χολῇ, οὐ μέντοι ὅλον ὑγρὸν οὕτως, ἀλλ’ ὅμοιον τῷ τοῦ σπληνὸς τὰ ἐκτός. Σκώληκας μέντοι πάντες ἔχουσιν ἐν τῇ κεφαλῇ ζῶντας· ἐγγίνονται δὲ ὑποκάτω τοῦ ὑπογλωττίου ἐν τῷ κοίλῳ καὶ περὶ τὸν σφόνδυλον, ᾗ ἡ κεφαλὴ προσπέφυκε, τὸ μέγεθος οὐκ ἐλάττους ὄντες τῶν μεγίστων εὐλῶν· ἐγγίνονται δ’ ἀθρόοι καὶ συνεχεῖς, τὸν ἀριθμὸν δ’ εἰσὶ μάλιστα περὶ εἴκοσι. Χολὴν μὲν οὖν οὐκ ἔχουσιν οἱ ἔλαφοι, ὥσπερ εἴρηται· τὸ δ’ ἔντερον αὐτῶν ἐστὶ πικρὸν οὕτως ὥστε μηδὲ τοὺς κύνας ἐθέλειν ἐσθίειν, ἂν μὴ σφόδρα πίων ᾖ ὁ ἔλαφος. Ἔχει δὲ καὶ ὁ ἐλέφας τὸ ἧπαρ ἄχολον μέν, τεμνομένου μέντοι περὶ τὸν τόπον οὗ τοῖς ἔχουσιν ἐπιφύεται ἡ χολή, ῥεῖ ὑγρότης χολώδης ἢ πλείων ἢ ἐλάττων. Τῶν δὲ δεχομένων τὴν θάλατταν καὶ ἐχόντων πλεύμονα δελφὶς οὐκ ἔχει χολήν. Οἱ δ’ ὄρνιθες καὶ οἱ ἰχθύες πάντες ἔχουσι, καὶ τὰ ᾠοτόκα καὶ τετράποδα, καὶ ὡς ἐπίπαν εἰπεῖν ἢ πλείω ἢ ἐλάττω· ἀλλ’ οἱ μὲν πρὸς τῷ ἥπατι τῶν ἰχθύων, οἷον οἵ τε γαλεώδεις καὶ γλάνις καὶ ῥίνη καὶ λειόβατος καὶ νάρκη καὶ τῶν μακρῶν ἐγχέλυς καὶ βελόνη καὶ ζύγαινα. Ἔχει δὲ καὶ ὁ καλλιώνυμος ἐπὶ τῷ ἥπατι, ὅσπερ ἔχει μεγίστην τῶν ἰχθύων ὡς κατὰ μέγεθος. Οἱ δὲ πρὸς τοῖς ἐντέροις ἔχουσιν, ἀποτεταμένην ἀπὸ τοῦ ἥπατος πόροις ἐνίοις πάνυ λεπτοῖς. Ἡ μὲν οὖν ἀμία παρὰ τὸ ἔντερον παρατεταμένην ἰσομήκη ἔχει, πολλάκις δὲ καὶ ἐπαναδίπλωμα· οἱ δ’ ἄλλοι πρὸς τοῖς ἐντέροις, οἱ μὲν πορρώτερον οἱ δ’ ἐγγύτερον, οἷον βάτραχος, ἔλλοψ, συναγρίς, σμύραινα, ξιφίας. Πολλάκις δὲ καὶ τὸ αὐτὸ γένος ἐπ’ ἀμφότερα φαίνεται ἔχον, οἷον γόγγροι οἱ μὲν πρὸς τῷ ἥπατι, οἱ δὲ κάτω ἀπηρτημένην. Ὁμοίως δ’ ἔχει τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ὀρνίθων· ἔνιοι γὰρ πρὸς τῇ κοιλίᾳ ἔχουσιν, οἱ δὲ πρὸς τοῖς ἐντέροις τὴν χολήν, οἷον περιστερά, κόραξ, ὄρτυξ, χελιδών, στρουθός. Ἔνιοι δ’ ἅμα πρὸς τῷ ἥπατι ἔχουσι καὶ πρὸς τῇ κοιλίᾳ, οἷον αἰγοκέφαλος, οἱ δ’ ἅμα πρὸς τῷ ἥπατι καὶ τοῖς ἐντέροις, οἷον ἱέραξ καὶ ἰκτῖνος.

2.1616. Bölüm

Dört ayaklıların canlı doğuranlarının hepsinin böbrekleri ve mesanesi vardır; yumurta doğuranlardan ise başka hiçbirinin, mesela ne kuşun ne balığın vardır; dört ayaklılardan yalnız deniz kaplumbağasının, öteki parçalarına oranlı büyüklükte böbrekleri ve mesanesi vardır. Deniz kaplumbağasının böbrekleri öküzünkilere benzer; öküzün böbreği de adeta birçok küçük böbrekten bileşmiş tek bir böbrektir. Bonasos'un da bütün iç parçaları öküze benzer.

