İçeriğe geç
Hayvanlar Tarihi

Aristoteles · Hayvanlar Tarihi

IV. Kitap

4.11. Bölüm

Kanlı hayvanların hem ortak hem her cinse özgü kısımlarından, türdeş olan ve türdeş olmayan kısımlarından, iç ve dış kısımlarından önce söz edildi; şimdi kansız hayvanlardan söz etmek gerek. Bunların birkaç cinsi vardır. Biri yumuşakçalar denenlerin cinsidir; bunlar kansız olup etli kısımlarını dışta taşıyan, katı bir kısımları varsa onu da kanlılar gibi içte taşıyan hayvanlardır; mürekkepbalıkları cinsi gibi.

4.1

Δ.

Περὶ μὲν οὖν τῶν ἐναίμων ζῴων, ὅσα τε κοινὰ ἔχουσι μέρη καὶ ὅσα ἴδια ἕκαστον γένος, καὶ τῶν ἀνομοιομερῶν καὶ τῶν ὁμοιομερῶν, καὶ ὅσα ἐντὸς καὶ ὅσα ἐκτός, εἴρηται πρότερον· περὶ δὲ τῶν ἀναίμων ζῴων νυνὶ λεκτέον. Ἔστι δὲ γένη πλείω, ἓν μὲν τὸ τῶν καλουμένων μαλακίων· ταῦτα δ’

s94Bir cins de yumuşak kabuklularınkidir; bunlar katı kısımları dışta, yumuşak ve etli kısımları içte olan hayvanlardır. Sert kısımları kırılmaz, ezilir; langustlar ve yengeçler cinsi gibi. Bir de sert kabuklular vardır; bunların da etli kısmı içte, katı kısmı dıştadır, ama bu katı kısım ezilmez, kırılır ve parçalanır; salyangozlar ve istiridyeler cinsi böyledir. Dördüncüsü böceklerin cinsidir; birbirine benzemeyen birçok hayvan türünü kapsar. Böcekler —Yunanca adları 'kertikli' demektir— adlarının da gösterdiği gibi ya alt yüzlerinde ya üst yüzlerinde ya da her ikisinde kertikleri olan hayvanlardır. Bunların ne ayrı bir kemiksi kısmı ne de ayrı bir etli kısmı vardır; ikisinin ortası bir şeyleri vardır, çünkü vücutları içte de dışta da aynı ölçüde serttir. Kanatsız böcekler vardır, kırkayak ve çıyan gibi; kanatlılar vardır, arı, mayıs böceği ve eşekarısı gibi. Aynı cinsin hem kanatlısı hem kanatsızı da olur: karıncaların kanatlısı da kanatsızı da vardır, ateşböceği denenlerin de. Yumuşakça denen hayvanların dış kısımları şunlardır: biri ayak denenler; ikincisi bunlara bitişik olan baş; üçüncüsü iç kısımları saran gövde torbası —bazıları buna baş der, ama yanlış der—; bir de torbanın çevresini kuşatan yüzgeçler. Bütün yumuşakçalarda baş, ayaklarla karın arasında bulunur. Hepsinin sekiz ayağı vardır ve bir ahtapot cinsi dışında hepsinin ayakları çift sıra vantuzludur.

s94

ἐστὶν ὅσα ἄναιμα ὄντα ἐκτὸς ἔχει τὸ σαρκῶδες, ἐντὸς δ’ εἴ τι ἔχει στερεόν, καθάπερ καὶ τὰ ἔναιμα, οἷον τὸ τῶν σηπιῶν γένος. Ἒν δὲ τὸ τῶν μαλακοστράκων· ταῦτα δ’ ἐστὶν ὅσων ἐκτὸς τὸ στερεόν, ἐντὸς δὲ τὸ μαλακὸν καὶ σαρκῶδες· τὸ δὲ σκληρὸν αὐτῶν ἐστὶν οὐ θραυστὸν ἀλλὰ θλαστόν, οἷόν ἐστι τό τε τῶν καράβων γένος καὶ τὸ τῶν καρκίνων. Ἔτι δὲ τὰ ὀστρακόδερμα· τοιαῦτα δ’ ἐστὶν ὧν ἐντὸς μὲν τὸ σαρκῶδές ἐστιν, ἐκτὸς δὲ τὸ στερεόν, θραυστὸν ὂν καὶ κατακτόν, ἀλλ’ οὐ θλαστόν· τοιοῦτον δὲ τὸ τῶν κοχλιῶν γένος καὶ τὸ τῶν ὀστρέων ἐστίν. Τέταρτον δὲ τὸ τῶν ἐντόμων, ὃ πολλὰ καὶ ἀνόμοια περιείληφε εἴδη ζῴων. Ἔστι δ’ ἔντομα ὅσα κατὰ τοὔνομα ἐστὶν ἐντομὰς ἔχοντα ἢ ἐν τοῖς ὑπτίοις ἢ ἐν τοῖς πρανέσιν ἢ ἐν ἀμφοῖν, καὶ οὔτε ὀστῶδες ἔχει ἓν κεχωρισμένον οὔτε σαρκῶδες, ἀλλὰ μέσον ἀμφοῖν· τὸ σῶμα γὰρ ὁμοίως καὶ ἔσω καὶ ἔξω σκληρόν ἐστιν αὐτῶν. Ἔστι δ’ ἔντομα καὶ ἄπτερα, οἷον ἴουλος καὶ σκολόπενδρα, καὶ πτερωτά, οἷον μέλιττα καὶ μηλολόνθη καὶ σφήξ· καὶ ταὐτὸ δὲ γένος ἐστὶ καὶ πτερωτὸν καὶ ἄπτερον, οἷον μύρμηκές εἰσι καὶ πτερωτοὶ καὶ ἄπτεροι, καὶ αἱ καλούμεναι πυγολαμπίδες. Τῶν μὲν οὖν μαλακίων καλουμένων τὰ μὲν ἔξω μόρια τάδ’ ἐστίν, ἓν μὲν οἱ ὀνομαζόμενοι πόδες, δεύτερον δὲ τούτων ἐχομένη ἡ κεφαλή, τρίτον δὲ τὸ κύτος, ὃ περιέχει τἀντὸς, καὶ καλοῦσιν αὐτὸ κεφαλήν τινες, οὐκ ὀρθῶς καλοῦντες· ἔτι δὲ πτερύγια κύκλῳ περὶ τὸ κύτος. Συμβαίνει δ’ ἐν πᾶσι τοῖς μαλακίοις μεταξὺ τῶν ποδῶν καὶ τῆς γαστρὸς εἶναι τὴν κεφαλήν. Πόδας μὲν

s95Mürekkepbalıklarının, kalamarların ve büyük kalamarların bunlardan başka, kendilerine özgü iki uzun dokunacı vardır; dokunaçların ucunda çift sıra vantuzlu bir pürüzlülük bulunur. Yiyeceklerini bunlarla kendilerine çekip ağızlarına götürürler; fırtına çıkınca da dokunaçlarını bir kayaya atıp gemi demiri gibi tutunarak dalgalarla sallanırlar. Gövde torbasının çevresindeki yüzgeç gibi kısımlarla yüzerler. Hepsinin ayaklarında vantuzlar vardır. Ahtapot kollarını hem ayak hem el gibi kullanır: yiyeceği ağzının üstündeki iki kolla kendine çeker; kollarının sonuncusunu ise çiftleşmede kullanır. Bu kol kolların en sivrisidir, aralarında beyazımsı olan tek koldur ve ucu çatallıdır; sırtın üzerindedir —sırt, vantuzların önünde uzanan düz kısma denir—. Gövde torbasının önünde, kolların üstünde içi boş bir boru vardır; ağzıyla bir şey yakaladığında torbaya aldığı deniz suyunu bu borudan dışarı atar. Ahtapot bu boruyu bazen sağa bazen sola çevirir; mürekkebini de buradan salar. Baş denen kısma doğru ayaklarını uzatarak yan yatmış yüzer; böyle yüzünce önünü görür, çünkü gözleri üsttedir; ağzı ise arkada kalır. Yaşadığı sürece başı şişirilmiş gibi serttir. Kollarını ters çevirerek dokunur ve tutar; ayaklarının arasındaki zar baştan başa gerilir. Kuma düşerse artık tutunamaz. Ahtapotlarla sözü edilen öteki yumuşakçalar arasında bir fark vardır: ahtapotların gövde torbası küçük, ayakları uzundur; ötekilerin ise torbası büyük, ayakları kısadır, öyle ki üzerlerinde yürüyemezler.

s95

οὖν ὀκτὼ πάντ’ ἔχει, καὶ τούτους δικοτύλους πάντα, πλὴν ἑνὸς γένους πολυπόδων. Ἰδίᾳ δ’ ἔχουσιν αἵ τε σηπίαι καὶ αἱ τευθίδες καὶ οἱ τεῦθοι δύο προβοσκίδας μακρὰς ἐπ’ ἄκρων, τραχύτητα ἐχούσας δικότυλον, αἷς προσάγονταί τε καὶ λαμβάνουσιν εἰς τὸ στόμα τὴν τροφήν, καὶ ὅταν χειμὼν ᾖ, βαλλόμεναι πρός τινα πέτραν ὥσπερ ἀγκύρας ἀποσαλεύουσιν. Τοῖς δ’ ὥσπερ πτερυγίοις, οἷς ἔχουσι περὶ τὸ κύτος, νέουσιν. Ἐπὶ δὲ τῶν ποδῶν αἱ κοτυληδόνες ἅπασιν εἰσίν. Ὁ μὲν οὖν πολύπους καὶ ὡς ποσὶ καὶ ὡς χερσὶ χρῆται ταῖς πλεκτάναις. Προσάγεται μὲν οὖν ταῖς δυσὶ ταῖς ὑπὲρ τοῦ στόματος· τῇ δ’ ἐσχάτῃ τῶν πλεκτανῶν, ἥ ἐστιν ὀξυτάτη τε καὶ μόνη παράλευκος αὐτῶν καὶ ἐξ ἄκρου δικρόα (ἔστι δ’ αὕτη ἐπὶ τῇ ῥάχει· καλεῖται δὲ ῥάχις τὸ λεῖον, οὖ πρόσω αἱ κοτυληδόνες εἰσίν), ταύτῃ δὲ τῇ πλεκτάνῃ χρῆται ἐν ταῖς ὀχείαις. Πρὸ τοῦ κύτους δ’ ὑπὲρ τῶν πλεκτανῶν ἔχουσι κοῖλον αὐλόν, ᾧ τὴν θάλατταν ἀφιᾶσι δεξάμενοι τῷ κύτει, ὅταν τι τῷ στόματι λαμβάνωσιν. Μεταβάλλει δὲ τοῦτον ὁτὲ μὲν εἰς τὰ δεξιὰ ὁτὲ δὲ εἰς τὰ εὐώνυμα· ἀφιᾶσι δὲ καὶ τὸν θόλον ταύτῃ. Νεῖ δὲ πλάγιος, ἐπὶ τὴν καλουμένην κεφαλὴν ἐκτείνων τοὺς πόδας· οὕτω δὲ νέοντι συμβαίνει προορᾶν μὲν εἰς τὸ πρόσθεν (ἐπάνω γάρ εἰσιν οἱ ὀφθαλμοί), τὸ δὲ στόμα ἔχει ὄπισθεν. Τὴν δὲ κεφαλήν, ἕως ἂν ζῇ, σκληρὰν ἔχει καθάπερ ἐμπεφυσημένην. Ἅπτεται δὲ καὶ κατέχει ταῖς πλεκτάναις ὑπτίαις, καὶ ὁ μεταξὺ τῶν ποδῶν ὑμὴν διατέταται πᾶς· ἐὰν δ’ εἰς τὴν ἄμμον ἐμπέσῃ, οὐκέτι δύναται κατέχειν. Ἔχουσι δὲ διαφορὰν οἵ τε πολύποδες καὶ

s96Bunlar kendi aralarında karşılaştırılınca kalamar daha uzun, mürekkepbalığı daha yassıdır. Kalamarlardan büyük kalamar denenler çok daha büyüktür; boyları beş arşına kadar çıkar. Mürekkepbalıklarının da bazıları iki arşın olur; ahtapotların kolları da bu kadar, hatta daha uzun olur. Büyük kalamar cinsi seyrektir. Büyük kalamarlar biçimce kalamarlardan farklıdır: büyük kalamarın sivri ucu daha geniştir, bir de çevresindeki yüzgeç bütün gövde torbasını dolanır; kalamarda bu yüzgeç eksiktir. Kalamar gibi büyük kalamar da açık deniz hayvanıdır. Hepsinde ayaklardan sonra, kol denen ayakların ortasında baş gelir. Başın bir kısmı ağızdır; ağızda iki diş vardır. Bunların üstünde iki büyük göz, gözlerin arasında da küçük bir beyin taşıyan küçük bir kıkırdak bulunur. Ağzın içinde küçük, etli bir kısım vardır; hiçbirinin dili yoktur, dil yerine bunu kullanırlar. Bundan sonra dışarıdan görünen gövde torbası gelir. Bunun eti yarılır, ama boyuna değil, halka halka; bütün yumuşakçaların bu etin çevresinde bir derisi vardır. Ağızdan sonra uzun ve dar bir yemek borusu, ona bitişik olarak da kuşlarınki gibi büyük ve yuvarlak bir kursak vardır. Kursağa, şirdene benzeyen bir mide bitişiktir; biçimi borazan salyangozunun sarmalına benzer. Bu mideden ağza doğru, yukarı dönen ince bir bağırsak çıkar; bağırsak yemek borusundan daha kalındır.

s96

τὰ εἰρημένα τῶν μαλακίων· τῶν μὲν γὰρ πολυπόδων τὸ μὲν κύτος μικρόν, οἱ δὲ πόδες μακροί εἰσι, τῶν δὲ τὸ μὲν κύτος μέγα, οἱ δὲ πόδες βραχεῖς, ὥστε μὴ πορεύεσθαι ἐπ’ αὐτοῖς. Αὐτῶν δὲ πρὸς αὑτά, τὸ μὲν μακρότερόν ἐστιν ἡ τευθίς, ἡ δὲ σηπία πλατύτερον. Τῶν δὲ τευθίδων οἱ τεῦθοι καλούμενοι ἐπὶ πολὺ μείζους· γίγνονται γὰρ καὶ πέντε πήχεων τὸ μέγεθος. Γίγνονται δὲ καὶ σηπίαι ἔνιαι διπήχεις, καὶ πολυπόδων πλεκτάναι τηλικαῦται καὶ μείζους ἔτι τὸ μέγεθος. Ἔστι δὲ τὸ γένος ὀλίγον τῶν τεύθων. Διαφέρουσι δὲ τῷ σχήματι τῶν τευθίδων οἱ τεῦθοι· πλατύτερον γάρ ἐστι τὸ ὀξὺ τῶν τεύθων, ἔτι δὲ τὸ κύκλῳ πτερύγιον περὶ ἅπαν ἐστὶ τὸ κύτος· τῇ δὲ τευθίδι ἐλλείπει. Ἔστι δὲ πελάγιον, ὥσπερ καὶ ἡ τευθίς. Μετὰ δὲ τοὺς πόδας ἡ κεφαλή ἐστιν ἁπάντων ἐν μέσῳ τῶν ποδῶν τῶν καλουμένων πλεκτανῶν. Ταύτης δὲ τὸ μέν ἐστι στόμα, ἐν ᾧ εἰσὶ δύο ὀδόντες· ὑπὲρ δὲ τούτων ὀφθαλμοὶ μεγάλοι δύο, ὧν τὸ μεταξὺ μικρὸς χόνδρος ἔχων ἐγκέφαλον μικρόν. Ἐν δὲ τῷ στόματί ἐστι μικρὸν σαρκῶδες· γλῶτταν δ’ οὐκ ἔχει αὐτῶν οὐδέν, ἀλλὰ τούτῳ χρῆται ἀντὶ γλώττης. Μετὰ δὲ τοῦτο ἔξωθεν μὲν ἔστιν ἰδεῖν τὸ φαινόμενον κύτος. Ἔστι δ’ αὐτοῦ ἡ σὰρξ σχιστή, οὐκ εἰς εὐθὺ μέν τοι ἀλλὰ κύκλῳ· δέρμα δ’ ἔχουσι πάντα τὰ μαλάκια περὶ ταύτην. Μετὰ δὲ τὸ στόμα ἔχουσιν οἰσοφάγον μακρὸν καὶ στενόν, ἐχόμενον δὲ τούτου πρόλοβον μέγαν καὶ περιφερῆ ὀρνιθώδη. Τούτου δ’ ἔχεται ἡ κοιλία οἷον ἤνυστρον· τὸ δὲ σχῆμα ὅμοιον τῇ ἐν τοῖς κήρυξιν ἑλίκῃ. Ἀπὸ δὲ ταύτης ἄνω πάλιν φέρει πρὸς τὸ στόμα ἔντερον λεπτόν· παχύτερον δ’ ἐστὶ τοῦ στομάχου τὸ ἔντερον.

s97Yumuşakçaların hiçbirinde iç organ yoktur; yalnız mytis dedikleri bir organ ve onun üstünde mürekkep vardır. Mürekkebin en çoğu ve en büyüğü mürekkepbalığındadır. Hepsi korkunca mürekkep salar, en çok da mürekkepbalığı. Mytis ağzın altındadır ve yemek borusu onun içinden geçer; bağırsağın yukarı döndüğü yerde, altta mürekkep bulunur. Mürekkebin kanalı bağırsakla aynı zarla sarılıdır; hayvan mürekkebi de dışkıyı da aynı yerden salar. Vücutlarında kıla benzer bazı şeyler de vardır. Mürekkepbalığında, kalamarda ve büyük kalamarda katı kısımlar içte, vücudun üst yüzündedir; bunlara mürekkepbalığı kemiği ve kalem derler. Bunlar birbirinden farklıdır: mürekkepbalığının kemiği sağlam ve yassıdır, kılçıkla kemik arası bir şeydir ve içinde süngerimsi, gevrek bir doku vardır; kalamarlarınki ise ince ve daha kıkırdaksıdır. Biçimce de gövde torbaları gibi birbirlerinden farklıdırlar. Ahtapotların içinde böyle katı bir şey yoktur; yalnız başlarının çevresinde kıkırdaksı bir kısım vardır, ahtapot yaşlanınca bu da sertleşir. Dişiler erkeklerden farklıdır: erkeklerin yemek borusunun altında, beyinden torbanın alt kısmına uzanan bir kanal vardır; kanalın vardığı kısım memeye benzer. Dişilerde bunlardan iki tane vardır ve yukarıdadır. İkisinde de bunların altında kırmızı, küçük bazı cisimcikler bulunur. Ahtapotun yumurtası tektir; dışı pürüzlü ve büyüktür. İçindeki sıvı baştan başa tek renk, düzgün ve aktır; yumurtanın hacmi ahtapotun başından daha büyük bir kabı dolduracak kadardır. Mürekkepbalığında ise iki torba ve bu torbaların içinde ak dolu tanelerine benzeyen birçok yumurta vardır.

