İçeriğe geç
Hayvanlar Tarihi

Aristoteles · Hayvanlar Tarihi

III. Kitap

3.11. Bölüm

İçteki öteki parçalar hakkında, kaç tane ve ne nitelikte oldukları, birbirlerinden ne farkları bulunduğu anlatıldı; geriye türemeye katkıda bulunan parçalardan söz etmek kalıyor. Bunlar bütün dişilerde içeridedir; erkeklerinkilerin ise daha çok farkı vardır. Kanlı hayvanların kiminin hiç erbezi yoktur, kiminin vardır ama içeridedir; içeride olanların da kiminde belin yanında, böbreklerin bulunduğu yerin çevresinde, kiminde karnın yanındadır; kiminin erbezleri ise dışarıdadır. Bunların edep yeri de kiminde karna bağlıdır, kiminde erbezleri gibi serbesttir.

3.1

Γ.

Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων μορίων τῶν ἐντὸς εἴρηται, καὶ πόσα καὶ ποῖ’ ἄττα, καὶ τίνας ἔχει πρὸς ἄλληλα διαφοράς· λοιπὸν δὲ περὶ τῶν εἰς τὴν γένεσιν συντελούντων μορίων εἰπεῖν. Ταῦτα γὰρ τοῖς μὲν θήλεσι πᾶσιν ἐντός ἐστι, τὰ δὲ τῶν ἀρρένων διαφορὰς ἔχει πλείους. Τὰ μὲν γὰρ ὅλως τῶν ἐναίμων ζῴων οὐκ ἔχει ὄρχεις, τὰ δ’ ἔχει μὲν ἐντὸς δ’ ἔχει, καὶ τῶν ἐντὸς ἐχόντων τὰ μὲν πρὸς τῇ ὀσφύϊ ἔχει περὶ τὸν τῶν νεφρῶν τόπον, τὰ δὲ πρὸς τῇ γαστρί, τὰ δ’ ἐκτός. Καὶ τὸ αἰδοῖον τούτων τοῖς μὲν συνήρτηται πρὸς

s59Öne doğru işeyenlerle arkaya doğru işeyenlerde edep yeri karna farklı şekillerde bağlanır. Balıklardan hiçbirinin erbezi yoktur, solungacı olan başka hiçbir hayvanın da; yılanlar cinsinin hiçbirinin de yoktur; genel olarak, kendi içinde canlı doğurmayan ayaksız hayvanların hiçbirinin yoktur. Kuşların erbezleri vardır, ama içeride, belin yanındadır. Dört ayaklılardan yumurta doğuranlar da, mesela kertenkele, kaplumbağa ve timsah, aynı durumdadır; canlı doğuranlardan da kirpi. Erbezleri içeride olanların kimi onları karnın yanında taşır, mesela ayaksızlardan yunus, dört ayaklı ve canlı doğuranlardan fil; ötekilerin erbezleri dışarıdan görünür. Erbezlerinin karna ve ona bitişik yere bağlanışında ne fark olduğu daha önce söylendi: kiminde arkadan bitişiktir ve serbest değildir, mesela domuz cinsinde; kiminde serbesttir, insanlarda olduğu gibi. Balıkların, daha önce söylendiği gibi, erbezleri yoktur, yılanların da; ama omurganın iki yanında, diyaframdan sarkan iki yolları vardır; bu yollar dışkı çıkışının üstünde tek bir yolda birleşir; üst derken omurgaya doğru olanı kastediyoruz. Çiftleşme mevsimi dolaylarında bu yollar balık menisiyle (thoros) dolar, sıkılınca da beyaz bir meni çıkar. Bunların kendi aralarında ne farkları olduğunu Anatomiler'den incelemek gerekir; ileride de her birine ayrılan yerde daha ayrıntılı anlatılacak. Yumurta doğuran hayvanların, ister iki ayaklı ister dört ayaklı olsun, hepsinin erbezleri belin yanında, diyaframın altındadır; kimininki daha beyaz, kimininki daha soluk sarıdır ve pek ince damarcıklarla sarılmıştır. Her birinden bir yol uzanır; bunlar da balıklarda olduğu gibi dışkı çıkışının üstünde tek bir yolda birleşir.

s59

τὴν γαστέρα, τοῖς δ’ ἀφεῖται καθάπερ καὶ οἱ ὄρχεις· πρὸς δὲ τὴν γαστέρα συνήρτηται ἄλλως τοῖς τ’ ἐμπροσθουρητικοῖς καὶ τοῖς ὀπισθουρητικοῖς. Τῶν μὲν οὖν ἰχθύων οὐθεὶς ὄρχεις ἔχει, οὐδ’ εἴ τι ἄλλο ἔχει βράγχια, οὐδὲ τὸ τῶν ὄφεων γένος ἅπαν, οὐδ’ ὅλως ἄπουν οὐδέν, ὅσα μὴ ζῳοτοκεῖ ἐν αὑτοῖς. Οἱ δ’ ὄρνιθες ἔχουσι μὲν ὄρχεις, ἔχουσι δ’ ἐντὸς πρὸς τῇ ὀσφύϊ. Καὶ τῶν τετραπόδων ὅσα ᾠοτοκεῖ, τὸν αὐτὸν ἔχει τρόπον, οἷον σαύρα καὶ χελώνη καὶ κροκόδειλος, καὶ τῶν ζῳοτόκων ἐχῖνος. Τὰ δὲ τῶν ἐντὸς ἐχόντων πρὸς τῇ γαστρὶ ἔχει, οἷον τῶν ἀπόδων μὲν δελφίς, τῶν δὲ τετραπόδων καὶ ζῳοτόκων ἐλέφας· τὰ δ’ ἄλλα φανεροὺς ἔχει. Ἡ δ’ ἐξάρτησις ἡ πρὸς τὴν κοιλίαν καὶ τὸν τόπον τὸν συνεχῆ τίνα διαφορὰν ἔχει, πρότερον εἴρηται· τοῖς μὲν γὰρ ἐκ τοῦ ὄπισθεν συνεχεῖς καὶ οὐκ ἀπηρτημένοι εἰσίν, οἷον τῷ γένει τῷ τῶν ὑῶν, τοῖς δ’ ἀπηρτημένοι, καθάπερ τοῖς ἀνθρώποις. Οἱ μὲν οὖν ἰχθύες ὄρχεις μὲν οὐκ ἔχουσιν, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, οὐδ’ οἱ ὄφεις· πόρους δὲ δύο ἔχουσιν ἀπὸ τοῦ ὑποζώματος ἠρτημένους ἐφ’ ἑκάτερα τῆς ῥάχεως, συνάπτοντας εἰς ἕνα πόρον ἄνωθεν τῆς τοῦ περιττώματος ἐξόδου· τὸ δ’ ἄνωθεν λέγομεν τὸ πρὸς τὴν ἄκανθαν. Οὗτοι δὲ γίνονται περὶ τὴν ὥραν τῆς ὀχείας θοροῦ πλήρεις, καὶ θλιβομένων ἐξέρχεται τὸ σπέρμα λευκόν. Αὐτοὶ δὲ πρὸς αὑτοὺς ἣν ἔχουσι διαφοράν, ἔκ τε τῶν ἀνατομῶν δεῖ θεωρεῖν καὶ ὕστερον λεχθήσεται ἐν τοῖς περὶ ἕκαστον αὐτῶν ἰδίοις ἀκριβέστερον. Ὅσα δ’ ᾠοτοκεῖ ἢ δίποδα ὄντα ἢ τετράποδα, πάντ’ ἔχει ὄρχεις πρὸς τῇ ὀσφύϊ κάτωθεν τοῦ διαζώματος, τὰ μὲν λευκοτέρους τὰ δ’ ὠχροτέρους, λεπτοῖς πάμπαν φλεβίοις περιεχομένους. Καὶ ἀφ’ ἑκατέρου τείνει

s60Bu da edep yeridir; küçük hayvanlarda belirgin değildir, ama daha büyüklerde, mesela kazda ve bu büyüklükteki kuşlarda, çiftleşme yeni olmuşsa daha açık görünür. Hem balıklarda hem bunlarda yollar belin yanında, mide ve bağırsakların altında, büyük damarın arasında yapışıktır; büyük damardan da erbezlerinin her birine yollar uzanır. Balıklarda çiftleşme mevsimi dolaylarında içlerinde meni bulunduğu görülür ve yollar çok belirgindir, mevsim geçince bazen yollar da belirsizleşir; kuşların erbezleri de öyledir: çiftleşmeden önce kiminin erbezleri küçüktür, kimininki hiç görünmez; çiftleşince ise çok büyürler. Bu en belirgin biçimde tahtalı güvercinlerde ve kekliklerde görülür; öyle ki bazıları bu kuşların kışın erbezleri bile olmadığını sanır. Erbezlerini önde taşıyanların kimi onları içeride, karnın yanında taşır, mesela yunus; kimi dışarıda, açıkta, karnın ucunda. Bunlarda öteki bakımlardan durum aynıdır; farkları şudur: dışarıda taşıyanların kimi erbezlerini kendi başlarına, kimi torba denen kısmın içinde taşır. Bütün kara hayvanlarında ve canlı doğuranlarda erbezlerinin kendisi şu yapıdadır. Aorttan her iki erbezinin başına kadar damarsı yollar uzanır, böbreklerden de iki yol daha; böbreklerden gelenler kanlıdır, aorttan gelenler kansızdır. Başından, erbezinin hemen yanında, öbüründen daha sık dokulu ve daha sinirli bir yol vardır; bu yol her iki erbezinde yeniden erbezinin başına doğru kıvrılır; başlardan da ikisi yeniden önde, edep yerine doğru birleşir. Geri kıvrılan ve erbezlerine yapışık duran yollar aynı zarla sarılmıştır; öyle ki zar kesilip ayrılmazsa tek bir yolmuş gibi görünür.

s60

πόρος συνάπτων εἰς ἕνα, καθάπερ καὶ τοῖς ἰχθύσιν, ὑπερ τῆς τοῦ περιττώματος ἐξόδου. Τοῦτο δ’ ἐστὶν αἰδοῖον, ὃ τοῖς μὲν μικροῖς ἄδηλον, ἐν δὲ τοῖς μείζοσιν, οἷον ἐν χηνὶ καὶ τοῖς τηλικούτοις, φανερώτερον γίνεται, ὅταν ἡ ὀχεία πρόσφατος ᾖ. Οἱ δὲ πόροι καὶ τοῖς ἰχθύσι καὶ τούτοις προσπεφύκασι πρὸς τῇ ὀσφύϊ ὑποκάτω τῆς κοιλίας καὶ τῶν ἐντέρων, μεταξὺ τῆς μεγάλης φλεβός, ἀφ’ ἧς τείνουσι πόροι εἰς ἑκάτερον τῶν ὄρχεων. Ὥσπερ δὲ τοῖς ἰχθύσι περὶ μὲν τὴν ὥραν τῆς ὀχείας θορός τε φαίνεται ἐνὼν καὶ οἱ πόροι σφόδρα δῆλοι, ὅταν δὲ παρέλθῃ ἡ ὥρα, ἄδηλοι καὶ οἱ πόροι ἐνίοτε, οὕτω καὶ τῶν ὀρνίθων οἱ ὄρχεις· πρὶν μὲν ὀχεύειν, οἱ μὲν μικροὺς οἱ δὲ πάμπαν ἀδήλους ἔχουσιν, ὅταν δὲ ὀχεύωσι, σφόδρα μεγάλους ἴσχουσιν. Ἐπιδηλότατα δὲ τοῦτο συμβαίνει ταῖς φάτταις καὶ τοῖς πέρδιξιν, ὥστ’ ἔνιοι οἴονται οὐδ’ ἔχειν τοῦ χειμῶνος ὄρχεις αὐτά. Τῶν δ’ ἐν τῷ ἔμπροσθεν ἐχόντων τοὺς ὄρχεις οἱ μὲν ἐντὸς ἔχουσι πρὸς τῇ γαστρί, καθάπερ δελφίς, οἱ δ’ ἐκτὸς ἐν τῷ φανερῷ πρὸς τῷ τέλει τῆς γαστρός. Τούτοις δὲ τὰ μὲν ἄλλα ἔχει τὸν αὐτὸν τρόπον, διαφέρουσι δὲ ὅτι οἱ μὲν αὐτῶν ἔχουσι καθ’ αὑτοὺς τοὺς ὄρχεις, οἱ δ’ ἐν τῇ καλουμένῃ ὀσχέᾳ, ὅσοι ἔξωθεν. Αὐτοὶ δ’ οἱ ὄρχεις ἐν πᾶσι τοῖς πεζοῖς καὶ ζῳοτόκοις τόνδ’ ἔχουσι τὸν τρόπον. Τείνουσιν ἐκ τῆς ἀορτῆς πόροι φλεβικοὶ μέχρι τῆς κεφαλῆς ἑκατέρου τοῦ ὄρχεως, καὶ ἄλλοι ἀπὸ τῶν νεφρῶν δύο· εἰσὶ δ’ οὗτοι μὲν αἱματώδεις, οἱ δ’ ἐκ τῆς ἀορτῆς ἄναιμοι. Ἀπὸ δὲ τῆς κεφαλῆς πρὸς αὐτῷ τῷ ὄρχει πόρος ἐστὶ πυκνότερος ἐκείνου καὶ νευρωδέστερος, ὃς ἀνακάμπτει πάλιν ἐν ἑκατέρῳ τῷ ὄρχει πρὸς τὴν κεφαλὴν τοῦ ὄρχεως· ἀπὸ δὲ τῆς κεφαλῆς ἑκάτεροι πάλιν εἰς ταὐτὸ συνάπτουσιν εἰς τὸ πρόσθεν ἐπὶ τὸ αἰδοῖον. Οἱ δ’ ἐπανακάμπτοντες πόροι καὶ προσκαθήμενοι τοῖς ὄρχεσιν ὑμένι

s61Yapışık duran yoldaki sıvı hâlâ kanlıdır, ama aorttan gelen yukarıdaki yollardakinden daha az; edep yerindeki sapa doğru geri kıvrılan yollarda ise sıvı beyazdır. Mesaneden de bir yol gelir ve sapa yukarıdan bağlanır; bunun çevresinde de adeta bir kılıf gibi, edep yeri denen kısım bulunur. Bu söylenenler şu çizimden incelensin. Aorttan gelen yolların başlangıcı Α; erbezlerinin başları ve inen yollar Κ; bunlardan gelip erbezine yapışık duranlar ΩΩ; geri kıvrılan ve içinde beyaz sıvı bulunanlar ΒΒ; edep yeri Δ, mesane Ε, erbezleri ΨΨ. Erbezleri kesilip çıkarılınca yollar yukarı çekilir. Bazıları hayvanlar henüz gençken erbezlerini ezerek, bazıları da sonradan keserek iğdiş eder; iğdiş edilir edilmez üstüne binip çiftleşen ve döl veren bir boğa da görülmüştür. Hayvanlarda erbezlerinin durumu böyledir. Rahmi olan hayvanların rahimleri ne aynı durumdadır ne de hepsinde benzerdir; hem canlı doğuranlarda hem yumurta doğuranlarda birbirlerinden farklıdır. Rahmi edep yerinin yanında olan bütün hayvanlarda rahim çatallıdır: bir kısmı sağda, öbür kısmı soldadır; başlangıcı ise tektir, ağzı da tektir; bu ağız çoğu hayvanda ve en büyüklerinde çok etli ve kıkırdaklı bir sap gibidir. Bunların bir kısmına hystera ve delphys denir (kardeşe adelphos denmesi de buradan gelir); sapa ve rahmin ağzına ise mētra denir.

s61

περιειλημμένοι εἰσὶ τῷ αὐτῷ, ὥστε δοκεῖν ἕνα εἶναι πόρον, ἐὰν μὴ διέλῃ τὸν ὑμένα τις. Ὁ μὲν οὖν προσκαθήμενος πόρος ἔτι αἱματῶδες ἔχει τὸ ὑγρόν, ἧττον μέντοι τῶν ἄνω τῶν ἐκ τῆς ἀορτῆς· ἐν δὲ τοῖς ἐπανακάμπτουσιν εἰς τὸν καυλὸν τὸν ἐν τῷ αἰδοίῳ λευκή ἐστιν ἡ ὑγρότης. Φέρει δὲ καὶ ἀπὸ τῆς κύστεως πόρος, καὶ συνάπτει ἄνωθεν εἰς τὸν καυλόν· περὶ τοῦτον δὲ οἷον κέλυφός ἐστι τὸ καλούμενον αἰδοῖον. Θεωρείσθω δὲ τὰ εἰρημένα ταῦτα ἐκ τῆς ὑπογραφῆς τῆσδε. Τῶν πόρων ἀρχὴ τῶν ἀπὸ τῆς ἀρτηρίας, ἐφ’ οἷς Α· κεφαλαὶ τῶν ὄρχεων καὶ οἱ καθήκοντες πόροι, ἐφ’ οἷς Κ· οἱ ἀπὸ τούτων πρὸς τῷ ὄρχει προσκαθήμενοι, ἐφ’ οἷς τὰ ΩΩ· οἱ δ’ ἀνακάμπτοντες, ἐν οἷς ἡ ὑγρότης ἡ λευκή, ἐφ’ οἷς τὰ ΒΒ· αἰδοῖον Δ, κύστις Ε, ὄρχεις δ’ ἐφ’ οἷς τὰ ΨΨ. Ἀποτεμνομένων δ’ ἢ ἀφαιρουμένων τῶν ὄρχεων αὐτῶν ἀνασπῶνται οἱ πόροι ἄνω. Διαφθείρουσι δ’ οἱ μὲν ἔτι νέων ὄντων τρίψει, οἱ δὲ καὶ ὕστερον ἐκτέμνοντες· συνέβη δ’ ἤδη ταῦρον ἐκτμηθέντα καὶ εὐθὺς ἐπιβάντα ὀχεῦσαι καὶ γεννῆσαι. Τὰ μὲν οὖν περὶ τοὺς ὄρχεις τοῖς ζῴοις τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον. Αἱ δ’ ὑστέραι τῶν ἐχόντων ὑστέρας ζῴων οὔτε τὸν αὐτὸν τρόπον ἔχουσιν οὔθ’ ὅμοιαι πάντων εἰσίν, ἀλλὰ διαφέρουσι καὶ τῶν ζῳοτοκούντων πρὸς ἄλληλα καὶ τῶν ᾠοτοκούντων. Δίκροαι μὲν οὖν εἰσὶν ἁπάντων τῶν πρὸς τοῖς ἄρθροις ἐχόντων τὰς ὑστέρας, καὶ τὸ μὲν αὐτῶν ἐν τοῖς δεξιοῖς μέρεσι, τὸ δ’ ἕτερον ἐν τοῖς ἀριστεροῖς ἐστίν· ἡ δ’ ἀρχὴ μία καὶ τὸ στόμα ἕν, οἷον καυλὸς σαρκώδης σφόδρα καὶ χονδρώδης τοῖς πλείστοις καὶ μεγίστοις. Καλεῖται δὲ τούτων τὰ μὲν ὑστέρα καὶ δελφύς (ὅθεν καὶ ἀδελφοὺς προσαγορεύουσι), μήτρα δ’ ὁ καυλὸς

s62Canlı doğuran iki ayaklı ve dört ayaklı hayvanların hepsinde rahim diyaframın altındadır, mesela insanda, köpekte, domuzda, atta ve öküzde; boynuzlu hayvanların hepsinde de durum aynıdır. Çoğunun rahmi, boynuzcuk denen uçlarında kıvrımlıdır. Dışarıya yumurta doğuranların hepsinde rahim aynı durumda değildir: kuşlarınki diyaframın yanında, balıklarınki ise canlı doğuran iki ayaklılarla dört ayaklılarınki gibi aşağıdadır; yalnız ince, zarımsı ve uzundur; öyle ki çok küçük balıklarda iki kısımdan her biri tek bir yumurtaymış gibi görünür; sanki yumurtası ufalanır denen bu balıkların iki yumurtası varmış gibi. Oysa bu yumurta bir değil, çoktur; bu yüzden birçok parçaya dağılır. Kuşların rahminin alt kısmında etli ve sıkı bir sap vardır, diyaframa yakın kısmı ise zarımsı ve pek incedir; öyle ki yumurtalar rahmin dışındaymış gibi görünebilir. Büyük kuşlarda zar daha belirgindir; sap yoluyla şişirilince kabarır ve torba gibi olur; küçük kuşlarda ise bütün bunlar daha az belirgindir. Dört ayaklı ama yumurta doğuran hayvanlarda da, mesela kaplumbağada, kertenkelede, kurbağalarda ve bu türden öteki hayvanlarda, rahim aynı durumdadır: sap aşağıda tektir ve daha etlidir, çatallanma ve yumurtalar ise yukarıda, diyaframın yanındadır. Ayaksız olup dışarıya canlı doğuran ama kendi içinde yumurtlayan hayvanlarda, mesela köpekbalıklarında ve kıkırdaklı balık denen ötekilerde (ayaksız olup solungacı bulunan ve canlı doğuran hayvana selakhos denir), rahim çatallıdır ve kuşlarda olduğu gibi diyaframa doğru uzanır.