2.16

Νεφροὺς δὲ καὶ κύστιν τὰ μὲν ζῳοτόκα τῶν τετραπόδων πάντ’ ἔχει· ὅσα δὲ ᾠοτοκεῖ, τῶν μὲν ἄλλων οὐθὲν ἔχει, οἷον οὔτ’ ὄρνις οὔτ’ ἰχθύς, τῶν δὲ τετραπόδων μόνη χελώνη ἡ θαλαττία μέγεθος κατὰ λόγον τῶν ἄλλων μορίων. Ὁμοίους δ’ ἔχει τοὺς νεφροὺς ἡ θαλαττία χελώνη τοῖς βοείοις· ἔστι δ’ ὁ τοῦ βοὸς οἷον ἐκ πολλῶν μικρῶν εἷς συγκείμενος. Ἔχει δὲ καὶ ὁ βόνασος τὰ ἐντὸς ἅπαντα ὅμοια βοΐ.

2.1717. Bölüm

Bu parçalara sahip olan hayvanlarda parçaların konumu benzerdir: kalp ortaya yakındır; yalnız insanda, daha önce söylendiği gibi, daha çok sol taraftadır. Bütün hayvanlarda kalbin sivri ucu öne doğrudur; yalnız balıklarda öyle görünmeyebilir; çünkü onlarda sivri uç göğse değil, başa ve ağza doğrudur. Kalbin ucu, sağdaki ve soldaki solungaçların birleştiği yere bağlıdır. Kalpten solungaçların her birine uzanan başka yollar da vardır; büyük balıklarda bunlar daha büyük, küçüklerde daha küçüktür.

2.17

Τῇ δὲ θέσει, ὅσα ἔχει ταῦτα τὰ μόρια, ὁμοίως κείμενα ἔχει, τήν τε καρδίαν περὶ τὸ μέσον, πλὴν ἐν ἀνθρώπῳ· οὗτος δ’ ἐν τῷ ἀριστερῷ μᾶλλον μέρει, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον. Ἔχει δὲ καὶ τὸ ὀξὺ ἡ καρδία πάντων εἰς τὸ πρόσθεν· πλὴν ἐπὶ τῶν ἰχθύων οὐκ ἂν δόξειεν· οὐ γὰρ πρὸς τὸ στῆθος ἔχει τὸ ὀξύ, ἀλλὰ πρὸς τὴν κεφαλὴν καὶ τὸ στόμα. Ἀνήρτηται δ’ αὐτῶν τὸ ἄκρον ᾗ συνάπτει τὰ βράγχια ἀλλήλοις τὰ δεξιὰ καὶ τὰ ἀριστερά. Εἰσὶ δὲ καὶ ἄλλοι πόροι

s53Büyük balıklarda kalbin ucundaki yol çok kalın ve beyaz bir borudur. Balıklardan pek azının yemek borusu vardır, mesela mığrının ve yılanbalığının; bunlarınki de küçüktür. Karaciğeri olanlardan, karaciğeri yarıksız olanlarda karaciğerin tamamı sağdadır; başlangıcından itibaren yarık olanlarda da büyük kısmı sağdadır. Çünkü bazılarında iki parça birbirinden ayrıktır ve başlangıçları birleşik değildir; mesela balıklardan köpekbalığı türlerinde; bir de başka yerlerde ve Bolbe gölü dolaylarında, Sykine denen yerde bir tavşan cinsi vardır; yolları uzakta birleştiği için, kuşların akciğerinde olduğu gibi, bunların iki karaciğeri olduğu sanılabilir. Dalak da bütün hayvanlarda tabiatça soldadır; böbrekler de, olanlarda, aynı şekilde yerleşmiştir. Bununla birlikte açılan bir dört ayaklıda dalağın sağda, karaciğerin solda olduğu görülmüştür; ama bu gibiler ucube sayılır. Nefes borusu bütün hayvanlarda akciğere uzanır (nasıl uzandığını ileride söyleyeceğiz); yemek borusu da, yemek borusu olan hayvanlarda, diyaframdan geçerek mideye uzanır. Çünkü balıkların çoğunun, daha önce söylendiği gibi, yemek borusu yoktur, mideleri doğrudan ağza bağlanır; bu yüzden büyük balıklardan bazılarının, küçükleri kovalarken mideleri çoğu zaman ağızlarına doğru dışarı fırlar. Söz edilen bütün hayvanların midesi vardır ve benzer şekilde yerleşmiştir (çünkü hemen diyaframın altında bulunur); midenin ardından da besinin çıkış yerine, arkhos denen yere kadar uzanan bağırsak gelir. Mideleri ise birbirine benzemez. Önce, dört ayaklı ve canlı doğuranlardan iki çenesinde de dişi bulunmayan boynuzlu hayvanların böyle dört boşluğu vardır; bunların geviş getirdiği de söylenir. Çünkü yemek borusu ağızdan başlayarak akciğerin yanından aşağıya iner ve diyaframdan büyük mideye ulaşır.