s97

Σπλάγχνον δ’ οὐδὲν ἔχει τῶν μαλακίων, ἀλλ’ ἢν καλοῦσι μύτιν, καὶ ἐπὶ ταύτῃ θολόν. Τοῦτον δὲ πλεῖστον αὐτῶν καὶ μέγιστον ἡ σηπία ἔχει· ἀφίησι μὲν οὖν ἅπαντα, ὅταν φοβηθῇ, μάλιστα δὲ ἡ σηπία. Ἡ μὲν οὖν μύτις κεῖται ὑπὸ τὸ στόμα, καὶ δι’ αὐτῆς τείνει ὁ στόμαχος· ᾗ δὲ τὸ ἔντερον ἀνατείνει, κάτωθεν ὁ θολός, καὶ τῷ αὐτῷ ὑμένι περιεχόμενον ἔχει τὸν πόρον τῷ ἐντέρῳ, καὶ ἀφίησι κατὰ ταὐτὸν τόν τε θολὸν καὶ τὸ περίττωμα· ἔχουσι δὲ καὶ τριχώδη ἄττα ἐν τῷ σώματι. Τῇ μὲν οὖν σηπίᾳ καὶ τῇ τευθίδι καὶ τῷ τεύθῳ ἐντός ἐστι τὰ στερεὰ ἐν τῷ πρανεῖ τοῦ σώματος, ἃ καλοῦσι τὸ μὲν σήπιον τὸ δὲ ξίφος. Διαφέρει δέ· τὸ μὲν γὰρ σήπιον ἰσχυρὸν καὶ πλατύ ἐστι, μεταξὺ ἀκάνθης καὶ ὀστοῦ, ἔχον ἐν αὑτῷ ψαθυρότητα σομφήν, τὸ δὲ τῶν τευθίδων λεπτὸν καὶ χονδρωδέστερον. Τῷ δὲ σχήματι διαφέρουσιν ἀλλήλων ὥσπερ καὶ τὰ κύτη. Οἱ δὲ πολύποδες οὐκ ἔχουσιν ἔσω τερεὸν τοιοῦτον οὐδέν, ἀλλὰ περὶ τὴν κεφαλὴν χονδρῶδες, ὃ γίνεται, ἐάν τις αὐτῶν παλαιωθῇ, σκληρόν. Τὰ δὲ θήλεα τῶν ἀρρένων διαφέρουσιν· οἱ μὲν γὰρ ἄρρενες ἔχουσι πόρον ὑπὸ τὸν στόμαχον, ἀπὸ τοῦ ἐγκεφάλου τείνοντα πρὸς τὰ κάτω τοῦ κύτους· ἔστι δὲ πρὸς ὃ τείνει, ὅμοιον μαστῷ· ἐν δὲ ταῖς θηλείαις δύο τε ταῦτ’ ἐστὶ καὶ ἄνω. Ἀμφοτέροις δ’ ὑπὸ ταῦτα ἐρυθρὰ ἄττα σωμάτια πρόσεστιν. Τὸ δ’ ᾠὸν ὁ μὲν πολύπους ἓν καὶ ἀνώμαλον ἔξωθεν καὶ μέγα ἴσχει· ἔσω δὲ τὸ ὑγρόν, ὁμόχρουν ἅπαν καὶ λεῖον, χρῶμα δὲ λευκόν· τὸ δὲ πλῆθος τοῦ ᾠοῦ τοσοῦτον ὥστε πληροῦν ἀγγεῖον μεῖζον τῆς τοῦ πολύποδος κεφαλῆς. Ἡ δὲ σηπία

s98Bu kısımların her birinin nasıl yerleştiği Anatomiler'deki çizimden incelenmelidir. Bütün bu hayvanların erkekleri dişilerinden farklıdır, en çok da mürekkepbalığınınki: erkekte torbanın üst yüzü baştan başa alt yüzünden daha koyudur ve dişininkinden daha pürüzlüdür, çizgilerle alacalanmıştır; kuyruk ucu da daha sivridir. Ahtapotların birkaç cinsi vardır. Biri en çok yüzeye çıkan ve en büyük olanıdır (kıyıya yakın yaşayanlar açık denizdekilerden çok daha büyüktür); ayrıca küçük, alaca ve yenmeyen başkaları vardır. Başka iki cins daha vardır: biri eledone denen, ayaklarının uzunluğuyla ve yumuşakçalar içinde tek sıra vantuzlu tek hayvan olmasıyla ayrılan cins (ötekilerin hepsi çift sıra vantuzludur); öteki de kimilerinin bolitaina, kimilerinin ozolis dediği cins. Bunlardan başka kabuk içinde yaşayan iki cins daha vardır. Biri kimilerinin nautilos ya da pontilos, kimilerinin de 'ahtapot yumurtası' dediği hayvandır; kabuğu çukur bir tarak kabuğuna benzer ve kendisine bitişik değildir. Bu hayvan sık sık kıyıya yakın yerlerde beslenir, sonra dalgalarla karaya atılır; kabuğu düşünce yakalanır ve karada ölür. Bunlar küçüktür, biçimce bolitainaya benzer. Öteki de salyangoz gibi bir kabuk içinde yaşar; kabuğundan çıkmaz, salyangoz gibi içinde kalır ve bazen kollarını dışarı uzatır. Yumuşakçalar hakkında bu kadarı söylendi.

s98

δύο τε τὰ κύτη καὶ πολλὰ ᾠὰ ἐν τούτοις, χαλάζαις ὅμοια λευκαῖς. Ἕκαστα δὲ τούτων ὡς κεῖται τῶν μορίων, θεωρείσθω ἐκ τῆς ἐν ταῖς ἀνατομαῖς διαγραφῆς. Πάντα δὲ τὰ ἄρρενα ταῦτα τῶν θηλειῶν διαφέρει, καὶ μάλιστα ἡ σηπία· τά τε γὰρ πρανῆ τοῦ κύτους πάντα μελάντερα τῶν ὑπτίων τραχύτερά τε ἔχει ὁ ἄρρην τῆς θηλείας, καὶ διαποίκιλα ῥάβδοις, καὶ τὸ ὀρροπύγιον ὀξύτερον. Ἔστι δὲ γένη πλείω πολυπόδων, ἓν μὲν τὸ μάλιστ’ ἐπιπολάζον καὶ μέγιστον αὐτῶν (εἰσὶ δὲ πολὺ μείζους οἱ πρόσγειοι τῶν πελαγίων), ἔτι δ’ ἄλλοι μικροί, ποικίλοι, οἳ οὐκ ἐσθίονται. Ἄλλα τε δύο, ἥ τε καλουμένη ἑλεδώνη, μήκει τε διαφέρουσα τῷ τῶν ποδῶν καὶ τῷ μονοκότυλον εἶναι μόνην τῶν μαλακίων (τὰ γὰρ ἄλλα πάντα δικότυλά ἐστι), καὶ ἣν καλοῦσιν οἱ μὲν βολίταιναν οἱ δ’ ὄζολιν. Ἔτι δ’ ἄλλοι δύο ἐν ὀστρείοις, ὅ τε καλούμενος ὑπό τινων ναυτίλος καὶ ποντίλος, ὑπ’ ἐνίων δ’ ᾠὸν πολύποδος· τὸ δ’ ὄστρακον αὐτοῦ ἐστὶν οἷον κτεὶς κοῖλος καὶ οὐ συμφυής. Οὗτος νέμεται πολλάκις παρὰ τὴν γῆν, εἶθ’ ὑπὸ τῶν κυμάτων ἐκκλύζεται εἰς τὸ ξηρόν, καὶ περιπεσόντος τοῦ ὀστρέου ἁλίσκεται καὶ ἐν τῇ γῇ ἀποθνήσκει. Εἰσὶ δ’ οὗτοι μικροί, τὸ εἶδος ὅμοιοι ταῖς βολιταίναις. Καὶ ἄλλος ἐν ὀστράκῳ οἷον κοχλίας, ὃς οὐκ ἐξέρχεται ἐκ τοῦ ὀστράκου, ἀλλ’ ἔνεστιν ὥσπερ ὁ κοχλίας, καὶ ἔξω ἐνίοτε τὰς πλεκτάνας προτείνει. Περὶ μὲν οὖν τῶν μαλακίων εἴρηται.

4.22. Bölüm

Yumuşak kabuklulardan bir cins langustlarınkidir; buna yakın başka bir cins de ıstakoz denenlerinkidir. Istakozlar langustlardan kıskaçları olmasıyla ve önemsiz birkaç başka farkla ayrılır. Bir cins karideslerin, bir başka cins de yengeçlerinkidir.

4.2

Τῶν δὲ μαλακοστράκων ἓν μέν ἐστι γένος τὸ τῶν καράβων, καὶ τούτῳ παραπλήσιον ἕτερον τὸ τῶν καλουμένων ἀστακῶν· οὗτοι δὲ διαφέρουσι τῶν καράβων τῷ ἔχειν χηλὰς καὶ ἄλλας τινὰς διαφορὰς οὐ πολλάς. Ἓν δὲ τὸ τῶν καρίδων,

s99Karideslerin de yengeçlerin de birkaç cinsi vardır: karideslerden kambur karidesler, krangonlar ve küçük cins (bunlar daha fazla büyümez); yengeçlerin cinsi ise daha çeşitlidir ve kolay sayılmaz. En büyükleri maia dedikleridir; ikinci sırada pavuryalar ve Herakleia yengeçleri, sonra tatlı su yengeçleri gelir. Ötekiler daha küçüktür ve çoğunun adı yoktur. Fenike'de kıyıda 'atlı' dedikleri yengeçler vardır; öyle hızlı koşarlar ki yakalamak kolay değildir. Açılınca içleri boş çıkar, çünkü besin bulamazlar. Yengeçler kadar küçük ama biçimce ıstakozlara benzeyen başka bir cins de vardır. Daha önce de söylendiği gibi bunların hepsinin katı ve kabuklu kısmı dışta, derinin yerindedir; etli kısmı ise içtedir. Alt yüzlerinde daha yassı, levha gibi kısımlar vardır; dişiler yumurtalarını bunların üstüne bırakır. Langustların iki yanında, uçtaki kıskaçlarla birlikte beşer ayak vardır; yengeçlerin de aynı şekilde, kıskaçlarla birlikte toplam on ayağı vardır. Karideslerden kambur karideslerin iki yanında beşer ayak vardır, başa yakın olanları sivridir; karın boyunca da iki yanda uçları yassı beşer ayak daha vardır. Alt yüzlerinde levha yoktur, üst yüzleri ise langustlarınkine benzer. Krangon bunun tersidir: önce iki yanda dörder ayağı, sonra bunlara bitişik iki yanda üçer ince ayağı vardır; vücudunun geri kalan büyük kısmı ayaksızdır. Hepsinin ayakları, böceklerinki gibi, yana doğru bükülür; kıskacı olanların kıskaçları ise içe doğru. Langustun bir kuyruğu ve beş yüzgeci vardır; kambur karidesin de kuyruğu ve dört yüzgeci vardır. Krangonun da kuyruğunda iki yanda yüzgeçler vardır; ikisinde de bunların ortası dikenlidir, ama krangonda yassı, kambur karideste sivridir.

s99

καὶ ἄλλο τὸ τῶν καρκίνων. Γένη δὲ πλείω τῶν καρίδων ἐστὶ καὶ τῶν καρκίνων, τῶν μὲν καρίδων αἵ τε κυφαὶ καὶ αἱ κράγγονες καὶ τὸ μικρὸν γένος (αὗται γὰρ οὐ γίνονται μείζους), τῶν δὲ καρκίνων παντοδαπώτερον τὸ γένος καὶ οὐκ εὐαρίθμητον. Μέγιστον μὲν οὖν ἐστὶν ἃς καλοῦσι μαίας, δεύτερον δὲ οἵ τε πάγουροι καὶ οἱ Ἡρακλεωτικοὶ καρκίνοι, ἔτι δ’ οἱ ποτάμιοι· οἱ δ’ ἄλλοι ἐλάττους καὶ ἀνωνυμώτεροι. Περὶ δὲ τὴν Φοινίκην γίνονται ἐν τῷ αἰγιαλῷ οὓς καλοῦσιν ἱππεῖς διὰ τὸ οὕτως ταχέως θεῖν ὥστε μὴ ῥᾴδιον εἶναι καταλαβεῖν· ἀνοιχθέντες δὲ κενοὶ διὰ τὸ μὴ ἔχειν νομήν. Ἔστι δὲ καὶ ἕτερον γένος μικρὸν μὲν ὥσπερ οἱ καρκίνοι, τὸ δὲ εἶδος ὅμοιον τοῖς ἀστακοῖς. Πάντα μὲν οὖν ταῦτα, καθάπερ εἴρηται πρότερον, τὸ μὲν στερεὸν καὶ ὀστρακῶδες ἐκτὸς ἔχει ἐν τῇ χώρᾳ τῇ τοῦ δέρματος, τὸ δὲ σαρκῶδες ἐντός, τὰ δ’ ἐν τοῖς ὑπτίοις πλακωδέστερα, εἰς ἃ καὶ ἐκτίκτουσιν αἱ θήλειαι. Πόδας δ’ οἱ μὲν κάραβοι ἐφ’ ἑκάτερα ἔχουσι πέντε σὺν ταῖς ἐσχάταις χηλαῖς· ὁμοίως δὲ καὶ οἱ καρκίνοι δέκα τοὺς πάντας σὺν ταῖς χηλαῖς. Τῶν δὲ καρίδων αἱ μὲν κυφαὶ πέντε μὲν ἐφ’ ἑκάτερα ἔχουσιν, ὀξεῖς τοὺς πρὸς τῇ κεφαλῇ, ἄλλους δὲ πέντε ἐφ’ ἑκάτερα κατὰ τὴν γαστέρα, τὰ ἄκρα ἔχοντας πλατέα· πλάκας δ’ ἐν τοῖς ὑπτίοις οὐκ ἔχουσι, τὰ δ’ ἐν τοῖς πρανέσιν ὅμοια τοῖς καράβοις. Ἡ δὲ κραγγὼν τὸ ἀνάπαλιν· τοὺς πρώτους γὰρ ἔχει τέτταρας ἐφ’ ἑκάτερα, εἶτ’ ἄλλους ἐχομένους λεπτοὺς τρεῖς ἐφ’ ἑκάτερα, τὸ δὲ λοιπὸν πλεῖον μόριον τοῦ σώματος ἄπουν ἐστίν. Κάμπτονται δ’ οἱ μὲν πόδες πάντων εἰς τὸ πλάγιον, ὥσπερ καὶ τῶν ἐντόμων, αἱ δὲ χηλαί, ὅσα ἔχει χηλάς, εἰς τὸ ἐντός. Ἔχει δ’ ὁ κάραβος καὶ κέρκον, πτερύγια δὲ πέντε· καὶ ἡ καρὶς ἡ κυφὴ τὴν οὐρὰν καὶ πτερύγια τέτταρα. Ἔχει δὲ καὶ ἡ κραγγὼν

s100Bu hayvanlardan yalnız yengecin kuyruğu yoktur. Karideslerin ve langustların vücudu uzunca, yengeçlerinki yuvarlaktır. Erkek langust dişiden farklıdır: dişinin ilk ayağı çatallı, erkeğinki tek tırnaklıdır. Alt yüzdeki yüzgeçler dişide büyüktür ve boyna doğru üst üste biner, erkekte daha küçüktür ve üst üste binmez. Ayrıca erkeğin son ayaklarında mahmuz gibi büyük ve sivri çıkıntılar vardır; dişide bunlar küçük ve düzdür. İkisinin de gözlerinin önünde iki büyük, pürüzlü anten, bunların altında da küçük, düz başka boynuzcuklar vardır. Bütün bu hayvanların gözleri serttir ve içe, dışa ve yana hareket eder; yengeçlerin çoğunda da öyledir, hatta daha çok. Istakozun rengi genel olarak akçıldır, üstüne kara benekler serpilmiştir. Büyük ayaklara kadar altta sekiz ayağı vardır; bunlardan sonra büyük ayakları gelir. Bunlar langustunkinden çok daha büyük ve uçta daha geniştir, ama birbirine eşit değildir: sağdakinin uçtaki yassı kısmı uzunca ve ince, soldakininki kalın ve yuvarlaktır. İkisi de uçta, altta ve üstte dişleri olan bir çene gibi yarıktır; yalnız sağdakinin dişlerinin hepsi küçük ve testere dişi gibidir, soldakinin ise uçtakileri testere dişi gibi, içtekileri azı dişleri gibidir: altta bitişik dört, üstte aralıklı üç diş.

s100

πτερύγια ἐφ’ ἑκάτερα ἐν τῇ οὐρᾷ· τὸ δὲ μέσον αὐτῶν ἀμφότεραι ἀκανθῶδες, πλὴν αὗται μὲν πλατύ, ἡ δὲ κυφὴ ὀξύ. Ὁ δὲ καρκίνος μόνος τῶν τοιούτων ἀνορροπύγιον· καὶ τὸ σῶμα τὸ μὲν τῶν καρίδων καὶ τῶν καράβων πρόμηκες, τὸ δὲ τῶν καρκίνων στρογγύλον. Διαφέρει δ’ ὁ κάραβος ὁ ἄρρην τῆς θηλείας· τῆς μὲν γὰρ θηλείας ὁ πρῶτος ποὺς δίκρους ἐστί, τοῦ δ’ ἄρρενος μῶνυξ, καὶ τὰ πτερύγια τὰ ἐν τῷ ὑπτίῳ ἡ μὲν θήλεια μεγάλα ἔχει καὶ ἐπαλλάττοντα πρὸς τῷ τραχήλῳ, ὁ δ’ ἄρρην ἐλάττω καὶ οὐκ ἐπαλλάττοντα· ἔτι τοῦ μὲν ἄρρενος ἐν τοῖς τελευταίοις ποσὶ μεγάλα καὶ ὀξέα ἐστὶν ὥσπερ πλῆκτρα, τῆς δὲ θηλείας ταῦτα μικρὰ καὶ λεῖα. Ὁμοίως δ’ ἔχουσιν ἀμφότερα κεραίας δύο πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν μεγάλας καὶ τραχείας, καὶ ἄλλα κεράτια μικρὰ ὑποκάτω λεῖα. Τὰ δ’ ὄμματα πάντων τούτων ἐστὶ σκληρόφθαλμα, καὶ κινεῖται καὶ ἐντὸς καὶ ἐκτὸς καὶ εἰς τὸ πλάγιον· ὁμοίως δὲ καὶ τοῖς καρκίνοις τοῖς πλείστοις, καὶ ἔτι μᾶλλον. Ὁ δ’ ἀστακὸς τὸ μὲν ὅλον ὑπόλευκον ἔχει τὸ χρῶμα, μέλανι δὲ διαπεπασμένον. Ἔχει δὲ τοὺς μὲν ὑποκάτω πόδας τοὺς ἄχρι τῶν μεγάλων ὀκτώ, μετὰ δὲ ταῦτα τοὺς μεγάλους πολλῷ μείζους καὶ ἐξ ἄκρου πλατυτέρους ἢ ὁ κάραβος, ἀνωμάλους δ’ αὐτούς· ὁ μὲν γὰρ δεξιὸς τὸ πλατὺ τὸ ἔσχατον πρόμηκες ἔχει καὶ λεπτόν, ὁ δ’ ἀριστερὸς παχὺ καὶ στρογγύλον. Ἐξ ἄκρου δ’ ἑκάτερος ἐσχισμένος ὥσπερ σιαγὼν ὀδόντας ἔχων καὶ κάτωθεν καὶ ἄνωθεν, πλὴν ὁ μὲν δεξιὸς μικροὺς ἅπαντας καὶ καρχαρόδοντας, ὁ δ’ ἀριστερὸς ἐξ ἄκρου μὲν καρχαρόδοντας, τοὺς δ’ ἐντὸς ὥσπερ γομφίους,

s101İkisinde de hayvan üst kısmı oynatır ve alt kısma doğru bastırır; ikisi de, sanki yakalayıp sıkmak için yaratılmış gibi, çarpık durur. Büyük ayakların üstünde, ağzın biraz altında, iki kıllı ayak daha vardır; bunların altında da ağzın çevresinde solungaca benzeyen, kıllı ve çok sayıda kısım bulunur. Istakoz bunları durmadan oynatır; iki kıllı ayağını da bükerek ağzına götürür. Ağzın yanındaki ayakların ince ekleri de vardır. Langust gibi iki dişi vardır; bunların üstünde uzun boynuzlar bulunur, ama langustunkilerden çok daha kısa ve ince. Bir de biçimce bunlara benzeyen, ama daha kısa ve ince dört boynuz daha vardır. Bunların üstünde gözleri bulunur; küçük ve kısadırlar, langustunkiler gibi büyük değildirler. Gözlerin üstündeki kısım bir alın gibi sivri ve pürüzlüdür, langustunkinden de büyüktür. Genel olarak yüzü langustunkinden daha sivri, göğsü çok daha geniş, bütün vücudu daha etli ve daha yumuşaktır. Sekiz ayağından dördünün ucu çatallıdır, dördününki değildir. Boyun denen kısım dışarıdan beş parçaya bölünmüştür; altıncı parça en sondaki yassı kısımdır ve beş levhalıdır. İç tarafta ise dişilerin yumurtalarını bıraktığı dört kıllı kısım vardır. Sayılan parçaların her birinin dış yüzünde kısa ve dik bir diken bulunur. Bütün vücudu ve göğsünün çevresi düzdür, langust gibi pürüzlü değildir; ama büyük ayaklarının dış yüzünde daha büyük dikenler vardır.