s62

καὶ τὸ στόμα τῆς ὑστέρας. Ὅσα μὲν οὖν ἐστὶ ζῳοτόκα καὶ δίποδα ἢ τετράποδα, τούτων μὲν ἡ ὑστέρα πάντων ἐστὶ κάτω τοῦ ὑποζώματος, οἷον ἀνθρώπῳ καὶ κυνὶ καὶ ὑῒ καὶ ἵππῳ καὶ βοΐ· καὶ τοῖς κερατοφόροις ὁμοίως ταῦτά γ’ ἔχει πᾶσιν. Ἐπ’ ἄκρων δὲ αἱ ὑστέραι τῶν καλουμένων κερατίων εἱλιγμὸν ἔχουσιν αἱ τῶν πλείστων. Τῶν δ’ ᾠοτοκούντων εἰς τοὐμφανὲς οὐχ ὁμοίως ἁπάντων ἔχουσιν, ἀλλ’ αἱ μὲν τῶν ὀρνίθων πρὸς τῷ ὑποζώματι, αἱ δὲ τῶν ἰχθύων κάτω, καθάπερ αἱ τῶν ζῳοτοκούντων διπόδων καὶ τετραπόδων, πλὴν λεπταὶ καὶ ὑμενώδεις καὶ μακραί, ὥστ’ ἐν τοῖς σφόδρα μικροῖς τῶν ἰχθύων δοκεῖν ἑκατέραν ᾠὸν εἶναι ἕν, ὡς δύο ἐχόντων ᾠὰ τῶν ἰχθύων τούτων, ὅσων λέγεται τὸ ᾠὸν εἶναι ψαθυρόν· ἔστι γὰρ οὐχ ἓν ἀλλὰ πολλά, διόπερ διαχεῖται εἰς πολλά. Ἡ δὲ τῶν ὀρνίθων ὑστέρα κάτωθεν μὲν ἔχει τὸν καυλὸν σαρκώδη καὶ στιφρόν, τὸ δὲ πρὸς τῷ ὑποζώματι ὑμενῶδες καὶ λεπτὸν πάμπαν, ὥστε δόξαι ἂν ἔξω τῆς ὑστέρας εἶναι τὰ ᾠά. Ἐν μὲν οὖν τοῖς μείζοσι τῶν ὀρνίθων δῆλος ὁ ὑμήν ἐστι μᾶλλον, καὶ φυσώμενος διὰ τοῦ καυλοῦ αἴρεται καὶ κολποῦται· ἐν δὲ τοῖς μικροῖς ἀδηλότερα πάντα ταῦτα. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἔχει ἡ ὑστέρα καὶ ἐν τοῖς τετράποσι μὲν τῶν ζῴων ὠοτόκοις δέ, οἷον χελώνῃ καὶ σαύρᾳ καὶ βατράχοις καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις· ὁ μὲν γὰρ καυλὸς κάτωθεν εἷς καὶ σαρκωδέστερος, ἡ δὲ σχίσις καὶ τὰ ᾠὰ ἄνω πρὸς τῷ ὑποζώματι. Ὅσα δὲ τῶν ἀπόδων εἰς τὸ φανερὸν μὲν ζῳοτοκεῖ ἐν αὑτοῖς δ’ ᾠοτοκεῖ, οἷον οἵ τε γαλεοὶ καὶ τἆλλα τὰ καλούμενα σελάχη (καλεῖται δὲ σέλαχος ὃ ἂν ἄπουν ὂν καὶ βράγχια ἔχον ζῳοτόκον ᾖ), τούτων δὴ δικρόα μὲν ἡ ὑστέρα, ὁμοίως δὲ καὶ πρὸς τὸ ὑπόζωμα

s63Ayrıca iki çatalın ortasından, aşağıdan başlayarak diyaframa kadar uzanır; yumurtalar burada, yukarıda, diyaframın başlangıcında oluşur; sonra genişçe kısma inince yumurtalardan hayvanlar meydana gelir. Bunların rahimlerinin birbirinden ve öteki balıklarınkinden farkı, Anatomiler'deki biçimlerden daha ayrıntılı incelenebilir. Yılanlar cinsi de hem bunlardan hem kendi aralarında farklıdır. Öteki yılan cinsleri yumurta doğurur; yalnız engerek, önce kendi içinde yumurtlayıp canlı doğurur; bu yüzden rahmi kıkırdaklı balıklarınkine benzer. Yılanların rahmi vücutları gibi uzundur: aşağıda tek bir yoldan başlayarak, omurganın iki yanında, her biri birer yol gibi kesintisiz uzanır ve diyaframa kadar varır; yumurtalar bunun içinde sıra hâlinde oluşur; yılan bunları birer birer değil, art arda bırakır. Hem kendi içinde hem dışarıya canlı doğuranların rahmi midenin üstündedir; yumurta doğuranlarınki ise hepsinde aşağıda, belin yanındadır. Dışarıya canlı doğurup kendi içinde yumurtlayanlar ikisinin arasındadır: rahimlerinin yumurtaların bulunduğu kısmı aşağıda, belin yanında, çıkışa yakın kısmı ise bağırsakların üstündedir. Rahimlerin birbirinden bir farkı daha vardır. Boynuzlu olup iki çenesinde de dişi bulunmayan hayvanların rahminde, cenin taşıdıkları sırada kotylēdōn'lar (meşime çanakları) bulunur; iki çenesinde de dişi olanlardan da mesela tavşanın, farenin ve yarasanın rahminde bulunur; iki çenesinde de dişi olan, canlı doğuran ve ayaklı öteki hayvanların hepsinde ise rahim düzdür; ceninler de kotylēdōn'dan değil, doğrudan rahmin kendisinden asılıdır.

s63

τείνει, καθάπερ καὶ τῶν ὀρνίθων. Ἔτι δὲ διὰ μέσου τῶν δικρόων κάτωθεν ἀρξαμένη μέχρι πρὸς τὸ ὑπόζωμα τείνει, καὶ τὰ ᾠὰ ἐνταῦθα γίνεται καὶ ἄνω ἐπ’ ἀρχῇ τοῦ ὑποζώματος· εἶτα προελθόντα εἰς τὴν εὐρυχωρίαν ζῷα γίνεται ἐκ τῶν ᾠῶν. Αὐτῶν δὲ τούτων πρὸς ἄλληλά τε καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους ἰχθῦς ἡ διαφορὰ τῶν ὑστερῶν ἀκριβέστερον ἂν θεωρηθείη τοῖς σχήμασιν ἐκ τῶν ἀνατομῶν. Ἔχει δὲ καὶ τὸ τῶν ὄφεων γένος πρός τε ταῦτα καὶ πρὸς ἄλληλα διαφοράν. Τὰ μὲν γὰρ ἄλλα γένη τῶν ὄφεων ᾠοτοκεῖ, ἔχις δὲ ζῳοτοκεῖ μόνον, ᾠοτοκήσας ἐν αὑτῷ πρῶτον· διὸ παραπλησίως ἔχει τὰ περὶ τὴν ὑστέραν τοῖς σελάχεσιν. Ἡ δὲ τῶν ὄφεων ὑστέρα μακρά, καθάπερ τὸ σῶμα, τείνει κάτωθεν ἀρξαμένη ἀφ’ ἑνὸς πόρου συνεχής, ἔνθεν καὶ ἔνθεν τῆς ἀκάνθης, οἷον πόρος ἑκάτερος ὤν, μέχρι πρὸς τὸ ὑπόζωμα, ἐν ᾗ τὰ ᾠὰ κατὰ στοῖχον ἐγγίνεται, καὶ ἐκτίκτει οὐ καθ’ ἓν ἀλλὰ συνεχές. Ἔχει δὲ τὴν ὑστέραν, ὅσα μὲν ζῳοτοκεῖ καὶ ἐν αὑτοῖς καὶ εἰς τοὐμφανές, ἄνωθεν τῆς κοιλίας, ὅσα δ’ ᾠοτοκεῖ, πάντα κάτωθεν πρὸς τῇ ὀσφύϊ. Ὅσα δ’ εἰς τὸ φανερὸν μὲν ζῳοτοκεῖ ἐν αὑτοῖς δ’ ᾠοτοκεῖ, ἐπαμφοτερίζει· τὸ μὲν γὰρ κάτωθεν πρὸς τὴν ὀσφὺν αὐτῆς μέρος ἐστίν, ἐν ᾧ τὰ ᾠά, τὸ δὲ περὶ τὴν ἔξοδον ἐπάνω τῶν ἐντέρων. Ἔτι δὲ διαφορὰ καὶ ἥδε πρὸς ἀλλήλας ἐστὶ τῶν ὑστερῶν. Τὰ μὲν γὰρ κερατοφόρα καὶ μὴ ἀμφώδοντα ἔχει κοτυληδόνας ἐν τῇ ὑστέρᾳ, ὅταν ἔχῃ τὸ ἔμβρυον, καὶ τῶν ἀμφωδόντων οἷον δασύπους καὶ μῦς καὶ νυκτερίς· τὰ δ’ ἄλλα τὰ ἀμφώδοντα καὶ ζῳοτόκα καὶ ὑπόποδα πάντα λείαν ἔχει τὴν ὑστέραν, καὶ ἡ τῶν ἐμβρύων ἐξάρτησις ἐξ αὐτῆς ἐστὶ τῆς ὑστέρας, ἀλλ’ οὐκ ἐκ κοτυληδόνος.

s64Hayvanlarda türdeş olmayan parçalar, dıştakiler de içtekiler de böyledir.

s64

Τὰ μὲν οὖν ἀνομοιομερῆ ἐν τοῖς ζῴοις μέρη τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, καὶ τὰ ἐκτὸς καὶ τὰ ἐντός.

3.22. Bölüm

Türdeş parçalardan bütün kanlı hayvanlarda en ortak olanı kan ve kanın tabiatça içinde bulunduğu parçadır (buna damar denir); sonra bunlara karşılık gelenler, yani kan suyu (ikhōr) ve lifler; hayvanların vücudunu en çok oluşturan şey, yani et ve her hayvanda ona karşılık gelen parça; ayrıca kemik ve ona karşılık gelenler, mesela kılçık ve kıkırdak; ayrıca deri, zar, sinirler, kıllar, tırnaklar ve bunlara karşılık gelenler; bunlara ek olarak yumuşak yağ, katı yağ ve artıklar: bunlar dışkı, balgam, sarı safra ve kara safradır. Kanın ve damarların tabiatı bir ilkeye benzediği için önce bunlardan söz etmek gerekir; hele daha önce bu konuda konuşanların bazıları doğru söylemediğine göre. Bu bilgisizliğin sebebi, bunların gözlemlenmesinin zor olmasıdır. Ölü hayvanlarda en önemli damarların yapısı belirsizdir; çünkü kan çıkar çıkmaz en çok bunlar söner (kan bunlardan, bir kaptan dökülür gibi toplu hâlde dökülür; çünkü kalpteki biraz kan dışında hiçbir şeyin kendi başına kanı yoktur, kanın tamamı damarlardadır); canlı hayvanlarda ise nasıl olduklarını görmek imkânsızdır, çünkü tabiatları gereği içeridedirler. Bu yüzden ölü ve kesilmiş hayvanlarda inceleyenler en büyük başlangıç noktalarını göremediler; çok zayıflamış insanlarda inceleyenler ise o sırada dışarıdan görünenlerden yola çıkarak damarların başlangıçlarını belirlediler. Kıbrıslı hekim Syennesis bunu şöyle yaptı: “Kalın damarlar şöyle yerleşmiştir: göbekten bel boyunca, sırttan geçip akciğerin yanından memelerin altına; biri sağdan sola, öbürü soldan sağa; soldan gelen karaciğerden geçerek böbreğe ve erbezine, sağdan gelen dalağa, böbreğe ve erbezine; oradan da edep yerine.” Apolloniali Diogenes ise şunları söyler: “İnsandaki damarlar şöyledir. En büyük iki damar vardır; bunlar karından geçerek omurganın yanından uzanır, biri sağa öbürü sola, her biri kendi tarafındaki bacağa; yukarıda da köprücük kemiklerinin yanından, boğaz çukurlarından geçerek başa. Bunlardan bütün vücuda damarlar uzanır: sağdakinden sağ tarafa, soldakinden sol tarafa; en büyük ikisi omurganın hemen yanında kalbe; başka ikisi biraz daha yukarıda, göğüsten ve koltuk altından geçerek kendi tarafındaki kola; bunlardan birine dalak damarı (splēnitis), öbürüne karaciğer damarı (hēpatitis) denir. Her birinin ucu çatallanır: biri başparmağa, öbürü el ayasına doğru gider; bunlardan da ince ve çok dallı damarlar elin geri kalanına ve parmaklara uzanır. İlk damarlardan daha ince başka damarlar da uzanır: sağdakinden karaciğere, soldakinden dalağa ve böbreklere. Bacaklara uzananlar, bacağın gövdeye bağlandığı yerde çatallanır ve bütün uyluk boyunca uzanır. Bunların en büyüğü uyluğun arkasından uzanır ve kalın olarak görünür; öbürü uyluğun içinden uzanır, ondan biraz daha az kalındır. Sonra dizin yanından inciğe ve ayağa uzanırlar, kollarda olduğu gibi; ayak tarağına iner, oradan da parmaklara dağılırlar. Bunlardan karına ve kaburgaya da birçok ince damar ayrılır. Boğaz çukurlarından geçerek başa uzananlar boyunda büyük görünür; her birinin bittiği yerden başa birçok damar ayrılır: sağdakilerden sola, soldakilerden sağa doğru; ikisi de kulağın yanında son bulur. Boyunda, her iki yanda büyük damarın yanında, ondan biraz daha küçük bir damar daha vardır; başın kendisinden gelen damarların çoğu buna bağlanır; bunlar da boğaz çukurlarından içeri uzanır ve her birinden kürek kemiğinin altına ve kollara damarlar gider. Dalak damarıyla karaciğer damarının yanında da biraz daha küçük başka damarlar görünür; derinin altında bir sıkıntı olunca bunları açarlar, karın çevresinde bir sıkıntı olunca ise karaciğer damarını ve dalak damarını. Bunlardan memelerin altına da başka damarlar uzanır. Her birinden omurilikten geçerek erbezlerine uzanan başka ince damarlar da vardır. Başkaları da derinin altından ve etin içinden böbreklere uzanır; erkeklerde erbezlerinde, kadınlarda rahimde son bulur. Karından çıkan ilk damarlar daha geniştir, sonra incelirler; ta ki sağdan sola, soldan sağa geçene kadar; bunlara meni damarları (spermatitides) denir. En koyu kan etler tarafından emilir; bu yerlere taşınca ise ince, sıcak ve köpüklü olur.”

3.2

Τῶν δ’ ὁμοιομερῶν κοινότατον μέν ἐστι τὸ αἷμα πᾶσι τοῖς ἐναίμοις ζῴοις καὶ τὸ μόριον ἐν ᾧ πέφυκεν ἐγγίνεσθαι (τοῦτο δὲ καλεῖται φλέψ), ἔπειτα δὲ τὸ ἀνάλογον τούτοις, ἰχὼρ καὶ ἶνες, καὶ ὃ μάλιστα δή ἐστι τὸ σῶμα τῶν ζῴων, ἡ σὰρξ καὶ τὸ τούτῳ ἀνάλογον ἐν ἑκάστῳ μόριον, ἔτι ὀστοῦν καὶ τὸ ἀνάλογον τούτῳ, οἷον ἄκανθα καὶ χόνδρος· ἔτι δὲ δέρμα, ὑμήν, νεῦρα, τρίχες, ὄνυχες, καὶ τὰ ὁμολογούμενα τούτοις· πρὸς δὲ τούτοις πιμελή, στέαρ καὶ τὰ περιττώματα· ταῦτα δ’ ἐστὶ κόπρος, φλέγμα, χολὴ ξανθὴ καὶ μέλαινα. Ἐπεὶ δ’ ἀρχῇ ἔοικεν ἡ τοῦ αἵματος φύσις καὶ ἡ τῶν φλεβῶν, πρῶτον περὶ τούτων λεκτέον, ἄλλως τε ἐπειδὴ καὶ τῶν πρότερον εἰρηκότων τινὲς οὐ καλῶς λέγουσιν. Αἴτιον δὲ τῆς ἀγνοίας τὸ δυσθεώρητον αὐτῶν. Ἐν μὲν γὰρ τοῖς τεθνεῶσι τῶν ζῴων ἄδηλος ἡ φύσις τῶν κυριωτάτων φλεβῶν διὰ τὸ συμπίπτειν εὐθὺς ἐξιόντος τοῦ αἵματος μάλιστα ταύτας (ἐκ τούτων γὰρ ἐκχεῖται ἀθρόον ὥσπερ ἐξ ἀγγείου· καθ’ αὑτὸ γὰρ οὐδὲν ἔχει αἷμα, πλὴν ὀλίγον ἐν τῇ καρδίᾳ, ἀλλὰ πᾶν ἐστὶν ἐν ταῖς φλεψίν), ἐν δὲ τοῖς ζῶσιν ἀδύνατόν ἐστι θεάσασθαι πῶς ἔχουσιν· ἐντὸς γὰρ ἡ φύσις αὐτῶν. Ὥσθ’ οἱ μὲν ἐν τεθνεῶσι καὶ διῃρημένοις τοῖς ζῴοις θεωροῦντες τὰς μεγίστας ἀρχὰς οὐκ ἐθεώρουν, οἱ δ’ ἐν τοῖς λελεπτυσμένοις σφόδρα ἀνθρώποις ἐκ τῶν τότε ἔξωθεν φαινομένων τὰς ἀρχὰς τῶν φλεβῶν διώρισαν, Συέννεσις μὲν ὁ Κύπριος ἰατρὸς τόνδε τὸν τρόπον. Αἱ φλέβες αἱ παχεῖαι ὧδε πεφύκασιν, ἐκ τοῦ ὀμφαλοῦ παρὰ τὴν ὀσφὺν διὰ τοῦ νώτου παρὰ τὸν πλεύμονα ὑπὸ τοὺς μαστούς, ἡ μὲν ἐκ τοῦ δεξιοῦ εἰς τὰ ἀριστερά, ἡ δ’ ἐκ τοῦ ἀριστεροῦ εἰς τὸ δεξιόν, ἡ μὲν ἐκ τοῦ ἀριστεροῦ διὰ τοῦ ἥπατος εἰς τὸν νεφρὸν καὶ εἰς τὸν ὄρχιν, ἡ δ’ ἐκ τοῦ δεξιοῦ εἰς τὸν σπλῆνα καὶ νεφρὸν καὶ ὄρχιν, ἐντεῦθεν δὲ εἰς τὸ αἰδοῖον. Διογένης δὲ ὁ Ἀπολλωνιάτης τάδε λέγει. Αἱ δὲ φλέβες ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, ὧδ’ ἔχουσιν. Εἰσὶ δύο μέγισται· αὗται τείνουσι διὰ τῆς κοιλίας παρὰ τὴν νωτιαίαν ἄκανθαν, ἡ μὲν ἐπὶ δεξιὰ ἡ δ’ ἐπ’ ἀριστερά, εἰς τὰ σκέλη ἑκατέρα τὰ παρ’ ἑαυτῇ, καὶ ἄνω εἰς τὴν κεφαλὴν παρὰ τὰς κλεῖδας διὰ τῶν σφαγῶν. Ἀπὸ δὲ τούτων καθ’ ἅπαν τὸ σῶμα φλέβες διατείνουσιν, ἀπὸ μὲν τῆς δεξιᾶς εἰς τὰ δεξιά, ἀπὸ δὲ τῆς ἀριστερᾶς εἰς τὰ ἀριστερά, μέγισται μὲν δύο εἰς τὴν καρδίαν περὶ αὐτὴν τὴν νωτιαίαν ἄκανθαν, ἕτεραι δ’ ὀλίγον ἀνωτέρω διὰ τῶν στηθῶν ὑπὸ τὴν μασχάλην εἰς ἑκατέραν τὴν χεῖρα τὴν παρ’ ἑαυτῇ· καὶ καλεῖται ἡ μὲν σπληνῖτις, ἡ δὲ ἡπατῖτις. Σχίζεται δ’ αὐτῶν ἄκρα ἑκατέρα, ἡ μὲν ἐπὶ τὸν μέγαν δάκτυλον, ἡ δ’ ἐπὶ τὸν ταρσόν· ἀπὸ δὲ τούτων λεπταὶ καὶ πολύοζοι ἐπὶ τὴν ἄλλην χεῖρα καὶ δακτύλους. Ἕτεραι δὲ λεπτότεραι ἀπὸ τῶν πρώτων φλεβῶν τείνουσιν, ἀπὸ μὲν τῆς δεξιᾶς εἰς τὸ ἧπαρ, ἀπὸ δὲ τῆς ἀριστερᾶς εἰς τὸν σπλῆνα καὶ τοὺς νεφρούς. Αἱ δὲ εἰς τὰ σκέλη τείνουσαι σχίζονται κατὰ τὴν πρόσφυσιν, καὶ διὰ παντὸς τοῦ μηροῦ τείνουσιν. Ἡ δὲ μεγίστη αὐτῶν ὄπισθεν τείνει τοῦ μηροῦ, καὶ ἐκφαίνεται παχεῖα· ἑτέρα δὲ εἴσω τοῦ μηροῦ, μικρὸν ἧττον παχεῖα ἐκείνης. Ἔπειτα παρὰ τὸ γόνυ τείνουσιν εἰς τὴν κνήμην τε καὶ τὸν πόδα, καθάπερ καὶ εἰς τὰς χεῖρας· καὶ ἐπὶ τὸν ταρσὸν τοῦ ποδὸς καθήκουσι, καὶ ἐντεῦθεν ἐπὶ τοὺς δακτύλους διατείνουσιν. Σχίζονται δὲ καὶ ἐπὶ τὴν κοιλίαν καὶ τὸ πλευρὸν πολλαὶ ἀπ’ αὐτῶν καὶ λεπταὶ φλέβες. Αἱ δ’ εἰς τὴν κεφαλὴν τείνουσαι διὰ τῶν σφαγῶν φαίνονται ἐν τῷ αὐχένι μεγάλαι· ἀφ’ ἑκατέρας δ’ αὐτῶν, ᾗ τελευτᾷ, σχίζονται εἰς τὴν κεφαλὴν πολλαί, αἱ μὲν ἐκ τῶν δεξιῶν εἰς τὰ ἀριστερά, αἱ δ’ ἐκ τῶν ἀριστερῶν εἰς τὰ δεξιά· τελευτῶσι δὲ παρὰ τὸ οὖς ἑκάτεραι. Ἔστι δ’ ἑτέρα φλὲψ ἐν τῷ τραχήλῳ παρὰ τὴν μεγάλην ἑκατέρωθεν, ἐλάττων ἐκείνης ὀλίγον, εἰς ἣν αἱ πλεῖσται ἐκ τῆς κεφαλῆς συνέχουσιν αὐτῆς· καὶ αὗται τείνουσι διὰ τῶν σφαγῶν εἴσω, καὶ ἀπ’ αὐτῶν ἑκατέρας ὑπὸ τὴν ὠμοπλάτην τείνουσι καὶ εἰς τὰς χεῖρας. Καὶ φαίνονται παρά τε τὴν σπληνῖτιν καὶ τὴν ἡπατῖτιν ἕτεραι ὀλίγον ἐλάττους, ἃς ἀποσχῶσιν, ὅταν τι ὑπὸ τὸ δέρμα λυπῇ· ἂν δέ τι περὶ τὴν κοιλίαν, τὴν ἡπατῖτιν καὶ τὴν σπληνῖτιν. Τείνουσι δὲ καὶ ὑπὸ τοὺς μαστοὺς ἀπὸ τούτων ἕτεραι. Ἕτεραι δ’ εἰσὶν αἱ ἀπὸ ἑκατέρας τείνουσαι διὰ τοῦ νωτιαίου μυελοῦ εἰς τοὺς ὄρχεις, λεπταί. Ἕτεραι δ’ ὑπὸ τὸ δέρμα καὶ διὰ τῆς σαρκὸς τείνουσιν εἰς τοὺς νεφρούς, καὶ τελευτῶσιν εἰς τοὺς ὄρχεις τοῖς ἀνδράσι, ταῖς δὲ γυναιξὶν εἰς τὰς ὑστέρας. Αἱ δὲ φλέβες αἱ μὲν πρῶται ἐκ τῆς κοιλίας εὐρύτεραί εἰσιν, ἔπειτα λεπτότεραι γίγνονται, ἕως ἂν μεταβάλωσιν ἐκ τῶν δεξιῶν εἰς τὰ ἀριστερὰ καὶ ἐκ τούτων εἰς τὰ δεξιά· αὗται δὲ σπερματίτιδες καλοῦνται. Τὸ δ’ αἷμα τὸ μὲν παχύτατον ὑπὸ τῶν σαρκῶν ἐγγίνεται· ὑπερβάλλον δὲ εἰς τοὺς τόπους τούτους λεπτὸν καὶ θερμὸν καὶ ἀφρῶδες γίνεται.

3.33. Bölüm

Syennesis ve Diogenes böyle söylemiştir; Polybos ise şöyle der: “Damarların dört çifti vardır. Biri başın arkasından, boynun dış tarafından, omurganın iki yanından kalçalara kadar, oradan bacaklara, sonra inciklerden aşık kemiklerinin dış tarafına ve ayaklara uzanır; bu yüzden sırt ve kalça ağrılarında diz arkasından ve aşık kemiklerinin dış tarafından kan alırlar. Başka damarlar başın kulak yanından boyun yoluyla iner — bunlara boğaz damarları (sphagitides) denir —; her biri içeriden, omurganın yanından, bel kaslarının (psoai) yanından erbezlerine ve uyluklara, diz arkasının iç kısmından ve inciklerden geçerek iç aşık kemiklerine ve ayaklara gider; bu yüzden bel kaslarının ve erbezlerinin ağrılarında diz arkasından ve aşık kemiklerinden kan alırlar.