s53

τεταμένοι ἐξ αὐτῆς εἰς ἕκαστον τῶν βραγχίων, μείζους μὲν τοῖς μείζοσιν, ἐλάττους δὲ τοῖς ἐλάττοσιν· ὁ δ’ ἐπ’ ἄκρας τῆς καρδίας τοῖς μεγάλοις αὐτῶν σφόδρα παχὺς αὐλός ἐστι καὶ λευκός. Στόμαχον δ’ ὀλίγοι ἔχουσι τῶν ἰχθύων, οἷον γόγγρος καὶ ἐγχέλυς, καὶ οὗτοι μικρόν. Καὶ τὸ ἧπαρ τοῖς ἔχουσι τοῖς μὲν ἀσχιδὲς ἔχουσιν ἐν τοῖς δεξιοῖς ἐστὶν ὅλον, τοῖς δὲ ἐσχισμένον ἀπ’ ἀρχῆς τὸ μεῖζον ἐν τοῖς δεξιοῖς. Ἐνίοις γὰρ ἑκάτερον τὸ μόριον ἀπήρτηται καὶ οὐ συμπέφυκεν ἡ ἀρχή, οἷον τῶν τε ἰχθύων τοῖς γαλεώδεσι, καὶ δασυπόδων τι γένος ἐστὶ καὶ ἄλλοθι καὶ περὶ τὴν λίμνην τὴν Βόλβην ἐν τῇ καλουμένῃ Συκίνῃ, οὓς ἄν τις δόξειε δύο ἥπατα ἔχειν διὰ τὸ πόρρω τοὺς πόρους συνάπτειν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τοῦ τῶν ὀρνίθων πλεύμονος. Καὶ ὁ σπλὴν δ’ ἐστὶ πᾶσιν ἐν τοῖς ἀριστεροῖς κατὰ φύσιν, καὶ οἱ νεφροὶ τοῖς ἔχουσι κείμενοι τὸν αὐτὸν τρόπον· ἤδη δὲ διανοιχθέν τι τῶν τετραπόδων ὤφθη ἔχον τὸν σπλῆνα μὲν ἐν τοῖς δεξιοῖς, τὸ δ’ ἧπαρ ἐν τοῖς ἀριστεροῖς· ἀλλὰ τὰ τοιαῦτα ὡς τέρατα κρίνεται. Τείνει δ’ ἡ μὲν ἀρτηρία πᾶσιν εἰς τὸν πλεύμονα (ὃν δὲ τρόπον, ὕστερον ἐροῦμεν), ὁ δὲ στόμαχος εἰς τὴν κοιλίαν διὰ τοῦ διαζώματος, ὅσα ἔχει στόμαχον· οἱ γὰρ ἰχθύες, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, οἱ πλεῖστοι οὐκ ἔχουσιν, ἀλλ’ εὐθὺς πρὸς τὸ στόμα συνάπτει ἡ κοιλία, διὸ πολλάκις ἐνίοις τῶν μεγάλων διώκουσι τοὺς ἐλάττους προπίπτει ἡ κοιλία εἰς τὸ στόμα. Ἔχει δὲ κοιλίαν πάντα τὰ εἰρημένα, καὶ κειμένην ὁμοίως (κεῖται γὰρ ὑπὸ τὸ διάζωμα εὐθύς), καὶ τὸ ἔντερον ἐχόμενον καὶ τελευτῶν πρὸς τὴν ἔξοδον τῆς τροφῆς καὶ τὸν καλούμενον ἀρχόν. Ἀνομοίας δ’ ἔχουσι τὰς κοιλίας. Πρῶτον μὲν γὰρ τῶν τετραπόδων καὶ ζῳοτόκων ὅσα μή ἐστιν ἀμφώδοντα τῶν κερατοφόρων, τέτταρας ἔχει τοὺς τοιούτους πόρους· ἃ δὴ καὶ λέγεται μηρυκάζειν. Διήκει

s54Büyük midenin içi pürüzlüdür ve bölmelidir. Yemek borusunun ona bağlandığı yerin yakınında, görünüşünden ötürü kekryphalos (file başlık) denen börkenek bağlıdır: dışı mideye, içi örme file başlıklara benzer; ama büyüklükçe mideden çok küçüktür. Buna bitişik olan ekhinos'tur (kırkbayır); içi pürüzlü ve yapraklıdır, büyüklüğü börkeneğe yakındır. Bundan sonra ēnystron (şirden) denen kısım gelir; büyüklükçe kırkbayırdan daha büyüktür, biçimi daha uzuncadır; içinde birçok büyük ve düz yaprak vardır. Bundan sonra artık bağırsak başlar. Boynuzlu ve iki çenesinde de dişi bulunmayan hayvanların midesi böyledir; ama bu kısımların biçimi ve büyüklüğü bakımından, bir de yemek borusunun midenin ortasına mı yanına mı ulaştığı bakımından birbirinden farklıdırlar. İki çenesinde de dişi olanların ise tek bir midesi vardır, mesela insanın, domuzun, köpeğin, ayının, aslanın ve kurdun. Çakalın da bütün iç parçaları kurda benzer. Bunların hepsinin tek bir midesi vardır, ardından bağırsak gelir; ama kiminin midesi daha büyüktür, mesela domuzun ve ayının (domuzunkinde birkaç düz yaprak da vardır), kimininki çok daha küçüktür ve bağırsaktan pek büyük değildir, mesela köpeğin, aslanın ve insanın. Öteki hayvanların türleri de mideleri bakımından bunlara göre ayrılır: kiminin midesi domuzunkine, kimininki köpeğinkine benzer; büyük ve küçük hayvanlarda da aynı şekilde. Bunlarda da midenin büyüklüğü, biçimi, kalınlığı ve inceliği bakımından, bir de yemek borusunun açıldığı yerin konumu bakımından farklar vardır. Bağırsakların yapısı da söz edilen iki grup hayvanda, yani iki çenesinde de dişi olmayanlarla olanlarda, büyüklük, kalınlık ve kıvrımlar bakımından farklıdır.