s101

ἐκ μὲν τοῦ κάτω μέρους τέτταρας καὶ συνεχεῖς, ἄνωθεν δὲ τρεῖς καὶ οὐ συνεχεῖς. Κινοῦσι δὲ τὸ ἄνω μέρος ἀμφότεροι, καὶ προσπιέζουσι πρὸς τὸ κάτω· βλαισοὶ δ’ ἀμφότεροι τῇ θέσει, καθάπερ πρὸς τὸ λαβεῖν καὶ πιέσαι πεφυκότες. Ἐπάνω δὲ τῶν μεγάλων ἄλλοι δύο δασεῖς, μικρὸν ὑποκάτω τοῦ στόματος, καὶ ὑποκάτω τούτων τὰ βραγχιώδη τὰ περὶ τὸ στόμα, δασέα καὶ πολλά. Ταῦτα δ’ ἀεὶ διατελεῖ κινῶν· κάμπτει δὲ καὶ προσάγεται τοὺς δύο πόδας πρὸς τὸ στόμα τοὺς δασεῖς. Ἔχουσι δὲ καὶ παραφυάδας λεπτὰς οἱ πρὸς τῷ στόματι πόδες. Ὀδόντας δ’ ἔχει δύο καθάπερ ὁ κάραβος, ἐπάνω δὲ τούτων τὰ κέρατα μακρά, βραχύτερα δὲ καὶ λεπτότερα πολὺ ἢ ὁ κάραβος, καὶ ἄλλα τέτταρα τὴν μὲν μορφὴν ὅμοια τούτοις, βραχύτερα δὲ καὶ λεπτότερα. Τούτων δ’ ἐπάνω τοὺς ὀφθαλμοὺς μικροὺς καὶ βραχεῖς, οὐχ ὥσπερ ὁ κάραβος μεγάλους. Τὸ δ’ ἐπάνω τῶν ὀφθαλμῶν ὀξὺ καὶ τραχύ, καθαπερανεὶ μέτωπον, μεῖζον ἢ ὁ κάραβος. Ὅλως δὲ τὸ μὲν πρόσωπον ὀξύτερον, τὸν δὲ θώρακα εὐρύτερον ἔχει πολὺ τοῦ καράβου, καὶ τὸ ὅλον σῶμα σαρκωδέστερον καὶ μαλακώτερον. Τῶν δ’ ὀκτὼ ποδῶν οἱ μὲν τέτταρες ἐξ ἄκρου δίκροοί εἰσιν, οἱ δὲ τέτταρες οὔ. Τὰ δὲ περὶ τὸν τράχηλον καλούμενον διῄρηται μὲν ἔξωθεν πενταχῇ, καὶ ἕκτον ἐστὶ τὸ πλατὺ καὶ ἔσχατον, πέντε πλάκας ἔχον· τὰ δ’ ἐντός, εἰς ἃ προεντίκτουσιν αἱ θήλειαι, δασέα τέτταρα. Καθ’ ἕκαστον δὲ τῶν εἰρμηένων πρὸς τὰ ἔξω ἄκανθαν ἔχει βραχεῖαν καὶ ὀρθήν. Τὸ δ’ ὅλον σῶμα καὶ τὰ περὶ τὸν θώρακα λεῖα ἔχει, οὐχ ὥσπερ ὁ κάραβος τραχύς·

s102Dişiyle erkek arasında hiçbir fark görünmez: erkeğin de dişinin de kıskaçlarından biri, hangisi olursa, daha büyüktür; ikisinde de iki kıskaç hiçbir zaman eşit olmaz. Bu hayvanların hepsi deniz suyunu ağızlarının yanından alır; yengeçler suyu ağzın küçük bir kısmını kapatarak geri salar, langustlar ise solungaca benzeyen kısımlardan; langustlarda bu kısımlar çoktur. Hepsinin ortak yanları şunlardır: hepsinin iki dişi vardır (langustların da ilk iki dişi vardır); dil yerine daha etlice bir ağızları vardır; sonra ağza hemen bitişik bir mide —yalnız langustların mideden önce küçük bir yemek borusu vardır—, sonra da mideden çıkan düz bir bağırsak. Bu bağırsak langust benzerlerinde ve karideslerde dümdüz kuyruğa kadar uzanır; dışkılarını oradan atar, yumurtalarını oradan bırakırlar. Yengeçlerde ise karın kapakçığının bulunduğu yerde, kapakçığın ortasında biter. Bunlar da yumurtalarını dışarıya bırakır. Ayrıca dişilerinde yumurta yeri bağırsağın yanındadır. Bunların hepsinde, kiminde çok kiminde az, mytis ya da mekon denen şey de vardır. Şimdi her birine özgü farkları incelemek gerek. Langustların, söylendiği gibi, iki büyük ve oyuk dişi vardır; bunların içinde mytise benzer bir sıvı, dişlerin arasında da dile benzer küçük bir et parçası bulunur. Ağızdan sonra kısa bir yemek borusu, buna bitişik zarımsı bir mide gelir; midenin ağız tarafında üç diş vardır, ikisi karşılıklı, biri altta. Midenin yanından, dışkının çıktığı yere kadar baştan sona aynı kalınlıkta, basit bir bağırsak uzanır.

s102

ἀλλ’ ἐν τοῖς μεγάλοις ποσὶ τὰ ἔξωθεν ἀκάνθας ἔχει μείζους. Τῆς δὲ θηλείας πρὸς τὸν ἄρρενα οὐδεμία διαφορὰ φαίνεται· καὶ γὰρ ὁ ἄρρην καὶ ἡ θήλεια ὁποτέραν ἂν τύχῃ τῶν χηλῶν ἔχουσι μείζω, ἴσας μέντοι ἀμφοτέρας οὐδέτερος οὐδέποτε. Τὴν δὲ θάλατταν δέχονται μὲν παρὰ τὸ στόμα πάντα τὰ τοιαῦτα, ἀφιᾶσι δ’ ἐπιλαμβάνοντα μικρὸν τούτου μόριον οἱ καρκίνοι, οἱ δὲ κάραβοι παρὰ τὰ βραγχιοειδῆ· ἔχουσι δὲ τὰ βραγχιοειδῆ πολλὰ οἱ κάραβοι. Κοινὸν δὲ πάντων τούτων ἐστίν· ὀδόντας τε πάντ’ ἔχει δύο (καὶ γὰρ οἱ κάραβοι τοὺς πρώτους δύο ἔχουσι) καὶ τὸ στόμα σαρκωδέστερον ἀντὶ γλώττης, εἶτα κοιλίαν τοῦ στόματος ἐχομένην εὐθύς, πλὴν οἱ κάραβοι μικρὸν στόμαχον πρὸ τῆς κοιλίας, εἶτ’ ἐκ ταύτης ἔντερον εὐθύ. Τελευτᾷ δὲ τοῦτο τοῖς μὲν καραβοειδέσι καὶ καρίσι κατ’ εὐθυωρίαν πρὸς τὴν οὐράν, ᾗ τὸ περίττωμα ἀφιᾶσι καὶ τὰ ᾠὰ ἐκτίκτουσιν, τοῖς δὲ καρκίνοις, ᾗ τὸ ἐπίπτυγμα ἔχουσι, κατὰ μέσον τὸ ἐπίπτυγμα. Ἐκτὸς δὲ καὶ οὗτοι, ᾗ τὰ ᾠὰ ἐκτίκτουσιν. Ἔτι τὰ θήλεα αὐτῶν παρὰ τὸ ἔντερον τὴν τὸν ᾠῶν χώραν ἔχουσιν. Καὶ τὴν καλουμένην δὲ μύτιν ἢ μήκωνα πλείω ἢ ἐλάττω πάντ’ ἔχει ταῦτα. Τὰς δὲ ἰδίας ἤδη διαφορὰς καθ’ ἕκαστον δεῖ θεωρεῖν. Οἱ μὲν οὖν κάραβοι, ὥσπερ εἴρηται, δύο ἔχουσιν ὀδόντας μεγάλους καὶ κοίλους, ἐν οἷς ἔνεστι χυμὸς ὅμοιος τῇ μύτιδι, μεταξὺ δὲ τῶν ὀδόντων σαρκίον γλωττοειδές. Ἀπὸ δὲ τοῦ στόματος ἔχει οἰσοφάγον βραχὺν καὶ κοιλίαν τούτου ἐχομένην ὑμενώδη, ἧς πρὸς τῷ στόματι ὀδόντες εἰσὶ τρεῖς, οἱ μὲν δύο κατ’ ἀλλήλους, ὁ δὲ εἷς ὑποκάτω. Τῆς δὲ κοιλίας ἐκ τοῦ πλαγίου ἔντερόν ἐστιν ἁπλοῦν καὶ ἰσοπαχὲς δι’

s103Langustlarda, karideslerde ve yengeçlerde bu kısımların hepsi vardır; çünkü yengeçlerin de iki dişi vardır. Langustlarda ayrıca göğüsten dışkının çıktığı yere kadar asılı duran bir kanal vardır; bu kanal dişide rahme, erkekte meniye aittir. Kanal etin iç bükey yüzündedir, öyle ki et ikisinin arasında kalır: bağırsak dış bükey yüzde, kanal iç bükey yüzdedir; bu kısımlar dört ayaklılardakine benzer biçimde durur. Erkeğin kanalı ile dişininki arasında hiçbir fark yoktur: ikisi de ince ve aktır, içlerinde sarımtırak bir sıvı vardır ve ikisi de göğüsten asılıdır. Karideslerde de yumurta ve sarmallar böyledir. Erkeğin dişiden farklı olarak etinde, göğüs hizasında, ayrı duran iki ak şey vardır; bunlar renkçe ve kıvamca mürekkepbalığının dokunaçlarına benzer ve borazan salyangozunun mekonu gibi sarılıdır. Bunlar son ayakların altındaki vantuz gibi çukurlardan başlar. Burada da rengi kırmızı ve kana benzeyen, dokununca yapışkan olan, etten farklı bir et bulunur. Göğüsteki bu borazan biçimli sarmaldan bir ip kalınlığında başka bir sarmal çıkar; bunların altında da bağırsağa asılı, meniye ait iki gevrek kısım vardır. Erkekte bunlar bulunur. Dişinin ise kırmızı renkte yumurtaları vardır; bunlar midenin yanında ve bağırsağın iki yanında, etli kısımlara kadar bitişiktir ve ince bir zarla sarılıdır. Bu hayvanların iç ve dış kısımları bunlardır.

s103

ὅλου μέχρι πρὸς τὴν ἔξοδον τοῦ περιττώματος. Ταῦτα μὲν οὖν πάντα ἔχουσι καὶ οἱ κάραβοι καὶ αἱ καρίδες καὶ οἱ καρκίνοι· καὶ γὰρ ὀδόντας δύο ἔχουσιν οἱ καρκίνοι. Ἔτι δ’ οἵ γε κάραβοι πόρον ἔχουσι ἀπὸ τοῦ στήθους ἠρτημένον μέχρι πρὸς τὴν ἔξοδον τοῦ περιττώματος· οὗτος δ’ ἐστὶ τῇ μὲν θηλείᾳ ὑστερικός, τῷ δ’ ἄρρενι θορικός. Ἔστι δ’ ὁ πόρος οὗτος πρὸς τῷ κοίλῳ τῆς σαρκός, ὥστε μεταξὺ εἶναι τὴν σάρκα· τὸ μὲν γὰρ ἔντερον πρὸς τῷ κυρτῷ ἐστίν, ὁ δὲ πόρος πρὸς τῷ κοίλῳ, ὁμοίως ἔχοντα ταῦτα ὥσπερ τοῖς τετράποσιν. Διαφέρει δ’ οὐθὲν ὁ τοῦ ἄρρενος ἢ τῆς θηλείας· ἀμφότεροι γάρ εἰσι λεπτοὶ καὶ λευκοὶ καὶ ὑγρότητα ἔχοντες ἐν αὑτοῖς ὠχράν, ἔτι δ’ ἠρτημένοι ἀμφότεροι ἐκ τοῦ στήθους. Ἔχουσι δ’ οὕτω τὸ ᾠὸν καὶ αἱ καρίδες καὶ τὰς ἑλίκας. Ἴδια δ’ ἔχει ὁ ἄρρην πρὸς τὴν θήλειαν ἐν τῇ σαρκὶ κατὰ τὸ στῆθος δύο λεύκ’ ἄττα καθ’ αὑτά, ὅμοια τὸ χρῶμα καὶ τὴν σύστασιν ταῖς τῆς σηπίας προβοσκίσιν· εἱλιγμένα δ’ ἐστὶ ταῦτα ὥσπερ ἡ τοῦ κήρυκος μήκων. Ἡ δ’ ἀρχὴ τούτων ἐστὶν ἀπὸ τῶν κοτυληδόνων, αἵ εἰσιν ὑποκάτω τῶν ἐσχάτων ποδῶν. Ἔχει δὲ καὶ ἐν τούτῳ σάρκα ἐρυθρὰν καὶ αἱματώδη τὴν χρόαν, τῇ δ’ ἁφῇ γλίσχραν καὶ οὐχ ὁμοίαν τῇ σαρκί. Ἀπὸ δὲ τοῦ περὶ τὰ στήθη κηρυκώδους ἄλλος ἐστὶν ἑλιγμός, ὥσπερ ἁρπεδόνη τὸ πάχος· ὧν ὑποκάτω δύο ἄττα ψαθυρά ἐστι προσηρτημένα τῷ ἐντέρῳ θορικά. Ταῦτα μὲν οὖν ὁ ἄρρην ἔχει· ἡ δὲ θήλεια ᾠὰ ἴσχει τὸ χρῶμα ἐρυθρά, ὧν ἡ πρόσφυσίς ἐστι πρὸς τῇ κοιλίᾳ καὶ τοῦ ἐντέρου ἑκατέρωθι μέχρι εἰς τὰ σαρκώδη, ὑμένι λεπτῷ περιεχόμενα. Τὰ μὲν οὖν μόρια ὅσα ἐντὸς καὶ ἐκτὸς ἔχουσι, ταῦτά ἐστιν.

4.33. Bölüm

Kanlıların iç kısımlarının adları vardır, çünkü hepsinin içinde iç organlar bulunur; kansızlarınkinin ise hiçbirinin adı yoktur. İkisinde de ortak olan yalnız mide, yemek borusu ve bağırsaktır. Yengeçlerin kıskaçları ve ayakları hakkında, bunların olduğu ve nasıl olduğu daha önce söylendi; genel olarak hepsinin sağ kıskacı daha büyük ve daha güçlüdür. Gözleri hakkında da, çoğunun yana baktığı daha önce söylendi. Gövdeleri tek parçadır ve bölümlenmemiştir; baş ya da başka bir kısımları varsa onlar da öyledir. Kimilerinin gözleri yandan yukarıda, üst yüzün hemen altındadır ve birbirinden çok uzaktır; kimilerinin ise ortadadır ve birbirine yakındır; Herakleia yengeçleri ve maialar gibi. Ağız gözlerin altındadır; içinde langustunki gibi iki diş vardır, ama bunlar yuvarlak değil uzundur. Dişlerin üstünde iki kapak vardır; kapakların arasında, langustun dişlerinin yanında bulunanlara benzer kısımlar bulunur. Yengeç suyu kapakları iterek ağzının yanından alır, girdiği yeri kapaklarla kapatarak ağzın üst kanallarından salar; bu kanallar gözlerin hemen altındadır. Suyu alınca ağzını iki kapakla kapatır, sonra deniz suyunu böylece püskürtür. Dişlere bitişik yemek borusu öyle kısadır ki mide ağızdan hemen sonra geliyormuş gibi görünür. Buna bitişik olan mide çatallıdır; ortasından basit ve ince bir bağırsak çıkar. Bağırsak, önceden de söylendiği gibi, dıştaki örtünün altında biter. Kapakların arasında, langustun dişlerinin yanındakiler gibi kısımlar vardır. Gövdenin içinde sarımtırak bir sıvı, uzunca küçük ak şeyler ve aralarına serpilmiş kırmızı başka şeyler bulunur. Erkek dişiden büyüklük, genişlik ve örtü bakımından ayrılır: dişinin örtüsü daha büyüktür, gövdeden daha çok ayrıktır ve daha çok örter; dişi langustlarda olduğu gibi.

Yumuşak kabukluların kısımları böyledir.