3.3

Συέννεσις μὲν οὖν καὶ Διογένης οὕτως εἰρήκασιν, Πόλυβος δὲ ὧδε. Τὰ δὲ τῶν φλεβῶν τέτταρα ζεύγη ἐστίν, ἓν μὲν ἀπὸ τοῦ ἐξόπισθεν τῆς κεφαλῆς διὰ τοῦ αὐχένος ἔξωθεν παρὰ τὴν ῥάχιν ἔνθεν καὶ ἔνθεν μέχρι τῶν ἰσχίων εἰς τὰ σκέλη, ἔπειτα διὰ τῶν κνημῶν εἰς τὸ ἔξω τῶν σφυρῶν καὶ εἰς τοὺς πόδας· διὸ καὶ τὰς φλεβοτομίας ποιοῦνται τῶν περὶ τὸν νῶτον ἀλγημάτων καὶ ἰσχίον ἀπὸ τῶν ἰγνύων καὶ τῶν ἔξωθεν σφυρῶν. Ἕτεραι δὲ φλέβες ἐκ τῆς κεφαλῆς παρὰ τὰ ὦτα διὰ τοῦ αὐχένος, αἳ καλοῦνται σφαγίτιδες,

s67Üçüncü çift şakaklardan boyun yoluyla kürek kemiklerinin altından akciğere ulaşır; sağdakiler sola, memenin altına, dalağa ve böbreğe; soldakiler akciğerden sağa, memenin altına, karaciğere ve böbreğe gider; ikisi de erbezinde son bulur. Dördüncüler başın ön kısmından ve gözlerden boynun ve köprücük kemiklerinin altına gelir; oradan kolların üst kısmından dirsek bükümlerine, sonra ön kollardan bileklere ve parmak eklemlerine; kolların alt kısmından koltuk altlarına ve kaburgaların üst kısmından geçerek biri dalağa, öbürü karaciğere ulaşır; sonra ikisi de karnın üstünden geçerek edep yerinde son bulur.”

Başkalarının söyledikleri hemen hemen bunlardır. Tabiat üzerine yazanlardan da damarlar konusunda böyle ayrıntılı bir çalışma yapmamış olanlar vardır; ama hepsi aynı şekilde damarların başlangıcını baştan ve beyinden alır; bunu da doğru söylemezler. Söylendiği gibi gözlem zor olduğundan, böyle şeylerle ilgilenen biri bunu ancak önceden zayıflatılıp boğularak öldürülmüş hayvanlarda yeterince öğrenebilir. Damarların yapısı şöyledir. Gövdede, omurganın önünde, içeride iki damar vardır; büyüğü önde, küçüğü bunun arkasında durur; büyüğü daha çok sağda, küçüğü soldadır; bazıları bu küçüğüne, ölü hayvanlarda da sinirli kısmını gördükleri için aort der.

s67

ἔνδοθεν παρὰ τὴν ῥάχιν ἑκάτεραι φέρουσαι παρὰ τὰς ψοιὰς εἰς τοὺς ὄρχεις και εἰς τοὺς μηρούς, καὶ διὰ τῶν ἰγνύων τοῦ ἔνδοθεν μορίου καὶ διὰ τῶν κνημῶν ἐπὶ τὰ σφυρὰ τὰ εἴσω καὶ τοὺς πόδας· διὸ καὶ τὰς φλεβοτομίας ποιοῦνται τῶν περὶ τὰς ψοιὰς καὶ τοὺς ὄρχεις ἀλγημάτων ἀπὸ τῶν ἰγνύων καὶ τῶν σφυρῶν. Τὸ δὲ τρίτον ζεῦγος ἐκ τῶν κροτάφων διὰ τοῦ αὐχένος ὑπὸ τὰς ὠμοπλάτας εἰς τὸν πλεύμονα ἀφικνοῦνται, αἱ μὲν ἐκ τῶν δεξιῶν εἰς τὰ ἀριστερὰ ὑπὸ τὸν μαστὸν καὶ εἰς τὸν σπλῆνά τε καὶ εἰς τὸν νεφρόν, αἱ δ’ ἀπὸ τῶν ἀριστερῶν εἰς τὸν δεξιὸν ἐκ τοῦ πνεύμονος ὑπὸ τὸν μαστὸν καὶ ἧπαρ καὶ εἰς τὸν νεφρόν· ἄμφω δὲ τελευτῶσιν εἰς τὸν ὄρχιν. Αἱ δὲ τέταρται ἀπὸ τοῦ ἔμπροσθεν τῆς κεφαλῆς καὶ τῶν ὀφθαλμῶν ὑπὸ τὸν αὐχένα καὶ τὰς κλεῖς· ἐντεῦθεν δὲ τείνουσι διὰ τῶν βραχιόνων ἄνωθεν εἰς τὰς καμπάς, εἶτα διὰ τῶν πήχεων ἐπὶ τοὺς καρποὺς καὶ τὰς συγκαμπάς, καὶ διὰ τῶν βραχιόνων τοῦ κάτωθεν μορίου εἰς τὰς μασχάλας, καὶ ἐπὶ τῶν πλευρῶν ἄνωθεν, ἕως ἡ μὲν ἐπὶ τὸν σπλῆνα ἡ δ’ ἐπὶ τὸ ἧπαρ ἀφίκηται· εἶθ’ ὑπὲρ τῆς γαστρὸς εἰς τὸ αἰδοῖον ἄμφω τελευτῶσιν.

Τὰ μὲν οὖν ὑπὸ τῶν ἄλλων εἰρημένα σχεδὸν ταῦτ’ ἐστίν· εἰσὶ δὲ καὶ τῶν περὶ φύσιν οἳ τοιαύτην μὲν οὐκ ἐπραγματεύθησαν ἀκριβολογίαν περὶ τὰς φλέβας, πάντες δ’ ὁμοίως τὴν ἀρχὴν αὐτῶν ἐκ τῆς κεφαλῆς καὶ τοῦ ἐγκεφάλου ποιοῦσι, λέγοντες οὐ καλῶς. Χαλεπῆς δ’ οὔσης, ὥσπερ εἴρηται, τῆς θεωρίας ἐν μόνοις τοῖς ἀποπεπνιγμένοις τῶν ζῴων προλεπτυνθεῖσιν ἔστιν ἱκανῶς καταμαθεῖν, εἴ τινι περὶ τῶν τοιούτων ἐπιμελές. Ἔχει δὲ τοῦτον τὸν τρόπον ἡ τῶν φλεβῶν φύσις. Δύο φλέβες εἰσὶν ἐν τῷ θώρακι κατὰ τὴν ῥάχιν ἐντός, ἔστι δὲ κειμένη αὐτῶν ἡ μὲν μείζων ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ἡ δ’ ἐλάττων ὄπισθεν ταύτης, καὶ ἡ μὲν μείζων ἐν τοῖς δεξιοῖς μᾶλλον, ἡ δ’ ἐλάττων ἐν τοῖς ἀριστεροῖς, ἣν

s68Bu damarların başlangıcı kalptendir. Çünkü yolları üzerindeki öteki iç organların içinden bütün hâlinde, damar olarak kalıp geçerler; kalp ise onların bir parçası gibidir, daha çok da öndeki büyük damarın; çünkü bu damarlar yukarıda ve aşağıdadır, kalp ise ortalarındadır. Bütün kalplerin içinde boşluklar vardır; ama çok küçük hayvanların kalbinde en büyük boşluk zorlukla görünür, orta büyüklükteki hayvanlarda öbür boşluk da görünür, en büyüklerde ise üçü birden. Kalbin sivri ucu, daha önce söylendiği gibi, öne doğru olduğuna göre, en büyük boşluk sağda ve kalbin en üst kısmındadır, en küçüğü soldadır, büyüklükçe ortanca olanı da ikisinin ortasındadır; ikisi de en büyüğünden çok daha küçüktür. Bunların hepsi akciğere açılır; ama biri dışında yolların küçüklüğünden dolayı görünmez. Büyük damar sağdaki en üst ve en büyük boşluktan sarkar; sonra ortadaki oyuğun içinden geçerek yeniden damar olarak uzanır; sanki boşluk, damarın kanın göllendiği bir parçasıymış gibi. Aort ise ortanca boşluktan çıkar; ama büyük damar gibi değil, çok daha dar bir boruyla bu boşlukla ilişkilidir. Büyük damar kalbin içinden geçer, aort ise kalpten başlayarak uzanır. Büyük damar zarımsı ve derimsidir; aort ondan daha dardır, ama çok sinirlidir; başa ve aşağıdaki parçalara doğru uzaklaştıkça da daralır ve tamamen sinirleşir. Önce, büyük damarın bir kısmı kalpten yukarıya, akciğere ve aortun bağlandığı yere doğru uzanır; bu kısım yarılmamış büyük bir damardır.

s68

καλοῦσί τινες ἀορτὴν ἐκ τοῦ τεθεᾶσθαι καὶ ἐν τοῖς τεθνεῶσι τὸ νευρῶδες αὐτῆς μόριον. Αὗται δ’ ἔχουσι τὰς ἀρχὰς ἀπὸ τῆς καρδίας· διὰ μὲν γὰρ τῶν ἄλλων σπλάγχνων, ᾗ τυγχάνουσι τείνουσαι, ὅλαι δι’ αὐτῶν διέρχονται σωζόμεναι καὶ οὖσαι φλέβες, ἡ δὲ καρδία ὥσπερ μόριον αὐτῶν ἐστί, καὶ μᾶλλον τῆς ἐμπροσθίας καὶ μείζονος, διὰ τὸ ἄνω μὲν καὶ κάτω τὰς φλέβας εἶναι ταύτας, ἐν μέσῳ δ’ αὐτῶν τὴν καρδίαν. Ἔχουσι δ’ αἱ καρδίαι πᾶσαι μὲν κοιλίας ἐν αὑταῖς, ἀλλ’ αἱ μὲν τῶν σφόδρα μικρῶν ζῴων μόλις φανερὰν τὴν μεγίστην ἔχουσι, τὰ δὲ μέσα τῷ μεγέθει τῶν ζῴων καὶ τὴν ἑτέραν, τὰ δὲ μέγιστα τὰς τρεῖς. Ἔστι δὲ τῆς καρδίας τὸ ὀξὺ ἐχούσης εἰς τὸ πρόσθεν, καθάπερ εἴρηται πρότερον, ἡ μεγίστη μὲν κοιλία ἐν τοῖς δεξιοῖς καὶ ἀνωτάτω αὐτῆς, ἡ δ’ ἐλαχίστη ἐν τοῖς ἀριστεροῖς, ἡ δὲ μέση μεγέθει τούτων ἐν τῷ μέσῳ ἀμφοῖν· ἀμφότεραι δὲ πολλῷ ἐλάττους εἰσὶ τῆς μεγίστης. Συντέτρηνται μέντοι πᾶσαι αὗται πρὸς τὸν πλεύμονα, ἀλλ’ ἄδηλοι διὰ σμικρότητα τῶν πόρων πλὴν μιᾶς. Ἡ μὲν οὖν μεγάλη φλὲψ ἐκ τῆς μεγίστης ἤρτηται κοίλιας τῆς ἄνω καὶ ἐν τοῖς δεζιοῖς, εἶτα διὰ τοῦ κοίλου τοῦ μέσου τείνεται πάλιν φλέψ, ὡς οὔσης τῆς κοιλίας μορίου τῆς φλεβὸς ἐν ᾧ λιμνάζει τὸ αἷμα. Ἡ δὲ ἀορτὴ ἀπὸ τῆς μέσης· πλὴν οὐχ οὕτως ἀλλὰ κατὰ στενωτέραν σύριγγα πολλῷ κοινωνεῖ. Καὶ ἡ μὲν φλὲψ διὰ τῆς καρδίας, εἰς δὲ τὴν ἀορτὴν ἀπὸ τῆς καρδίας τείνει. Καὶ ἔστιν ἡ μὲν μεγάλη, φλὲψ ὑμενώδης καὶ δερματώδης, ἡ δ’ ἀορτὴ στενωτέρα μὲν ταύτης, σφόδρα δὲ νευρώδης· καὶ ἀποτεινομένη πόρρω πρός τε τὴν κεφαλὴν καὶ πρὸς τὰ κάτω μόρια στενή τε γίνεται καὶ νευρώδης πάμπαν. Τείνει δὲ πρῶτον μὲν ἄνω ἀπὸ τῆς καρδίας τῆς μεγάλης φλεβὸς

s69Bundan iki kol ayrılır: biri akciğere, öbürü omurgaya ve boynun son omuruna gider. Akciğere uzanan damar, akciğer iki parçalı olduğu için önce ikiye ayrılır; sonra her borunun ve her deliğin yanından uzanır, büyük deliklerin yanından daha büyük, küçüklerin yanından daha küçük olarak; öyle ki içinde delik ve damarcık bulunmayan hiçbir parça bulunamaz. En uçtakiler küçüklüklerinden dolayı görünmez, ama bütün akciğer kanla dolu görünür. Damardan gelen yollar, nefes borusundan uzanan boruların üstündedir. Boynun omuruna ve omurgaya uzanan damar ise yeniden omurga boyunca uzanır; Homeros da destanlarında bundan söz ederek şöyle demiştir:

bütün damarı kesip kopardı,
sırt boyunca koşup baştan başa enseye varan damarı.

Bu damardan her kaburganın yanı boyunca ve her omura doğru damarcıklar uzanır; böbreklerin üstündeki omurun hizasında ise damar ikiye ayrılır. Büyük damardan ayrılan bu kollar böyle dallanmıştır. Bunların da üstünde, kalpten uzanan damarın bütünü yeniden iki yöne ayrılır. Bir kısım damarlar yanlara ve köprücük kemiklerine gider; sonra koltuk altlarından geçerek insanlarda kollara, dört ayaklılarda ön bacaklara, kuşlarda kanatlara, balıklarda sırt yüzgeçlerine uzanır. Bu damarların ilk ayrıldıkları yerdeki başlangıçlarına boğaz damarları (sphagitides) denir; büyük damardan boyna doğru ayrıldıkları yerden sonra akciğerin nefes borusu boyunca uzanırlar.

s69

μόριον πρὸς τὸν πλεύμονα καὶ τὴν σύναψιν τῆς ἀορτῆς, ἄσχιστος καὶ μεγάλη οὖσα φλέψ. Σχίζεται δ’ ἀπ’ αὐτῆς μόρια δύο, τὸ μὲν ἐπὶ τὸν πλεύμονα, τὸ δ’ ἐπὶ τὴν ῥάχιν καὶ τὸν ὕστατον τοῦ τραχήλου σφόνδυλον. Ἡ μὲν οὖν ἐπὶ τὸν πλεύμονα τείνουσα φλὲψ εἰς διμερῆ ὄντ’ αὐτὸν διχῇ σχίζεται πρῶτον, εἶτα παρ’ ἑκάστην σύριγγα καὶ ἕκαστον τρῆμα τείνει, μείζων μὲν παρὰ τὰ μείζω, ἐλάττων δὲ παρὰ τὰ ἐλάττω, οὕτως ὥστε μηδὲν εἶναι μόριον λαβεῖν ἐν ᾧ οὐ τρῆμά τ’ ἔνεστι καὶ φλέβιον· τὰ γὰρ τελευταῖα τῷ μεγέθει ἄδηλα διὰ τὴν μικρότητά ἐστιν, ἀλλὰ πᾶς ὁ πλεύμων φαίνεται μεστὸς ὢν αἵματος. Ἐπάνω δ’ οἱ ἀπὸ τῆς φλεβός εἰσι πόροι τῶν ἀπὸ τῆς ἀρτηρίας συρίγγων τεινουσῶν. Ἡ δ’ ἐπὶ τὸν σφόνδυλον τοῦ τραχήλου τείνουσα φλὲψ καὶ τὴν ῥάχιν πάλιν παρὰ τὴν ῥάχιν τείνει· ἣν καὶ Ὅμηρος ἐν τοῖς ἔπεσιν εἴρηκε ποιήσας

ἀπὸ δὲ φλέβα πᾶσαν ἔκερσεν, ἥ τ’ ἀνὰ νῶτα θέουσα διαμπερὲς αὐχέν’ ἱκάνει.

Ἀπὸ δὲ ταύτης τείνουσι παρά τε τὴν πλευρὰν ἑκάστην φλέβια καὶ πρὸς ἕκαστον τὸν σφόνδυλον, κατὰ δὲ τὸν ὑπὲρ τῶν νεφρῶν σφόνδυλον σχίζεται διχῇ. Ταῦτα μὲν οὖν τὰ μόρια ἀπὸ τῆς μεγάλης φλεβὸς τοῦτον ἔσχισται τὸν τρόπον· ὑπεράνω δὲ τούτων ἀπὸ τῆς ἐκ τῆς καρδίας τεταμένης πάλιν ἡ ὅλη σχίζεται εἰς δύο τόπους. Αἱ μὲν γὰρ φέρουσιν εἰς τὰ πλάγια καὶ τὰς κλεῖδας, κἄπειτα διὰ τῶν μασχαλῶν τοῖς μὲν ἀνθρώποις εἰς τοὺς βραχίονας, τοῖς δὲ τετράποσιν εἰς τὰ πρόσθια σκέλη τείνουσι, τοῖς δὲ ὄρνισιν εἰς τὰς πτέρυγας, τοῖς δ’ ἰχθύσιν εἰς τὰ πτερύγια τὰ πρανῆ. Αἱ δ’ ἀρχαὶ τούτων τῶν φλεβῶν, ᾗ σχίζονται τὸ πρῶτον, καλοῦνται σφαγίτιδες· ᾗ δὲ σχίζονται εἰς τὸν

s70Bu damarlar bazen dışarıdan sıkılınca insanlar boğulmadan, hissini yitirip gözkapakları kapanarak yere yığılır. Böyle uzanarak, nefes borusunu aralarına alıp kulaklara, çenelerin başla birleştiği yere kadar giderler. Oradan da yeniden dört damara ayrılırlar: bunlardan biri geri kıvrılıp boyundan ve omuzdan aşağı iner ve kolun büküm yerinde damarın önceki koluyla birleşir; öbür kısmı elde ve parmaklarda son bulur. Bir başkası kulakların çevresindeki iki yerin her birinden beyne uzanır ve beyni saran mēninx denen zara giden birçok ince damarcığa ayrılır. Beynin kendisi ise bütün hayvanlarda kansızdır; ne küçük ne büyük hiçbir damarcık beyinde son bulmaz. Bu damardan ayrılan geri kalan damarların kimi başı çepeçevre sarar, kimi de pek ince damarcıklarla his organlarında ve dişlerde son bulur.

s70

αὐχένα ἀπὸ τῆς μεγάλης φλεβός, παρὰ τὴν ἀρτηρίαν τείνουσι τὴν τοῦ πλεύμονος· ὧν ἐπιλαμβανομένων ἐνίοτε ἔξωθεν ἄνευ πνιγμοῦ καταπίπτουσιν οἱ ἄνθρωποι μετ’ ἀναισθησίας, τὰ βλέφαρα συμβεβληκότες. Οὕτω δὲ τείνουσαι, καὶ μεταξὺ λαμβάνουσαι τὴν ἀρτηρίαν, φέρουσι μέχρι τῶν ὤτων, ᾗ συμβάλλουσιν αἱ γένυες τῆς κεφαλῆς. Πάλιν δ’ ἐντεῦθεν εἰς τέτταρας σχίζονται φλέβας, ὧν μία μὲν ἐπανακάμψασα καταβαίνει διὰ τοῦ τραχήλου καὶ τοῦ ὤμου, καὶ συμβάλλει τῇ πρότερον ἀποσχίσει τῆς φλεβὸς κατὰ τὴν τοῦ βραχίονος καμπήν, τὸ δ’ ἕτερον μόριον εἰς τὴν χεῖρα τελευτᾷ καὶ τοὺς δακτύλους· μία δ’ ἑτέρα ἀφ’ ἑκατέρου τοῦ τόπου τοῦ περὶ τὰ ὦτα ἐπὶ τὸν ἐγκέφαλον τείνει, καὶ σχίζεται εἰς πολλὰ καὶ λεπτὰ φλέβια εἰς τὴν καλουμένην μήνιγγα τὴν περὶ τὸν ἐγκέφαλον. Αὐτὸς δ’ ὁ ἐγκέφαλος ἄναιμος πάντων ἐστί, καὶ οὔτε μικρὸν οὔτε μέγα φλέβιον τελευτᾷ εἰς αὐτόν. Τῶν δὲ λοιπῶν τῶν ἀπὸ τῆς φλεβὸς ταύτης σχισθεισῶν φλεβῶν αἱ μὲν τὴν κεφαλὴν κύκλῳ περιλαμβάνουσιν, αἱ δ’ εἰς τὰ αἰσθητήρια ἀποτελευτῶσι καὶ τοὺς ὀδόντας λεπτοῖς πάμπαν φλεβίοις.

3.44. Bölüm

Küçük damarın, yani aort denen damarın kolları da aynı şekilde dallanmıştır ve büyük damarınkilere eşlik eder; yalnız bunlardaki yollar daha küçük, damarcıklar da büyük damarınkilerden çok daha küçüktür.

Damarların kalbin üst tarafındaki durumu böyledir. Büyük damarın kalbin altındaki kısmı diyaframdan geçerek havada asılı gibi uzanır; hem aorta hem omurgaya zarımsı ve gevşek yollarla tutunur. Bundan karaciğerin içinden geçen, kısa ama geniş bir damar uzanır; bundan da birçok ince damar karaciğere uzanarak kaybolur. Karaciğerden geçen damarın iki kolu vardır: biri diyaframda, phrenes denen yerde son bulur; öbürü yeniden yukarı çıkıp koltuk altından sağ kola geçer ve iç büküm yerinde öteki damarlarla birleşir; bu yüzden hekimler bu damardan kan alınca karaciğer çevresindeki bazı ağrılar dinir. Büyük damarın sol tarafından küçük ama kalın bir damar dalağa uzanır ve bundan çıkan damarcıklar dalakta kaybolur. Büyük damarın sol tarafından ayrılan bir başka kol da aynı şekilde sol kola çıkar; yalnız öbürü karaciğerden geçen damardır, bu ise dalağa uzanan damardan ayrı bir damardır. Büyük damardan başka damarlar da ayrılır: biri karın zarına, öbürü pankreas denen yere gider. Bundan da bağırsak askısı boyunca birçok damar uzanır. Bunların hepsi, bütün bağırsak ve mide boyunca yemek borusuna kadar uzanan büyük bir damarda son bulur. Bu parçaların çevresinde de bunlardan birçok damar ayrılır. Hem aort hem büyük damar böbreklere kadar birer damar olarak uzanır; orada omurgaya daha sıkı yapışırlar ve her biri lambda harfi gibi ikiye ayrılır; büyük damar aorttan daha arkaya geçer. Aort omurgaya en çok kalbin çevresinde yapışıktır; yapışma küçük ve sinirli damarcıklarla olur. Aort kalpten çıkarken oldukça oyuktur, ilerledikçe daha dar ve daha sinirli olur. Aorttan da, büyük damardan olduğu gibi, bağırsak askısına damarlar uzanır; ama büyüklükçe çok geride kalırlar: dar ve liflidirler; çünkü ince, oyuk ve lifli damarcıklarla son bulurlar. Aorttan karaciğere ve dalağa hiçbir damar uzanmaz. Her iki damarın kolları her iki kalçaya uzanır ve ikisi de kemiğe tutunur. Böbreklere de hem büyük damardan hem aorttan damarlar gelir; ama böbreklerin boşluğuna değil, gövdesine dağılıp tükenirler. Aorttan mesaneye başka iki güçlü ve kesintisiz yol daha gider; başkaları da böbreklerin boşluğundan çıkar ve büyük damarla hiçbir ilişkileri yoktur. Böbreklerin her birinin ortasından oyuk ve sinirli bir damar çıkar; omurganın tam yanından, damarların arasından geçerek uzanır; sonra her biri önce iki kalçadan birinde kaybolur, ardından kalçaya doğru uzanmış olarak yeniden görünür. Bunların uçları erkeklerde mesaneye ve edep yerine, dişilerde rahme tutunur. Büyük damardan rahme hiçbir damar gitmez, aorttan ise birçok sık damar gider. Aorttan ve büyük damardan, çatallandıkları yerden başka damarlar da uzanır: bunların kimi önce büyük ve oyuk olarak kasıklara, sonra bacaklardan geçerek ayaklarda ve parmaklarda son bulur; başkaları da kasıklardan ve uyluklardan çaprazlama geçer, biri soldan sağa, öbürü sağdan sola; diz arkalarında öteki damarlarla birleşirler.