s54

γὰρ ὁ μὲν στόμαχος ἀπὸ τοῦ στόματος ἀρξάμενος ἐπὶ τὰ κάτω παρὰ τὸν πλεύμονα, ἀπὸ τοῦ διαζώματος ἐπὶ τὴν κοιλίαν τὴν μεγάλην· αὕτη δ’ ἐστὶ τὰ ἔσω τραχεῖα καὶ διειλημμένη. Συνήρτηται δ’ αὐτῇ πλησίον τῆς τοῦ στομάχου προσβολῆς ὁ καλούμενος κεκρύφαλος ἀπὸ τῆς ὄψεως· ἔστι γὰρ τὰ μὲν ἔξωθεν ὅμοιος τῇ κοιλίᾳ, τὰ δ’ ἐντὸς ὅμοιος τοῖς πλεκτοῖς κεκρυφάλοις· μεγέθει δὲ πολὺ ἐλάττων ἐστὶν ὁ κεκρύφαλος τῆς κοιλίας. Τούτου δ’ ἔχεται ὁ ἐχῖνος, τὰ ἐντὸς ὢν τραχὺς καὶ πλακώδης, τὸ δὲ μέγεθος παραπλήσιος τῷ κεκρυφάλῳ. Μετὰ δὲ τοῦτον τὸ καλούμενον ἤνυστρόν ἐστι, τῷ μεγέθει τοῦ ἐχίνου μεῖζον, τὸ δὲ σχῆμα προμηκέστερον· ἔχει δ’ ἐντὸς πλάκας πολλὰς καὶ μεγάλας καὶ λείας. Ἀπὸ δὲ τούτου τὸ ἔντερον ἤδη. Τὰ μὲν οὖν κερατοφόρα καὶ μὴ ἀμφώδοντα τοιαύτην ἔχει τὴν κοιλίαν, διαφέρει δὲ πρὸς ἄλληλα τοῖς σχήμασι καὶ τοῖς μεγέθεσι τούτων καὶ τῷ τὸν στόμαχον εἰς μέσην ἢ πλαγίαν τείνειν τὴν κοιλίαν. Τὰ δ’ ἀμφώδοντα μίαν ἔχει κοιλίαν, οἷον ἄνθρωπος, ὗς, κύων, ἄρκτος, λέων, λύκος. Ἔχει δὲ καὶ ὁ θὼς πάντα τὰ ἐντὸς ὅμοια λύκῳ. Πάντα μὲν οὖν ἔχει μίαν κοιλίαν, καὶ μετὰ ταῦτα τὸ ἔντερον· ἀλλὰ τὰ μὲν ἔχει μείζω τὴν κοιλίαν, ὥσπερ ὗς καὶ ἄρκτος (καὶ ἥ γε τῆς ὑὸς ὀλίγας ἔχει λείας πλάκας), τὰ δὲ πολὺ ἐλάττω καὶ οὐ πολλῷ μείζω τοῦ ἐντέρου, καθάπερ κύων καὶ λέων καὶ ἄνθρωπος. Καὶ τῶν ἄλλων δὲ τὰ εἴδη διέστηκε πρὸς τὰς τούτων κοιλίας· τὰ μὲν γὰρ ὑῒ ὁμοίαν ἔχει τὰ δὲ κυνί, καὶ τὰ μείζω καὶ τὰ ἐλάττω τῶν ζῴων ὡσαύτως. Διαφορὰ δὲ καὶ ἐν τούτοις κατὰ τὰ μεγέθη καὶ τὰ σχήματα καὶ πάχη καὶ λεπτότητας ὑπάρχει τὰς τῆς κοιλίας, καὶ κατὰ τοῦ στομάχου τῇ θέσει τὴν σύντρησιν. Διαφέρει δὲ καὶ ἡ τῶν ἐντέρων φύσις ἑκατέροις τῶν εἰρημένων ζῴων, τοῖς τε μὴ ἀμφώδουσι καὶ τοῖς