4.3

Συμβέβηκε δὲ τῶν μὲν ἐναίμων τὰ ἐντὸς μόρια ὀνόματα ἔχειν· πάντα γὰρ σπλάγχνα ἔχει τὰ ἔσωθεν· τῶν δ’ ἀναίμων οὐδέν, ἀλλὰ κοινὸν τούτοις καὶ ἐκείνοις πᾶσι κοιλία καὶ στόμαχος καὶ ἔντερον. Οἱ δὲ καρκίνοι, περὶ μὲν τῶν χηλῶν καὶ τῶν ποδῶν, ὅτι ἔχουσι καὶ πῶς ἔχουσιν, εἴρηται πρότερον· ὡς δ’ ἐπὶ τὸ πολὺ πάντες τὴν δεξιὰν ἔχουσι μείζω χηλὴν καὶ ἰσχυροτέραν. Εἴρηται δὲ πρότερον καὶ περὶ ὀφθαλμῶν, ὅτι εἰς τὸ πλάγιον βλέπουσιν οἱ πλεῖστοι. Τὸ δὲ κύτος τοῦ σώματος ἕν ἐστιν ἀδιόριστον, ἔτι δὲ κεφαλή, καὶ εἴ τι ἄλλο μόριον. Ἔχουσι δ’ ὀφθαλμοὺς οἱ μὲν ἐκ τοῦ πλαγίου ἄνω ὑπὸ τὸ πρανὲς εὐθὺς πολὺ διεστῶτας, ἔνιοι δ’ ἐν μέσῳ καὶ ἐγγὺς ἀλλήλων, οἷον οἱ Ἡρακλεωτικοὶ καὶ αἱ μαῖαι. Ὑποκάτω δὲ τὸ στόμα τῶν ὀφθαλμῶν, καὶ ἐν αὐτῷ ὀδόντας δύο ὥσπερ ὁ κάραβος, πλὴν οὐ στρογγύλοι οὗτοι ἀλλὰ μακροί. Καὶ ἐπὶ τούτων ἐπικαλύμματά ἐστι δύο, ὧν μεταξύ ἐστιν οἷάπερ ὁ κάραβος ἔχει πρὸς τοῖς ὀδοῦσιν. Δέχεται μὲν οὖν τὸ ὕδωρ παρὰ τὸ στόμα, ἀπωθῶν τοῖς ἐπικαλύμμασιν, ἀφίησι δὲ κατὰ τοὺς ἄνω πόρους τοῦ στόματος, ἐπιλαμβάνων τοῖς ἐπικαλύμμασιν, ᾗ εἰσῆλθεν· οὗτοι δ’ εἰσὶν εὐθὺς ὑπὸ τοὺς ὀφθαλμούς· καὶ ὅταν δέξηται τὸ ὕδωρ, ἐπιλαμβάνει τὸ στόμα τοῖς ἐπικαλύμμασιν ἀμφοτέροις, ἔπειθ’ οὕτως ἀποπυτίζει τὴν θάλατταν. Ἐχόμενος δὲ τῶν ὀδόντων ὁ στόμαχος βραχὺς πάμπαν, ὥστε δοκεῖν εὐθὺς εἶναι μετὰ τὸ στόμα τὴν κοιλίαν. Καὶ κοιλία τούτου ἐχομένη δικρόα, ἧς ἐκ μέσης μὲν τὸ ἔντερόν ἐστιν ἁπλοῦν καὶ λεπτόν· τελευτᾷ δὲ τὸ ἔντερον ὑπὸ τὸ ἐπικάλυμμα τὸ ἔξω, ὥσπερ εἴρηται καὶ πρότερον. Ἔχει δὲ τὸ μεταξὺ τῶν ἐπικαλυμμάτων, οἷάπερ ὁ κάραβος, πρὸς τοῖς ὀδοῦσιν. Ἐν δὲ τῷ κύτει ἔσω χυμός ἐστιν ὠχρός, καὶ μίκρ’ ἄττα προμήκη λευκά, καὶ ἄλλα πυρρὰ διαπεπασμένα. Διαφέρει δ’ ὁ ἄρρην τῆς θηλείας τῷ μεγέθει καὶ τῷ πλάτει καὶ τῷ ἐπικαλύμματι· μεῖζον γὰρ τοῦτο ἔχει ἡ θήλεια, καὶ πλέον ἀφεστηκὸς καὶ συνηρεφέστερον, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν θηλειῶν καράβων.

Τὰ μὲν οὖν τῶν μαλακοστράκων μόρια τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον.

4.44. Bölüm

Sert kabuklu hayvanlarda —salyangozlarda, deniz salyangozlarında, istiridye denen bütün hayvanlarda, bir de deniz kestanesi cinsinde— etli kısım, eti olanlarda, yumuşak kabuklulardaki gibidir, yani içtedir; kabuk ise dıştadır ve içte hiçbir sert şey yoktur. Bunların kendi aralarında hem kabukları hem içteki etleri bakımından birçok farkı vardır. Bazılarının hiç eti yoktur, deniz kestanesi gibi; bazılarının vardır, ama baş dışında bütün etleri içte, gözden saklıdır; kara salyangozları, kimilerinin kokalia dediği hayvanlar, denizdekilerden de mor salyangozlar, borazan salyangozları, deniz salyangozu ve öteki sarmal kabuklular gibi. Ötekilerin kimi çift kapaklı, kimi tek kapaklıdır. Çift kapaklı derken iki kabukla sarılı olanları, tek kapaklı derken tek kabuklu olanları kastediyorum; tek kapaklılarda etli kısım açıktadır, deniz çanağı gibi. Çift kapaklıların kimi açılıp kapanır, taraklar ve midyeler gibi; bunların hepsi bir yandan bitişik, öbür yandan ayrıktır, böylece kapanıp açılabilirler. Kimi de çift kapaklıdır ama iki ucu da aynı biçimde kapalıdır, kılıç midyeleri gibi. Kimisi de baştan başa kabukla sarılıdır ve etinin hiçbir kısmı dışarıda açıkta kalmaz; tethya denenler gibi.

4.4

Τὰ δ’ ὀστρακόδερμα τῶν ζῴων, οἷον οἵ τε κοχλίαι καὶ οἱ κόχλοι καὶ πάντα τὰ καλούμενα ὄστρεα, ἔτι δὲ τὸ τῶν ἐχίνων γένος, τὸ μὲν σαρκῶδες, ὅσα σάρκας ἔχει, ὁμοίως ἔχει τοῖς μαλακοστράκοις (ἐντὸς γὰρ ἔχει), τὸ δ’ ὄστρακον ἐκτός, ἐντὸς δ’ οὐθὲν σκληρόν. Αὐτὰ δὲ πρὸς αὑτὰ διαφορὰς ἔχει πολλὰς καὶ κατὰ τὰ ὄστρακα καὶ κατὰ τὴν σάρκα τὴν ἐντός. Τὰ μὲν γὰρ αὐτῶν οὐκ ἔχει σάρκα οὐδεμίαν, οἷον ἐχῖνος, τὰ δ’ ἔχει μέν, ἐντὸς δ’ ἔχει τὴν σάρκα ἀφανῆ πᾶσαν πλὴν τῆς κεφαλῆς, οἷον οἵ τε χερσαῖοι κοχλίαι καὶ τὰ καλούμενα ὑπό τινων κοκάλια καὶ τῶν ἐν τῇ θαλάττῃ αἵ τε πορφύραι καὶ οἱ κήρυκες καὶ ὁ κόχλος καὶ τἆλλα τὰ στρομβώδη. Τῶν δ’ ἄλλων τὰ μέν ἐστι δίθυρα τὰ δὲ μονόθυρα· λέγω δὲ δίθυρα τὰ δυσὶν ὀστράκοις περιέχομενα, μονόθυρα δὲ τὰ ἑνί· τὸ δὲ σαρκῶδες ἐπιπολῆς, οἷον ἡ λεπάς. Τῶν δὲ διθύρων τὰ μέν ἐστιν, ἀνάπτυχα, οἷον οἱ κτένες καὶ οἱ μύες· ἅπαντα γὰρ τὰ τοιαῦτα τῇ μὲν συμπέφυκε τῇ δὲ διαλέλυται, ὥστε συγκλείεσθαι καὶ ἀνοίγεσθαι. Τὰ δὲ δίθυρα μέν ἐστιν, ὁμοίως δὲ συγκέκλεισται ἐπ’ ἀμφότερα, οἷον οἱ σωλῆνες. Ἔστι δ’ ἃ ὅλα περιέχεται

s106Kabukların kendileri arasında da farklar vardır. Kimi düz kabukludur, kılıç midyesi, midyeler ve kimilerinin galakes dediği bazı kabuklular gibi; kimi pürüzlü kabukludur, lagün istiridyeleri, pina, bazı kabuklu cinsleri ve borazan salyangozları gibi. Pürüzlülerin de kimi yivlidir, tarak ve bir kabuklu cinsi gibi; kimi yivsizdir, pinalar ve bir başka kabuklu cinsi gibi. Kabuklarının kalınlığı ve inceliği bakımından da ayrılırlar; gerek kabuğun bütününde, gerek bir kısmında, örneğin ağız kenarlarında: kiminin kenarı incedir, midyeler gibi; kiminin kalındır, lagün istiridyeleri gibi. Ayrıca kimi kendi kendine hareket eder, tarak gibi (bazıları tarakların uçtuğunu bile söyler, çünkü avlandıkları aletten çoğu zaman sıçrayıp kurtulurlar); kimi tutunduğu yerden kıpırdamaz, pina gibi. Sarmal kabukluların hepsi hareket eder ve sürünür; deniz çanağı da yerinden ayrılarak beslenir. Hem bunlarda hem öteki sert kabuklularda ortak olan, kabuğun içinin düz olmasıdır. Etli kısım tek kapaklılarda ve çift kapaklılarda kabuğa bitişiktir, ancak zorla koparılır; sarmal kabuklularda ise daha kolay ayrılır. Bütün sarmal kabukluların kabuk bakımından kendilerine özgü yanı, kabuğun baştan en uzak ucunun sarmal olmasıdır. Ayrıca hepsinin doğuştan bir kapakçığı vardır. Sert kabuklulardan sarmal olanların hepsi sağa döner ve sarmal yönünde değil, ters yönde ilerler. Bu hayvanların dış kısımlarındaki farklar bunlardır.

s106

τῷ ὀστράκῳ καὶ οὐδὲν τῆς σαρκὸς ἔχει εἰς τὸ ἔξω γυμνόν, οἷον τὰ καλούμενα τήθυα. Ἔτι δ’ αὐτῶν τῶν ὀστράκων διαφοραὶ πρὸς ἄλληλά εἰσιν. Τὰ μὲν γὰρ λειόστρακά ἐστιν, ὥσπερ σωλὴν καὶ μύες καὶ κόγχαι ἔνιαι αἱ καλούμεναι ὑπό τινων γάλακες, τὰ δὲ τραχυόστρακα, οἷον τὰ λιμνόστρεα καὶ πίννα καὶ γένη κόγχων ἔνια καὶ κήρυκες· καὶ τούτων τὰ μὲν ῥαβδωτά ἐστιν, οἷον κτεὶς καὶ κόγχων τι γένος, τὰ δ’ ἀρράβδωτα, οἷον αἳ τε πίνναι καὶ κόγχων τι γένος. Καὶ πάχει δὲ καὶ λεπτότητι τῶν ὀστράκων διαφέρουσιν, ὅλων τε τῶν ὀστράκων καὶ κατὰ μέρος, οἷον περὶ τὰ χείλη· τὰ μὲν γὰρ λεπτοχειλῆ ἐστίν, οἷον οἱ μύες, τὰ δὲ παχυχειλῆ, οἷον τὰ λιμνόστρεα. Ἔτι τὰ μὲν κινητικὰ αὑτῶν ἐστίν, οἷον ὁ κτείς (ἔνιοι γὰρ καὶ πέτεσθαι λέγουσι τοὺς κτένας, ἐπεὶ καὶ ἐκ τοῦ ὀργάνου ᾧ θηρεύονται ἐξάλλονται πολλάκις), τὰ δ’ ἀκίνητα ἐκ τῆς προσφυῆς, οἷον ἡ πίννα. Τὰ δὲ στρομβώδη πάντα κινεῖται καὶ ἕρπει· νέμεται δ’ ἀπολυομένη καὶ ἡ λεπάς. Κοινὸν δὲ καὶ τούτων καὶ τῶν ἄλλων τῶν σκληροστράκων τὸ λεῖον εἶναι ἐντὸς τὸ ὄστρακον. Τὸ δὲ σαρκῶδες τοῖς μὲν μονοθύροις καὶ διθύροις προσπέφυκε τοῖς ὀστράκοις, ὥστε βίᾳ ἀποσπᾶσθαι, τοῖς δὲ στρομβώδεσιν ἀπολέλυται μᾶλλον. Ἴδιον δὲ τούτοις κατὰ τὸ ὄστρακον ὑπάρχει πᾶσι τὸ ἑλίκην ἔχειν τὸ ὄστρακον τὸ ἔσχατον ἀπὸ τῆς κεφαλῆς. Ἔτι δ’ ἐπίπτυγμα πάντ’ ἔχει ἐκ γενετῆς. Ἔτι δὲ πάντα τὰ στρομβώδη τῶν ὀστρακοδέρμων δεξιά, καὶ κινεῖται οὐκ ἐπὶ τὴν ἑλίκην ἀλλ’ ἐπὶ τὸ καταντικρύ. Τὰ μὲν οὖν ἔξωθεν

s107İç kısımlarına gelince, hepsinin tabiatı bir bakıma birbirine yakındır, en çok da sarmal kabuklularınki: bunlar birbirlerinden büyüklükle ve özelliklerinin derecesiyle ayrılır. Tek kapaklılar ve çift kapaklılar da, kapananlar, pek farklı değildir: birbirlerinden az, kıpırdamayanlardan ise daha çok ayrılırlar. Bu, ileride söylenenlerden daha açık anlaşılacak. Bütün sarmal kabukluların tabiatı benzerdir; söylendiği gibi derece bakımından ayrılırlar (kimilerinin bu kısımları daha büyük ve daha belirgin, kimilerininki tersine daha küçüktür), bir de sertlik, yumuşaklık ve benzeri özelliklerle. Hepsinde, kiminde çok kiminde az, kabuğun ağzında en dışta sıkı bir et bulunur. Bunun ortasından baş ve iki boynuzcuk çıkar; boynuzcuklar büyük hayvanlarda büyük, küçüklerde pek küçüktür. Baş hepsinde aynı biçimde dışarı çıkar; hayvan bir şeyden korkarsa yeniden içeri çekilir. Bazılarının ağzı ve dişleri vardır, salyangozun olduğu gibi; dişler sivri, küçük ve incedir. Sineklerinki gibi hortumları da vardır; bu, dile benzer bir şeydir. Borazan salyangozları ve mor salyangozlar da bunu taşır, onlarınki sıkıdır. Nasıl atsinekleri ve oistroslar dört ayaklıların derisini delerse, onların bu hortumu da öyle güçlüdür; çünkü yemlerinin kabuklarını delerler. Ağza hemen mide bitişiktir. Deniz salyangozlarının midesi kuş kursağına benzer.

s107

μόρια τούτων τῶν ζῴων τοιαύτας ἔχει τὰς διαφοράς· τῶν δ’ ἐντὸς τρόπον μέν τινα παραπλήσιος ἡ φύσις ἐστὶ πάντων, καὶ μάλιστα τῶν στρομβωδῶν (μεγέθει γὰρ ἀλλήλων διαφέρει καὶ τοῖς καθ’ ὑπεροχὴν πάθεσιν), οὐ πολὺ δὲ διαφέρει οὐδὲ τὰ μονόθυρα καὶ δίθυρα, συγκλειστὰ δέ· διαφορὰν γὰρ ἔχει πρὸς ἄλληλα μὲν μικράν, πρὸς δὲ τὰ ἀκίνητα πλείω. Τοῦτο δ’ ἔσται φανερὸν ἐκ τῶν ὕστερον μᾶλλον. Ἡ δὲ φύσις τῶν στρομβοειδῶν ἁπάντων ὁμοίως ἔχει, διαφέρει δ’ ὥσπερ εἴρηται, καθ’ ὑπεροχήν (τὰ μὲν γὰρ μείζω μέρη καὶ ἐνδηλότερα ἔχει αὐτῶν, τὰ δ’ ἐλάττω τοὐναντίον), ἔτι δὲ σκληρότητι καὶ μαλακότητι καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις πάθεσιν. Ἔχει γὰρ πάντα τὴν μὲν ἐξωτάτω ἐν τῷ στόματι τοῦ ὀστράκου σάρκα στιφράν, τὰ μὲν μᾶλλον τὰ δ’ ἧττον. Ἐκ μέσου δὲ τούτου ἡ κεφαλὴ καὶ κεράτια δύο· ταῦτα δ’ ἐν μὲν τοῖς μείζοσι μεγάλα, ἐν δὲ τοῖς ἐλάττοσι πάμπαν μικρά ἐστιν. Ἡ δὲ κεφαλὴ ἐξέρχεται πᾶσι τὸν αὐτὸν τρόπον· κἄν τι φοβηθῇ, συσπᾶται πάλιν εἰς τὸ ἐντός. Ἔχει δὲ στόμα καὶ ὀδόντας ἔνια, οἷον ὁ κοχλίας, ὀξεῖς καὶ μικροὺς καὶ λεπτούς. Ἔχουσι δὲ καὶ προβοσκίδας, ὥσπερ καὶ αἱ μυῖαι· τοῦτο δ’ ἐστὶ γλωττοειδές. Ἔχουσι δὲ καὶ οἱ κήρυκες τοῦτο καὶ αἱ πορφύραι στιφρόν, καὶ ὥσπερ οἱ μύωπες καὶ οἱ οἶστροι τὰ δέρματα διατυπῶσι τῶν τετραπόδων, ὅτι τὴν ἰσχὺν τοῦτ’ ἐστὶ σφοδρότατον· τῶν γὰρ δελεάτων τὰ ὄστρακα διατρυπῶσιν. Τοῦ δὲ στόματος ἔχεται εὐθὺς ἡ κοιλία. Ὁμοία δ’ ἐστὶν ἡ κοιλία προλόβῳ ὄρνιθος ἡ τῶν κόχλων.

s108Altta, memeye benzeyen iki ak ve sıkı şey vardır; mürekkepbalıklarındakiler gibidir, ama bunlar daha sıkıdır. Mideden, dipteki mekona kadar basit ve uzun bir yemek borusu uzanır. Bunlar mor salyangozlarda ve borazan salyangozlarında da kabuğun sarmalı içinde açıkça görülür. Yemek borusuna bitişik olan bağırsaktır; yemek borusu ile bağırsak kesintisiz birbirini izler ve çıkışa kadar baştan sona basittir. Bağırsağın başlangıcı mekonun sarmalının çevresindedir ve orada daha geniştir (çünkü mekonun büyük kısmı bütün kabuklularda bir tür artıktır). Sonra bağırsak kıvrılıp yeniden yukarı, etli kısma doğru gider; bağırsağın sonu başın yanındadır ve dışkıyı buradan salarlar. Bu, karadaki ve denizdeki bütün sarmal kabuklularda aynıdır. Büyük deniz salyangozlarında mideden başlayarak yemek borusunun yanında, ince bir zarla ona bağlı, uzun ve ak bir kanal uzanır; rengi yukarıdaki memeye benzer şeylerinkine benzer. Langustun yumurtası gibi kertikleri vardır; ama rengi ak, langustunki kırmızıdır. Bunun hiçbir çıkışı ve kanalı yoktur; ince bir zarın içindedir ve içinde dar bir boşluk vardır. Bağırsaktan aşağıya doğru, kaplumbağalardakiler gibi kara ve pürüzlü, birbirine bitişik şeyler uzanır, ancak bunlar daha az karadır. Deniz salyangozlarında bunlar da ak şeyler de vardır, yalnız küçüklerinde daha küçüktür. Tek kapaklılar ve çift kapaklılar bir yandan bunlara benzer, bir yandan farklıdır: baş, boynuzcuklar, ağız ve dile benzer kısım onlarda da vardır; ama küçüklerinde bunlar küçüklükleri yüzünden seçilmez, bazıları da ölü ya da hareketsiz hayvanlarda görünmez.