Damarların nasıl yerleştiği ve başlangıçlarının nereden çıktığı bunlardan anlaşılıyor. Başlangıçlar ve en büyük damarlar bakımından bütün kanlı hayvanlarda durum böyledir (geri kalan damarların çokluğu ise hepsinde aynı değildir; çünkü ne parçalar hepsinde aynı şekildedir ne de hepsinde bütün parçalar bulunur); ama hepsinde aynı açıklıkla görünmez; en çok, kanı en bol olan ve en büyük hayvanlarda görülür. Küçük hayvanlarda ve ya tabiatları gereği ya da vücutlarının yağlılığı yüzünden kanı bol olmayanlarda aynı şekilde öğrenmek mümkün değildir: kimisinde yollar, çok çamur dolmuş su arkları gibi birbirine karışmıştır, kimisinde de damar yerine birkaç lif vardır. Büyük damar ise hepsinde, küçüklerde de, en açık görünendir.

3.4

Τὸν δ’ αὐτὸν τρόπον καὶ τὰ τῆς ἐλάττονος φλεβός, καλουμένης δ’ ἀορτῆς, ἔσχισται μέρη, συμπαρακολουθοῦντα τοῖς τῆς μεγάλης· πλὴν ἐλάττους οἱ πόροι καὶ τὰ φλέβια πολλῷ ἐλάττω ταῦτ’ ἐστὶ τῶν τῆς μεγάλης φλεβός.

Τὰ μὲν οὖν ἄνωθεν τῆς καρδίας τοῦτον ἔχουσι τὸν τρόπον αἱ φλέβες· τὸ δ’ ὑποκάτω τῆς καρδίας μέρος τῆς μεγάλης φλεβὸς τείνει μετέωρον διὰ τοῦ ὑποζώματος, συνέχεται δὲ καὶ πρὸς τὴν ἀορτὴν καὶ πρὸς τὴν ῥάχιν πόροις ὑμενώδεσι καὶ χαλαροῖς. Τείνει δ’ ἀπ’ αὐτῆς μία μὲν διὰ τοῦ ἥπατος φλέψ, βραχεῖα μὲν πλατεῖα δέ, ἀφ’ ἧς πολλαὶ καὶ λεπταὶ εἰς τὸ ἧπαρ ἀποτείνουσαι ἀφανίζονται. Δύο δ’ ἀπὸ τῆς διὰ τοῦ ἥπατος φλεβὸς ἀποσχίσεις εἰσίν, ὧν ἡ μὲν εἰς τὸ ὑπόζωμα τελευτᾷ καὶ τὰς καλουμένας φρένας, ἡ δὲ πάλιν ἐπανελθοῦσα διὰ τῆς μασχάλης εἰς τὸν βραχίονα τὸν δεξιὸν συμβάλλει ταῖς ἑτέραις φλεψὶ κατὰ τὴν ἐντὸς καμπήν· διὸ ἀποσχαζόντων τῶν ἰατρῶν ταύτην ἀπολύονται τινῶν πόνων περὶ τὸ ἧπαρ. Ἐκ δὲ τῶν ἀριστερῶν αὐτῆς μικρὰ μὲν παχεῖα δὲ φλὲψ τείνει εἰς τὸν σπλῆνα, καὶ ἀφανίζεται τὰ ἀπ’ αὐτῆς φλέβια εἰς τοῦτον. Ἕτερον δὲ μέρος ἀπὸ τῶν ἀριστερῶν τῆς μεγάλης φλεβὸς ἀποσχισθὲν τὸν αὐτὸν τρόπον ἀναβαίνει εἰς τὸν ἀριστερὸν βραχίονα· πλὴν ἐκείνη μὲν ἡ διὰ τοῦ ἥπατός ἐστιν, αὕτη δ’ ἑτέρα τῆς εἰς τὸν σπλῆνα τείνουσης. Ἔτι δ’ ἄλλαι ἀπὸ τῆς μεγάλης φλεβὸς ἀποσχίζονται, ἡ μὲν ἐπὶ τὸ ἐπίπλοον, ἡ δ’ ἐπὶ τὸ καλούμενον πάγκρεας. Ἀπὸ δὲ ταύτης πολλαὶ φλέβες διὰ τοῦ μεσεντερίου τείνουσιν. Πᾶσαι δ’ αὗται εἰς μίαν φλέβα τελευτῶσι μεγάλην, παρὰ πᾶν τὸ ἔντερον καὶ τὴν κοιλίαν μέχρι τοῦ στομάχου τεταμένην. Καὶ περὶ ταῦτα τὰ μόρια πολλαὶ ἀπ’ αὐτῶν σχίζονται φλέβες. Μέχρι μὲν οὖν τῶν νεφρῶν μία οὖσα ἑκατέρα τείνει, καὶ ἡ ἀορτὴ καὶ ἡ μεγάλη φλέψ· ἐνταῦθα δὲ πρός τε τὴν ῥάχιν μᾶλλον προσπεφύκασι, καὶ σχίζονται εἰς δύο ὡσπερεὶ λάβδα ἑκάτερα, καὶ γίνεται εἰς τοὔπισθεν μᾶλλον ἡ μεγάλη φλὲψ τῆς ἀορτῆς. Προσπέφυκε δ’ ἡ ἀορτὴ μάλιστα τῇ ῥάχει περὶ τὴν καρδίαν· ἡ δὲ πρόσφυσίς ἐστι φλεβίοις νευρώδεσι καὶ μικροῖς. Ἔστι δ’ ἡ ἀορτὴ ἀπὸ μὲν τῆς καρδίας ἀγομένη εὖ μάλα κοίλη, προϊοῦσα δ’ ἐπιστενωτέρα καὶ νευρωδεστέρα. Τείνουσι δὲ καὶ ἀπὸ τῆς ἀορτῆς εἰς τὸ μεσεντέριον φλέβες ὥσπερ αἱ ἀπὸ τῆς μεγάλης φλεβός, πλὴν πολλῷ λειπόμεναι τῷ μεγέθει· στεναὶ γάρ εἰσι καὶ ἰνώδεις· λεπτοῖς γὰρ καὶ κοίλοις καὶ ἰνώδεσι τελευτῶσι φλεβίοις. Εἰς δὲ τὸ ἧπαρ καὶ τὸν σπλῆνα οὐδεμία τείνει ἀπὸ τῆς ἀορτῆς φλέψ. Αἱ δὲ σχίσεις ἑκατέρας τῆς φλεβὸς τείνουσιν εἰς τὸ ἰσχίον ἑκάτερον, καὶ καθάπτουσιν εἰς τὸ ὀστοῦν ἀμφότεραι. Φέρουσι δὲ καὶ εἰς τοὺς νεφροὺς ἀπό τε τῆς μεγάλης φλεβὸς καὶ τῆς ἀορτῆς φλέβες· πλὴν οὐκ εἰς τὸ κοῖλον ἀλλ’ εἰς τὸ σῶμα καταναλίσκονται τῶν νεφρῶν. Ἀπὸ μὲν οὖν τῆς ἀορτῆς ἄλλοι δύο πόροι φέρουσιν εἰς τὴν κύστιν, ἰσχυροὶ καὶ συνεχεῖς, καὶ ἄλλοι ἐκ τοῦ κοίλου τῶν νεφρῶν, οὐδὲν κοινωνοῦντες τῇ μεγάλῃ φλεβί. Ἐκ μέσου δὲ τῶν νεφρῶν ἑκατέρου φλὲψ κοίλη καὶ νευρώδης ἐξήρτηται, τείνουσα παρ’ αὐτὴν τὴν ῥάχιν διὰ τῶν φλεβῶν· εἶτα εἰς ἑκάτερον τὸ ἰσχίον ἀφανίζεται ἑκατέρα πρῶτον, ἔπειτα δῆλαι γίγνονται πάλιν διατεταμέναι πρὸς τὸ ἰσχίον. Καθάπτουσι δὲ πρὸς τὴν κύστιν καὶ τὸ αἰδοῖον τὰ πέρατα αὐτῶν ἐν τοῖς ἄρρεσιν, ἐν δὲ τοῖς θήλεσι πρὸς τὰς ὑστέρας. Τείνει δ’ ἀπὸ μὲν τῆς μεγάλης φλεβὸς οὐδεμία εἰς τὰς ὑστέρας, ἀπὸ δὲ τῆς ἀορτῆς πολλαὶ καὶ πυκναί. Τείνουσι δ’ ἀπὸ τῆς ἀορτῆς καὶ τῆς μεγάλης φλεβὸς ἀπὸ τῶν σχιζομένων καὶ ἄλλαι, αἱ μὲν ἐπὶ τοὺς βουβῶνας πρῶτον μεγάλαι καὶ κοῖλαι, ἔπειται διὰ τῶν σκελῶν τελευτῶσιν εἰς τοὺς πόδας καὶ τοὺς δακτύλους· καὶ πάλιν ἕτεραι διὰ τῶν βουβώνων καὶ τῶν μηρῶν φέρουσιν ἐναλλάξ, ἡ μὲν ἐκ τῶν ἀριστερῶν εἰς τὰ δεξιά, ἡ δ’ εἰς τὰ ἀριστερὰ ἐκ τῶν δεξιῶν· καὶ συνάπτουσι περὶ τὰς ἰγνύας ταῖς ἑτέραις φλεψίν.

Ὃν μὲν οὖν τρόπον ἔχουσιν αἱ φλέβες καὶ πόθεν ἤρτηνται τὰς ἀρχάς, φανερὸν ἐκ τούτων. Ἔχει δ’ ἐν ἅπασι μὲν οὕτω τοῖς ἐναίμοις ζῴοις τὰ περὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς μεγίστας φλέβας (τὸ γὰρ ἄλλο πλῆθος τῶν φλεβῶν οὐχ ὡσαύτως ἔχει πᾶσιν· οὐδὲ γὰρ τὰ μέρη τὸν αὐτὸν τρόπον ἔχουσιν, οὐδὲ ταῦτα πάντα ἔχουσιν), οὐ μὴν οὐδ’ ὁμοίως ἐν ἅπασίν ἐστι φανερόν, ἀλλὰ μάλιστα ἐν τοῖς μάλιστα πολυαίμοις καὶ μεγίστοις. Ἐν γὰρ τοῖς μικροῖς καὶ μὴ πολυαίμοις ἢ διὰ φύσιν ἢ διὰ πιότητα τοῦ σώματος οὐχ ὁμοίως ἔστι καταμαθεῖν· τῶν μὲν γὰρ οἱ πόροι συγκεχυμένοι καθάπερ ὀχετοί τινες ὑπὸ πολλῆς ἰλύος εἰσίν, οἱ δ’ ὀλίγας καὶ ταύτας ἶνας ἀντὶ φλεβῶν ἔχουσιν. Ἡ δὲ μεγάλη φλὲψ ἐν πᾶσι μάλιστα διάδηλος, καὶ τοῖς μικροῖς.

3.55. Bölüm

Hayvanlarda sinirlerin (neura, yani kirişler ve bağlar) durumu şöyledir. Bunların başlangıcı da kalptendir; çünkü kalbin en büyük boşluğunda sinirler vardır, aort denen damar da sinirli bir damardır, uç kısımları ise büsbütün sinirdir: oyuk değildirler ve sinirlerin kemiklerin büküm yerlerinde son bulduğu yerdeki gerilime benzer bir gerilimleri vardır. Bununla birlikte sinirlerin yapısı, damarlar gibi tek bir başlangıçtan kesintisiz uzanmaz. Damarlar, resimlerdeki taslaklarda olduğu gibi, bütün vücudun biçimini verir; öyle ki çok zayıflamış kimselerde bütün kütle damarcıklarla dolu görünür (çünkü aynı yer, insan zayıfken damarcık, şişmanlayınca et olur); sinirler ise eklemlerin ve kemik büküm yerlerinin çevresine dağılmıştır. Yapıları kesintisiz olsaydı, zayıflamış kimselerde hepsinin sürekliliği açıkça görünürdü. Sinirlerin en büyük kısımları şunlardır: sıçramayı sağlayan en önemli parçanın çevresindeki sinir (bu parçaya diz arkası, ignya denir), çift katlı bir başka sinir olan kiriş (tenōn) ve güç için yardımcı olanlar, yani epitonos ile ōmiaia. Adı olmayanlar kemiklerin büküm yerlerinin çevresindedir; çünkü birbirine değerek bir arada duran bütün kemikler sinirlerle bağlanmıştır ve bütün kemiklerin çevresinde çok sayıda sinir vardır. Yalnız başta hiç sinir yoktur; başı kemiklerin dikişleri bir arada tutar. Sinir uzunlamasına yarılabilir, enine ise yarılmaz ve çok gerilebilir. Sinirlerin çevresinde sümüksü, beyaz ve tutkallı bir sıvı oluşur; sinirler bununla beslenir ve bundan oluştukları görülür. Damar dağlanmaya dayanır, ama her sinir ateşte bozulur; kesilirse de yeniden kaynamaz. Vücudun sinir bulunmayan bir yerinde uyuşma da olmaz. En çok sinir ayakların, ellerin, kaburgaların, kürek kemiklerinin, boynun ve kolların çevresindedir. Kanı olan bütün hayvanların siniri vardır; ama büküm yeri bulunmayan, ayaksız ve elsiz olanlarda sinirler ince ve belirsizdir; bu yüzden balıklarda en açık yüzgeçlerin yanında görülür.

3.5

Τὰ δὲ νεῦρα τοῖς ζῴοις ἔχει τόνδε τὸν τρόπον. Ἡ μὲν ἀρχὴ καὶ τούτων ἐστὶν ἐκ τῆς καρδίας· καὶ γὰρ ἐν αὑτῇ ἡ καρδία ἔχει νεῦρα ἐν τῇ μεγίστῃ κοιλίᾳ, καὶ ἡ καλουμένη ἀορτὴ νευρώδης ἐστὶ φλέψ, τὰ μὲν τελευταῖα καὶ παντελῶς αὐτῆς· ἄκοιλα γάρ ἐστι, καὶ τάσιν ἔχει τοιαύτην οἵαν περ τὰ νεῦρα, ᾗ τελευτᾷ πρὸς τὰς καμπὰς τῶν ὀστῶν. Οὐ μὴν ἀλλ’ οὐκ ἔστι συνεχὴς ἡ τῶν νεύρων φύσις ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς, ὥσπερ αἱ φλέβες. Αἱ μὲν γὰρ φλέβες, ὥσπερ ἐν τοῖς γραφομένοις κανάβοις, τὸ τοῦ σώματος ἔχουσι σχῆμα παντὸς οὕτως ὥστ’ ἐν τοῖς σφόδρα λελεπτυσμένοις πάντα τὸν ὄγκον φαίνεσθαι πλήρη φλεβίων (γίνεται γὰρ ὁ αὐτὸς τόπος λεπτῶν μὲν ὄντων φλέβια, παχυνθέντων δὲ σάρκες), τὰ δὲ νεῦρα διεσπασμένα περὶ τὰ ἄρθρα καὶ τὰς τῶν ὀστῶν ἐστὶ κάμψεις. Εἰ δ’ ἦν συνεχὴς ἡ φύσις αὐτῶν, ἐν τοῖς λελεπτυσμένοις ἂν καταφανὴς ἐγίνετο ἡ συνέχεια πάντων. Μέγιστα δὲ μέρη τῶν νεύρων τό τε περὶ τὸ μόριον τὸ τῆς ἅλσεως κύριον (καλεῖται δὲ τοῦτο ἰγνύα), καὶ ἕτερον νεῦρον διπτυχές, ὁ τένων, καὶ τὰ πρὸς τὴν ἰσχὺν βοηθητικά, ἐπίτονός τε καὶ ὠμιαία. Τὰ δ’ ἀνώνυμα περὶ τὴν τῶν ὀστῶν ἐστὶ κάμψιν· πάντα γὰρ τὰ ὀστᾶ, ὅσα ἁπτόμενα πρὸς ἄλληλα σύγκεινται, συνδέδενται νεύροις, καὶ περὶ πάντα ἐστὶ τὰ ὀστᾶ πλῆθος νεύρων. Πλὴν ἐν τῇ κεφαλῇ οὐκ ἔστιν οὐδέν, ἀλλ’ αἱ ῥαφαὶ αὐταὶ τῶν ὀστῶν συνέχουσιν αὐτήν. Ἔστι δ’ ἡ τοῦ νεύρου φύσις σχιστὴ κατὰ μῆκος, κατὰ δὲ πλάτος ἄσχιστος καὶ τάσιν ἔχουσα πολλήν. Ὑγρότης δὲ περὶ ταῦτα μυξώδης γίνεται, λευκὴ καὶ κολλώδης, ᾗ τρέφεται καὶ ἐξ ἧς γιγνόμενα φαίνεται. Ἡ μὲν οὖν φλὲψ δύναται πυροῦσθαι, νεῦρον δὲ πᾶν φθείρεται πυρωθέν· κἂν διακοπῇ, οὐ συμφύεται πάλιν. Οὐ λαμβάνει δ’ οὐδὲ νάρκη, ὅπου μὴ νεῦρόν ἐστι τοῦ σώματος. Πλεῖστα δ’ ἐστὶ νεῦρα περὶ τοὺς πόδας καὶ τὰς χεῖρας καὶ πλευρὰς καὶ ὠμοπλάτας καὶ περὶ τὸν αὐχένα καὶ τοὺς βραχίονας. Ἔχει δὲ νεῦρα πάντα ὅσα ἔχει αἷμα· ἀλλ’ ἐν οἷς μή εἰσι καμπαὶ ἀλλ’ ἄποδα καὶ ἄχειρά ἐστι, λεπτὰ καὶ ἄδηλα· διὸ τῶν ἰχθύων μάλιστά ἐστι δῆλα πρὸς τοῖς πτερυγίοις.

3.66. Bölüm

Lifler sinirle damar arasında bir şeydir. Bazılarında kan suyu sıvısı bulunur; sinirlerden damarlara ve damarlardan sinirlere uzanırlar. Başka bir lif cinsi daha vardır; bu kanda oluşur, ama her hayvanın kanında değil; bunlar kandan çıkarılırsa kan pıhtılaşmaz, çıkarılmazsa pıhtılaşır. Hayvanların çoğunun kanında bu lifler vardır; geyiğin, proks'un, boubalis'in ve başka bazı hayvanların kanında ise yoktur; bu yüzden bunların kanı ötekilerinki gibi pıhtılaşmaz: geyiklerin kanı tavşanlarınkine yakın bir şekilde pıhtılaşır (ikisinin pıhtısı da ötekilerinki gibi katı değil, içine maya katılmamış sütün pıhtısı gibi cıvıktır); boubalis'inki ise daha çok pıhtılaşır: koyunlarınki kadar ya da ondan biraz az katılaşır.

Damar, sinir ve lif hakkında durum böyledir.

3.6

Αἱ δὲ ἶνές εἰσι μεταξὺ νεύρου καὶ φλεβός. Ἔνιαι δ’ αὐτῶν ἔχουσιν ὑγρότητα τὴν τοῦ ἰχῶρος, καὶ διέχουσιν ἀπό τε τῶν νεύρων πρὸς τὰς φλέβας καὶ ἀπ’ ἐκείνων πρὸς τὰ νεῦρα. Εστι δὲ καὶ ἄλλο γένος ἰνῶν, ὃ γίνεται μὲν ἐν αἵματι, οὐκ ἐν ἅπαντος δὲ ζῴου αἵματι· ὧν ἐξαιρουμένων ἐκ τοῦ αἵματος οὐ πήγνυται τὸ αἷμα, ἐὰν δὲ μὴ ἐξαιρεθῶσι, πήγνυται. Ἐν μὲν οὖν τῷ τῶν πλείστων αἵματι ζῴων ἔνεισιν, ἐν δὲ τῷ τῆς ἐλάφου καὶ προκὸς καὶ βουβαλίδος καὶ ἄλλων τινῶν οὐκ ἔνεισιν ἶνες· διὸ καὶ οὐ πήγνυται αὐτῶν τὸ αἷμα ὁμοίως τοῖς ἄλλοις, ἀλλὰ τὸ μὲν τῶν ἐλάφων παραπλησίως τῷ τῶν δασυπόδων (ἔστι δ’ ἀμφοτέρων αὐτῶν ἡ πῆξις οὐ στιφρά, καθάπερ ἡ τῶν ἄλλων, ἀλλὰ πλαδῶσα, καθάπερ ἡ τοῦ γάλακτος, ἄν τις εἰς αὐτὸ τὸ πῆγμα μὴ ἐμβάλλῃ), τὸ δὲ τῆς βουβαλίδος πήγνυται μᾶλλον· παραπλησίως γὰρ συνίσταται ἢ μικρῷ ἧττον τοῦ τῶν προβάτων.

Περὶ μὲν οὖν φλεβὸς καὶ νεύρου καὶ ἰνὸς τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον.

3.77. Bölüm

Hayvanlarda kemiklerin hepsi tek bir kemiğe bağlıdır ve damarlar gibi birbirine bitişiktir; tek başına duran hiçbir kemik yoktur. Kemiği olan bütün hayvanlarda başlangıç omurgadır. Omurga omurlardan oluşur ve baştan kalçalara kadar uzanır. Omurların hepsi deliklidir; yukarıda başın kemiği en uçtaki omurlarla bitişiktir; buna kafatası denir. Kafatasının testere dişli kısmı dikiştir. Bu her hayvanda aynı değildir: kiminin kafatası tek kemiklidir, köpek gibi; kimininki bileşiktir, insan gibi. İnsanda da dişinin dikişi çepeçevre uzanır, erkeğinse yukarıda birleşen, üçgen biçiminde üç dikişi vardır; hiç dikişi olmayan bir erkek kafası da görülmüştür. Baş dört değil altı kemikten oluşur; bunların ikisi kulakların çevresindedir ve ötekilere göre küçüktür. Baştan çene kemikleri uzanır. Öteki bütün hayvanlarda alt çene hareket eder; hayvanlar içinde üst çenesini oynatan yalnız nehir timsahıdır. Çenelerde diş cinsi bulunur: bir yanda deliksiz, öbür yanda delikli bir kemiktir; kemikler içinde oyulamayan tek kemik budur. Omurgadan peronē, köprücük kemikleri ve kaburgalar çıkar. Göğüs de kaburgaların üzerinde durur; ama bu kaburgalar birleşir, ötekiler birleşmez; çünkü hiçbir hayvanın karnının çevresinde kemik yoktur. Ayrıca omuzlardaki kemikler, yani kürek kemikleri denenler, bunlara bitişik kol kemikleri ve onlara bitişik el kemikleri vardır. Ön bacakları olan hayvanlarda da durum aynıdır. Aşağıda, omurganın bittiği yerde, kalçadan sonra kalça çukuru ve artık bacakların kemikleri gelir: uyluklardakiler ve inciklerdekiler; bunlara kōlēnes denir; aşık kemikleri bunların bir parçasıdır, aşık kemiği olan hayvanlarda plēktra denenler de bunlardandır; bunlara bitişik olarak da ayaklardaki kemikler gelir. Kanlı kara hayvanlarından canlı doğuranların kemikleri birbirinden pek farklı değildir; yalnız sertlik, yumuşaklık ve büyüklük bakımından, karşılık gelme yoluyla farklıdır. Ayrıca aynı hayvandaki kemiklerin kiminde ilik vardır, kiminde yoktur. Bazı hayvanların kemiklerinde hiç ilik yok gibi görünebilir, mesela aslanın; çünkü iliği pek az, incecik ve az sayıda kemiktedir: yalnız uyluk ve kol kemiklerinde vardır. Kemikleri en sağlam olan aslandır; o kadar serttir ki birbirine sürtülünce taşlardan çıkar gibi kıvılcım çıkar. Yunusun da kemikleri vardır, kılçığı yoktur. Öteki kanlı hayvanların kemiklerinin kimi az farklıdır, mesela kuşlarınki; kimi de karşılık gelme bakımından aynıdır, mesela balıklarda: bunların canlı doğuranları kıkırdak kılçıklıdır, mesela kıkırdaklı balık denenler; yumurta doğuranlarının ise kılçığı vardır; bu kılçık, dört ayaklılardaki omurganın karşılığıdır. Balıklara has olan, bazılarında etin içinde ayrı duran ince kılçıkların bulunmasıdır. Yılanın durumu da balıklarınkine benzer; çünkü omurgası kılçıklıdır. Dört ayaklı ama yumurta doğuran hayvanların büyüklerinin kemikleri daha kemiksi, küçüklerininki daha kılçıksıdır. Kanlı hayvanların hepsinin ya kemikli ya kılçıklı bir omurgası vardır; kemiklerin geri kalan kısımları ise kimisinde bulunur, kimisinde bulunmaz: hangi parçalara sahiplerse o parçalardaki kemiklere de sahiptirler. Bacağı ve kolu olmayanların uzun kemikleri de yoktur; aynı parçalara sahip olup bu parçaları benzer olmayanlarda da kemikler aynı değildir; çünkü bunlarda da ya daha çok ve daha az bakımından ya karşılık gelme bakımından ayrılırlar.