s55İki çenesinde de dişi olmayanların bağırsaklarının hepsi daha büyüktür; çünkü bu hayvanların kendileri de daha büyüktür: küçükleri azdır, boynuzlu olup pek küçük olan hiçbir hayvan da yoktur. Bazılarının bağırsaklarında çıkıntılar da vardır; iki çenesinde de dişi olmayıp düz bağırsaklı olan hiçbir hayvan yoktur. Filin bağırsağında kaynaşmalar vardır, öyle ki dört midesi varmış gibi görünür. Besin de bunun içinde bulunur; ayrıca bir kabı yoktur. İç organları domuzunkilere yakındır; yalnız karaciğeri öküzünkinin dört katıdır, öteki organları da öyle; dalağı ise oranlı olandan daha küçüktür. Dört ayaklı ama yumurta doğuran hayvanlarda da, mesela kara kaplumbağasında, deniz kaplumbağasında, kertenkelede, iki timsah türünde ve bu türden bütün hayvanlarda, mide ve bağırsakların yapısı aynıdır: hepsinin basit ve tek bir midesi vardır; kimininki domuzunkine, kimininki köpeğinkine benzer. Yılanlar cinsi de yumurta doğuran kara hayvanlarından kertenkelelere benzer, hemen bütün parçaları onlarınkine yakındır; yeter ki kertenkeleye uzunluk verip ayaklarını alalım. Yılan pulludur; sırt ve karın tarafları da kertenkelelerinkine yakındır; yalnız erbezleri yoktur; balıklardaki gibi tek bir yolda birleşen iki yolu, bir de uzun ve çatallı bir rahmi vardır. Öteki iç parçaları kertenkelelerinkinin aynısıdır; yalnız darlığı ve uzunluğu yüzünden bütün iç organları dar ve uzundur; öyle ki biçimleri birbirine benzediği için kolay ayırt edilmezler. Nefes borusu çok uzundur, yemek borusu ise daha da uzundur. Nefes borusunun başlangıcı ağzın hemen yanındadır; öyle ki dil bunun altındaymış gibi görünür. Nefes borusu dilden ileride gibi de görünür; çünkü dil öteki hayvanlardaki gibi yerinde durmayıp içeri çekilir.

s55

ἀμφώδουσι, τῷ μεγέθει καὶ πάχει καὶ ταῖς ἐπαναδιπλώσεσιν. Πάντα δὲ μείζω τὰ τῶν μὴ ἀμφωδόντων ἐστίν· καὶ γὰρ αὐτὰ πάντα μείζω· μικρὰ μὲν γὰρ ὀλίγα, πάμπαν δὲ μικρὸν οὐθέν ἐστι κερατοφόρον. Ἔχουσι δ’ ἔνια καὶ ἀποφυάδας τῶν ἐντέρων, εὐθυέντερον δ’ οὐθέν ἐστι μὴ ἀμφώδουν. Ὁ δ’ ἐλέφας ἔντερον ἔχει συμφύσεις ἔχον, ὥστε φαίνεσθαι τέτταρας κοιλίας ἔχειν. Ἐν τούτῳ καὶ ἡ τροφὴ ἐγγίνεται, χωρὶς δ’ οὐκ ἔχει ἀγγεῖον. Καὶ τὰ σπλάγχνα ἔχει παραπλήσια τοῖς ὑείοις, πλὴν τὸ μὲν ἧπαρ τετραπλάσιον τοῦ βοείου καὶ τἆλλα, τὸν δὲ σπλῆνα ἐλάττω ἢ κατὰ λόγον. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἔχει τὰ περὶ τὴν κοιλίαν καὶ τὴν τῶν ἐντέρων φύσιν καὶ τοῖς τετράποσι μὲν τῶν ζῴων ᾠοτόκοις δέ, οἷον χελώνῃ χερσαίᾳ καὶ χελώνῃ θαλαττίᾳ καὶ σαύρᾳ καὶ τοῖς κροκοδείλοις ἀμφοῖν καὶ πᾶσιν ὁμοίως τοῖς τοιούτοις· ἁπλῆν τε γὰρ ἔχουσι καὶ μίαν τὴν κοιλίαν, καὶ τὰ μὲν ὁμοίαν τῇ ὑείᾳ, τὰ δὲ τῇ τοῦ κυνός. Τὸ δὲ τῶν ὄφεων γένος ὅμοιόν ἐστι καὶ ἔχει παραπλήσια σχεδὸν πάντα τῶν πεζῶν καὶ ᾠοτόκων τοῖς σαύροις, εἴ τις μῆκος αὐτοῖς ἀποδοὺς ἀφέλοι τοὺς πόδας. Φολιδωτόν τε γάρ ἐστι, καὶ τὰ πρανῆ καὶ τὰ ὕπτια παραπλήσια τούτοις ἔχει· πλὴν ὄρχεις οὐκ ἔχει, ἀλλ’ ὥσπερ ἰχθὺς δύο πόρους εἰς ἓν συνάπτοντας καὶ τὴν ὑστέραν μακρὰν καὶ δικρόαν. Τὰ δ’ ἄλλα τὰ ἐντὸς τὰ αὐτὰ τοῖς σαύροις, πλὴν ἅπαντα διὰ τὴν στενότητα καὶ τὸ μῆκος στενὰ καὶ μακρὰ τὰ σπλάγχνα, ὥστε καὶ λανθάνειν διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν σχημάτων· τήν τε γὰρ ἀρτηρίαν ἔχει σφόδρα μακράν, ἔτι δὲ μακρότερον τὸν στόμαχον. Ἀρχὴ δὲ τῆς ἀρτηρίας πρὸς αὐτῷ ἐστὶ τῷ στόματι, ὥστε δοκεῖν ὑπὸ ταύτην εἶναι τὴν γλῶτταν. Προέχειν δὲ δοκεῖ τῆς γλώττης ἡ ἀρτηρία διὰ τὸ συσπᾶσθαι τὴν γλῶτταν καὶ μὴ μένειν ὥσπερ τοῖς ἄλλοις.