s108

Κάτω δ’ ἔχει δύο λευκὰ στιφρά, ὅμοια μαστοῖς, οἷα ἐγγίνεται καὶ ἐν ταῖς σηπίαις, πλὴν στιφρὰ ταῦτα μᾶλλον. Ἀπὸ δὲ τῆς κοιλίας στόμαχος ἁπλοῦς μακρὸς μέχρι τῆς μήκωνος, ἥ ἐστιν ἐν τῷ πυθμένι. Ταῦτα μὲν οὖν δῆλα καὶ ἐπὶ τῶν πορφυρῶν καὶ τῶν κηρύκων ἐστὶν ἐν τῇ ἑλίκῃ τοῦ ὀστράκου. Τοῦ δὲ στομάχου τὸ ἐχόμενόν ἐστιν ἔντερον· συνεχὲς δὲ ὅ τε στόμαχος καὶ τὸ ἔντερον, καὶ ἅπαν ἁπλοῦν μέχρι τῆς ἐξόδου. Ἡ δ’ ἀρχὴ τοῦ ἐντέρου περὶ τὴν ἑλίκην τῆς μήκωνος, καὶ ταύτῃ ἐστὶν εὐρύτερον (ἔστι γὰρ ἡ μήκων οἱονεὶ περίττωμα πᾶσι τοῖς ὀστρακηροῖς τὸ πολὺ αὐτῆς), εἶτα ἐπικάμψαν ἄνω φέρεται πάλιν πρὸς τὸ σαρκῶδες, καὶ ἡ τελευτὴ τοῦ ἐντέρου παρὰ τὴν κεφαλήν ἐστιν, ᾗ ἀφιᾶσι τὸ περίττωμα, πᾶσιν ὁμοίως τοῖς στρομβώδεσι καὶ τοῖς χερσαίοις καὶ τοῖς θαλαττίοις. Παρύφανται δ’ ἀπὸ τῆς κοιλίας τῷ στομάχῳ ἐν τοῖς μεγάλοις κόχλοις συνεχόμενος ὑμενίῳ μακρὸς πόρος καὶ λευκός, ὅμοιος τὴν χρόαν τοῖς ἄνω μαστοειδέσιν· ἔχει δ’ ἐντομὰς ὥσπερ τὸ ἐν τῷ καράβῳ ᾠόν, πλὴν τὴν χρόαν τὸ μὲν λευκόν, ἐκεῖνο δ’ ἐρυθρόν. Ἔχει δ’ οὐδεμίαν ἔξοδον τοῦτο οὐδὲ πόρον, ἀλλ’ ἐν ὑμένι ἐστὶ λεπτῷ, κοιλότητα ἔχον ἐν αὑτῷ στενήν. Ἀπὸ δὲ τοῦ ἐντέρου κάτω παρατείνει μέλανα καὶ τραχέα συνεχῆ, οἷα καὶ ἐν ταῖς χελώναις, πλὴν ἧττον μέλανα. Ἔχουσι δὲ καὶ οἱ θαλάττιοι κόχλοι ταῦτα καὶ τὰ λευκά, πλὴν ἐλάττω οἱ ἐλάττους. Τὰ δὲ μονόθυρα καὶ δίθυρα τῇ μὲν ὁμοίως ἔχει τούτοις τῇ δ’ ἑτέρως. Κεφαλὴν μὲν γὰρ καὶ κεράτια καὶ στόμα ἔχουσι καὶ τὸ γλωττοειδές· ἀλλ’ ἐν

s109Hepsinde mekon vardır, ama aynı yerde değildir, aynı büyüklükte ve aynı ölçüde görünür de değildir: deniz çanaklarında altta, dipte, çift kapaklılarda ise menteşenin yanındadır. Bütün bu hayvanların çevresinde, taraklarda olduğu gibi, kıla benzer şeyler de vardır. Yumurta denen şey de, olanlarda olduğu zaman, çevrenin bir yanındaki halkada bulunur; deniz salyangozlarındaki ak şey gibi, çünkü onlarda bunun karşılığı odur. Ama söylendiği gibi, bu tür kısımların hepsi büyük hayvanlarda görünür, küçüklerde ya hiç ya da güçlükle seçilir. Bu yüzden en çok büyük taraklarda görünür; bunlar kapaklarından biri bir kapak gibi yassı olanlardır. Dışkının çıkışı ötekilerde yandadır; çünkü dışkının dışarı çıktığı bir kanal vardır. Mekon ise, söylendiği gibi, hepsinde bir zar içindeki artıktır. Yumurta denen şeyin hiçbirinde kanalı yoktur; etin kendisinden kabarır. Bağırsakla aynı tarafta da değildir: yumurta sağda, bağırsak soldadır. Ötekilerde dışkının çıkışı böyledir; kimilerinin deniz kulağı dediği yabani deniz çanağında ise dışkı kabuğun altından çıkar, çünkü kabuğu deliktir. Bunda ağızdan sonra gelen mide ve yumurtaya benzer şeyler de açıkça görülür. Bütün bunların nasıl yerleştiği Anatomiler'den incelenmelidir. Küçük yengeç denen hayvan bir bakıma hem yumuşak kabuklularla hem sert kabuklularla ortaktır.

s109

μὲν τοῖς ἐλάττοσι διὰ μικρότητα αὐτῶν ἄδηλα, τὰ δὲ καὶ ἐν τεθνεῶσιν ἢ μὴ κινουμένοις οὐ δῆλα. Τὴν δὲ μήκωνα πάντα ἔχει, ἀλλ’ οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ οὐδὲ ἴσην οὐδ’ ὁμοίως φανεράν, ἀλλ’ αἱ μὲν λεπάδες κάτω ἐν τῷ βάθει, τὰ δὲ δίθυρα ἐν τῷ γιγγλυμώδει. Καὶ τὰ τριχώδη πᾶσιν ὑπάρχει κύκλῳ τούτοις, οἷον καὶ τοῖς κτεσίν. Καὶ τὸ λεγόμενον ᾠὸν τοῖς ἔχουσιν, ὅταν ἔχωσιν, ἐν τῷ ἐπὶ θάτερα κύκλῳ τῆς περιφερείας ἐστίν, ὥσπερ καὶ τὸ λευκὸν τοῖς κόχλοις· καὶ γὰρ ἐκείνοις τοῦτο ὅμοιον ὑπάρχει. Ἀλλὰ πάντα τὰ τοιαῦτα μόρια, ὥσπερ εἴρηται, ἐν μὲν τοῖς μεγάλοις δῆλά ἐστιν, ἐν δὲ τοῖς μικροῖς ἢ οὐδὲν ἢ μόλις. Διὸ μάλιστα ἐν τοῖς μεγάλοις κτεσὶ φανερά ἐστιν· οὗτοι δ’ εἰσὶν οἱ τὴν ἑτέραν θυρίδα πλατεῖαν ἔχοντες, οἷον ἐπίθεμα. Ἡ δὲ τοῦ περιττώματος ἔξοδος τοῖς μὲν ἄλλοις ἐστὶν ἐκ πλαγίου· ἔστι γὰρ πόρος ᾗ πορεύεται ἔξω· ἡ γὰρ μήκων ὥσπερ εἴρηται, περίττωμά ἐστι πᾶσιν ἐν ὑμένι. Τὸ δὲ καλούμενον ᾠὸν οὐκ ἔχει πόρον ἐν οὐθενί, ἀλλ’ αὐτῆς τῆς σαρκὸς ἐπανοιδεῖ· ἔστι δ’ οὐκ ἐπὶ ταὐτὸν τῷ ἐντέρῳ, ἀλλὰ τὸ μὲν ᾠὸν ἐν τοῖς δεξιοῖς, τὸ δ’ ἔντερον ἐν τοῖς ἀριστεροῖς. Τοῖς μὲν οὖν ἄλλοις τοιαύτη ἡ ἔξοδος τῆς περιττώσεως, τῇ δ’ ἀγρίᾳ λεπάδι, ἥν τινες καλοῦσι θαλάττιον οὖς, ὑποκάτω τοῦ ὀστράκου ἡ περίττωσις ἐξέρχεται· τετρύπηται γὰρ τὸ ὄστρακον. Φανερὰ δὲ καὶ ἡ κοιλία μετὰ τὸ στόμα οὖσα ἐν ταύτῃ καὶ τὰ ᾠοειδῆ. Πάντα δὲ ταῦτα τίνα τρόπον τῇ θέσει ἔχει, ἐκ τῶν ἀνατομῶν θεωρείσθω. Τὸ δὲ καλούμενον καρκίνιον τρόπον τινὰ κοινόν ἐστι τῶν τε μαλακοστράκων

s110Tabiatça langust benzerlerine benzer ve kendi başına doğar; ama kabuğa girip onun içinde yaşamasıyla sert kabuklulara benzer; bu yüzden iki cinse de girer gibi görünür. Biçimce, kabaca söylersek, örümceklere benzer; yalnız başın ve göğsün alt kısmı örümceğinkinden büyüktür. İki ince, kızıl boynuzcuğu vardır; bunların altında iki uzun göz bulunur. Gözler yengeçlerinkiler gibi içeri çekilmez, yatmaz, diktir. Bunların altında ağız ve ağzın çevresinde kıla benzer birçok şey vardır; bunlara bitişik olarak, yiyeceği kendine çektiği iki çatallı ayak, iki yanda ikişer ayak daha, bir de üçüncü, küçük bir ayak vardır. Göğsün alt kısmı baştan başa yumuşaktır ve açılınca içi sarımtıraktır. Ağızdan mideye kadar tek bir kanal uzanır; dışkının kanalı görünmez. Ayaklar ve göğüs serttir, ama yengeçlerinkinden daha az. Mor salyangozlar ve borazan salyangozları gibi kabuğa bitişik değildir, kolayca ayrılır. Strombos kabuklarında yaşayanlar nerites kabuklarında yaşayanlardan daha uzuncadır. Nerites kabuğundakiler ayrı bir cinstir; başka bakımlardan benzerdirler, ama çatallı ayaklarından sağdaki küçük, soldaki büyüktür ve daha çok bunun üzerinde yürür. Tutunuşu buna benzeyen böyle bir hayvan kabuklularda da, başka hayvanlarda da bulunur; buna kyllaros derler. Neritesin kabuğu düz, büyük ve yuvarlaktır; biçimi borazan salyangozlarına benzer, yalnız onlarınki gibi kara değil kırmızı bir mekonu vardır. Kabuğa ortasından pek sıkı tutunmuştur.

s110

καὶ τῶν ὀστρακοδέρμων. Αὐτὸ μὲν γὰρ τὴν φύσιν ὅμοιον τοῖς καραβοειδέσι, καὶ γίνεται αὐτὸ καθ’ αὑτό, τῷ δ’ εἰσδύεσθαι καὶ ζῆν ἐν ὀστράκῳ ὅμοιον τοῖς ὀστρακοδέρμοις, ὥστε διὰ ταῦτα ἔοικεν ἐπαμφοτερίζειν. Τὴν δὲ μορφὴν ὡς μὲν ἁπλῶς εἰπεῖν ὅμοιόν ἐστι τοῖς ἀράχναις, πλὴν τὸ κάτω τῆς κεφαλῆς καὶ τοῦ θώρακος μεῖζον ἔχει ἐκείνου. Ἔχει δὲ κεράτια δύο λεπτὰ πυρρά, καὶ ὀφθαλμοὺς ὑποκάτω τούτων δύο μακρούς, οὐκ εἰσδυομένους οὐδὲ κατακλινομένους ὥσπερ οἱ τῶν καρκίνων ἀλλ’ ὀρθούς, ὑποκάτω δὲ τούτων τὸ στόμα καὶ περὶ αὐτὸ καθαπερεὶ τριχώδη ἄττα πλείω, τούτων δ’ ἐχομένους δύο πόδας δικρόους, οἷς προσάγεται, καὶ ἄλλους ἐφ’ ἑκάτερα δύο, καὶ τρίτον μικρόν. Τὸ δὲ κάτω τοῦ θώρακος μαλακὸν ἅπαν ἐστὶ καὶ διοιγόμενον ὠχρὸν ἔνδοθεν. ἀπὸ δὲ τοῦ στόματος πόρος εἷς ἄχρι τῆς κοιλίας· τῆς δὲ περιττώσεως οὐ δῆλος ὁ πόρος. Οἱ δὲ πόδες καὶ ὁ θώραξ σκληρὰ μέν, ἧττον δ’ ἢ τῶν καρκίνων. Πρόσφυσιν δ’ οὐκ ἔχει πρὸς τὰ ὄστρακα ὥσπερ αἱ πορφύραι καὶ οἱ κήρυκες, ἀλλ’ εὐαπόλυτόν ἐστιν. Προμηκέστερα δ’ ἐστὶ τὰ ἐν τοῖς στρόμβοις τῶν ἐν τοῖς νηρείταις. Ἕτερον δὲ γένος ἐστὶ τὸ τῶν νηρειτῶν, τὰ μὲν ἄλλα παραπλήσιον, τῶν δὲ δικρόων ποδῶν τὸν μὲν δεξιὸν ἔχει μικρὸν τὸν δ’ ἀριστερὸν μέγαν, καὶ ποιεῖται τὴν βάδισιν μᾶλλον ἐπὶ τούτῳ. Λαμβάνεται δὲ καὶ ἐν ταῖς κόγχαις τοιοῦτον, ὧν ἐστὶν ἡ πρόσφυσις παραπλησία, καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις. Τοῦτον δὲ καλοῦσι κύλλαρον. Ὁ δὲ νηρείτης τὸ μὲν ὄστρακον ἔχει λεῖον καὶ μέγα καὶ στρογγύλον, τὴν δὲ μορφὴν παραπλησίαν τοῖς κήρυξι, πλὴν οὐχ ὥσπερ ἐκεῖνοι τὴν μήκωνα μέλαιναν ἀλλ’ ἐρυθράν· προσπέφυκε δὲ νεανικῶς

s111Hava sakinken bunlar kabuklarından ayrılıp beslenir; rüzgâr esince küçük yengeçler taşların dibinde kıpırdamadan durur, neritesler ise deniz çanakları gibi yapışır kalır; haimorrhoïsler ve bu türden bütün hayvanlar da öyle. Kapaklarını yana eğerek kayalara tutunurlar; bu kapak bir tıkaç gibidir: çift kapaklılarda iki kapağın gördüğü işi sarmal kabuklularda tek bir parça görür. İçerisi etlidir ve ağız bunun içindedir. Haimorrhoïslerde, mor salyangozlarda ve bu türden bütün hayvanlarda durum aynıdır. Sol ayağı daha büyük olanlar strombos kabuklarında bulunmaz, nerites kabuklarında bulunur. Bazı deniz salyangozlarının içinde de küçük ıstakozlara benzeyen hayvanlar vardır; bunlar ırmaklarda da yaşar. Istakozlardan, kabuğun içinde kalan kısımlarının yumuşak olmasıyla ayrılırlar. Nasıl göründükleri Anatomiler'den incelensin.

s111

κατὰ τὸ μέσον. Ἐν μὲν οὖν ταῖς εὐδίαις ἀπολυόμενα νέμεται ταῦτα, πνευμάτων δ’ ὄντων τὰ μὲν καρκίνια ἡσυχάζει πρὸς τοῖς λίθοις, οἱ δὲ νηρεῖται προσέχονται καθάπερ αἱ λεπάδες· ὡσαύτως δὲ καὶ αἱ αἱμορροΐδες καὶ πᾶν τὸ τοιοῦτον γένος. Προσφύονται δὲ ταῖς πέτραις, ὅταν ἀποκλίνωσι τὸ ἐπικάλυμμα· τοῦτο γὰρ ἔοικεν εἶναι ὥσπερ πῶμα· ὃ γὰρ τοῖς διθύροις ἄμφω, τοῦτο τοῖς στρομβώδεσι τὸ ἕτερον μέρος. Τὸ δ’ ἐντὸς σαρκῶδές ἐστι, καὶ ἐν τούτῳ τὸ στόμα. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἔχει ταῖς αἱμορροΐσι καὶ ταῖς πορφύραις καὶ πᾶσι τοῖς τοιούτοις. Ὅσα δ’ ἔχει μείζω τὸν ἀριστερὸν πόδα, ταῦτα ἐν μὲν τοῖς στρόμβοις οὐκ ἐγγίνεται, ἐν δὲ τοῖς νηρείταις ἐγγίνεται. Εἰσὶ δέ τινες κόχλοι οἳ ἔχουσιν ἐν αὑτοῖς ὅμοια ζῷα τοῖς ἀστακοῖς τοῖς μικροῖς, οἳ γίνονται καὶ ἐν τοῖς ποταμοῖς· διαφέρουσι δ’ αὐτῶν τῷ μαλακὸν ἔχειν τὸ ἔσω τοῦ ὀστράκου. Τὴν δ’ ἰδέαν οἷοί εἰσιν, ἐκ τῶν ἀνατομῶν θεωρείσθωσαν.

4.55. Bölüm

Deniz kestanelerinin etli kısmı yoktur; bu onlara özgüdür: hepsi bundan yoksundur ve içlerinde hiç et bulunmaz; ama hepsinde kara şeyler vardır. Deniz kestanelerinin birkaç cinsi vardır. Biri yenen cinstir; yumurta denen büyük ve yenilir şeyler bunlarda bulunur, büyüklerinde de küçüklerinde de, çünkü daha küçükken bile bunları taşırlar. Başka iki cins de spatangoslar ve bryssos denenlerdir; bunlar açık denizde yaşar ve seyrektir. Bir de ekhinometra denenler vardır; hepsinin en büyüğüdür. Bunlardan başka küçük ama büyük ve sert dikenli bir cins daha vardır; denizin birçok kulaç derininden çıkar ve bazıları bunu idrar zorluğuna karşı kullanır. Torone yöresinde kabukları da, dikenleri de, yumurtaları da ak olan deniz kestaneleri vardır; boyca ötekilerden daha uzundurlar. Dikenleri büyük ve güçlü değil, daha yumuşaktır; ağızdan çıkan kara şeyler daha çoktur, dış kanala doğru birleşir ama kendi aralarında birleşmez; hayvan bunlarla sanki bölmelere ayrılmıştır. En çok ve en sık hareket edenler yenen deniz kestaneleridir; dikenlerinde de bir işaret vardır. Hepsinin yumurtası vardır, ama bazılarınınki pek küçüktür ve yenmez. Deniz kestanesinin baş denen kısmı ve ağzı alttadır, dışkıyı attığı yer ise üsttedir. Bütün sarmal kabuklularda ve deniz çanaklarında da durum aynıdır; çünkü besinleri aşağıdadır, böylece ağız besine yakın, dışkı çıkışı ise yukarıda, kabuğun üst yüzündedir. Deniz kestanesinin içi oyuk beş dişi vardır; bunların ortasında dil yerine etli bir cisim bulunur. Buna yemek borusu bitişiktir; sonra beş bölüme ayrılmış, dışkıyla dolu mide gelir. Midenin bütün cepleri dışkının çıktığı yerde birleşir; kabuk orada deliktir. Midenin altında, ayrı bir zarın içinde yumurta denen şeyler bulunur; bunların sayısı hepsinde aynıdır: beş tanedirler, yani tek sayıdadırlar. Yukarıda, dişlerin başlangıcından acı ve yenmeyen kara şeyler sarkar. Birçok hayvanda böyle bir şey ya da ona karşılık gelen bir şey vardır: kaplumbağalarda, kara kurbağalarında, kurbağalarda, sarmal kabuklularda ve yumuşakçalarda. Ama renkleri farklıdır ve bunlar hepsinde ya hiç yenmez ya da güç yenir. Deniz kestanesinin gövdesi başında ve sonunda kesintisizdir; yüzeyde ise kesintisiz değildir, çevresindeki derisi sökülmüş bir fenere benzer. Deniz kestanesi dikenlerini ayak gibi kullanır; bunlara dayanıp hareket ederek yer değiştirir.