Hayvanlarda kemiklerin tabiatı böyledir.

3.7

Τὰ δ’ ὀστᾶ τοῖς ζῴοις ἀφ’ ἑνὸς πάντα συνηρτημένα ἐστὶ καὶ συνεχῆ ἀλλήλοις ὥσπερ αἱ φλέβες· αὐτὸ δὲ καθ’ αὐτὸ οὐδέν ἐστιν ὀστοῦν. Ἀρχὴ δὲ ἡ ῥάχις ἐστὶν ἐν πᾶσι τοῖς ἔχουσιν ὀστᾶ. Σύγκειται δ’ ἡ ῥάχις ἐκ σφονδύλων, τείνει δ’ ἀπὸ τῆς κεφαλῆς μέχρι πρὸς τὰ ἰσχία. Οἱ μὲν οὖν σφόνδυλοι πάντες τετρημένοι εἰσίν, ἄνω δὲ τὸ τῆς κεφαλῆς ὀστοῦν συνεχές ἐστι τοῖς ἐσχάτοις σφονδύλοις, ὃ καλεῖται κρανίον. Τούτου δὲ τὸ πριονωτὸν μέρος ῥαφή. Ἔστι δὲ οὐ πᾶσιν ὁμοίως ἔχον τοῦτο τοῖς ζῴοις· τὰ μὲν γὰρ ἔχει μονόστεον τὸ κρανίον, ὥσπερ κύων, τὰ δὲ συγκείμενον, ὥσπερ ἄνθρωπος, καὶ τούτου τὸ μὲν θῆλυ κύκλῳ ἔχει τὴν ῥαφήν, τὸ δ’ ἄρρεν τρεῖς ῥαφὰς ἄνωθεν συναπτούσας, τριγωνοειδεῖς· ἤδη δ’ ὤφθη καὶ ἀνδρὸς κεφαλὴ οὐκ ἔχουσα ῥαφάς. Σύγκειται δ’ ἡ κεφαλὴ οὐκ ἐκ τεττάρων ὀστῶν, ἀλλ’ ἐξ ἕξ· ἔστι δὲ δύο τούτων περὶ τὰ ὦτα, μικρὰ πρὸς τὰ λοιπά. Ἀπὸ δὲ τῆς κεφαλῆς αἱ σιαγόνες τείνουσιν ὀστᾶ. Κινεῖται δὲ τοῖς μὲν ἄλλοις ζῴοις ἅπασιν ἡ κάτωθεν σιαγών· ὁ δὲ κροκόδειλος ὁ ποτάμιος μόνος τῶν ζῴων κινεῖ τὴν σιαγόνα τὴν ἄνωθεν. Ἐν δὲ ταῖς σιαγόσιν ἔνεστι τὸ τῶν ὀδόντων γένος, ὀστοῦν τῇ μὲν ἄτρητον τῇ δὲ τρητόν, καὶ ἀδύνατον γλύφεσθαι τῶν ὀστῶν μόνον. Ἀπὸ δὲ τῆς ῥάχεως ἥ τε περόνη ἐστὶ καὶ αἱ κλεῖς καὶ αἱ πλευραί. Ἔστι δὲ καὶ τὸ στῆθος ἐπὶ πλευραῖς κείμενον· ἀλλ’ αὗται μὲν συνάπτουσιν, αἱ δ’ ἄλλαι ἀσύναπτοι· οὐδὲν γὰρ ἔχει ζῷον ὀστοῦν περὶ τὴν κοιλίαν. Ἔτι δὲ τά τ’ ἐν τοῖς ὤμοις ὀστᾶ, καὶ αἱ καλούμεναι ὠμοπλάται, καὶ τὰ τῶν βραχιόνων ἐχόμενα, καὶ τούτων τὰ ἐν ταῖς χερσίν. Ὅσα δ’ ἔχει σκέλη πρόσθια, καὶ ἐν τούτοις τὸν αὐτὸν ἔχει τρόπον. Κάτω δ’ ᾗ περαίνει, μετὰ τὸ ἰσχίον ἡ κοτυληδών ἐστι καὶ τὰ τῶν σκελῶν ἤδη ὀστᾶ, τά τ’ ἐν τοῖς μηροῖς καὶ κνήμαις, οἳ καλοῦνται κωλῆνες, ὧν μέρος τὰ σφυρά, καὶ τούτων τὰ καλούμενα πλῆκτρα ἐν τοῖς ἔχουσι σφυρόν· καὶ τούτοις συνεχῆ τὰ ἐν τοῖς ποσίν. Ὅσα μὲν οὖν τῶν ἐναίμων καὶ πεζῶν ζῳοτόκα ἐστίν, οὐ πολὺ διαφέρει τὰ ὀστᾶ, ἀλλὰ κατ’ ἀναλογίαν μόνον σκληρότητι καὶ μαλακότητι καὶ μεγέθει. Ἔτι δὲ τὰ μὲν ἔχει μυελὸν τὰ δ’ οὐκ ἔχει τῶν ἐν τῷ αὐτῷ ζῴῳ ὀστῶν. Ἔνια δὲ ζῷα οὐδ’ ἂν ἔχειν δόξειεν ὅλως μυελὸν ἐν τοῖς ὀστοῖς, οἷον λέων, διὰ τὸ πάμπαν ἔχειν μικρὸν καὶ λεπτὸν καὶ ἐν ὀλίγοις· ἔχει γὰρ ἐν τοῖς μηροῖς καὶ βραχίοσιν. Στερεὰ δὲ πάντων μάλιστα ὁ λέων ἔχει τὰ ὀστᾶ· οὕτω γάρ ἐστι σκληρὰ ὥστε συντριβομένων ὥσπερ ἐκ λίθων ἐκλάμπειν πῦρ. Ἔχει καὶ ὁ δελφὶς ὀστᾶ, ἀλλ’ οὐκ ἄκανθαν. Τὰ δὲ τῶν ἄλλων ζῴων τῶν ἐναίμων τὰ μὲν μικρὸν παραλλάττει, οἷον τὰ τῶν ὀρνίθων, τὰ δὲ τῷ ἀνάλογόν ἐστι ταὐτά, οἷον ἐν τοῖς ἰχθύσι· τούτων γὰρ τὰ μὲν ζῳοτοκοῦντα χονδράκανθά ἐστιν, οἷον τὰ καλούμενα σελάχη, τὰ δ’ ᾠοτοκοῦντα ἄκανθαν ἔχει, ἥ ἐστιν ὥσπερ τοῖς τετράποσιν ἡ ῥάχις. Ἴδιον δὲ ἐν τοῖς ἰχθύσιν, ὅτι ἐν ἐνίοις εἰσὶ κατὰ τὴν σάρκα κεχωρισμένα ἀκάνθια λεπτά. Ὁμοίως δὲ καὶ ὁ ὄφις ἔχει τοῖς ἰχθύσιν· ἀκανθώδης γὰρ ἡ ῥάχις αὐτοῦ ἐστίν. Τὰ δὲ τῶν τετραπόδων μὲν ᾠοτοκούντων δὲ τῶν μὲν μειζόνων ὀστωδέστερά ἐστι, τῶν δ’ ἐλαττόνων ἀκανθωδέστερα. Πάντα δὲ τὰ ζῷα ὅσα ἔναιμά ἐστιν, ἔχει ῥάχιν ἢ ὀστώδη ἢ ἀκανθώδη· τὰ δ’ ἄλλα μόρια τῶν ὀστῶν ἐνίοις μέν ἐστιν, ἐνίοις δ’ οὐκ ἔστιν, ἀλλ’ ὡς ὑπάρχει τοῦ ἔχειν τὰ μόρια, οὕτω καὶ τοῦ ἔχειν τὰ ἐν τούτοις ὀστᾶ. Ὅσα γὰρ μὴ ἔχει σκέλη καὶ βραχίονας, οὐδὲ κωλῆνας ἔχει, οὐδ’ ὅσα ταὐτὰ μὲν ἔχει μόρια, μὴ ὅμοια δέ· καὶ γὰρ ἐν τούτοις ἢ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον διαφέρει ἢ τῷ ἀνάλογον.

Τὰ μὲν οὖν περὶ τὴν τῶν ὀστῶν φύσιν τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον τοῖς ζῴοις·

3.88. Bölüm

Kıkırdak da kemiklerle aynı tabiattadır; ondan yalnız daha fazla ve daha az oluşuyla ayrılır. Kemik gibi kıkırdak da kesilirse bir daha büyümez. Kanlıların karada yaşayan ve canlı doğuranlarında kıkırdaklar deliksizdir; kemiklerdeki gibi içlerinde ilik oluşmaz. Selakhilerde ise (bunlar kılçıkları kıkırdak olan balıklardır) yassı olanlarda, omurga boyunca kemiklere karşılık gelen kıkırdağımsı bir kısım vardır ve onun içinde iliğe benzer bir sıvı bulunur. Canlı doğuran kara hayvanlarında kıkırdak kulakların ve burun deliklerinin çevresinde, bir de kemiklerin bazı uçlarında bulunur.

3.8

ἔστι δὲ καὶ ὁ χόνδρος τῆς αὐτῆς φύσεως τοῖς ὀστοῖς, ἀλλὰ τῷ μᾶλλον διαφέρει καὶ ἧττον. Καὶ ὥσπερ οὐδ’ ὀστοῦν οὐδ’ ὁ χόνδρος αὐξάνεται, ἂν ἀποκοπῇ. Εἰσὶ δ’ ἐν μὲν τοῖς χερσαίοις καὶ ζῳοτόκοις τῶν ἐναίμων ἄτρητοι οἱ χόνδροι, καὶ οὐ γίνεται ἐν αὐτοῖς ὥσπερ ἐν τοῖς ὀστοῖς μυελός· ἐν δὲ τοῖς σελάχεσιν (ταῦτα γάρ ἐστι χονδράκανθα) ἔνεστιν αὐτῶν ἐν τοῖς πλατέσι τὸ κατὰ τὴν ῥάχιν ἀνάλογον τοῖς ὀστοῖς χονδρῶδες, ἐν οἷς ὑπάρχει ὑγρότης μυελώδης. Τῶν ζῳοτοκούντων δὲ πεζῶν περί τε τὰ ὦτα χόνδροι εἰσὶ καὶ τοὺς μυκτῆρας καὶ περὶ ἔνια ἀκρωτήρια τῶν ὀστῶν.

3.99. Bölüm

Bunlardan başka bir de, ne bunlarla aynı tabiatta olan ne de onlardan pek uzak düşen kısımlar vardır: tırnaklar, toynaklar, çatal toynaklar, boynuzlar; bunların yanı sıra kuşlardaki gibi gaga. Hayvanların bu kısımları bükülür ve yarılır; oysa hiçbir kemik bükülmez, yarılmaz, ancak kırılır. Boynuzun, tırnağın, çatal toynağın ve toynağın rengi de derinin ve kılların rengini izler: derisi kara olanların boynuzları ve toynakları —çatal toynaklılarda çatal toynakları— kara, derisi ak olanlarınki ak, ikisinin arasındakilerinki de arada bir renktedir. Tırnaklarda da durum aynıdır. Dişler ise kemiklerin tabiatındadır. Bu yüzden Habeşler ve onlar gibi kara insanların dişleri ve kemikleri aktır, tırnakları ise bütün derileri gibi karadır. Boynuzların çoğu, kafadan çıkıp içlerinde kalan kemiğin çevresinde, bitiştikleri yerden başlayarak oyuktur; uçları ise doludur ve dalsızdır. Yalnız geyiklerin boynuzları baştan uca doludur ve çok dallıdır. Boynuzlu hayvanlardan hiçbiri boynuzunu dökmez; yalnız geyik, iğdiş edilmemişse, her yıl döker. İğdiş edilmiş hayvanlardan ileride söz edilecek. Boynuzlar kemiğe değil daha çok deriye bitişiktir; bu yüzden Frigya'da ve başka yerlerde boynuzlarını kulakları gibi oynatabilen sığırlar vardır. Tırnaklı hayvanlara gelince (parmağı olan her hayvanın tırnağı, ayağı olan her hayvanın da parmağı vardır; fil müstesna: onun parmakları ayrık değildir, eklemleri belli belirsizdir ve hiç tırnağı yoktur), bunların kimi düz tırnaklıdır, insan gibi; kimi de çengel tırnaklıdır, kara hayvanlarından aslan, kanatlılardan kartal gibi.

3.9

Ἔτι δ’ ἐστὶν ἄλλα γένη μορίων, οὔτε τὴν αὐτὴν ἔχοντα φύσιν τούτοις οὔτε πόρρω τούτων, οἷον ὄνυχές τε καὶ ὁπλαὶ καὶ χηλαὶ καὶ κέρατα, καὶ ἔτι παρὰ ταῦτα ῥύγχος, οἷον ἔχουσιν οἱ ὄρνιθες, ἐν οἷς ὑπάρχει ταῦτα τὰ μόρια τῶν ζῴων. Ταῦτα μὲν γὰρ καὶ καμπτὰ καὶ σχιστά, ὀστοῦν δ’ οὐδὲν καμπτὸν οὐδὲ σχιστόν, ἀλλὰ θραυστόν. Καὶ τὰ χρώματα τῶν κεράτων καὶ τῶν ὀνύχων καὶ χηλῆς καὶ ὁπλῆς κατὰ τὴν τοῦ δέρματος καὶ τῶν τριχῶν ἀκολουθεῖ χρόαν. Τῶν τε γὰρ μελανοδερμάτων μέλανα τὰ κέρατα καὶ αἱ χηλαὶ καὶ αἱ ὁπλαί, ὅσα χηλὰς ἔχει, καὶ τῶν λευκῶν λευκά, μεταξὺ δὲ τὰ τῶν ἀνὰ μέσον. Ἔχει δὲ καὶ περὶ τοὺς ὄνυχας τὸν αὐτὸν τρόπον. Οἱ δὲ ὀδόντες κατὰ τὴν τῶν ὀστῶν εἰσὶ φύσιν. Διόπερ τῶν μελάνων ἀνθρώπων, ὥσπερ Αἰθιόπων καὶ τῶν τοιούτων, οἱ μὲν ὀδόντες λευκοὶ καὶ τὰ ὀστᾶ, οἱ δ’ ὄνυχες μέλανες, ὥσ περ καὶ τὸ πᾶν δέρμα. Τῶν δὲ κεράτων τὰ μὲν πλεῖστα κοῖλά ἐστιν ἀπὸ τῆς προσφύσεως περὶ τὸ ἐντὸς ἐκπεφυκὸς ἐκ τῆς κεφαλῆς ὀστοῦν, ἐπ’ ἄκρου δ’ ἔχει τὸ στερεόν, καὶ ἔστιν ἁπλᾶ· τὰ δὲ τῶν ἐλάφων μόνα δι’ ὅλου στερεὰ καὶ πολυσχιδῆ. Καὶ τῶν μὲν ἄλλων τῶν ἐχόντων κέρας οὐδὲν ἀποβάλλει τὰ κέρατα, ἔλαφος δὲ μόνον καθ’ ἕκαστον ἔτος, ἐὰν μὴ ἐκτμηθῇ· περὶ δὲ τῶν ἐκτετμημένων ἐν τοῖς ὕστερον λεχθήσεται. Τὰ δὲ κέρατα προσπέφυκε μᾶλλον τῷ δέρματι ἢ τῷ ὀστῷ· διὸ καὶ ἐν Φρυγίᾳ εἰσὶ βόες καὶ ἄλλοθι κινοῦσαι τὰ κέρατα ὥσπερ τὰ ὦτα. Τῶν δ’ ἐχόντων ὄνυχας (ἔχει δ’ ὄνυχας ἅπαντα ὅσαπερ δακτύλους, δακτύλους δ’ ὅσα πόδας, πλὴν ἐλέφας· οὗτος δὲ καὶ δακτύλους ἀσχίστους καὶ ἠρέμα διηρθρωμένους καὶ ὄνυχας ὅλως οὐκ ἔχει) τῶν δ’ ἐχόντων τὰ μέν ἐστιν εὐθυώνυχα, ὥσπερ ἄνθρωπος, τὰ δὲ γαμψώνυχα, ὥσπερ καὶ τῶν πεζῶν λέων καὶ τῶν πτηνῶν ἀετός.

3.1010. Bölüm

Kıllar, kıllara karşılık gelen kısımlar ve deri konusunda durum şöyledir. Kara hayvanlarından canlı doğuranlar kıllı, kara hayvanlarından yumurtlayanlar boynuzsu pulludur; balık pulu ise yalnız balıklarda vardır, onlarda da yalnız gevrek yumurta yumurtlayanlarda. Uzun gövdeli balıklardan mığrının yumurtası böyle değildir, müreninki de değildir; yılanbalığının ise hiç yumurtası yoktur. Kılların kalınlığı, inceliği ve uzunluğu vücudun hangi yerinde bulunduklarına ve derinin nasıl olduğuna göre değişir. Çoğunlukla kalın derilerde kıllar daha sert ve daha kalındır; daha çukur ve daha nemli yerlerde ise, o yer kıl bitirmeye elverişliyse, daha çok ve daha uzundur. Balık pullu ve boynuzsu pullu hayvanlarda da durum aynıdır. Kılları yumuşak olanlar bol otlakta beslenince kılları sertleşir; sert olanlarınki ise yumuşar ve seyrelir. Kıllar sıcak ve soğuk yörelere göre de değişir: insanın kılı sıcak yerlerde sert, soğuk yerlerde yumuşak olur. Düz kıllar da yumuşak, kıvırcık kıllar serttir.

3.10

Περὶ δὲ τριχῶν καὶ τῶν ἀνάλογον καὶ δέρματος τόνδ’ ἔχει τὸν τρόπον. Τρίχας μὲν ἔχει τῶν ζῴων ὅσα πεζὰ καὶ ζῳοτόκα, φολίδας δ’ ὅσα πεζὰ καὶ ᾠοτόκα, λεπίδας δ’ ἰχθύες μόνοι, ὅσοι ᾠοτοκοῦσι τὸ ψαθυρὸν ᾠόν· τῶν γὰρ μακρῶν γόγγρος μὲν οὐ τοιοῦτον ἔχει ᾠόν, οὐδ’ ἡ μύραινα, ἐγχέλυς δ’ ὅλως οὐκ ἔχει. Τὰ δὲ πάχη τῶν τριχῶν καὶ αἱ λεπτότητες καὶ τὰ μεγέθη διαφέρουσι κατὰ τοὺς τόπους, ἐν οἷς ἂν ὦσι τῶν μερῶν, καὶ ὁποῖον ἂν ᾖ τὸ δέρμα· ὡς γὰρ ἐπὶ τὸ πολὺ ἐν τοῖς παχυτέροις δέρμασι σκληρότεραι αἱ τρίχες καὶ παχύτεραι, πλείους δὲ καὶ μακρότεραι ἐν τοῖς κοιλοτέροις καὶ ὑγροτέροις, ἄνπερ ὁ τόπος ᾖ τοιοῦτος οἷος ἔχειν τρίχας. Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῶν λεπιδωτῶν ἔχει καὶ τῶν φολιδωτῶν. Ὅσα μὲν οὖν μαλακὰς ἔχει τὰς τρίχας, εὐβοσίᾳ χρώμενα σκληροτέρας ἴσχει, ὅσα δὲ σκληράς, μαλακωτέρας καὶ ἐλάττους. Διαφέρουσι δὲ καὶ κατὰ τοὺς τόπους τοὺς θερμοτέρους καὶ ψυχροτέρους, οἷον αἱ τῶν ἀνθρώπων τρίχες ἐν μὲν τοῖς θερμοῖς σκληραί, ἐν δὲ τοῖς ψυχροῖς μαλακαί. Εἰσὶ δ’ αὖ αἱ μὲν εὐθεῖαι μαλακαί, αἱ δὲ κεκαμμέναι σκληραί.

3.1111. Bölüm

Kılın tabiatı yarılmaya elverişlidir. Kıllar birbirinden daha fazla ve daha az oluşla ayrılır. Bazıları sertlikte azar azar ilerleyerek artık kıla değil dikene benzer; kara kirpilerinkiler gibi. Tırnaklar da böyledir: bazı hayvanlarda tırnak, sertliği yüzünden kemikten hiç farklı değildir. Büyüklüğüne oranla bütün hayvanlar içinde en ince deri insanınkidir. Bütün derilerde sümüğe benzer bir yapışkanlık vardır; kiminde az, kiminde çok; sığır derisindeki gibi, ki tutkalı ondan yaparlar. Bazı yerlerde balıktan da tutkal yaparlar. Deri tek başına kesildiğinde bir şey hissetmez; bu en çok baştaki deride böyledir, çünkü onunla kemik arasında hemen hiç et yoktur. Derinin tek başına bulunduğu her yerde, deri yarılırsa kaynaşmaz; yanağın ince yeri, sünnet derisi ve göz kapağı gibi. Deri bütün hayvanlarda kesintisiz uzanan kısımlardandır; yalnız tabiî gözeneklerin nem salgıladığı yerlerde, ağızda ve tırnaklarda kesilir. Kanlı hayvanların hepsinde deri vardır; ama daha önce söylendiği gibi, hepsinde kıl yoktur.