s56Dili ince, uzun ve siyahtır, epeyce dışarı uzanır. Yılanlarla kertenkelelere has olan, öteki hayvanların dillerinden farklı olarak, dillerinin ucunun çatallı olmasıdır; bu en çok yılanlarda böyledir; çünkü dillerinin uçları kıl gibi incedir. Fokun da dili yarıktır. Yılanın midesi, köpeğinkine benzeyen, daha geniş bir bağırsak gibidir; sonra uzun, ince ve sonuna kadar tek olan bağırsak gelir. Kalbi yutağın üzerindedir, küçük ve böbrek biçimlidir; bu yüzden bazen sivri ucu göğse doğru değilmiş gibi görünebilir. Sonra akciğer gelir: tektir, lifli bir yolla bölümlenmiştir, çok uzundur ve kalpten epey ayrıdır. Karaciğeri de uzun ve tektir; dalağı ise kertenkelelerinki gibi küçük ve yuvarlaktır. Safrası balıklarınki gibidir: su yılanlarının safrası karaciğerin yanında, ötekilerinki çoğunlukla bağırsakların yanındadır. Hepsi testere dişlidir. Kaburgaları bir aydaki gün sayısı kadardır: otuz tanedir. Bazıları yılanlarda da kırlangıç yavrularındakinin olduğunu söyler: dediklerine göre yılanların gözleri oyulursa yeniden çıkar. Kertenkelelerin ve yılanların kuyrukları da kesilince yeniden çıkar.

Balıklarda da bağırsaklar ve mide aynı durumdadır: tek ve basit bir mideleri vardır, ama biçimce farklıdır. Bazılarının midesi bütünüyle bağırsağa benzer, mesela iskaroz denen balığın; geviş getirdiği sanılan tek balık da budur. Bağırsak da boyunca tektir; bir kıvrımı vardır, ama bu çözülünce tek bir bağırsak olur. Balıklara ve kuşların çoğuna has olan, bağırsak çıkıntılarının bulunmasıdır.

s56

Ἔστι δ’ ἡ γλῶττα λεπτὴ καὶ μακρὰ καὶ μέλαινα, καὶ ἐξέρχεται μέχρι πόρρω. Ἴδιον δὲ παρὰ τὰς τῶν ἄλλων γλώττας ἔχουσι καὶ οἱ ὄφεις καὶ οἱ σαῦροι τὸ δικρόαν αὐτῶν εἶναι τὴν γλῶτταν ἄκραν, πολὺ δὲ μάλιστα οἱ ὄφεις· τὰ γὰρ ἄκρα αὐτῶν ἐστὶ λεπτὰ ὥσπερ τρίχες. Ἔχει δὲ καὶ ἡ φώκη ἐσχισμένην τὴν γλῶτταν. Τὴν δὲ κοιλίαν ὁ ὄφις ἔχει οἷον ἔντερον εὐρυχωρέστερον, ὁμοίαν τῇ τοῦ κυνός· εἶτα τὸ ἔντερον μακρὸν καὶ λεπτὸν καὶ μέχρι τοῦ τέλους ἕν. Ἐπὶ δὲ τοῦ φάρυγγος ἡ καρδία, μικρὰ δὲ καὶ νεφροειδής· διὸ δόξειεν ἂν ἐνίοτε οὐ πρὸς τὸ στῆθος ἔχειν τὸ ὀξύ. Εἶθ’ ὁ πλεύμων ἁπλοῦς, ἰνώδει πόρῳ διηρθρωμένος καὶ μακρὸς σφόδρα καὶ πολὺ ἀπηρτημένος τῆς καρδίας. Καὶ τὸ ἧπαρ μακρὸν καὶ ἁπλοῦν, σπλῆνα δὲ μικρὸν καὶ στρογγύλον, ὥσπερ καὶ οἱ σαῦροι. Χολὴν δ’ ἔχει ὁμοίως τοῖς ἰχθύσιν· οἱ μὲν γὰρ ὕδροι ἐπὶ τῷ ἥπατι ἔχουσιν, οἱ δ’ ἄλλοι πρὸς τοῖς ἐντέροις ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. Καρχαρόδοντες δὲ πάντες εἰσίν. Πλευρὰς δ’ ἔχουσιν ἴσας ταῖς ἐν τῷ μηνὶ ἡμέραις· τριάκοντα γὰρ ἔχουσιν. Λέγουσι δέ τινες συμβαίνειν περὶ τοὺς ὄφεις τὸ αὐτὸ ὅπερ καὶ περὶ τοὺς νεοττοὺς τοὺς τῶν χελιδόνων· ἐὰν γάρ τις ἐκκεντήσῃ τὰ ὄμματα τῶν ὄφεων, φασὶ φύεσθαι πάλιν. Καὶ αἱ κέρκοι δὲ ἀποτεμνόμεναι τῶν τε σαύρων καὶ τῶν ὄφεων φύονται. Ὡσαύτως δὲ καὶ τοῖς ἰχθύσιν ἔχει τὰ περὶ τὰ ἔντερα καὶ τὴν κοιλίαν· μίαν γὰρ καὶ ἁπλῆν ἔχουσι, διαφέρουσαν τοῖς σχήμασιν. Ἔνιοι γὰρ πάμπαν ἐντεροειδῆ ἔχουσιν, οἷον ὃν καλοῦσι σκάρον, ὃς δὴ καὶ δοκεῖ μόνος ἰχθὺς μηρυκάζειν. Καὶ τὸ τοῦ ἐντέρου δὲ μέγεθος ἁπλοῦν, καὶ ἀναδίπλωσιν ἔχει, ὃ ἀναλύεται εἰς ἕν. Ἴδιον δὲ τῶν ἰχθύων ἐστὶ καὶ τῶν