4.5

Οἱ δ’ ἐχῖνοι τὸ μὲν σαρκῶδες οὐκ ἔχουσιν, ἀλλ’ ἴδιον αὐτῶν τοῦτ’ ἐστίν· ἐστέρηνται γὰρ πάντες, καὶ οὐκ ἔχουσι σάρκα ἐντὸς οὐδεμίαν· τὰ δὲ μέλανα πάντες. Ἔστι δὲ γένη πλείω τῶν ἐχίνων, ἓν μὲν τὸ ἐσθιόμενον· τοῦτο δ’ ἐστὶν ἐν ᾧ τὰ καλούμενα ᾠὰ μεγάλα ἐγγίνεται καὶ ἐδώδιμα, ὁμοίως ἐν μείζοσι καὶ ἐλάττοσιν· καὶ γὰρ εὐθὺς ἔτι μικροὶ ὄντες ἔχουσι ταῦτα. Ἄλλα δὲ δύο γένη τό τε τῶν σπατάγγων καὶ τὸ τῶν καλουμένων βρύσσων· γίνονται δ’ οὗτοι πελάγιοι καὶ σπάνιοι. Ἔτι αἱ ἐχινομῆτραι καλούμεναι, μεγέθει πάντων μέγισται. Πρὸς δὲ τούτοῖς ἄλλο γένος μεγέθει μὲν μικρόν, ἀκάνθας δὲ μεγάλας ἔχει καὶ σκληράς, γίνεται δ’ ἐκ τῆς θαλάττης ἐν πολλαῖς ὀργυιαῖς, ᾧ χρῶνται πρὸς τὰς στραγγουρίας τινές. Περὶ δὲ Τορώνην εἰσὶν ἐχῖνοι λευκοὶ θαλάττιοι καὶ τὰ ὄστρακα καὶ τὰς ἀκάνθας καὶ τὰ ᾠά, μείζους δὲ τῶν ἄλλων εἰς μῆκος· ἡ δ’ ἄκανθα οὐ μεγάλη οὐδὲ ἰσχυρὰ ἀλλὰ μαλακωτέρα, τὰ δε μέλανα τὰ ἀπὸ τοῦ στόματος πλείω, καὶ πρὸς μὲν τὸν ἔξω πόρον συνάπτοντα πρὸς ἑαυτὰ δὲ ἀσύναπτα· τούτοις δ’ ὥσπερ διειλημμένος ἐστίν. Κινοῦνται δὲ μάλιστα καὶ πλειστάκις οἱ ἐδώδιμοι αὐτῶν· καὶ σημεῖον δέ τι ἔχουσιν ἐπὶ ταῖς ἀκάνθαις. Ἔχουσι μὲν οὖν ἅπαντες ᾠά, ἀλλ’ ἔνιοι πάμπαν μικρὰ καὶ οὐκ ἐδώδιμα. Συμβαίνει δὲ τὴν μὲν λεγομένην κεφαλὴν καὶ τὸ στόμα τὸν ἐχῖνον κάτω ἔχειν, ᾗ δ’ ἀφίησι τὸ περίττωμα, ἄνω. Ταὐτὸν δὲ τοῦτο συμβέβηκε τοῖς τε στρομβώδεσι πᾶσι καὶ ταῖς λεπάσιν· ἡ γὰρ νομὴ ἐκ τῶν κάτωθεν, ὥστε τὸ μὲν στόμα πρὸς τῇ νομῇ, τὸ δὲ περίττωμα ἄνω πρὸς τοῖς πρανέσι τοῦ ὀστράκου. Ἔχει δ’ ὁ ἐχῖνος ὀδόντας πέντε κοίλους ἔνδοθεν, ἐν μέσῳ δὲ τούτων σῶμα σαρκῶδες ἀντὶ γλώττης. Τούτου δ’ ἔχεται ὁ στόμαχος, εἶτα ἡ κοιλία εἰς πέντε μέρη διῃρημένη, πλήρης περιττώματος· συνέχουσι δὲ πάντες οἱ κόλποι αὐτῆς εἰς ἓν πρὸς τὴν ἔξοδον τῆς περιττώσεως, ᾗ τετρύπηται τὸ ὄστρακον. Ὑπὸ δὲ τὴν κοιλίαν ἐν ἄλλῳ ὑμένι τὰ καλούμενα ᾠά ἐστιν, ἴσα τὸν ἀριθμὸν ὄντα ἐν πᾶσιν· πέντε γάρ ἐστι τὸ πλῆθος καὶ περιττά. Ἄνω δὲ τὰ μέλανα ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τῶν ὀδόντων ἤρτηται, ἅ ἐστι πικρὰ καὶ οὐκ ἐδώδιμα. Ἐν πολλοῖς δὲ τῶν ζῴων τὸ τοιοῦτόν ἐστιν ἢ τὸ ἀνάλογον· καὶ γὰρ ἐν ταῖς χελώναις καὶ ἐν φρύναις καὶ ἐν βατράχοις καὶ ἐν τοῖς στρομβώδεσι καὶ τοῖς μαλακίοις· ἀλλὰ τῷ χρώματι διαφέρει, καὶ ἄβρωτά ἐστιν ἐν πᾶσι τὰ τοιαῦτα ἢ πάμπαν ἢ μᾶλλον. Κατὰ μὲν οὖν τὴν ἀρχὴν καὶ τελευτὴν συνεχὲς τὸ σῶμα τοῦ ἐχίνου ἐστί, κατὰ δὲ τὴν ἐπιφάνειαν οὐ συνεχὲς ἀλλ’ ὅμοιον λαμπτῆρι μὴ ἔχοντι τὸ κύκλῳ δέρμα. Ταῖς δ’ ἀκάνθαις ὁ ἐχῖνος χρῆται ὡς ποσίν· ταύταις γὰρ ἀπερειδόμενος καὶ κινούμενος μεταβάλλει τὸν τόπον.

4.66. Bölüm

Tethya denen hayvanların tabiatı bunların hepsinden daha tuhaftır. Çünkü yalnız bunların bütün gövdesi kabuğun içinde saklıdır; kabukları da deri ile kabuk arası bir şeydir, bu yüzden sert bir meşin gibi kesilir. Kabuğuyla kayalara tutunur; birbirinden uzak, pek küçük ve kolay görülmeyen iki deliği vardır; sıvıyı bunlardan salar ve alır. Çünkü görünür hiçbir dışkısı yoktur; oysa öteki kabuklulardan kimisinin deniz kestanesindeki gibi bir dışkısı, kimisinin de mekon denen dışkısı vardır. Açılınca içte önce kabuksu kısmın çevresinde kirişe benzer bir zar görülür; tethyonun etli kısmı bunun içindedir ve başka hiçbir hayvanınkine benzemez; et ise yine hepsinde aynıdır. Bu etli kısım yandan iki yerde zara ve deriye bitişiktir. Bitiştiği yerlerde iki yana doğru daralır ve bu daralan uçlarla, kabuğun içinden dışarıya açılan deliklere uzanır; besini ve sıvıyı bunlardan salar ve alır; sanki biri ağız, öbürü dışkı çıkışıymış gibi. Bunların biri daha kalın, öbürü daha incedir. İçte iki yanda birer boşluk vardır, aralarını kesintisiz küçük bir şey ayırır; boşluklardan birinde sıvı birikir. Başka hiçbir kısmı yoktur: ne alet işi gören bir kısmı, ne bir duyu organı, ne de ötekilerde daha önce sözü edilen dışkı kısmı. Tethyonun rengi kiminde sarımtırak, kiminde kırmızıdır.

Deniz ısırganlarının cinsi de kendine özgüdür. Bazı sert kabuklular gibi kayalara tutunur, ama bazen de ayrılır. Kabuğu yoktur, bütün gövdesi etlidir. El yaklaşınca hisseder, onu kavrar ve yapışır; ahtapotun kollarıyla yaptığı gibi, öyle ki el şişer. Ağzı ortadadır ve kayanın üstünde bir kabuğun içindeymiş gibi yaşar. Küçük balıklardan biri ona çarparsa, ele yapıştığı gibi ona da yapışır; böylece yenebilir bir şey çarptı mı onu yer. Bir cinsi kayadan ayrılır; bu cins kendisine ne çarparsa yer, deniz kestanelerini de tarakları da. Hiçbir dışkısı görünmez; bu bakımdan bitkilere benzer. Deniz ısırganlarının iki cinsi vardır: biri küçük ve daha çok yenen, öteki büyük ve sert olanlar; Khalkis yöresindekiler gibi. Kışın etleri sıkıdır; bu yüzden avlanır ve yenirler. Yazın ise yıpranırlar: gevşerler, dokunulunca çabucak parçalanırlar ve bütün olarak koparılamazlar; sıcaktan bunaldıklarında da daha çok kayaların arasına girerler.

Yumuşakçaların, yumuşak kabukluların ve sert kabukluların dış ve iç kısımları hakkında söylenecekler söylendi.

4.6

Τὰ δὲ καλούμενα τήθυα τούτων πάντων ἔχει τὴν φύσιν περιττοτάτην. Κέκρυπται γὰρ αὐτῶν μόνων τὸ σῶμα ἐν τῷ ὀστράκῳ πᾶν, τὸ δ’ ὄστρακόν ἐστι μεταξὺ δέρματος καὶ ὀστράκου, διὸ καὶ τέμνεται ὥσπερ βύρσα σκληρά. Προσπέφυκε μὲν οὖν ταῖς πέτραις τῷ ὀστράκῳ, δύο δ’ ἔχει πόρους ἀπέχοντας ἀπ’ ἀλλήλων, πάμπαν μικροὺς καὶ οὐ ῥᾳδίους ἰδεῖν, ᾗ ἀφίησι καὶ δέχεται τὸ ὑγρόν· περίττωμα γὰρ οὐδὲν ἔχει φανερόν, ὥσπερ τῶν ἄλλων ὀστρέων τὰ μὲν ὥσπερ ἐχῖνος, τὰ δὲ τὴν καλουμένην μήκωνα. Ἀνοιχθέντα δ’ ἔσωθεν πρῶτον μὲν ὑμένα ἔχει νευρώδη περὶ τὸ ὀστρακῶδες· ἐν δὲ τούτῳ αὐτό ἐστι τὸ σαρκῶδες τοῦ τηθύου, οὐδενὶ ὅμοιον τῶν ἄλλων· αὐτὴ μέντοι ἡ σὰρξ πᾶσιν ὁμοία. Προσπέφυκε δὲ τοῦτο κατὰ δύο τόπους τῷ ὑμένι καὶ τῷ δέρματι ἐκ πλαγίου· καὶ ᾗ προσπέφυκε, ταύτῃ ἐστὶ στενώτερον ἐφ’ ἑκάτερα, οἷς τείνει πρὸς τοὺς πόρους τοὺς ἔξω διὰ τοῦ ὀστράκου φέροντας, ᾗ ἀφίησι καὶ δέχεται τὴν τροφὴν καὶ τὸ ὑγρόν, ὡς ἂν εἰ τὸ μὲν στόμα εἴη, τὸ δὲ τῇ περιττώσει ἔξοδος· καὶ ἔστιν αὐτῶν τὸ μὲν παχύτερον τὸ δὲ λεπτότερον. Ἔσω δὲ κοῖλον ἐφ’ ἑκάτερα, καὶ διείργει μικρόν τι συνεχές· ἐν θατέρῳ δὲ τῶν κοίλων ἡ ὑγρότης ἐγγίνεται. Ἄλλο δ’ οὐδὲν ἔχει μόριον οὔτε ὀργανικὸν οὔτε αἰσθητήριον, οὔτε, ὥσπερ ἐλέχθη πρότερον ἐν τοῖς ἄλλοις, τὸ περιττωματικόν. Χρῶμα δὲ τοῦ τηθύου ἐστὶ τὸ μὲν ὠχρὸν τὸ δ’ ἐρυθρόν.

Ἔστι δὲ καὶ τὸ τῶν ἀκαληφῶν γένος ἴδιον· προσπέφυκε μὲν γὰρ ταῖς πέτραις ὥσπερ ἔνια τῶν ὀστρακοδέρμων, ἀπολύεται δ’ ἐνίοτε. Οὐκ ἔχει δ’ ὄστρακον, ἀλλὰ σαρκῶδες τὸ σῶμα πᾶν ἐστὶν αὐτῆς. Αἰσθάνεται δὲ καὶ συναρπάζει προσφερομένης τῆς χειρὸς καὶ προσέχεται, καθάπερ ὁ πολύπους ταῖς πλεκτάναις, οὕτως ὥστε τὴν σάρκα ἐπανοιδεῖν. Ἔχει δὲ τὸ στόμα ἐν μέσῳ, καὶ ζῇ ἀπὸ τῆς πέτρας ὥσπερ ἀπ’ ὀστρέου. Κἄν τι προσπέσῃ τῶν μικρῶν ἰχθυδίων, ἀντέχεται ὥσπερ τῆς χειρός· οὕτω κἄν τι προσπέσῃ αὐτῇ ἐδώδιμον, κατεσθίει. Καὶ ἀπολύεται δὲ γένος τι αὐτῶν, ὃ ἐάν τι προσπέσῃ κατεσθίει καὶ ἐχίνους καὶ κτένας. Περίττωμα δὲ οὐδὲν παντελῶς φαίνεται ἔχουσα, ἀλλ’ ὁμοία κατὰ τοῦτο τοῖς φυτοῖς ἐστίν. Γένη δὲ τῶν ἀκαληφῶν ἐστὶ δύο, αἱ μὲν ἐλάττους καὶ ἐδώδιμοι μᾶλλον, αἱ δὲ μεγάλαι καὶ σκληραί, οἷαι γίνονται καὶ περὶ Χαλκίδα. Τοῦ μὲν οὖν χειμῶνος τὴν σάρκα στιφρὰν ἔχουσι (διὸ καὶ θηρεύονται καὶ ἐδώδιμοί εἰσι), τοῦ δὲ θέρους ἀπόλλυνται· γίνονται γὰρ μαδαραί, καὶ ἄν τις θίγῃ, διασπῶνται ταχέως καὶ ὅλαι οὐ δύνανται ἀφαιρεῖσθαι, πονοῦσαί τε ταῖς ἀλέαις εἰς τὰς πέτρας εἰσδύονται μᾶλλον.

Περὶ μὲν οὖν τῶν μαλακίων καὶ τῶν μαλακοστράκων καὶ τῶν ὀστρακοδέρμων, ὅσα τε ἔχουσιν ἐκτὸς μέρη καὶ ὅσα ἐντός, εἴρηται·

4.77. Bölüm

Şimdi de böcekleri aynı şekilde ele almak gerek. Bu cinsin içinde birçok tür vardır; bunların bazıları birbirine yakın akraba olduğu hâlde ortak bir adla birleştirilmemiştir: arı, yaban arısı, eşekarısı ve benzerleri gibi; yine kanadını bir kın içinde taşıyanlar, mayıs böceği, geyik böceği, kantarit böceği ve benzerleri gibi. Hepsinin ortak üç kısmı vardır: baş, karnı saran gövde ve üçüncü olarak bunların arasındaki kısım; öteki hayvanlarda göğüs ve sırt neyse odur. Bu ara kısım çoğunda tektir; uzun ve çok ayaklılarda ise ara kısımlar hemen hemen kertikler kadardır. Böceklerin hepsi bölününce de yaşar; pek soğuk olanlar ya da küçüklüklerinden ötürü çabuk soğuyanlar müstesna. Nitekim eşekarıları da bölününce yaşar. Orta kısımla birlikte baş da karın da yaşar, ama orta kısım olmadan baş yaşamaz. Uzun ve çok ayaklılar bölününce uzun süre yaşar ve kesilen parça iki ucuna doğru da hareket eder: hem kesik yere hem kuyruğa doğru gider; çıyan denen hayvan gibi. Hepsinin gözü vardır, ama başka görünür bir duyu organları yoktur; yalnız bazılarında dile benzer bir şey vardır. Bu şey bütün sert kabuklularda da vardır; onunla hem tadarlar hem yiyeceği içeri çekerler. Kimilerinde yumuşaktır, kimilerinde ise mor salyangozlardaki gibi çok güçlüdür. Atsinekleri ve oistroslarda da güçlüdür, öteki böceklerin de çoğunda; çünkü iğnesi arkada olmayanların hepsinde bu, her birinin silahı gibidir. Bunu taşıyanların, pek az istisnayla, dişi yoktur; nitekim sinekler bununla dokunup kan çıkarır, sivrisinekler de bununla sokar. Bazı böceklerin iğnesi de vardır. İğneyi kimisi içinde taşır, arılar ve eşekarıları gibi; kimisi dışında, akrep gibi. Böcekler içinde uzun iğneli tek hayvan akreptir. Akrebin ve kitapların arasında türeyen akrebe benzer hayvanın kıskaçları da vardır. Böceklerin kanatlıları öteki kısımlarına ek olarak kanat da taşır. Kimi iki kanatlıdır, sinekler gibi; kimi dört kanatlı, arılar gibi. İğnesi arkada olanlar içinde yalnız iki kanadı olan hiçbir böcek yoktur. Kanatlıların kimi kanatlarının üstünde bir kın taşır, mayıs böceği gibi; kimi kınsızdır, arı gibi. Hepsi kuyruk dümeni olmadan uçar; kanatlarının ne sapı vardır ne yarığı. Bazılarının gözlerinin önünde antenleri vardır, kelebekler ve geyik böcekleri gibi. Sıçrayanların kimi arka bacakları daha büyük olanlardır; kimi de dört ayaklıların bacakları gibi geriye doğru bükülen dümen bacaklar taşır. Hepsinin üst yüzü, öteki hayvanlarda olduğu gibi, alt yüzünden farklıdır. Vücutlarının eti ne kabuksudur ne de kabukluların içi gibi etlidir; ikisinin arasında bir şeydir. Bu yüzden ne kılçıkları, ne kemikleri, ne mürekkepbalığı kemiği gibi bir şeyleri, ne de çevrelerini saran bir kabukları vardır; çünkü vücut sertliği sayesinde kendini kendisi korur ve başka bir desteğe muhtaç olmaz. Derileri vardır, ama pek incedir. Dış kısımları bunlar ve bunlara benzer şeylerdir. İçte, çoğunda ağızdan hemen sonra çıkışa kadar düz ve basit bir bağırsak uzanır; azında bağırsak kıvrımlıdır. Bunların hiçbirinin ne iç organı ne de yağı vardır; öteki kansızların hiçbirinde olmadığı gibi. Bazılarının midesi de vardır; bağırsağın geri kalanı bundan çıkar ve ya basittir ya kıvrımlı; çekirgelerde olduğu gibi. Ağustosböceği, gerek bu hayvanlar gerek öteki hayvanlar içinde ağzı olmayan tek hayvandır. Ağız yerine, iğnesi arkada olanlardaki dile benzer kısım gibi uzun, tek parça ve yarıksız bir şeyi vardır; yalnız çiyle, bununla beslenir. Midesinde dışkı bulunmaz. Ağustosböceklerinin birkaç türü vardır; büyüklük ve küçüklükle ayrılırlar, bir de akhetas denenlerin belin altından bölümlü olması ve gözle görülür bir zar taşıması, tettigonionların ise taşımamasıyla.