Yaşlandıkça kılların rengi değişir; insanda ağarır. Öteki hayvanlarda da olur ama pek göze çarpmaz; at müstesna. Kıl uçtan ağarır. Ak kılların çoğu da baştan ak çıkar. Buradan, kimilerinin dediği gibi, ağarmanın bir kuruma olmadığı da anlaşılır; çünkü hiçbir şey kuru olarak bitmez. Ak denen deri döküntüsünde bütün kıllar ağarır. Hatta bazı kişilerin hastayken kılları ağarmış, iyileşince ağaran kıllar dökülüp yerlerine kara kıllar çıkmıştır. Kıllar açıkta kalıp hava aldıklarından çok örtülü kaldıklarında ağarır. İnsanda önce şakaklar ağarır, ön taraf da arka taraftan önce; en son kasık kılları ağarır. Kılların kimi doğuştandır, kimi de sonradan, yaşla birlikte çıkar; bu, hayvanlar içinde yalnız insanda böyledir. Doğuştan olanlar baştaki, kirpiklerdeki ve kaşlardaki kıllardır; sonradan çıkanlar önce kasıktakiler, sonra koltuk altındakiler, üçüncü olarak da çenedekilerdir. Böylece doğuştan kılların bittiği yerlerle sonradan çıkanların bittiği yerler sayıca eşittir. Yaşla birlikte en çok ve en önce baştaki kıllar seyrelir ve dökülür; onların da yalnız öndekiler, çünkü kimse arkadan kel olmaz. Tepedeki açıklığa kellik, kaşlara doğru açılana alın açıklığı denir; bunların hiçbiri kimsede cinsel ilişkiye başlamadan önce görülmez. Ne çocuk kel olur ne kadın ne de hadım. Ergenlikten önce hadım edilen birinde sonradan çıkan kıllar hiç çıkmaz; ergenlikten sonra edilirse yalnız bunlar dökülür, kasık kılları müstesna. Kadının çenesinde kıl bitmez; yalnız bazılarında, aybaşı kesildiğinde, birkaç kıl çıkar; Karia'daki rahibelerde olduğu gibi. Bunun gelecekte olacakların bir işareti olduğu sanılır. Sonradan çıkan öteki kıllar kadında da çıkar, ama daha azdır. Hem sonradan çıkan kıllardan doğuştan yoksun hem de kısır olan erkekler ve kadınlar da vardır; kasık kılı hiç çıkmayanlar böyledir. Öteki kıllar, kimi çok kimi az, orantılı olarak uzar; en çok baştakiler, sonra sakaldakiler; en çok da ince kıllı olanlarda. Bazılarının kaşları yaşlandıkça kesilmesi gerekecek kadar gürleşir; çünkü kaşlar kemiklerin birleştiği yerin üstündedir, bu kemikler de yaşla birbirinden ayrılarak daha çok nem geçirir. Kirpikler ise uzamaz; ama cinsel ilişkiye başlanınca dökülür, cinselliğe düşkün olanlarda daha çok. Bunlar en geç ağaran kıllardır. Yolunan kıllar olgunluk çağına kadar yeniden çıkar, sonra artık çıkmaz. Her kılın kökünde yapışkan bir nem vardır; kıl yolunur yolunmaz değdiği hafif şeyleri kendine çeker. Kılları alaca olan hayvanlarda alacalık önceden deride, hatta dilin derisinde de bulunur. Çene çevresinde kimilerinin hem bıyığı hem sakalı gürdür; kimilerinde bu yerler çıplak, yanaklar ise kıllıdır. Sakalı seyrek olanlar daha az kel olur. Kıllar bazı hastalıklarda, en çok da veremde, uzar; yaşlılıkta ve ölümden sonra da uzar ve yumuşakken sertleşir. Aynısı tırnaklarda da olur. Cinselliğe düşkün olanlarda doğuştan kıllar daha çok dökülür, sonradan çıkanlar ise daha çabuk çıkar. Bacaklarında varis olanlar daha az kel olur; kelken varis olanların da kimilerinin saçı yeniden gürleşir. Kesilen kıl ucundan uzamaz; alttan yeniden çıkarak uzar. Balıkların pulları da yaşla sertleşir ve kalınlaşır; zayıflayan ve yaşlanan balıklarda daha sert olur. Dört ayaklılar yaşlandıkça kiminin kılı, kiminin yünü uzar ama seyrelir. Kiminin toynakları, kiminin çatal toynakları yaşla büyür; kuşların gagaları da öyle. Çatal toynaklar da tırnaklar gibi uzar.

3.11

Ἡ δὲ φύσις τῆς τριχός ἐστι σχιστή. Τῷ μᾶλλον δὲ καὶ ἧττον διαφέρουσι πρὸς ἀλλήλας. Ἔνιαι δὲ τῇ σκληρότητι μεταβαίνουσαι κατὰ μικρὸν οὐκέτι θριξὶν ἐοίκασιν ἀλλ’ ἀκάνθαις, οἷον αἱ τῶν ἐχίνων τῶν χερσαίων, παραπλησίως τοῖς ὄνυξιν· καὶ γὰρ τὸ τῶν ὀνύχων γένος ἐν ἐνίοις τῶν ζῴων οὐδὲν διαφέρει διὰ τὴν σκληρότητα τῶν ὀστῶν. Δέρμα δὲ πάντων λεπτότατον ἄνθρωπος ἔχει κατὰ λόγον τοῦ μεγέθους. Ἔνεστι δ’ ἐν τοῖς δέρμασι πᾶσι γλισχρότης μυξώδης, ἐν μὲν τοῖς ἐλάττων ἐν δὲ τοῖς πλείων, οἷον ἐν τοῖς τῶν βοῶν, ἐξ ἦς ποιοῦσι τὴν κόλλαν· ἐνιαχοῦ δὲ καὶ ἐξ ἰχθύων ποιοῦσι κόλλαν. Ἀναίσθητον δὲ τὸ δέρμα τεμνόμενόν ἐστι καθ’ αὑτό· μάλιστα δὲ τοιοῦτον τὸ ἐν τῇ κεφαλῇ, διὰ τὸ τὸ μεταξὺ ἀσαρκότατον εἶναι πρὸς τὸ ὀστοῦν. Ὅπου δ’ ἂν ᾖ καθ’ αὑτὸ δέρμα, ἂν διακοπῇ, οὐ συμφύεται, οἷον γνάθου τὸ λεπτὸν καὶ ἀκροποσθία καὶ βλεφαρίς. Τῶν συνεχῶν δὲ τὸ δέρμα ἐν ἅπασι τοῖς ζῴοις, καὶ ταύτῃ διαλείπει ᾗ καὶ οἱ κατὰ φύσιν πόροι ἐξικμάζονται, καὶ κατὰ τὸ στόμα καὶ ὄνυχας. Δέρμα μὲν οὖν πάντ’ ἔχει τὰ ἔναιμα ζῷα, τρίχας δ’ οὐ πάντα, ἀλλ’ ὥσπερ εἴρηται πρότερον. Μεταβάλλουσι δὲ τὰς χρόας γηρασκόντων καὶ λευκαίνονται ἐν ἀνθρώπῳ· τοῖς δ’ ἄλλοις γίνεται μέν, οὐκ ἐπιδήλως δὲ σφόδρα, πλὴν ἐν ἵππῳ. Λευκαίνεται δὲ καὶ ἀπ’ ἄκρας ἡ θρίξ. Αἱ δὲ πλεῖσται εὐθὺς φύονται λευκαὶ τῶν πολιῶν. Ἧι καὶ δῆλον ὅτι οὐχ αὑότης ἐστὶν ἡ πολιότης, ὥσπερ τινές φασιν· οὐδὲν γὰρ φύεται εὐθὺς αὗον. Ἐν δὲ τῷ ἐξανθήματι ὃ καλεῖται λεύκη, πᾶσαι πολιαὶ γίγνονται· ἤδη δέ τισι κάμνουσι μὲν πολιαὶ ἐγένοντο, ὑγιασθεῖσι δὲ ἀπορρυεισῶν μέλαιναι ἀνεφύησαν. Γίνονταί τε μᾶλλον πολιαὶ σκεπαζομένων τῶν τριχῶν ἢ διαπνεομένων. Πρῶτον δὲ πολιοῦνται οἱ κρόταφοι τῶν ἀνθρώπων, καὶ τὰ πρόσθια πρότερα τῶν ὀπισθίων· τελευταῖον δ’ ἡ ἥβη. Εἰσὶ δὲ τῶν τριχῶν αἱ μὲν συγγενεῖς, αἱ δ’ ὕστερον κατὰ τὰς ἡλικίας γινόμεναι ἐν ἀνθρώπῳ μόνῳ τῶν ζῴων, συγγενεῖς μὲν αἱ ἐν τῇ κεφαλῇ καὶ ταῖς βλεφαρίσι καὶ ταῖς ὀφρύσιν, ὑστερογενεῖς δὲ αἱ ἐπὶ τῆς ἥβης πρῶτον, ἔπειτα αἱ ἐπὶ τῆς μασχάλης, τρίται δ’ αἱ ἐπὶ τοῦ γενείου· ἴσοι γὰρ οἱ τόποι εἰσὶν ἐν οἷς αἱ τρίχες ἐγγίνονται αἵ τε συγγενεῖς καὶ αἱ ὑστερογενεῖς. Λείπουσι δὲ καὶ ῥέουσι κατὰ τὴν ἡλικίαν αἱ ἐκ τῆς κεφαλῆς καὶ μάλιστα καὶ πρῶται. Τούτων δὲ αἱ ἔμπροσθεν μόναι· τὰ γὰρ ὄπισθεν οὐδεὶς γίνεται φαλακρός. Ἡ μὲν οὖν κατὰ κορυφὴν λειότης φαλακρότης καλεῖται, ἡ δὲ κατὰ τὰς ὀφρῦς ἀναφαλαντίασις· οὐδέτερον δὲ τούτων συμβαίνει οὐδενὶ πρὶν ἢ ἀφροδισιάζειν ἄρξηται. Οὐ γίνεται δ’ οὔτε παῖς φαλακρὸς οὔτε γυνὴ οὔτε οἱ ἐκτετμημένοι· ἀλλ’ ἐὰν μὲν ἐκτμηθῇ πρὸ ἥβης, οὐ φύονται αἱ ὑστερογενεῖς, ἐὰν δ’ ὕστερον, αὗται μόναι ἐκρέουσι, πλὴν τῆς ἥβης. Γυνὴ δὲ τὰς ἐπὶ τῷ γενείῳ οὐ φύει τρίχας· πλὴν ἐνίαις γίγνονται ὀλίγαι, ὅταν τὰ καταμήνιᾳ στῇ, καὶ οἷον ἐν Καρίᾳ ταῖς ἱερείαις, ὃ δοκεῖ συμβαίνειν σημεῖον τῶν μελλόντων. Αἱ δ’ ἄλλαι γίγνονται μέν, ἐλάττους δέ. Γίγνονται δὲ καὶ ἄνδρες καὶ γυναῖκες ἐκ γενετῆς ἐνδεεῖς τῶν ὑστερογενῶν τριχῶν ἅμα καὶ ἄγονοι, ὅσοιπερ ἂν καὶ ἥβης στερηθῶσιν. Αἱ μὲν οὖν ἄλλαι τρίχες αὔξονται κατὰ λόγον ἢ πλέον ἢ ἔλαττον, μάλιστα μὲν αἱ ἐν τῇ κεφαλῇ, εἶτα πώγωνι, καὶ οἱ λεπτότριχοι μάλιστα. Δασύνονται δέ τισι καὶ αἱ ὀφρύες γινομένοις πρεσβυτέροις, οὕτως ὥστ’ ἀποκείρεσθαι, διὰ τὸ ἐπὶ συμφύσει ὀστῶν κεῖσθαι, ἃ γηρασκόντων διιστάμενα διίησι πλείω ὑγρότητα. Αἱ δ’ ἐν ταῖς βλεφαρίσιν οὐκ αὔξονται, ῥέουσι δέ, ὅταν ἀφροδισιάζειν ἄρξωνται, καὶ μᾶλλον τοῖς μᾶλλον ἀφροδισιαστικοῖς· πολιοῦνται δὲ βραδύτατα αὗται. Ἐκτιλλόμεναι δ’ αἱ τρίχες μέχρι τῆς ἀκμῆς ἀναφύονται, εἶτα οὐκέτι. Ἔχει δὲ πᾶσα θρὶξ ὑγρότητα πρὸς τῇ ῥίζῃ γλίσχραν, καὶ ἕλκει εὐθὺς ἐκτιλθεῖσα τὰ κοῦφα θιγγάνουσα. Ὅσα δὲ ποικίλα τῶν ζῴων κατὰ τὰς τρίχας, τούτοις καὶ ἐν τῷ δέρματι προϋπάρχει ἡ ποικιλία καὶ ἐν τῷ τῆς γλώττης δέρματι. Περὶ δὲ τὸ γένειον τοῖς μὲν συμβαίνει καὶ τὴν ὑπήνην καὶ τὸ γένειον δασὺ ἔχειν, τοῖς δὲ ταῦτα μὲν λεῖα τὰς σιαγόνας δὲ δασείας· ἧττον δὲ γίγνονται φαλακροὶ οἱ μαδιγένειοι. Αὔξονται δ’ αἱ τρίχες ἔν τε νόσοις τισίν, οἷον ἐν ταῖς φθίσεσι μᾶλλον, καὶ ἐν γήρᾳ καὶ τεθνεώτων, καὶ σκληρότεραι γίγνονται ἀντὶ μαλακῶν· τὰ δ’ αὐτὰ ταῦτα συμβαίνει καὶ περὶ τοὺς ὄνυχας. Ῥέουσι δὲ μᾶλλον αἱ τρίχες τοῖς ἀφροδισιαστικοῖς αἱ συγγενεῖς· αἱ δ’ ὑστερογενεῖς γίνονται θᾶττον. Οἱ δ’ ἰξίαν ἔχοντες ἧττον φαλακροῦνται, κἂν ὄντες φαλακροὶ λάβωσιν, ἔνιοι δασύνονται. Οὐκ αὐξάνεται δὲ θρὶξ ἀποτμηθεῖσα, ἀλλὰ κάτωθεν ἀναφυομένη γίνεται μείζων. Καὶ αἱ λεπίδες δὲ τοῖς ἰχθύσι σκληρότεραι γίνονται καὶ παχύτεραι, τοῖς δὲ λεπτυνομένοις καὶ τοῖς γηράσκουσι σκληρότεραι. Καὶ τῶν τετραπόδων δὲ γινομένων πρεσβυτέρων τῶν μὲν αἱ τρίχες τῶν δὲ τὰ ἔρια βαθύτερα μὲν γίνεται, ἐλάττω δὲ τῷ πλήθει· καὶ τῶν μὲν αἱ ὁπλαὶ τῶν δ’ αἱ χηλαὶ γίνονται γηρασκόντων μείζους, καὶ τὰ ῥύγχη τῶν ὀρνίθων. Αὔξονται δὲ καὶ αἱ χηλαί, ὥσπερ καὶ οἱ ὄνυχες.

3.1212. Bölüm

Kanatlı hayvanlarda, örneğin kuşlarda, yaşla hiçbir değişiklik olmaz; turna müstesna: kül rengi turnanın tüyleri yaşlandıkça koyulaşır. Ama mevsimlere bağlı etkiler yüzünden, örneğin soğuk sertleşince, tek renkli kuşlardan kara ya da karaca olanlar bazen ak olur; karga, serçe ve kırlangıçlar gibi. Ak türlerden karaya dönen ise hiç görülmemiştir. Kuşların çoğu mevsime göre de renk değiştirir; öyle ki alışık olmayan biri onları tanıyamaz. Bazı hayvanların kılları suların değişmesiyle renk değiştirir: aynı hayvanlar bir yerde ak, bir yerde kara olur. Birçok yerde çiftleşmeyi etkileyen sular da vardır: koyunlar bu sulardan içip ardından çiftleşince kara kuzu doğururlar. Trakya'daki Khalkidike'de, Assyritis yöresinde Psykhros, yani Soğuk denen ırmak böyle yapardı. Antandros yöresinde de iki ırmak vardır; biri koyunları ak, öteki kara yapar. Skamandros ırmağının da koyunları sarı yaptığı sanılır; bu yüzden Homeros'un ona Skamandros yerine Ksanthos, yani Sarı dediğini söylerler. Öteki hayvanların ne içlerinde kıl bulunur ne de uzuvlarının alt yüzünde; kıl yalnız üst yüzdedir. Yalnız tavşanın hem ağzının içinde hem ayaklarının altında kıl vardır. Bir de 'fare' denen balinanın ağzında diş yoktur, onun yerine domuz kılına benzer kıllar vardır. Kesilen kıllar alttan uzar, uçtan uzamaz; tüyler ise ne alttan ne uçtan uzar, düşer gider. Arının kanadı yolunursa yeniden çıkmaz; kanadı yarıksız olan öteki hayvanlarınki de çıkmaz. Arı iğnesini kaybedince iğne de yeniden çıkmaz; arı ölür.

3.12

Περὶ δὲ τὰ πτερωτὰ τῶν ζῴων, οἷον τοὺς ὄρνιθας, κατὰ μὲν τὰς ἡλικίας οὐδὲν μεταβάλλει, πλὴν γέρανος· αὕτη δ’ οὖσα τεφρὰ μελάντερα γηράσκουσα τὰ πτερὰ ἴσχει· διὰ δὲ τὰ πάθη τὰ γιγνόμενα κατὰ τὰς ὥρας, οἷον ὅταν ψύχη γίγνηται μᾶλλον, ἐνίοτε γίνεται τῶν μονοχρόων ἐκ μελάνων τε καὶ μελαντέρων λευκά, οἷον κόραξ τε καὶ στρουθὸς καὶ χελιδόνες· ἐκ δὲ τῶν λευκῶν γενῶν οὐκ ὦπται εἰς μέλαν μεταβάλλον. Καὶ κατὰ τὰς ὥρας δὲ οἱ πολλοὶ τῶν ὀρνίθων μεταβάλλουσι τὰς χρόας, ὥστε λαθεῖν ἂν τὸν μὴ συνήθη. Μεταβάλλουσι δ’ ἔνια τῶν ζῴων τὰς χρόας τῶν τριχῶν κατὰ τὰς τῶν ὑδάτων μεταβολάς· ἔνθα μὲν γὰρ λευκὰ γίγνονται, ἔνθα δὲ μέλανα ταὐτά. Καὶ περὶ τὰς ὀχείας δ’ ἐστὶν ὕδατα πολλαχοῦ τοιαῦτα, ἃ πιόντα καὶ ὀχεύσαντα μετὰ τὴν πόσιν τὰ πρόβατα μέλανας γεννῶσι τοὺς ἄρνας, οἷον καὶ ἐν τῇ Χαλκιδικῇ τῇ ἐπὶ τῆς Θρᾴκης ἐν τῇ Ἀσσυρίτιδι ἐποίει ὁ καλούμενος ποταμὸς Ψυχρός. Καὶ ἐν τῇ Ἀντανδρίᾳ δὲ δύο ποταμοί εἰσιν, ὧν ὁ μὲν λευκὰ ὁ δὲ μέλανα ποιεῖ τὰ πρόβατα. Δοκεῖ δὲ καὶ ὁ Σκάμανδρος ποταμὸς ξανθὰ τὰ πρόβατα ποιεῖν· διὸ καὶ τὸν Ὅμηρόν φασιν ἀντὶ Σκαμάνδρου Ξάνθον προσαγορεύειν αὐτόν. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα ζῷα οὔτ’ ἐντὸς ἔχει τρίχας, τῶν τ’ ἀκρωτηρίων ἐν τοῖς πρανέσιν ἀλλ’ οὐκ ἐν τοῖς ὑπτίοις· ὁ δὲ δασύπους μόνος καὶ ἐντὸς ἔχει τῶν γνάθων τρίχας καὶ ὑπὸ τοῖς ποσίν. Ἔτι δὲ καὶ ὁ μῦς τὸ κῆτος ὀδόντας μὲν ἐν τῷ στόματι οὐκ ἔχει, τρίχας δὲ ὁμοίας ὑείαις. Αἱ μὲν οὖν τρίχες αὐξάνονται ἀποτμηθεῖσαι κάτωθεν, ἄνωθεν δ’ οὔ· τὰ δὲ πτερὰ οὔτ’ ἄνωθεν οὔτε κάτωθεν, ἀλλ’ ἐκπίπτει. Οὐκ ἀναφύεται δὲ ἐκτιλθὲν οὔτε τῶν μελιττῶν τὸ πτερὸν οὔθ’ ὅσα ἄλλα ἔχει ἄσχιστον τὸ πτερόν· οὐδὲ τὸ κέντρον, ὅταν ἀποβάλλῃ ἡ μέλιττα, ἀλλὰ θνήσκει.

3.1313. Bölüm

Bütün kanlı hayvanlarda zarlar da vardır. Zar sık dokulu ince bir deriye benzer, ama cinsi başkadır; çünkü ne yarılır ne gerilir. Büyük hayvanda da küçük hayvanda da her kemiğin ve her iç organın çevresinde zar bulunur; ama küçüklerde, pek ince ve küçük olduklarından, gözle seçilmezler. Zarların en büyükleri beynin çevresindeki iki zardır —bunlardan kemiğe bitişik olanı beyni saran öbüründen daha sağlam ve daha kalındır—, sonra da kalbin çevresindeki zar. Çıplak bir zar yarılırsa kaynaşmaz; zarından soyulan kemikler de çürür.

3.13

Εἰσὶ δὲ καὶ ὑμένες ἐν τοῖς ζῴοις ἅπασι τοῖς ἐναίμοις. Ὅμοιος δ’ ἐστὶν ὁ ὑμὴν δέρματι πυκνῷ καὶ λεπτῷ, ἔστι δὲ τὸ γένος ἕτερον· οὔτε γάρ ἐστι σχιστὸν οὔτε τατόν. Περὶ ἕκαστον δὲ τῶν ὀστῶν καὶ περὶ ἕκαστον τῶν σπλάγχνων ὁ ὑμήν ἐστι καὶ ἐν τοῖς μείζοσι καὶ ἐν τοῖς ἐλάττοσι ζῴοις· ἀλλ’ ἄδηλοι ἐν τοῖς ἐλάττοσι διὰ τὸ πάμπαν εἶναι λεπτοὶ καὶ μικροί. Μέγιστοι δὲ τῶν ὑμένων εἰσὶν οἵ τε περὶ τὸν ἐγκέφαλον δύο, ὧν ὁ περὶ τὸ ὀστοῦν ἰσχυρότερος καὶ παχύτερος τοῦ περὶ τὸν ἐγκέφαλον, ἔπειθ’ ὁ περὶ τὴν καρδίαν ὑμήν. Διακοπεὶς δὲ οὐ συμφύεται ψιλὸς ὑμήν, ψιλούμενά τε τὰ ὀστᾶ τῶν ὑμένων σφακελίζει.

3.1414. Bölüm

Karın zarı da bir zardır. Bütün kanlılarda karın zarı vardır; ama kimisinde yağlı, kimisinde yağsızdır. Canlı doğuranlarda ve iki çenesinde de ön dişi olanlarda karın zarı midenin ortasından, midede dikiş yeri gibi duran çizgiden başlar ve oraya asılıdır. İki çenesinde ön dişi olmayanlarda da aynı biçimde büyük mideden başlar.

3.14

Ἔστι δὲ καὶ τὸ ἐπίπλουν ὑμήν. Ἔχει δ’ ἐπίπλουν πάντα τὰ ἔναιμα· ἀλλὰ τοῖς μὲν πῖον τοῖς δ’ ἀπίμελόν ἐστιν. Ἔχει δὲ καὶ τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν ἐξάρτησιν ἐν τοῖς ζῳοτόκοις καὶ ἀμφώδουσιν ἐκ μέσης τῆς κοιλίας, ᾗ ἐστὶν οἷον ῥαφή τις αὐτῆς· καὶ τοῖς μὴ ἀμφώδουσι δὲ ἐκ τῆς μεγάλης κοιλίας ὡσαύτως.

3.1515. Bölüm

Mesane de zara benzer, ama başka cinsten bir zardır. Mesane her hayvanda bulunmaz: canlı doğuranların hepsinde vardır, yumurtlayanlardan ise yalnız kaplumbağada. Mesane de yarılırsa kaynaşmaz; ancak kesik idrar yolunun tam başlangıcındaysa kaynaşır, o da pek nadir olarak; çünkü böyle bir şey de olmuştur. Ölü hayvanda mesane hiçbir sıvı sızdırmaz; canlılarda ise içinde kuru katılaşmalar da oluşur ve hastalardaki taşlar bunlardan meydana gelir. Bazılarının mesanesinde öyle şeyler birikmiştir ki deniz kabuklularından farksız görünür.

Damar, kiriş ve deri, lifler ve zarlar, bir de kıllar, tırnaklar, çatal toynak, toynak, boynuz, diş, gaga, kıkırdak, kemikler ve bunlara karşılık gelen kısımlar konusunda durum böyledir.