s57Ama kuşlarda bunlar aşağıdadır ve azdır; balıklarda ise yukarıda, midenin çevresindedir; bazılarında çoktur, mesela kayabalığında, köpekbalığında, perki balığında, iskorpitte, kitharos'ta, barbunyada ve izmaritte; kefalin ise midenin bir yanında çok, öbür yanında bir tane vardır. Bazılarında vardır ama azdır, mesela hepatos'ta ve glaukos'ta; çipuranın da azdır. Aynı türden balıklar kendi aralarında da farklıdır; mesela çipuranın kiminde daha çok, kiminde daha az olur. Hiç bulunmayanlar da vardır, mesela kıkırdaklıların çoğu; ötekilerin kiminde az, kiminde pek çok bulunur. Balıkların hepsinde bu çıkıntılar midenin hemen yanındadır. Kuşlar ise iç parçaları bakımından hem birbirlerinden hem öteki hayvanlardan farklıdır. Bazılarının midesinin önünde kursak (prolobos) vardır, mesela horozun, tahtalı güvercinin, güvercinin ve kekliğin; kursak, ilk giren besinin sindirilmeden durduğu büyük ve oyuk bir deridir. Yemek borusundan çıktığı yerde daha dar, sonra daha geniştir; mideye yeniden indiği yerde ise daha incedir. Çoğunun midesi etli ve sıkıdır; içinde etli kısımdan ayrılabilen güçlü bir deri vardır. Bazılarının kursağı yoktur; onun yerine yemek borusu ya bütünüyle ya da mideye uzanan kısmı geniş ve yassıdır, mesela küçük karganın, kuzgunun ve leş kargasının. Bıldırcının da yemek borusunun alt kısmı yassıdır; aigokephalos'un ve baykuşun da alt kısmı biraz daha geniştir. Ördeğin, kazın, martının, katarraktēs'in ve toy kuşunun yemek borusu baştan sona geniş ve yassıdır; başka birçok kuşta da böyledir. Bazılarının midesinin bir kısmı kursağa benzer, mesela kerkenezin.

s57

ὀρνίθων τῶν πλείστων τὸ ἔχειν ἀποφυάδας· ἀλλ’ οἱ μὲν ὄρνιθες κάτωθεν καὶ ὀλίγας, οἱ δ’ ἰχθύες ἄνωθεν περὶ τὴν κοιλίαν, καὶ ἔνιοι πολλάς, οἷον κωβιός, γαλεός, πέρκη, σκορπίος, κίθαρος, τρίγλη, σπάρος· ὁ δὲ κεστρεὺς ἐπὶ μὲν θάτερα τῆς κοιλίας πολλάς, ἐπὶ δὲ θάτερα μίαν. Ἔνιοι δ’ ἔχουσι μὲν ὀλίγας δέ, οἷον ἥπατος, γλαῦκος· ἔχει δὲ καὶ ὁ χρύσοφρυς ὀλίγας. Διαφέρουσι δὲ καὶ αὐτοὶ αὑτῶν, οἷον χρύσοφρυς ὁ μὲν πλείους ἔχει ὁ δ’ ἐλάττους. Εἰσὶ δὲ καὶ οἳ ὅλως οὐκ ἔχουσιν, οἷον οἱ πλεῖστοι τῶν σελαχωδῶν· τῶν δ’ ἄλλων οἱ μὲν ὀλίγας, οἱ δὲ καὶ πάνυ πολλάς. Πάντες δὲ παρ’ αὐτὴν ἔχουσι τὴν κοιλίαν τὰς ἀποφυάδας οἱ ἰχθύες. Οἱ δ’ ὄρνιθες ἔχουσι καὶ πρὸς ἀλλήλους καὶ πρὸς τἆλλα ζῷα περὶ τὰ ἐντὸς μέρη διαφοράν. Οἱ μὲν γὰρ ἔχουσι πρὸ τῆς κοιλίας πρόλοβον, οἷον ἀλεκτρυών, φάττα, περιστερά, πέρδιξ· ἔστι δ’ ὁ πρόλοβος δέρμα κοῖλον καὶ μέγα, ἐν ᾧ ἡ τροφὴ πρώτη εἰσιοῦσα ἄπεπτός ἐστιν. Ἔστι δ’ αὐτόθι μὲν ἀπὸ τοῦ στομάχου στενώτερος, ἔπειτα εὐρύτερος, ᾗ δὲ καθήκει πάλιν πρὸς τὴν κοιλίαν, λεπτότερος. Τὴν δὲ κοιλίαν σαρκώδη καὶ στιφρὰν οἱ πλεῖστοι ἔχουσι, καὶ ἔσωθεν δέρμα ἰσχυρὸν ἀφαιρούμενον ἀπὸ τοῦ σαρκώδους. Οἱ δὲ πρόλοβον μὲν οὐκ ἔχουσιν, ἀλλ’ ἀντὶ τούτου τὸν στόμαχον εὐρὺν καὶ πλατύν, ἢ δι’ ὅλου ἢ τὸ πρὸς τὴν κοιλίαν τεῖνον, οἷον κολοιὸς. καὶ κόραξ καὶ κορώνη. Ἔχει δὲ καὶ ὁ ὄρτυξ τοῦ στομάχου τὸ πλατὺ κάτω, καὶ ὁ αἰγοκέφαλος μικρὸν εὐρύτερον τὸ κάτω καὶ ἡ γλαύξ. Νῆττα δὲ καὶ χὴν καὶ λάρος καὶ καταρράκτης καὶ ὠτὶς τὸν στόμαχον εὐρὺν καὶ πλατὺν ὅλον, καὶ ἄλλοι δὲ πολλοὶ τῶν ὀρνίθων ὁμοίως. Ἔνιοι δὲ τῆς κοιλίας αὐτῆς τι ἔχουσιν ὅμοιον