Denizde de, seyrek oldukları için bir cinse yerleştirilemeyen tuhaf hayvanlar vardır. Deneyimli balıkçılardan bazıları denizde kalaslara benzeyen, kara, yuvarlak ve baştan sona aynı kalınlıkta hayvanlar gördüklerini söyler; başkaları kalkanlara benzeyen, kırmızı renkli, sık yüzgeçli hayvanlar gördüklerini; başkaları da biçimce ve büyüklükçe erkek cinsel organına benzeyen, yalnız taşaklar yerine iki yüzgeci olan hayvanlar gördüklerini. Böyle bir hayvanın bir kez çok iğneli bir oltanın ucuna takıldığını da söylerler.

Bütün hayvanların iç ve dış kısımları, her cinste hem ayrı ayrı hem ortak olarak, böyledir.

4.7

περὶ δὲ τῶν ἐντόμων λεκτέον τὸν αὐτὸν τρόπον. Ἔστι δὲ τὸ γένος τοῦτο πολλὰ ἔχον εἴδη ἐν αὑτῷ, καὶ ἐνίοις πρὸς ἄλληλα συγγενικοῖς οὖσιν οὐκ ἐπέζευκται κοινὸν ὄνομα οὐδέν, οἷον ἐπὶ μελίττῃ καὶ ἀνθρήνῃ καὶ σφηκὶ καὶ τοῖς τοιούτοις, καὶ πάλιν ὅσα τὸ πτερὸν ἔχει ἐν κολεῷ, οἷον μηλολόνθη καὶ κάραβος καὶ κανθαρὶς καὶ ὅσα τοιαῦτα. Πάντων μὲν οὖν κοινὰ μέρη ἐστὶ τρία, κεφαλή τε καὶ τὸ περὶ τὴν κοιλίαν κύτος καὶ τρίτον τὸ μεταξὺ τούτων, οἷον τοῖς ἄλλοις τὸ στῆθος καὶ τὸ νῶτον ἐστίν. Τοῦτο δὲ τοῖς μὲν πολλοῖς ἕν ἐστιν· ὅσα δὲ μακρὰ καὶ πολύποδα, σχεδὸν ἴσα ταῖς ἐντομαῖς ἔχει τὰ μεταξύ. Πάντα δ’ ἔχει διαιρούμενα ζωὴν τὰ ἔντομα, πλὴν ὅσα ἢ λίαν κατέψυκται ἢ διὰ μικρότητα ταχὺ καταψύχεται, ἐπεὶ καὶ οἱ σφῆκες διαιρεθέντες ζῶσιν. Μετὰ μὲν οὖν τοῦ μέσου καὶ ἡ κεφαλὴ καὶ ἡ κοιλία ζῇ, ἄνευ δὲ τούτου ἡ κεφαλὴ οὐ ζῇ. Ὅσα δὲ μακρὰ καὶ πολύποδά ἐστι, πολὺν χρόνον ζῇ διαιρούμενα, καὶ κινεῖται τὸ ἀποτμηθὲν ἐπ’ ἀμφότερα τὰ ἔσχατα· καὶ γὰρ ἐπὶ τὴν τομὴν πορεύεται καὶ ἐπὶ τὴν οὐράν, οἷον ἡ καλουμένη σκολόπενδρα. Ἔχει δ’ ὀφθαλμοὺς μὲν ἅπαντα, ἄλλο δ’ αἰσθητήριον οὐδὲν φανερόν, πλὴν ἔνια οἷον γλῶτταν· ἣν καὶ τὰ ὀστρακόδερμα ἔχει πάντα, ᾗ καὶ γεύεται καὶ εἰς αὐτὸ τὴν τροφὴν ἀνασπᾷ. Τοῦτο δὲ τοῖς μὲν μαλακόν ἐστι, τοῖς δ’ ἔχει ἰσχὺν πολλήν, ὥσπερ ταῖς πορφύραις. Καὶ οἱ μύωπες δὲ καὶ οἱ οἶστροι ἰσχυρὸν τοῦτ’ ἔχουσι, καὶ τἆλλα σχεδὸν τὰ πλεῖστα· ἐν πᾶσι γὰρ τοῖς μὴ ὀπισθοκέντροις τοῦτο ὥσπερ ὅπλον ἔχει ἕκαστον. Ὅσα δ’ ἔχει τοῦτο, ὀδόντας οὐκ ἔχει, ἔξω ὀλίγων τινῶν, ἐπεὶ καὶ αἱ μυῖαι τούτῳ θιγγάνουσαι αἱματίζουσι καὶ οἱ κώνωπες τούτῳ κεντοῦσιν. Ἔχουσι δ’ ἔνια τῶν ἐντόμων καὶ κέντρα. Τὸ δὲ κέντρον τὰ μὲν ἔχει ἐν αὑτοῖς, οἷον αἱ μέλιτται καὶ οἱ σφῆκες, τὰ δ’ ἐκτός, οἷον σκορπίος· καὶ μόνον δὴ τῶν ἐντόμων τοῦτο μακρόκεντρόν ἐστιν. Ἔτι δὲ χηλὰς ἔχει τοῦτό τε καὶ τὸ ἐν τοῖς βιβλίοις γινόμενον σκορπιῶδες. Τὰ δὲ πτηνὰ αὐτῶν πρὸς τοῖς ἄλλοις μορίοις καὶ πτερὰ ἔχει. Ἔστι δὲ τὰ μὲν δίπτερα αὐτῶν, ὥσπερ αἱ μυῖαι, τὰ δὲ τετράπτερα, ὥσπερ αἱ μέλιτται· οὐθὲν δ’ ἐστὶν ὀπισθόκεντρον δίπτερον μόνον. Ἔτι δὲ τὰ μὲν ἔχει τῶν πτηνῶν ἔλυτρον τοῖς πτεροῖς, ὥσπερ ἡ μηλολόνθη, τὰ δ’ ἀνέλυτρά ἐστιν, ὥσπερ ἡ μέλιττα· ἀνορροπύγιος δὲ ἡ πτῆσις αὐτῶν πάντων ἐστί, καὶ τὸ πτερὸν οὐκ ἔχει καυλὸν οὐδὲ σχίσιν. Ἔτι κεραίας πρὸ τῶν ὀμμάτων ἔχει ἔνια, οἷον αἵ τε ψυχαὶ καὶ οἱ κάραβοι. Ὅσα δὲ πηδητικὰ αὐτῶν ἐστί, τούτων τὰ μὲν ἔχει τὰ ὄπισθεν σκέλη μείζω, τὰ δὲ πηδάλια καμπτόμενα εἰς τοὔπισθεν ὥσπερ τὰ τῶν τετραπόδων σκέλη. Πάντα δ’ ἔχει τὰ πρανῆ πρὸς τὰ ὕπτια διάφορα, ὥσπερ καὶ τἆλλα ζῷα. Ἡ δὲ τοῦ σώματος σὰρξ οὔτε ὀστρακώδης ἐστὶν οὔθ’ οἷον τὸ ἐντὸς τῶν ὀστρακωδῶν, οὕτω σαρκώδης, ἀλλὰ μεταξύ. Διὸ καὶ οὔτ’ ἄκανθαν ἔχουσιν οὔτ’ ὀστοῦν οὔθ’ οἷον σήπιον οὔτε κύκλῳ ὄστρακον· αὐτὸ γὰρ αὑτὸ τὸ σῶμα διὰ τὴν σκληρότητα σώζει, καὶ οὐ προσδεῖται ἑτέρου ἐρείσματος. Δέρμα δ’ ἔχουσι μέν, πάμπαν δὲ τοῦτο λεπτόν. Τὰ μὲν οὖν ἔξωθεν αὐτῶν μόρια ταῦτα καὶ τοιαῦτ’ ἐστίν, ἐντὸς δὲ εὐθὺς μετὰ τὸ στόμα ἔντερον τοῖς μὲν πλείστοις εὐθὺ καὶ ἁπλοῦν μέχρι τῆς ἐξόδου ἐστίν, ὀλίγοις δ’ ἑλιγμὸν ἔχει. Σπλάγχον δ’ οὐδὲν ἔχει τῶν τοιούτων οὐδὲ πιμελήν, ὥσπερ οὐδ’ ἄλλο τῶν ἀναίμων οὐδέν. Ἔνια δ’ ἔχει καὶ κοιλίαν, καὶ ἀπὸ ταύτης τὸ λοιπὸν ἔντερον ἢ ἁπλοῦν ἢ εἱλιγμένον, ὥσπερ αἱ ἀκρίδες. Ὁ δὲ τέττιξ μόνον τῶν τοιούτων καὶ τῶν ἄλλων ζῴων στόμα οὐκ ἔχει, ἀλλ’ οἷον τοῖς ὀπισθοκέντροις τὸ γλωττοειδές, τοῦτο μακρὸν καὶ συμφυὲς καὶ ἀδιάσχιστον, δι’ οὗ τῇ δρόσῳ τρέφεται μόνον· ἐν δὲ τῇ κοιλίᾳ οὐκ ἴσχει περίττωμα. Ἔστι δ’ αὐτῶν πλείω εἴδη, καὶ διαφέρουσι μεγέθει καὶ μικρότητι καὶ τῷ τοὺς μὲν καλουμένους ἀχέτας ὑπὸ τὸ διάζωμα διῃρῆσθαι καὶ ἔχειν ὑμένα φανερόν, τὰ δὲ τεττιγόνια μὴ ἔχειν.

Ἔστι δ’ ἔνια ζῷα περιττὰ καὶ ἐν τῇ θαλάττῃ, ἃ διὰ τὸ σπάνια εἶναι οὐκ ἔστι θεῖναι εἰς γένος. Ἤδη γάρ φασί τινες τῶν ἐμπειρικῶν ἁλιέων οἱ μὲν ἑωρακέναι ἐν τῇ θαλάττῃ ὅμοια δοκίοις, μέλανα, στρογγύλα τε καὶ ἰσοπαχῆ· ἕτερα δὲ καὶ ἀσπίσιν ὅμοια, τὸ μὲν χρῶμα ἐρυθρά, πτερύγια δ’ ἔχοντα πυκνά· καὶ ἄλλα ὅμοια αἰδοίῳ ἀνδρὸς τό τε εἶδος καὶ τὸ μέγεθος, πλὴν ἀντὶ τῶν ὄρχεων πτερύγια ἔχειν δύο, καὶ λαβέσθαι ποτὲ τοιοῦτον τοῦ πολυαγκίστρου τῷ ἄκρῳ.

Τὰ μὲν οὖν μέρη τῶν ζῴων πάντων τά τ’ ἐντὸς καὶ τὰ ἐκτὸς περὶ ἕκαστον γένος καὶ ἰδίᾳ καὶ κοινῇ τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον.

4.88. Bölüm

Şimdi duyulardan söz etmek gerek; çünkü bunlar bütün hayvanlarda aynı biçimde bulunmaz: kimisinde hepsi, kimisinde daha azı vardır. Duyuların sayısı en çok beştir ve bunlardan başka kendine özgü bir duyu görünmez: görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma. İnsanda, canlı doğuran kara hayvanlarında, bunlardan başka kanlı ve canlı doğuran bütün hayvanlarda bu duyuların hepsi bulunur görünür; köstebeklerinki gibi körleşmiş tek bir cins müstesna.

4.8

Περὶ δὲ τῶν αἰσθήσεων νῦν λεκτέον· οὐ γὰρ ὁμοίως πᾶσιν ὑπάρχουσιν, ἀλλὰ τοῖς μὲν πᾶσαι τοῖς δ’ ἐλάττους. Εἰσὶ δ’ αἱ πλεῖσται, καὶ παρ’ ἃς οὐδεμία φαίνεται ἴδιος ἑτέρα, πέντε τὸν ἀριθμόν, ὄψις, ἀκοή, ὄσφρησις, γεῦσις, ἁφή. Ἄνθρωπος μὲν οὖν καὶ τὰ ζῳοτόκα καὶ πεζά, πρὸς δὲ τούτοις καὶ ὅσα ἔναιμα καὶ ζῳοτόκα, πάντα φαίνεται

s118Köstebeğin görmesi yoktur; çünkü gözle görülür bir gözü yoktur. Ama başındaki kalın deri, gözlerin dışta bulunacağı yerden kaldırılınca, içeride bozulmuş gözler bulunur; bunlarda gerçek gözlerin bütün kısımları vardır: karası da, karanın içindeki, göz bebeği denen kısım da, çevresindeki halka da; ama bunların hepsi görünür gözlerinkinden küçüktür. Derinin kalınlığı yüzünden bunların hiçbiri dışarıdan belli olmaz; sanki tabiat oluşum sırasında sakatlanmış gibidir. Beyinden, iliğe bağlandığı yerden, kirişe benzer güçlü iki kanal tam göz yuvalarının yanından geçer ve üst köpek dişlerinde son bulur. Öteki hayvanlar renkleri, sesleri, kokuları ve tatları hisseder. Dokunma denen beşinci duyu ise öteki bütün hayvanlarda da vardır. Bazılarında duyu organları da pek açık görünür, en çok da gözler. Çünkü gözlerin yeri de işitmenin yeri de belirlidir: kimilerinin kulakları, kimilerinin gözle görülür kulak delikleri vardır. Koklama için de durum aynıdır: kimilerinin burun delikleri, kimilerinin de kuşlar cinsindeki gibi koklama delikleri vardır. Tatların duyu organı olan dil için de durum aynıdır. Suda yaşayan, balık denen hayvanlarda tatların duyu organı olan dil vardır, ama belli belirsizdir; çünkü dilleri kemiksidir ve serbest değildir. Bazı balıklarda ise damak etlidir, örneğin ırmak balıklarından sazanlarda; öyle ki dikkatle bakmayanlar bunu dil sanır.

s118

ἔχοντα ταύτας πάσας, πλὴν εἴ τι πεπήρωται γένος ἕν, οἷον τὸ τῶν ἀσπαλάκων. Τοῦτο γὰρ ὄψιν οὐκ ἔχει· ὀφθαλμοὺς γὰρ ἐν μὲν τῷ φανερῷ οὐκ ἔχει, ἀφαιρεθέντος δὲ τοῦ δέρματος ὄντος παχέος ἀπὸ τῆς κεφαλῆς κατὰ τὴν χώραν τὴν ἔξω τῶν ὀμμάτων ἔσωθέν εἰσιν οἱ ὀφθαλμοὶ διεφθαρμένοι, πάντ’ ἔχοντες ταὐτὰ τὰ μέρη τοῖς ἀληθινοῖς· ἔχουσι γὰρ τό τε μέλαν καὶ τὸ ἐντὸς τοῦ μέλανος, τὴν καλουμένην κόρην, καὶ τὸ κυκλώπιον, ἐλάττω μέντοι ταῦτα πάντα τῶν φανερῶν ὀφθαλμῶν. Εἰς δὲ τὸ ἔξω οὐδὲν σημαίνει τούτων διὰ τὸ τοῦ δέρματος πάχος, ὡς ἐν τῇ γενέσει πηρουμένης τῆς φύσεως· εἰσὶ γὰρ ἀπὸ τοῦ ἐγκεφάλου, ᾗ συνάπτει τῷ μυελῷ, δύο πόροι νευρώδεις καὶ ἰσχυροὶ παρ’ αὐτὰς τείνοντες τὰς ἕδρας τῶν ὀφθαλμῶν, τελευτῶντες δ’ εἰς τοὺς ἄνω χαυλιόδοντας. Τὰ δ’ ἄλλα καὶ τῶν χρωμάτων αἴσθησιν ἔχει καὶ τῶν ψόφων, ἔτι δ’ ὀσμῆς καὶ χυμῶν. Τὴν δὲ πέμπτην αἴσθησιν τὴν ἁφὴν καλουμένην καὶ τἆλλα πάντ’ ἔχει ζῷα. Ἐν μὲν οὖν ἐνίοις καὶ τὰ αἰσθητήρια φανερώτατα ἐστί, τὰ μὲν τῶν ὀμμάτων καὶ μᾶλλον. Διωρισμένον γὰρ ἔχει τὸν τόπον τῶν ὀφθαλμῶν καὶ τὸν τῆς ἀκοῆς· ἔνια μὲν γὰρ ὦτα ἔχει, ἔνια δὲ τοὺς πόρους φανερούς. Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ ὀσφρήσεως· τὰ μὲν γὰρ ἔχει μυκτῆρας, τὰ δὲ τοὺς πόρους τοὺς τῆς ὀσφρήσεως, οἷον τὸ τῶν ὀρνίθων γένος. Ὁμοίως δὲ καὶ τὸ τῶν χυμῶν αἰσθητήριον τὴν γλῶτταν. Ἐν δὲ τοῖς ἐνύδροις, καλουμένοις δὲ ἰχθύσι, τὸ μὲν τῶν χυμῶν αἰσθητήριον, τὴν γλῶτταν, ἔχουσι μέν, ἔχουσι δ’ ἀμυδρῶς· ὀστώδη γὰρ καὶ οὐκ ἀπολελυμένην ἔχουσιν. Ἀλλ’ ἐνίοις τῶν ἰχθύων ὁ οὐρανός ἐστι σαρκώδης, οἷον τῶν ποταμίων ἐν

s119Balıkların tadarak hissettikleri açıktır: birçoğu kendine özgü tatlardan hoşlanır; en çok palamut yemini ve yağlı balık yemini kaparlar, bu tür yemleri tadarken ve yerken hoşlandıkları anlaşılır. İşitme ve koklama için ise görünür bir duyu organları yoktur; burun deliklerinin yerinde kimilerine öyle görünen şey beyne varmaz: kimisi kör biter, kimisi solungaçlara kadar gider. Ama hem işittikleri hem kokladıkları açıktır. Çünkü trierlerin kürek sesi gibi büyük seslerden kaçtıkları görülür; öyle ki yuvalarında kolayca yakalanırlar. Dışarıdaki ses küçük de olsa, işitmesi suda olan bütün hayvanlara sert, büyük ve ağır gelir. Bu yunus avında da olur: yunusları tek gövdeli kayıklarla topluca çevirince kayıklardan denize gürültü salarlar, yunuslar da kaçıp topluca karaya vurur; avcılar sesten sersemlemiş yunusları yakalar. Oysa yunusların da görünür bir işitme organı yoktur. Ayrıca balık avında bu işle uğraşanlar kürekle ya da ağlarla gürültü yapmamaya son derece dikkat eder. Bir yerde birçok balığın toplu hâlde bulunduğunu fark edince ağlarını, ne küreğin ne de kayığın ilerleyişinin sesi o yere ulaşmayacak bir uzaklıktan, hesaplayarak atarlar; bütün tayfalara da çember tamamlanıncaya kadar olabildiğince sessiz ilerlemelerini buyururlar. Bazen de balıkları bir araya toplamak istediklerinde yunus avında yaptıklarını yaparlar: taşlarla gürültü çıkarırlar ki balıklar korkup bir yere toplansınlar ve böylece ağlarla çevrilsinler.