3.15

Ἔστι δὲ καὶ ἡ κύστις ὑμενοειδὴς μέν, ἄλλο δὲ γένος ὑμένος· ἔχει δὲ κύστιν οὐ πάντα, ἀλλὰ τὰ μὲν ζῳοτόκα πάντα, τῶν δ’ ᾠοτόκων ἡ χελώνη μόνον. Διακοπεῖσα δὲ οὐδ’ ἡ κύστις συμφύεται ἀλλ’ ἢ παρ’ αὐτὴν τὴν ἀρχὴν τοῦ οὐρητῆρος, εἰ μή τι πάμπαν σπάνιον· γέγονε γάρ τι ἤδη τοιοῦτον. Τεθνεώτων μὲν οὖν οὐδὲν διίησιν ὑγρόν, ἐν δὲ τοῖς ζῶσι καὶ ξηρὰς συστάσεις, ἐξ ὧν οἱ λίθοι γίγνονται τοῖς κάμνουσιν. Ἐνίοις δ’ ἤδη καὶ τοιαῦτα συνέστη ἐν τῇ κύστει ὥστε μηδὲν δοκεῖν διαφέρειν κογχυλίων.

Περὶ μὲν οὖν φλεβὸς καὶ νεύρου καὶ δέρματος, καὶ περὶ ἰνῶν καὶ ὑμένων, ἔτι δὲ καὶ περὶ τριχῶν καὶ ὀνύχων καὶ χηλῆς καὶ ὁπλῆς καὶ κεράτων καὶ ὀδόντων καὶ ῥύγχους καὶ χόνδρου καὶ ὀστῶν καὶ τῶν ἀνάλογον τούτοις τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον.

3.1616. Bölüm

Et ve etle benzer tabiatta olan şey, bütün kanlılarda deri ile kemik, ya da kemiklere karşılık gelen kısımlar arasında bulunur: kılçık kemiğe nasıl karşılık geliyorsa, kılçıklı hayvanlardaki etimsi kısım da kemikli hayvanların etine öyle karşılık gelir. Et her yönde bölünür; kirişler ve damarlar gibi yalnız boyuna bölünmez. Hayvanlar zayıfladıkça etleri erir, yerlerinde ince damarcıklar ve lifler kalır; bol otlakta beslendiklerinde ise etin yerini yağ alır. Eti çok olanların damarları daha küçük, kanları daha kırmızı, iç organları ve mideleri küçüktür; damarları büyük olanların ise kanları daha koyu, iç organları ve mideleri büyük, etleri azdır. Midesi küçük olan hayvanlar etçe semirir.

3.16

Σὰρξ δὲ καὶ τὸ παραπλησίαν ἔχον τὴν φύσιν τῇ σαρκὶ ἐν τοῖς ἐναίμοις πᾶσίν ἐστι μεταξὺ τοῦ δέρματος καὶ τοῦ ὀστοῦ καὶ τῶν ἀνάλογον τοῖς ὀστοῖς· ὡς γὰρ ἡ ἄκανθα ἔχει πρὸς τὸ ὀστοῦν, οὕτω καὶ τὸ σαρκῶδες πρὸς τὰς σάρκας ἔχει τῶν ἐχόντων ὀστᾶ καὶ ἄκανθαν. Ἔστι δὲ διαιρετὴ ἡ σὰρξ πάντῃ, καὶ οὐχ ὥσπερ τὰ νεῦρα καὶ αἱ φλέβες ἐπὶ μῆκος μόνον. Λεπτυνομένων μὲν οὖν τῶν ζῴων ἀφανίζονται, καὶ γίγνονται φλέβια καὶ ἶνες· εὐβοσίᾳ δὲ πλείονι χρωμένων πιμελὴ ἀντὶ σαρκῶν. Εἰσὶ δὲ τοῖς μὲν ἔχουσι τὰς σάρκας πολλὰς αἱ φλέβες ἐλάττους καὶ τὸ αἷμα ἐρυθρότερον καὶ τὰ σπλάγχνα καὶ κοιλία μικρά· τοῖς δὲ τὰς φλέβας ἔχουσι μεγάλας καὶ τὸ αἷμα μελάντερον καὶ σπλάγχνα μεγάλα καὶ κοιλία μεγάλη, αἱ δὲ σάρκες ἐλάττους. Γίνονται δὲ κατὰ σάρκα πίονα τὰ τὰς κοιλίας ἔχοντα μικράς.

3.1717. Bölüm

Yağ ile donyağı birbirinden farklıdır. Donyağı her yönde ufalanır ve soğuyunca donar; yağ ise akıcıdır ve donmaz. At ve domuz gibi yağlı hayvanların et suları donmaz; koyun ve keçi gibi donyağı olanlarınki donar. Bulundukları yer bakımından da farklıdırlar: yağ deri ile et arasında oluşur, donyağı ise ancak etin bittiği yerde. Karın zarı da yağlı hayvanlarda yağlı, donyağlı hayvanlarda donyağlı olur. İki çenesinde de ön dişi olanlarda yağ, olmayanlarda donyağı bulunur. İç organlardan karaciğer bazı hayvanlarda yağlı olur; örneğin balıklardan selakhilerde. Bunların karaciğeri eritilerek yağ çıkarılır. Selakhilerin kendileri ise, hem et hem karın bakımından, ayrı bir yağ taşımayan en yağsız balıklardır. Balıkların donyağı da yağ gibidir ve donmaz. Hayvanların kimi etçe yağlanır, kimi yağını ayrı bir yerde toplar. Yağı ayrı bir yerde toplanmayanlar, yılanbalığı gibi, karından ve karın zarından daha az yağlanır; yılanbalığının karın zarı çevresinde biraz donyağı vardır. Hayvanların çoğu karından yağlanır, en çok da az hareket edenler. Yağlı hayvanların beyni domuzunki gibi yağlıdır; donyağlı olanlarınki ise kurudur. İç organlardan en çok böbreklerin çevresi yağlanır; ama sağ böbrek her zaman daha az yağlıdır ve hayvan ne kadar yağlı olursa olsun, ortada daima yağsız bir yer kalır. Böbrek çevresi en çok donyağlı hayvanlarda, en çok da koyunda yağlanır; koyun, böbrekleri büsbütün yağla örtülünce ölür. Böbreklerin çevresinin yağlanması bol otlaktan ileri gelir; Sicilya'da Leontinoi yöresinde olduğu gibi. Bu yüzden oradakiler koyunları günün geç saatinde otlatmaya çıkarırlar ki daha az yem yesinler.

3.17

Πιμελὴ δὲ καὶ στέαρ διαφέρουσιν ἀλλήλων. Τὸ μὲν γὰρ στέαρ ἐστὶ θραυστὸν πάντῃ καὶ πήγνυται ψυχόμενον, ἡ δὲ πιμελὴ χυτὸν καὶ ἄπηκτον· καὶ οἱ μὲν ζωμοὶ οἱ τῶν πιόνων οὐ πήγνυνται, οἷον ἵππου καὶ ὑός, οἱ δὲ τῶν στέαρ ἐχόντων πήγνυνται, οἷον προβάτου καὶ αἰγός. Διαφέρουσι δὲ καὶ τοῖς τόποις· ἡ μὲν γὰρ πιμελὴ γίνεται μεταξὺ δέρματος καὶ σαρκός, στέαρ δ’ οὐ γίνεται ἀλλ’ ἢ ἐπὶ τέλει τῶν σαρκῶν. Γίγνεται δὲ καὶ τὸ ἐπίπλοον τοῖς μὲν πιμελώδεσι πιμελῶδες, τοῖς δὲ στεατώδεσι στεατῶδες. Ἔχει δὲ τὰ μὲν ἀμφώδοντα πιμελήν, τὰ δὲ μὴ ἀμφώδοντα στέαρ. Τῶν δὲ σπλάγχνων τὸ ἧπαρ ἐν ἐνίοις τῶν ζῴων γίνεται πιμελῶδες, οἷον τῶν ἰχθύων ἐν τοῖς σελάχεσιν· ποιοῦσι γὰρ ἔλαιον ἀπ’ αὐτῶν, ὃ γίνεται τηκομένων· αὐτὰ δὲ τὰ σελάχη ἐστὶν ἀπιμελώτατα καὶ κατὰ σάρκα καὶ κατὰ κοιλίαν κεχωρισμένῃ πιμελῇ. Ἔστι δὲ καὶ τὸ τῶν ἰχθύων στέαρ πιμελῶδες, καὶ οὐ πήγνυται. Πάντα δὲ τὰ ζῷα τὰ μὲν κατὰ σάρκα ἐστὶ πίονα τὰ δὲ ἀφωρισμένως. Ὅσα δὲ μὴ ἔχει κεχωρισμένην τὴν πιότητα, ἧττόν ἐστι πίονα κατὰ κοιλίαν καὶ ἐπίπλοον, οἷον ἐγχέλυς· ὀλίγον γὰρ στέαρ ἔχουσι περὶ τὸ ἐπίπλοον. Τὰ δὲ πλεῖστα γίνεται πίονα κατὰ τὴν γαστέρα, καὶ μάλιστα τὰ μὴ ἐν κινήσει ὄντα τῶν ζῴων. Οἱ δ’ ἐγκέφαλοι τῶν μὲν πιμελωδῶν λιπαροί, οἷον ὑός, τῶν δὲ στεατωδῶν αὐχμηροί. Τῶν δὲ σπλάγχνων περὶ τοὺς νεφροὺς μάλιστα πίονα γίνεται τὰ ζῷα· ἔστι δ’ ἀεὶ ὁ δεξιὸς ἀπιμελώτερος, κἂν σφόδρα πίονες ὦσιν, ἐλλείπει τι ἀεὶ κατὰ τὸ μέσον. Περίνεφρα δὲ γίνεται τὰ στεατώδη μᾶλλον, καὶ μάλιστα τῶν ζῴων πρόβατον· τοῦτο γὰρ ἀποθνήσκει τῶν νεφρῶν πάντῃ καλυφθέντων. Γίνεται δὲ περίνεφρα δι’ εὐβοσίαν, οἷον τῆς Σικελίας περὶ Λεοντίνους· διὸ καὶ ἐξελαύνουσιν ὀψὲ τὰ πρόβατα τῆς ἡμέρας, ὅπως ἐλάττω λάβωσι τὴν τροφήν.

3.1818. Bölüm

Gözlerde göz bebeğinin çevresindeki kısım bütün hayvanlarda ortaktır: gözlerinde böyle bir kısım bulunan ve gözü sert olmayan bütün hayvanlarda bu kısım donyağlıdır. Yağlı hayvanlar, erkek olsun dişi olsun, daha az doğurgandır. Bütün hayvanlar gençken değil yaşlandıkça daha çok yağlanır; en çok da boyca ve ence büyümelerini tamamlayıp derinlemesine büyümeye başladıklarında.

3.18

Πάντων δὲ τῶν ζῴων κοινόν ἐστι τὸ περὶ τὴν κόρην ἐν τοῖς ὀφθαλμοῖς· ἔχουσι γὰρ τοῦτο τὸ μόριον στεατῶδες πάντα ὅσα ἔχουσι τὸ τοιοῦτον μόριον ἐν τοῖς ὀφθαλμοῖς καὶ μή εἰσι σκληρόφθαλμα. Ἔστι δ’ ἀγονώτερα τὰ πιμελώδη καὶ ἄρρενα καὶ θήλεα. Πιαίνεται δὲ πάντα πρεσβύτερα μᾶλλον ἢ νεώτερα ὄντα, μάλιστα δ’ ὅταν καὶ τὸ πλάτος καὶ τὸ μῆκος ἔχῃ τοῦ μεγέθους καὶ εἰς βάθος αὐξάνηται.

3.1919. Bölüm

Kan konusunda durum şöyledir. Kan bütün kanlılar için en zorunlu ve en ortak şeydir; sonradan edinilmez, sağ olan her hayvanda bulunur. Bütün kan bir kabın içindedir, damar denen kaplarda; kalp dışında başka hiçbir yerde kan yoktur. Kan, hiçbir hayvanda dokunulduğunda bir şey hissetmez; midedeki artık da öyledir. Beyin de ilik de dokunulunca hissetmez. Canlı bir hayvanda et nereden yarılırsa yarılsın, et bozulmamışsa kan çıkar. Kanın tabiatı, sağlıklıysa, tadının tatlı, renginin kırmızı olmasıdır; tabiattan ya da hastalıktan ötürü kötü olan kan daha koyudur. En iyi kan da, tabiattan ya da hastalıktan ötürü bozulmamışsa, ne çok koyu ne çok sulu olandır. Kan hayvanın içinde daima akışkan ve sıcaktır; dışarı çıkınca ise geyik, karaca ve benzer tabiattaki hayvanlarınki dışında hepsinin kanı pıhtılaşır. Öteki kanlar, lifleri çıkarılmadıkça pıhtılaşır. En çabuk pıhtılaşan kan boğanınkidir. Kanlılardan hem içlerinde hem dışarıya canlı doğuranlar, kanlı olup yumurtlayanlardan daha kanlıdır. Tabiatça ya da sağlıkça iyi durumda olanların kanı ne aşırı çoktur, az önce su içmiş olanlarınki gibi, ne de azdır, aşırı yağlılarınki gibi. Çünkü yağlıların kanı temizdir ama azdır; yağlandıkça da kanları azalır, zira yağ kansızdır. Yağ çürümez; kan ve kanlı kısımlar ise en çabuk çürür, bunların da en çok kemiklerin çevresindekiler. En ince ve en temiz kan insanınkidir; canlı doğuranlardan en koyu ve en kara kan boğa ile eşeğinkidir. Kan alt kısımlarda üst kısımlardakinden daha koyu ve daha kara olur. Bütün hayvanlarda damarlardaki kan her yerde aynı anda atar. Sıvılar içinde bütün vücutta ve hayvan yaşadıkça daima bulunan tek sıvı kandır. Kan hayvanda ilk önce kalpte oluşur, hem de vücudun bütün uzuvları belirmeden önce. Kan kaybedilip dışarıya çokça akarsa hayvan bayılır, pek çok akarsa ölür. Kan aşırı sulanırsa hayvan hastalanır; çünkü kan irin suyuna benzer ve öyle sulanır ki kimileri kanlı ter terlemiştir. Bazılarında da dışarı çıkan kan ya hiç pıhtılaşmaz ya da ancak yer yer, ayrı ayrı pıhtılaşır. Uyuyanlarda dış kısımlardaki kan azalır; öyle ki iğne batırıldığında kan her zamanki gibi akmaz. Kan suyu pişerek kan olur, kan da pişerek yağ olur. Kan hastalanınca burun kanaması, makat kanaması ve varis olur. Vücutta çürüyen kan irin olur, irinden de sert bir yumru.

Dişilerin kanı erkeklerinkinden farklıdır: sağlık ve yaşça aynı durumda olunca dişilerdeki kan daha koyu ve daha karadır; dişilerde yüzeyde daha az, içeride daha çok kan bulunur. Dişi hayvanlar içinde de en kanlısı kadındır; aybaşı denen akıntı hayvanlar içinde en çok kadınlarda olur. Bu kan hastalanınca ona akıntı denir. Öteki kan hastalıklarına kadınlar daha az tutulur: kadınlardan pek azında varis, makat kanaması ve burun kanaması olur; bunlardan biri olursa da aybaşı kötüleşir. Kan yaşa göre de miktar ve görünüş bakımından değişir: çok gençlerde suludur ve boldur, yaşlılarda koyu, kara ve azdır, olgunluk çağında olanlarda ise ikisinin ortasıdır. Yaşlıların kanı, vücudun yüzeyinde bile olsa, çabuk pıhtılaşır; gençlerde bu olmaz. Kan suyu pişmemiş kandır: ya henüz pişmemiştir ya da sulanmıştır.

3.19

Περὶ δὲ αἵματος ὧδε ἔχει· τοῦτο γὰρ πᾶσιν ἀναγκαιότατον καὶ κοινότατον τοῖς ἐναίμοις, καὶ οὐκ ἐπίκτητον, ἀλλ’ ὑπάρχει πᾶσι τοῖς μὴ φθειρομένοις. Πᾶν δ’ αἷμά ἐστιν ἐν ἀγγείῳ, ἐν ταῖς καλουμέναις φλεψίν, ἐν ἄλλῳ δὲ οὐδενὶ πλὴν ἐν τῇ καρδίᾳ μόνον. Οὐκ ἔχει δὲ αἴσθησιν τὸ αἷμα ἁπτομένων ἐν οὐδενὶ τῶν ζῴων, ὥσπερ οὐδ’ ἡ περίττωσις ἡ ἐν τῇ κοιλίᾳ· οὐδὲ δὴ ὁ ἐγκέφαλος οὐδ’ ὁ μυελὸς οὐκ ἔχει αἴσθησιν ἁπτομένων. Ὅπου δ’ ἄν τις διέλῃ τὴν σάρκα, γίνεται αἷμα ἐν ζῶντι, ἐὰν μὴ ᾖ διεφθαρμένη ἡ σάρξ. Ἔστι δὲ τὴν φύσιν τὸ αἷμα τόν τε χυμὸν ἔχον γλυκύν, ἐάν περ ὑγιὲς ᾖ, καὶ τὸ χρῶμα ἐρυθρόν· τὸ δὲ χεῖρον ἢ φύσει ἢ νόσῳ μελάντερον. Καὶ οὔτε λίαν παχὺ οὔτε λίαν λεπτὸν τὸ βέλτιστον, ἐὰν μὴ χεῖρον ᾖ διὰ φύσιν ἢ διὰ νόσον. Καὶ ἐν μὲν τῷ ζῴῳ ὑγρὸν καὶ θερμὸν ἀεί, ἐξιὸν δὲ ἔξω πήγνυται πάντων πλὴν ἐλάφου καὶ προκὸς καὶ εἴ τι ἄλλο τοιαύτην ἔχει τὴν φύσιν· τὸ δ’ ἄλλο αἷμα πήγνυται, ἐὰν μὴ ἐξαιρεθῶσιν αἱ ἶνες. Τάχιστα δὲ πήγνυται τὸ τοῦ ταύρου αἷμα πάντων. Ἔστι δὲ τῶν ἐναίμων ταῦτα πολυαιμότερα τὰ καὶ ἐν αὑτοῖς καὶ ἔξω ζῳοτόκα [καὶ] τῶν ἐναίμων μὲν ᾠοτοκούντων δέ. Τὰ δὲ εὖ ἔχοντα ἢ φύσει ἢ τῷ ὑγιαίνειν οὔτε πολὺ λίαν ἔχει, ὥσπερ τὰ πεπωκότα πόμα πρόσφατον, οὔτ’ ὀλίγον, ὥσπερ τὰ πίονα λίαν· τὰ γὰρ πίονα καθαρὸν μὲν ἔχει ὀλίγον δὲ τὸ αἷμα, καὶ γίνεται πιότερα γινόμενα ἀναιμότερα· ἄναιμον γὰρ τὸ πῖον. Καὶ τὸ μὲν πῖον ἄσηπτον, τὸ δ’ αἷμα καὶ τὰ ἔναιμα τάχιστα σήπεται, καὶ τούτων τὰ περὶ τὰ ὀστᾶ. Ἔχει δὲ λεπτότατον μὲν αἷμα καὶ καθαρώτατον ἄνθρωπος, παχύτατον δὲ καὶ μελάντατον τῶν ζῳοτόκων ταῦρος καὶ ὄνος. Καὶ ἐν τοῖς κάτω δὲ μορίοις ἢ ἐν τοῖς ἄνω παχύτερον τὸ αἷμα γίνεται καὶ μελάντερον. Σφύζει δὲ τὸ αἷμα ἐν ταῖς φλεψὶν ἐν ἅπασι πάντῃ ἅμα τοῖς ζῴοις, καὶ ἔστι τῶν ὑγρῶν μόνον καθ’ ἅπαν τε τὸ σῶμα τοῖς ζῴοις καὶ ἀεί, ἕως ἂν ζῇ, τὸ αἷμα μόνον. Πρῶτον δὲ γίνεται τὸ αἷμα ἐν τῇ καρδίᾳ τοῖς ζῴοις, καὶ πρὶν ὅλον διηρθρῶσθαι τὸ σῶμα. Στερισκομένου δ’ αὐτοῦ καὶ ἀφιεμένου ἔξω πλείονος μὲν ἐκθνήσκουσι, πολλοῦ δ’ ἄγαν ἀποθνήσκουσιν. Ἐξυγραινομένου δὲ λίαν νοσοῦσιν· γίνεται γὰρ ἰχωροειδές, καὶ διορροῦται οὕτως ὥστε ἤδη τινὲς ἴδισαν αἱματώδη ἱδρῶτα. Καὶ ἐξιὸν ἐνίοις οὐ πήγνυται παντελῶς ἢ διωρισμένως καὶ χωρίς. Τοῖς δὲ καθεύδουσιν ἐν τοῖς ἐκτὸς μέρεσιν ἔλαττον γίνεται τὸ αἷμα, ὥστε καὶ κεντουμένων μὴ ῥεῖν ὁμοίως. Γίνεται δὲ πεττόμενον ἐξ ἰχῶρος μὲν αἷμα, ἐξ αἵματος δὲ πιμελή· νενοσηκότος δ’ αἵματος αἱμορροῒς ἥ τ’ ἐν ταῖς ῥισὶ καὶ ἡ περὶ τὴν ἕδραν, καὶ ἰξία. Σηπόμενον δὲ γίνεται τὸ αἷμα ἐν τῷ σώματι πύον, ἐκ δὲ τοῦ πύου πῶρος. Τὸ δὲ τῶν θηλειῶν πρὸς τὸ τῶν ἀρρένων διαφέρει· παχύτερόν τε γὰρ καὶ μελάντερόν ἐστιν ὁμοίως ἐχόντων πρὸς ὑγίειαν καὶ ἡλικίαν ἐν τοῖς θήλεσιν, καὶ ἐπιπολῆς μὲν ἔλαττον ἐν τοῖς θήλεσιν, ἐντὸς δὲ πολυαιμότερον. Μάλιστα δὲ καὶ τῶν θηλέων ζῴων γυνὴ πολύαιμον, καὶ τὰ καλούμενα καταμήνια γίνεται πλεῖστα τῶν ζῴων ἐν ταῖς γυναιξίν. Νενοσηκὸς δὲ τοῦτο τὸ αἷμα καλεῖται ῥοῦς. Τῶν δ’ ἄλλων τῶν νοσηματικῶν ἧττον μετέχουσιν αἱ γυναῖκες. Ὀλίγαις δὲ γίνεται ἰξία καὶ αἱμορροῒς καὶ ἐκ ῥινῶν ῥύσις· ἐὰν δέ τι συμβαίνῃ τούτων, τὰ καταμήνια χείρω γίνεται. Διαφέρει δὲ καὶ κατὰ τὰς ἡλικίας πλήθει καὶ εἴδει τὸ αἷμα· ἐν μὲν γὰρ τοῖς πάμπαν νέοις ἰχωροειδές ἐστι καὶ πλεῖον, ἐν δὲ τοῖς γέρουσι παχὺ καὶ μέλαν καὶ ὀλίγον, ἐν ἀκμάζουσι δὲ μέσως· καὶ πήγνυται ταχὺ τὸ τῶν γερόντων, κἂν ἐν τῷ σώματι ᾖ ἐπιπολῆς· τοῖς δὲ νέοις οὐ γίνεται τοῦτο. Ἰχὼρ δ’ ἐστὶν ἄπεπτον αἷμα, ἢ τῷ μήπω πεπέφθαι ἢ τῷ διωρρῶσθαι.

3.2020. Bölüm

İlik konusunda: bu da bazı kanlı hayvanlarda bulunan sıvılardan biridir. Vücutta tabiatça bulunan bütün sıvılar bir kabın içindedir: kan damarlarda, ilik kemiklerde olduğu gibi; kimisi de zarımsı kısımlarda, derilerde ve boşluklarda bulunur. İlik gençlerde büsbütün kana benzer; yaşlandıkça yağlı hayvanlarda yağlı, donyağlı hayvanlarda donyağlı olur. Her kemikte ilik yoktur; yalnız oyuk kemiklerde vardır, onların da bazılarında yoktur. Aslanın kemiklerinin kiminde hiç ilik yoktur, kiminde de pek azdır; bu yüzden, daha önce de söylendiği gibi, kimileri aslanların hiç iliği olmadığını söyler. Domuz kemiklerinde de ilik azdır, bazılarında hiç yoktur.