s58Bazılarının ne yemek borusu ne de kursağı geniştir, ama mideleri uzundur; kırlangıç ve serçe gibi küçük kuşlar böyledir. Pek azının ne kursağı vardır ne de yemek borusu geniştir, ama yemek borusu çok uzundur; boynu uzun olanlar, mesela sultan tavuğu (porphyriōn), böyledir; bunların hemen hepsi dışkıyı da ötekilerden daha sulu çıkarır. Bıldırcının bu bakımdan ötekilerden farklı bir özelliği vardır: hem kursağı vardır hem de midesinin önünde yemek borusu geniş ve yassıdır; kursak, midenin önündeki yemek borusundan, büyüklüğüne oranla epeyce uzaktır. Çoğunun bağırsağı da incedir ve çözülünce tektir. Kuşların, söylendiği gibi, bağırsak çıkıntıları azdır ve balıklardaki gibi yukarıda değil, aşağıda, bağırsağın sonundadır. Hepsinde değil ama çoğunda vardır, mesela horozda, keklikte, ördekte, gece kuzgununda, lokalos'ta, askalaphos'ta, kazda, kuğuda, toy kuşunda ve baykuşta. Küçük kuşların bazılarında da vardır, ama pek küçüktür, mesela serçede.

s58

προλόβῳ, οἷον ἡ κεγχρηΐς. Ἔστι δὲ ἃ οὐκ ἔχει οὔτε τὸν στόμαχον οὔτε τὸν πρόλοβον εὐρύν, ἀλλὰ τὴν κοιλίαν μακράν, ὅσα μικρὰ τῶν ὀρνίθων, οἷον χελιδὼν καὶ στρουθός. Ὀλίγοι δ’ οὔτε τὸν πρόλοβον ἔχουσιν οὔτε τὸν στόμαχον εὐρύν, ἀλλὰ σφόδρα μακρόν, ὅσοι τὸν αὐχένα μακρὸν ἔχουσιν, οἷον πορφυρίων· σχεδὸν δ’ οὗτοι καὶ τὸ περίττωμα ὑγρότερον τῶν ἄλλων προΐενται πάντες. Ὁ δ’ ὄρτυξ ἰδίως ἔχει ταῦτα πρὸς τοὺς ἄλλους· ἔχει γὰρ καὶ πρόλοβον καὶ πρὸ τῆς γαστρὸς τὸν στόμαχον εὐρὺν καὶ πλάτος ἔχοντα· διέχει δ’ ὁ πρόλοβος τοῦ πρὸ τῆς γαστρὸς στομάχου συχνὸν ὡς κατὰ μέγεθος. Ἔχουσι δὲ καὶ λεπτὸν τὸ ἔντερον οἱ πλεῖστοι καὶ ἁπλοῦν ἀναλυόμενον. Τὰς δ’ ἀποφυάδας ἔχουσιν οἱ ὄρνιθες, καθάπερ εἴρηται, ὀλίγας, καὶ οὐκ ἄνωθεν ὥσπερ οἱ ἰχθύες, ἀλλὰ κάτωθεν κατὰ τὴν τοῦ ἐντέρου τελευτήν. Ἔχουσι δ’ οὐ πάντες ἀλλ’ οἱ πλεῖστοι, οἷον ἀλεκτρυών, πέρδιξ, νῆττα, νυκτικόραξ, λόκαλος, ἀσκάλαφος, χήν, κύκνος, ὠτίς, γλαύξ. Ἔχουσι δὲ καὶ τῶν μικρῶν τινές, ἀλλὰ μικρὰ πάμπαν, οἷον στρουθός.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…