Bu sıvılar hemen her zaman hayvanla birlikte doğar; süt ve meni ise sonradan oluşur. Bunlardan süt, bulunduğu her hayvanda ayrı bir salgı olarak bulunur; meni ise hepsinde böyle değildir, yalnız bazılarında öyledir; örneğin balıklarda balık sütü denen şey. Sütü olan hayvanlarda süt memelerdedir. Memesi olanlar hem içlerinde hem dışarıya canlı doğuran hayvanlardır: insan ve at gibi kıllı olanlar, bir de yunus, fok ve balina gibi deniz memelileri; çünkü bunların da memesi ve sütü vardır. Yalnız dışarıya canlı doğuranlarda ya da yumurtlayanlarda, balık ve kuş gibi, ne meme bulunur ne süt. Her sütte peynir suyu denen sulu bir sıvı ve peynir denen katı bir kısım vardır; koyu sütte peynir daha çoktur. İki çenesinde ön dişi olmayanların sütü pıhtılaşır; bu yüzden evcil olanlarının sütünden peynir yapılır. İki çenesinde ön dişi olanlarınki ise, yağları gibi, pıhtılaşmaz; ince ve tatlıdır. En ince süt devenin, ikincisi atın, üçüncüsü eşeğin sütüdür; en koyusu sığır sütüdür. Süt soğukla pıhtılaşmaz, daha çok sulanır; ateşte ise pıhtılaşır ve koyulaşır. Genel olarak hiçbir hayvanda gebe kalmadan süt olmaz. Gebe kalınca süt gelir; ama başta da sonda da işe yaramaz. Gebe olmayan dişilerde bazı yiyecekler az bir süt getirir; hatta yaşlıca olanlar sağıldığında bile süt gelmiştir, kimisinde bir çocuğu emzirecek kadar. Oita yöresinin halkı da çiftleşmeye yanaşmayan keçilerin memelerini ısırganla kuvvetle ovar; ısırgan acıttığı için. İlk önce kanlı bir sıvı sağılır, sonra irinimsi bir şey, en sonunda da çiftleşmiş keçilerinkinden hiç aşağı kalmayan süt.

Erkeklerde, gerek öteki hayvanlarda gerek insanda, genel olarak süt olmaz; yine de bazılarında olur. Nitekim Limni'de bir tekeden, erkeğin cinsel organının yanında bulunan iki memesinden, peynir yapacak kadar süt sağılmıştı; bu tekeden doğan bir teke de çiftleşince aynı şey olmuştu. Ama böyle şeyleri bir alamet sayarlar; nitekim Limnili adam kehanete danıştığında tanrı ona malının artacağını bildirmişti. Bazı erkeklerden de ergenlikten sonra sıkılınca biraz süt gelir; sağılınca bazılarından çok süt de gelmiştir. Sütte bir yağlılık vardır; bu yağlılık pıhtılaşmış sütte zeytinyağına benzer. Sicilya'da ve sütün bol olduğu başka yerlerde koyun sütüne keçi sütü katarlar. En iyi pıhtılaşan yalnız peyniri en çok olan süt değil, daha kuru olan süttür de. Bazı hayvanların sütü yavrularını beslemeye yetecekten fazladır, peynir yapmaya ve saklamaya da elverişlidir: en çok koyun ve keçi sütü, sonra sığır sütü. At ve eşek sütü ise Frigya peynirine katılır. Sığır sütünde keçi sütünden daha çok peynir vardır; çobanların söylediğine göre bir amphora keçi sütünden on dokuz, sığır sütünden otuz obolosluk peynir çıkar. Bazı hayvanların sütü ise ancak yavrularına yeter, fazlası olmaz ve peynire de elverişli değildir; ikiden çok memesi olanların hepsi böyledir. Bunların hiçbirinde süt bol değildir, sütlerinden peynir de yapılmaz. Sütü incir sütü ve maya pıhtılaştırır. İncir sütü yüne sağılır, sonra yün az bir sütün içinde yıkanır; incir sütü süte böyle karışınca onu pıhtılaştırır. Maya ise süttür: henüz meme emen yavruların midesinde bulunur.

3.20

Περὶ δὲ μυελοῦ· καὶ γὰρ τοῦτο ἓν τῶν ὑγρῶν ἐνίοις τῶν ἐναίμων ὑπάρχει ζῴων. Πάντα δὲ ὅσα φύσει ὑπάρχει ὑγρὰ ἐν τῷ σώματι, ἐν ἀγγείοις ὑπάρχει, ὥσπερ καὶ αἷμα ἐν φλεψὶ καὶ μυελὸς ἐν ὀστοῖς, τὰ δὲ ἐν ὑμενώδεσι, καὶ δέρμασι καὶ κοιλίαις. Γίνεται δὲ ἐν μὲν τοῖς νέοις αἱματώδης πάμπαν ὁ μυελός, πρεσβυτέρων δὲ γενομένων ἐν μὲν τοῖς πιμελώδεσι πιμελώδης, ἐν δὲ τοῖς στεατώδεσι στεατώδης. Οὐ πάντα δ’ ἔχει τὰ ὀστᾶ μυελόν, ἀλλὰ τὰ κοῖλα, καὶ τούτων ἐνίοις οὐκ ἔνεστιν· τὰ γὰρ τοῦ λέοντος ὀστᾶ τὰ μὲν οὐκ ἔχει, τὰ δ’ ἔχει πάμπαν μικρόν, διόπερ ἔνιοι οὔ φασιν ὅλως ἔχειν μυελὸν τοὺς λέοντας, ὥσπερ εἴρηται πρότερον. Καὶ ἐν τοῖς ὑείοις δ’ ὀστοῖς ἐλάττων ἐστίν, ἐνίοις δ’ αὐτῶν πάμπαν οὐκ ἔνεστιν.

Ταῦτα μὲν οὖν τὰ ὑγρὰ σχεδὸν ἀεὶ σύμφυτά ἐστι τοῖς ζῴοις, ὑστερογενῆ δὲ γάλα τε καὶ γονή. Τούτων δὲ τὸ μὲν ἀποκεκριμένον ἅπασιν, ὅταν ἐνῇ, ἔνεστι, τὸ γάλα· ἡ δὲ γονὴ οὐ πᾶσιν ἀλλ’ ἐνίοις οἱ καλούμενοι θοροὶ τοῖς ἰχθύσιν. Ἔχει δέ, ὅσα ἔχει τὸ γάλα, ἐν τοῖς μαστοῖς. Μαστοὺς δ’ ἔχει ὅσα ζῳοτοκεῖ καὶ ἐν αὑτοῖς καὶ ἔξω, οἷον ὅσα τε τρίχας ἔχει, ὥσπερ ἄνθρωπος καὶ ἵππος, καὶ τὰ κήτη, οἷον δελφὶς καὶ φώκη καὶ φάλαινα· καὶ γὰρ ταῦτα μαστοὺς ἔχει καὶ γάλα. Ὅσα δ’ ἔξω ζῳοτοκεῖ μόνον ἢ ᾠοτοκεῖ, οὐκ ἔχει οὔτε μαστοὺς οὔτε γάλα, οἷον ἰχθὺς καὶ ὄρνις. Πᾶν δὲ γάλα ἔχει ἰχῶρα ὑδατώδη, ὃ καλεῖται ὀρρός, καὶ σωματῶδες, ὃ καλεῖται τυρός· ἔχει δὲ πλείω τυρὸν τὸ παχύτερον τῶν γαλάκτων. Τὸ μὲν οὖν τῶν μὴ ἀμφωδόντων γάλα πήγνυται (διὸ καὶ τυρεύεται τῶν ἡμέρων), τῶν δ’ ἀμφωδόντων οὐ πήγνυται, ὥσπερ οὐδ’ ἡ πιμελή, καὶ ἔστι λεπτὸν καὶ γλυκύ. Ἔστι δὲ λεπτότατον μὲν γάλα καμήλου, δεύτερον δ’ ἵππου, τρίτον δὲ ὄνου· παχύτατον δὲ τὸ βόειον. Ὑπὸ μὲν οὖν τοῦ ψυχροῦ οὐ πήγνυται τὸ γάλα, ἀλλὰ διορροῦται μᾶλλον· ὑπὸ δὲ τοῦ πυρὸς πήγνυται καὶ παχύνεται. Οὐ γίνεται δὲ γάλα, πρὶν ἢ ἔγκυον γένηται, οὐδενὶ τῶν ζῴων ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. Ὅταν δ’ ἔγκυον ᾖ, γίνεται μέν, ἄχρηστον δὲ τὸ πρῶτον καὶ ὕστερον. Μὴ ἐγκύοις δ’ οὔσαις ὀλίγον μὲν ἀπ’ ἐδεσμάτων τινῶν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ βδαλλομέναις ἤδη πρεσβυτέραις προῆλθε, καὶ τοσοῦτον ἤδη τισὶν ὥστ’ ἐκτιτθεῦσαι παιδίον. Καὶ οἱ περὶ τὴν Οἴτην δέ, ὅσαι ἂν μὴ ὑπομένωσι τὴν ὀχείαν τῶν αἰγῶν, λαμβάνοντες κνίδην τρίβουσι τὰ οὔθατα βίᾳ διὰ τὸ ἀλγεινὸν εἶναι· τὸ μὲν οὖν πρῶτον αἱματῶδες ἀμέλγονται, εἶθ’ ὑπόπυον, τὸ δὲ τελευταῖον γάλα ἤδη οὐδὲν ἔλαττον τῶν ὀχευομένων. Τῶν δ’ ἀρρένων ἔν τε τοῖς ἄλλοις ζῴοις καὶ ἐν ἀνθρώπῳ ἐν οὐδενὶ μὲν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ γίνεται γάλα, ὅμως δὲ γίνεται ἔν τισιν, ἐπεὶ καὶ ἐν Λήμνῳ αἲξ ἐκ τῶν μαστῶν, οὓς ἔχει δύο ὁ ἄρρην παρὰ τὸ αἰδοῖον, γάλα ἠμέλγετο τοσοῦτον ὥστε γίνεσθαι τροφαλίδα, καὶ πάλιν ὀχεύσαντος τῷ ἐκ τούτου γενομένῳ συνέβαινε ταὐτόν. Ἀλλὰ τὰ μὲν τοιαῦτα ὡς σημεῖα ὑπολαμβάνουσιν, ἐπεὶ καὶ τῷ ἐν Λήμνῳ ἀνεῖλεν ὁ θεὸς μαντευσαμένῳ ἐπίκτησιν ἔσεσθαι χρημάτων. Ἐν δὲ τοῖς ἀνδράσι μεθ’ ἥβην ἐνίοις ἐκθλίβεται ὀλίγον· βδαλλομένοις δὲ καὶ πολὺ ἤδη τισὶ προῆλθεν. Ὑπάρχει δ’ ἐν τῷ γάλακτι λιπαρότης, ἣ καὶ ἐν τοῖς πεπηγόσι γίνεται ἐλαιώδης. Εἰς δὲ τὸ προβάτειον ἐν Σικελίᾳ, καὶ ὅπου πλεῖον, αἴγειον μιγνύουσιν. Πήγνυται δὲ μάλιστα οὐ μόνον τὸ τυρὸν ἔχον πλεῖστον, ἀλλὰ καὶ τὸ αὐχμηρότερον ἔχον. Τὰ μὲν οὖν πλέον ἔχει γάλα ἢ ὅσον εἰς τὴν ἐκτροφὴν τῶν τέκνων, καὶ χρήσιμον εἰς τύρευσιν καὶ ἀπόθεσιν, μάλιστα μὲν τὸ προβάτειον καὶ τὸ αἴγειον, ἔπειτα τὸ βόειον· τὸ δ’ ἵππειον καὶ τὸ ὄνειον μίγνυται εἰς τὸν Φρύγιον τυρόν. Ἔνεστι δὲ τυρὸς πλείων ἐν τῷ βοείῳ ἢ ἐν τῷ αἰγείῳ· γίνεσθαι γάρ φασιν οἱ νομεῖς ἐκ μὲν ἀμφορέως αἰγείου γάλακτος τροφαλίδας ὀβολιαίας μιᾶς δεούσης εἴκοσιν, ἐκ δὲ βοείου τριάκοντα. Τὰ δ’ ὅσον τοῖς τέκνοις ἱκανόν, πλῆθος δ’ οὐδὲν οὔτε χρήσιμον εἰς τύρευσιν, οἷον πάντα τὰ πλείους ἔχοντα μαστοὺς δυοῖν· οὐδενὸς γὰρ τούτων οὔτε πλῆθός ἐστι γάλακτος οὔτε τυρεύεται τὸ γάλα. Πήγνυσι δὲ τὸ γάλα ὀπός τε συκῆς καὶ πυετία. Ὁ μὲν οὖν ὀπὸς εἰς ἔριον ἐξοπισθείς, ὅταν ἐκπλυθῇ πάλιν τὸ ἔριον εἰς γάλα ὀλίγον· τοῦτο γὰρ κεραννύμενον πήγνυσιν. Ἡ δὲ πυετία γάλα ἐστίν· τῶν γὰρ ἔτι θηλαζόντων ἐστὶν ἐν τῇ κοιλίᾳ.

3.2121. Bölüm

Maya, içinde peynir bulunan süttür; hayvanın sıcaklığıyla süt pişince oluşur. Geviş getirenlerin hepsinde maya vardır; iki çenesinde ön dişi olanlardan ise yalnız tavşanda. Maya ne kadar eskiyse o kadar iyidir; böyle maya, tavşanınki de, en çok ishale iyi gelir. En iyi maya geyik yavrusununkidir. Sütlü hayvanların daha çok ya da daha az süt vermesi, vücutlarının büyüklüğüne ve yediklerinin farkına göre değişir. Örneğin Phasis'te küçük sığırlar vardır ve her biri bol süt verir; Epeiros'un büyük ineklerinin ise her birinden bir amphora süt sağılır, bunun yarısı da iki memeden çıkar. Sağan kişi ayakta, biraz eğilerek durur, çünkü oturursa memelere yetişemez. Epeiros'ta eşekten başka öteki dört ayaklılar da büyük olur; en büyükleri sığırlar ve köpeklerdir. Büyük hayvanlar daha çok otlağa muhtaçtır; ama bu ülkede böyle bol otlak çoktur, her mevsime uygun yerler de vardır. En büyükleri, adlarını Kral Pyrrhos'tan alan Pyrrhos sığırları ve koyunlarıdır. Yiyeceklerin kimi sütü keser; Med otu, yani yonca böyledir, özellikle geviş getirenlerde. Kimi de bol süt yapar; ağaç yoncası ve burçak gibi. Yalnız çiçek açmış ağaç yoncası iyi gelmez, çünkü şişkinlik yapar; burçak da gebe hayvanlara iyi gelmez, çünkü doğumu zorlaştırır. Genel olarak dört ayaklılardan çok yiyebilenler, bu gebelik için de iyi olduğu gibi, bol yem bulunca çok süt verir. Gaz yapan bazı yiyecekler de verilince süt yapar; örneğin koyuna, keçiye, ineğe ve dişi oğlağa bol bakla verilirse, çünkü memeyi sarkıtır. Sütün bol olacağının işareti, doğumdan önce memenin aşağı sarkmasıdır. Sütü olan bütün hayvanlar, çiftleşmeden kalır ve gereken yiyeceği bulurlarsa uzun süre süt verir; dört ayaklılardan en uzun süre koyun verir, çünkü sekiz ay sağılır. Genel olarak geviş getirenlerden bol ve peynire elverişli süt sağılır. Torone yöresinde inekler doğumdan önce yalnız birkaç gün süt vermez, geri kalan bütün zamanda sütleri vardır. Kadın sütlerinden emzirilen çocuk için kurşunimsi olan süt aktan daha iyidir; esmer kadınların sütü de ak tenlilerinkinden daha sağlıklıdır. En besleyici süt peyniri en çok olandır; çocuklar için daha sağlıklı olan ise peyniri az olandır.

3.21

Γίνεται οὖν ἡ πυετία γάλα ἔχον ἐν ἑαυτῷ τυρόν· ἐκ δὲ τῆς τοῦ ζῴου θερμότητος πεττομένου τοῦ γάλακτος γίνεται. Ἔχει δὲ πυετίαν τὰ μὲν μηρυκάζοντα πάντα, τῶν δ’ ἀμφωδόντων δασύπους. Βελτίων δ’ ἐστὶν ἡ πυετία ὅσῳ ἂν ᾖ παλαιοτέρα· συμφέρει γὰρ πρὸς τὰς διαρροίας ἡ τοιαύτη μάλιστα καὶ ἡ τοῦ δασύποδος· ἀρίστη δὲ πυετία ἡ τοῦ νεβροῦ. Διαφέρει δὲ τὸ πλέον ἱμᾶσθαι γάλα ἢ ἔλαττον τῶν ἐχόντων γάλα ζῴων κατά τε τὰ μεγέθη τῶν σωμάτων καὶ τὰς τῶν ἐδεσμάτων διαφοράς, οἷον ἐν Φάσει μέν ἐστι βοίδια μικρὰ ὧν ἕκαστον βδάλλεται γάλα πολύ, αἱ δ’ Ἠπειρωτικαὶ βόες αἱ μεγάλαι βδάλλονται ἑκάστη ἀμφορέα καὶ τούτου τὸ ἥμισυ κατὰ τοὺς δύο μαστούς· ὁ δὲ βδάλλων ὀρθὸς ἕστηκεν, μικρὸν ἐπικύπτων, διὰ τὸ μὴ δύνασθαι ἂν ἐφικέσθαι καθήμενος. Γίνεται δ’ ἔξω ὄνου καὶ τἆλλα μεγάλα ἐν τῇ Ἠπείρῳ τετράποδα, μέγιστοι δ’ οἱ βόες καὶ οἱ κύνες. Νομῆς δὲ δέονται τὰ μεγάλα πλείονος· ἀλλ’ ἔχει πολλὴν ἡ χώρα τοιαύτην εὐβοσίαν, καὶ καθ’ ἑκάστην ὥραν ἐπιτηδείους τόπους. Μέγιστοι δ’ οἵ τε βόες εἰσὶ καὶ τὰ πρόβατα τὰ καλούμενα Πυρρικά, τὴν ἐπωνυμίαν ἔχοντα ταύτην ἀπὸ Πύρρου τοῦ βασιλέως. Τῆς δὲ τροφῆς ἡ μὲν σβέννυσι τὸ γάλα, οἷον ἡ Μηδικὴ πόα, καὶ μάλιστα τοῖς μηρυκάζουσιν· ποιεῖ δὲ πολὺ ἕτερα, οἷον κύτισος καὶ ὄροβοι, πλὴν κύτισος μὲν ὁ ἀνθῶν οὐ συμφέρει (πίμπρησι γάρ), οἱ δὲ ὄροβοι ταῖς κυούσαις οὐ συμφέρουσι (τίκτουσι γὰρ χαλεπώτερον). Ὅλως δὲ τὰ φαγεῖν δυνάμενα τῶν τετραπόδων, ὥσπερ καὶ πρὸς τὴν κύησιν συμφέρει, καὶ βδάλλεται πολὺ τροφὴν ἔχοντα. Ποιεῖ δὲ γάλα καὶ τῶν φυσωδῶν ἔνια προσφερόμενα, οἷον καὶ κυάμων πλῆθος ὀῒ καὶ αἰγὶ καὶ βοῒ καὶ χιμαίρᾳ· ποιεῖ γὰρ καθιέναι τὸ οὖθαρ. Σημεῖον δὲ τοῦ γάλα πλεῖον γενήσεσθαι, ὅταν πρὸ τοῦ τόκου τὸ οὖθαρ βλέπῃ κάτω. Γίνεται δὲ πολὺν χρόνον γάλα πᾶσι τοῖς ἔχουσιν, ἂν ἀνόχευτα διατελῇ καὶ τὰ ἐπιτήδεια ἔχωσι, μάλιστα δὲ τῶν τετραπόδων πρόβατον· ἀμέλγεται γὰρ μῆνας ὀκτώ. Ὅλως δὲ τὰ μηρυκάζοντα γάλα πολὺ καὶ χρήσιμον εἰς τυρείαν ἀμέλγεται. Περὶ δὲ Τορώνην αἱ βόες ὀλίγας ἡμέρας πρὸ τοῦ τόκου διαλείπουσι, τὸν δ’ ἄλλον χρόνον πάντα ἔχουσι γάλα. Τῶν δὲ γυναικῶν τὸ πελιδνότερον γάλα βέλτιον τοῦ λευκοῦ τοῖς τιτθευομένοις· καὶ αἱ μέλαιναι τῶν λευκῶν ὑγιεινότερον ἔχουσιν. Τροφιμώτατον μὲν οὖν τὸ πλεῖστον ἔχον τυρόν, ὑγιεινότερον δὲ τοῖς παιδίοις τὸ ἔλαττον.

3.2222. Bölüm

Kanı olan bütün hayvanlar meni salar. Meninin doğuma neyle ve nasıl katkıda bulunduğu başka yerde söylenecek. Vücuduna oranla en çok meniyi insan salar. Kıllı hayvanların menisi yapışkandır, öteki hayvanlarınkinde yapışkanlık yoktur. Hepsinin menisi aktır; Herodotos Habeşlerin kara meni saldığını yazarken yanılmıştır. Meni, sağlıklıysa, ak ve koyu çıkar; dışarıda ise incelir ve kararır. Ayazda donmaz; hem rengi hem kıvamı bakımından büsbütün incelip suya döner. Sıcakla ise pıhtılaşır ve koyulaşır. Rahimde uzun süre kalıp çıktığında daha koyu çıkar; bazen de kurumuş ve topaklanmış olarak. Doğurgan meni suda dibe çöker, kısır meni dağılır. Ktesias'ın fillerin menisi hakkında yazdıkları da yanlıştır.

3.22

Σπέρμα δὲ προΐενται πάντα τὰ ἔχοντα αἷμα. Τί δὲ συμβάλλεται εἰς τὴν γένεσιν καὶ πῶς, ἐν ἄλλοις λεχθήσεται. Πλεῖστον δὲ κατὰ τὸ σῶμα ἄνθρωπος προΐεται. Ἔστι δὲ τῶν μὲν ἐχόντων τρίχας γλίσχρον, τῶν δ’ ἄλλων ζῴων οὐκ ἔχει γλισχρότητα. Λευκὸν δὲ πάντων· ἀλλ’ Ἡρόδοτος διέψευσται γράψας τοὺς Αἰθίοπας προΐεσθαι μέλαιναν τὴν γονήν. Τὸ δὲ σπέρμα ἐξέρχεται μὲν λευκὸν καὶ παχύ, ἂν ᾗ ὑγιεινόν, θύραζε δ’ ἐλθὸν λεπτὸν γίνεται καὶ μέλαν. Ἐν δὲ τοῖς πάγοις οὐ πήγνυται, ἀλλὰ γίνεται πάμπαν λεπτὸν καὶ ὑδατῶδες καὶ τὸ χρῶμα καὶ τὸ πάχος· ὑπὸ δὲ τοῦ θερμοῦ πήγνυται καὶ παχύνεται. Καὶ ὅταν ἐξίῃ χρονίσαν ἐν τῇ ὑστέρᾳ, παχύτερον ἐξέρχεται, ἐνίοτε δὲ ξηρὸν καὶ συνεστραμμένον. Καὶ τὸ μὲν γόνιμον ἐν τῷ ὕδατι χωρεῖ κάτω, τὸ δ’ ἄγονον διαχεῖται. Ψευδὲς δ’ ἐστὶ καὶ ὃ Κτησίας γέγραφε περὶ τῆς γονῆς τῶν ἐλεφάντων.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…