s119

τοῖς κυπρίνοις, ὥστε τοῖς μὴ σκοπουμένοις ἀκριβῶς δοκεῖν ταύτην εἶναι γλῶτταν. Ὅτι δ’ αἰσθάνονται γευόμενα, φανερόν· ἰδίοις τε γὰρ πολλὰ χαίρει χυμοῖς, καὶ τὸ τῆς ἀμίας λαμβάνουσι μάλιστα δέλεαρ καὶ τὸ τῶν πιόνων ἰχθύων, ὡς χαίροντες ἐν τῇ γεύσει καὶ ἐδωδῇ τοῖς τοιούτοις δελέασιν. Τῆς δ’ ἀκοῆς καὶ τῆς ὀσφρήσεως οὐδὲν ἔχουσι φανερὸν αἰσθητήριον· ὃ γὰρ ἄν τισιν εἶναι δόξειε κατὰ τοὺς τόπους τῶν μυκτήρων, οὐδὲν περαίνει πρὸς τὸν ἐγκέφαλον, ἀλλὰ τὰ μὲν τυφλά, τὰ δὲ φέρει μέχρι τῶν βραγχίων. Ὅτι δὲ καὶ ἀκούουσι καὶ ὀσφραίνονται, φανερόν· τούς τε γὰρ ψόφους φεύγοντα φαίνεται τοὺς μεγάλους, οἷον τὰς εἰρεσίας τῶν τριήρων, ὥστε λαμβάνεσθαι ῥᾳδίως ἐν ταῖς θαλάμαις· καὶ γὰρ ἂν μικρὸς ᾖ ὁ ἔξω ψόφος, ὅμως τοῖς ἐν τῷ ὑγρῷ τὴν ἀκοὴν ἔχουσι χαλεπὸς καὶ μέγας καὶ βαρὺς φαίνεται πᾶσιν. Ὃ συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῆς τῶν δελφίνων θήρας· ὅταν γὰρ ἀθρόως περικυκλώσωσι τοῖς μονοξύλοις, ψοφοῦντες ἐξ αὐτῶν ἐν τῇ θαλάττῃ ἀθρόους ποιοῦσιν ἐξοκέλλειν φεύγοντας εἰς τὴν γῆν, καὶ λαμβάνουσιν ὑπὸ τοῦ ψόφου καρηβαροῦντας. Καίτοι οὐδ’ οἱ δελφῖνες τῆς ἀκοῆς οὐδὲν φανερὸν ἔχουσιν αἰσθητήριον. Ἔτι δ’ ἐν ταῖς θήραις τῶν ἰχθύων ὅτι μάλιστα εὐλαβοῦνται ψόφον ποιεῖν ἢ κώπης ἢ δικτύων οἱ περὶ τὴν θήραν ταύτην ὄντες· ἀλλ’ ὅταν κατανοήσωσιν ἔν τινι τόπῳ πολλοὺς ἀθρόους ὄντας, ἐκ τοσούτου τόπου τεκμαιρόμενοι καθιᾶσι τὰ δίκτυα, ὅπως μήτε κώπης μήτε τῆς ῥύμης τῆς ἁλιάδος ἀφίκηται πρὸς τὸν τόπον ἐκεῖνον ὁ ψόφος· παραγγέλλουσί τε πᾶσι τοῖς ναύταις ὅτι μάλιστα σιγῇ πλεῖν, μέχρι περ ἂν συγκυκλώσωνται. Ἐνίοτε δ’ ὅταν

s120Söylendiği gibi, çevirmeden önce gürültü yapmayı yasaklarlar; çevirince ise artık bağırıp gürültü etmelerini buyururlar, çünkü balıklar gürültüyü ve şamatayı duyunca korkudan ağa düşer. Ayrıca balıkçılar çok uzaktan, durgun ve sakin havada yüzeye çıkmış, topluca beslenen birçok balık görüp büyüklüklerini ve hangi cinsten olduklarını anlamak isterlerse, sessizce yaklaşırlarsa fark edilmeden onları hâlâ yüzeyde bulurlar; ama biri önceden gürültü ederse kaçtıkları görülür. Irmaklarda da kimilerinin kottos dediği küçük balıklar vardır. Bunlar kayaların altına sindikleri için kimileri kayalara taşla vurarak onları avlar; balıklar da sesi duyup sersemlemiş gibi sürüklenerek dışarı fırlar. Balıkların işittiği bu tür şeylerden açıktır; deniz kıyısında vakit geçirip bu türden pek çok şeyle karşılaşanlardan bazıları, hayvanlar içinde en keskin işitenin balıklar olduğunu bile söyler. Balıklardan en keskin işitenler kefal, khremps, levrek, sarpa, khromis ve bunlar gibi balıklardır; ötekiler bunlardan daha az işitir, bu yüzden daha çok deniz dibinde yaşarlar. Koklama için de durum aynıdır: balıkların çoğu taze olmayan yeme dokunmak istemez; hepsi de aynı yemlerle yakalanmaz, her biri kendine özgü yemlerle yakalanır; bunları kokuyla ayırt ederler.

s120

βούλωνται συνδραμεῖν, ταὐτὸν ποιοῦσιν ὅπερ ἐπὶ τῆς τῶν δελφίνων θήρας· ψοφοῦσι γὰρ λίθοις, ἵνα φοβηθέντες συνθέωσιν εἰς ταὐτὸ καὶ τοῖς δικτύοις οὕτω περιβάλλωνται. Καὶ πρὶν μὲν συγκλεῖσαι, καθάπερ εἴρηται, κωλύουσι ψοφεῖν, ὅταν δὲ κυκλώσωσι, κελεύουσιν ἤδη βοᾶν καὶ ψοφεῖν· τὸν γὰρ ψόφον καὶ τὸν θόρυβον ἀκούοντες ἐμπίπτουσι διὰ τὸν φόβον. Ἔτι δ’ ὅταν ἴδωσιν οἱ ἁλιεῖς ἐκ πάνυ πολλοῦ νεμομένους ἀθρόους πολλοὺς ἐν ταῖς γαλήναις καὶ εὐδίαις ἐπιπολάζοντας, καὶ βουληθῶσιν ἰδεῖν τὰ μεγέθη καὶ τί τὸ γένος αὐτῶν, ἂν μὲν ἀψοφητὶ προσπλεύσωσι, λανθάνουσι καὶ καταλαμβάνουσιν ἐπιπολάζοντας ἔτι, ἐὰν δέ τις τύχῃ ψοφήσας πρότερον, φανεροί εἰσι φεύγοντες. Ἔτι δ’ ἐν τοῖς ποταμοῖς εἰσὶν ἰχθύδια ἄττα ἃ καλοῦσί τινες κόττους· ταῦτα θηρεύουσί τινες διὰ τὸ ὑπὸ ταῖς πέτραις ὑποδεδυκέναι κόπτοντες τὰς πέτρας λίθοις· τὰ δ’ ἐκπίπτει παραφερόμενα ὡς ἀκούοντα καὶ καρηβαροῦντα ὑπὸ τοῦ ψόφου. Ὅτι μὲν οὖν ἀκούουσιν, ἐκ τῶν τοιούτων ἐστὶ φανερόν· εἰσὶ δέ τινες οἵ φασι καὶ μάλιστα ὀξυηκόους εἶναι τῶν ζῴων τοὺς ἰχθῦς, ἐκ τοῦ διατρίβοντας περὶ τὴν θάλατταν ἐντυγχάνειν τοιούτοις πολλοῖς. Μάλιστα δ’ εἰσὶ τῶν ἰχθύων ὀξυήκοοι κεστρεύς, χρέμψ, λάβραξ, σάλπη, χρομίς, καὶ ὅσοι ἄλλοι τοιοῦτοι τῶν ἰχθύων· οἱ δ’ ἄλλοι τούτων ἧττον, διὸ μᾶλλον πρὸς τῷ ἐδάφει τῆς θαλάττης ποιοῦνται τὰς διαγωγάς. Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ ὀσφρήσεως ἔχει. Τοῦ τε γὰρ μὴ προσφάτου δελέατος οὐκ ἐθέλουσιν ἅπτεσθαι οἱ πλεῖστοι τῶν ἰχθύων, τοῖς τε δελέασιν οὐ τοῖς αὐτοῖς ἁλίσκονται

s121Kimileri de kötü kokulu yemlerle avlanır; sarpanın dışkıyla avlanması gibi. Ayrıca birçok balık mağaralarda yaşar; balıkçılar onları ava çıkarmak isteyince mağaranın ağzını tuzlu balık kokan şeylerle sıvarlar, balıklar da bu kokulara hemen çıkar. Yılanbalığı da böyle yakalanır: tuzlu balık konmuş çömleklerden birinin ağzına süzgeç denen şeyi takıp suya bırakırlar. Genel olarak hepsi kızartma kokusu veren şeylere daha çok koşar. Mürekkepbalığının etini de kokusu için ateşte kavurup yem yaparlar, çünkü balıklar buna daha çok yaklaşır. Ahtapotları da kızartıp sepet tuzaklara yalnız kızartma kokusu için koyduklarını söylerler. Ayrıca sürü hâlinde gezen balıklar, balık yıkama suyu ya da sintine suyu dökülünce, sanki onun kokusunu almış gibi kaçar. Kendi kanlarının kokusunu da çabuk aldıkları söylenir; balık kanı akınca kaçıp uzaklara gitmeleri bunu gösterir. Genel olarak, sepet tuzak çürük yemle yemlenirse balıklar içine girmek, hatta yaklaşmak istemez; taze ve kızartılmış yemle yemlenirse uzaktan hemen gelip içine girerler. Söylenenler en çok yunuslarda açıktır: bunların görünür bir işitme organı yoktur, ama daha önce söylendiği gibi gürültüden sersemleyip yakalanırlar.

s121

πάντες ἀλλὰ ἰδίοις, διαγινώσκοντες τῷ ὀσφραίνεσθαι· ἔνια γὰρ δελεάζεται τοῖς δυσώδεσιν, ὥσπερ ἡ σάλπη τῇ κόπρῳ. Ἔτι δὲ πολλοὶ τῶν ἰχθύων διατρίβουσιν ἐν σπηλαίοις, οὓς ἐπειδὰν βούλωνται προκαλέσασθαι πρὸς τὴν θήραν οἱ ἁλιεῖς, τὸ στόμα τοῦ σπηλαίου περιαλείφουσι ταριχηραῖς ὀσμαῖς, πρὸς ἃς ἐξέρχονται ταχέως. Ἁλίσκεται δὲ καὶ ἡ ἔγχελυς τοῦτον τὸν τρόπον· τιθέασι γὰρ τῶν ταριχηρῶν τι κεραμίων, ἐνθέντες εἰς τὸ στόμα τοῦ κεραμίου τὸν καλούμενον ἠθμόν. Καὶ ὅλως δὲ πρὸς τὰ κνισώδη πάντες φέρονται μᾶλλον. Καὶ τῶν σηπιῶν δὲ τὰ σαρκία σταθεύσαντες ἕνεκα τῆς ὀσμῆς δελεάζουσι τούτοις· προσέρχονται γὰρ μᾶλλον. Τοὺς δὲ πολύπους φασὶν ὀπτήσαντες εἰς τοὺς κύρτους ἐντιθέναι οὐδενὸς ἄλλου χάριν ἢ τῆς κνίσης. Ἔτι δ’ οἱ ῥυάδες ἰχθύες, ὅταν ἐκχυθῇ τὸ πλύμα τῶν ἰχθύων, ἢ τῆς ἀντλίας ἐκχυθείσης, φεύγουσιν ὡς ὀσφραινόμενοι τῆς ὀσμῆς αὐτῶν. Καὶ τοῦ αὑτῶν δὲ αἵματος ταχὺ ὀσφραίνεσθαί φασιν αὐτούς· δῆλον δὲ ποιοῦσι φεύγοντες καὶ ἐκτοπίζοντες μακράν, ὅταν γένηται αἷμα ἰχθύων. Καὶ ὅλως δὲ ἐὰν μὲν σαπρῷ τις δελέατι δελεάσῃ τὸν κύρτον, οὐκ ἐθέλουσιν εἰσδύνειν οὐδὲ πλησιάζειν, ἐὰν δὲ νεαρῷ δελέατι καὶ κεκνισωμένῳ, εὐθὺς φερόμενοι πόρρωθεν εἰσδύνουσιν. Μάλιστα δὲ φανερόν ἐστι περὶ τῶν εἰρημένων ἐπὶ τῶν δελφίνων· οὗτοι γὰρ τῆς ἀκοῆς αἰσθητήριον μὲν οὐδὲν ἔχουσι φανερόν, ἁλίσκονται δὲ διὰ τὸ καρηβαρεῖν ὑπὸ τοῦ ψόφου, καθάπερ εἴρηται

s122Görünür bir koklama organları da yoktur, ama keskin koklarlar.

Bu hayvanların bütün duyuları taşıdığı açıktır. Geri kalan hayvanlar dört cinse ayrılır ve geri kalan hayvanların çoğunu bunlar kapsar: yumuşakçalar, yumuşak kabuklular, sert kabuklular ve böcekler. Bunlardan yumuşakçalarda, yumuşak kabuklularda ve böceklerde bütün duyular vardır: görmeleri de, koklamaları da, tatmaları da vardır. Böcekler, kanatlısı da kanatsızı da, uzaktan hisseder; arıların ve knipslerin baldan uzaktan haberdar olması gibi; bunlar kokusundan tanırmış gibi uzaktan hissederler. Birçoğu kükürt kokusundan ölür. Ayrıca kekik ve kükürt ezilip serpilince karıncalar yuvalarını terk eder; geyik boynuzu tütsülenince bu türden hayvanların çoğu kaçar, en çok da styraks reçinesi tütsülenince kaçarlar. Mürekkepbalıkları, ahtapotlar ve langustlar yemle yakalanır; ahtapotlar öyle yapışır ki koparılmazlar, kesilmeye bile katlanırlar; ama biri pire otu yaklaştırırsa kokusunu alır almaz bırakırlar. Tatma için de durum aynıdır: başka başka besinlerin peşine düşerler ve hepsi aynı tatlardan hoşlanmaz. Örneğin arı çürük hiçbir şeye konmaz, tatlı şeylere konar; sivrisinek ise tatlı hiçbir şeye konmaz, ekşi şeylere konar. Dokunarak hissetmek ise, daha önce de söylendiği gibi, bütün hayvanlarda vardır.

s122

πρότερον. Οὐδὲ δὴ τῆς ὀσφρήσεως αἰσθητήριον οὐδὲν ἔχει φανερόν, ὀσφραίνεται δ’ ὀξέως.

Ὅτι μὲν οὖν πάσας τὰς αἰσθήσεις ταῦτα ἔχει τὰ ζῷα, φανερόν· τὰ δὲ λοιπὰ γένη τῶν ζῴων ἔστι μὲν τέτταρα διῃρημένα εἰς γένη, ἃ περιέχει τὸ πλῆθος τῶν λοιπῶν ζῴων, τά τε μαλάκια καὶ τὰ μαλακόστρακα καὶ τὰ ὀστρακόδερμα καὶ ἔτι τὰ ἔντομα, τούτων δὲ τὰ μὲν μαλάκια καὶ τὰ μαλακόστρακα καὶ τὰ ἔντομα ἔχει πάσας τὰς αἰσθήσεις· καὶ γὰρ ὄψιν ἔχει καὶ ὄσφρησιν καὶ γεῦσιν. Τά τε γὰρ ἔντομα ὄντα πόρρω συναισθάνεται, καὶ τὰ πτερωτὰ καὶ τὰ ἄπτερα, οἷον αἱ μέλιτται καὶ οἱ κνῖπες τοῦ μέλιτος· ἐκ πολλοῦ γὰρ αἰσθάνονται ὡς τῇ ὀσμῇ γινώσκοντα. Καὶ ὑπὸ τῆς τοῦ θείου ὀσμῆς πολλὰ ἀπόλλυται. Ἔτι δ’ οἱ μύρμηκες ὑπ’ ὀριγάνου καὶ θείου περιπαττομένων λείων ἐκλείπουσι τὰς μυρμηκίας, καὶ ἐλαφείου κέρατος θυμιωμένου τὰ πλεῖστα φεύγει τῶν τοιούτων· μάλιστα δὲ φεύγουσι θυμιωμένου τοῦ στύρακος. Αἵ τε σηπίαι καὶ οἱ πολύποδες καὶ οἱ κάραβοι τοῖς δελέασιν ἁλίσκονται· καὶ οἵ γε πολύποδες οὕτω μὲν προσέχονται ὥστε μὴ ἀποσπᾶσθαι ἀλλ’ ὑπομένειν τεμνόμενοι, ἐὰν δέ τις κόνυζαν προσενέγκῃ, ἀφιᾶσιν εὐθέως ὀσμώμενοι. Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ γεύσεως· τήν τε γὰρ τροφὴν ἑτέραν διώκουσι, καὶ οὐ τοῖς αὐτοῖς πάντα χαίρει χυμοῖς, οἷον ἡ μέλιττα πρὸς οὐδὲν προσιζάνει σαπρὸν ἀλλὰ πρὸς τὰ γλυκέα, ὁ δὲ κώνωψ πρὸς οὐδὲν γλυκὺ ἀλλὰ πρὸς τὰ ὀξέα. Τὸ δὲ τῇ ἁφῇ αἰσθάνεσθαι,

s123Sert kabukluların koklaması ve tatması vardır; bu, yemlerle avlanmalarından açıktır. Örneğin mor salyangoz çürük yemlerle avlanır ve böyle bir yeme, onu uzaktan hissediyormuş gibi yaklaşır. Tatları da hissettikleri aynı şeylerden açıktır: her biri, kokusundan ayırt ederek yaklaştığı şeylerin tadından da hoşlanır. Ayrıca ağzı olanların hepsi tatlara dokununca hoşlanır ya da acı duyar. Görme ve işitme konusunda ise kesin ve pek açık bir şey yoktur. Ama kılıç midyelerinin, biri gürültü edince dibe gömüldüğü ve demirin yaklaştığını hissedince daha aşağı kaçtığı sanılır (bunların küçük bir kısmı dışarıda kalır, gerisi bir yuvadaymış gibi içeridedir); taraklar da biri parmağını yaklaştırınca görüyormuş gibi açılıp kapanır. Neritesleri avlayanlar da, onları yemle avlarken, rüzgâr yönünden yaklaşmaz, konuşmaz da, susarlar; sanki koklayıp işitiyorlarmış gibi. Konuşurlarsa kaçıp gizlendiklerini söylerler. Sert kabuklulardan koklaması en zayıf görünenler, hareket edebilenler içinde deniz kestanesi, kıpırdamayanlar içinde tethya ve balanoslardır.

Bütün hayvanlarda duyu organları konusunda durum böyledir; hayvanların sesi konusunda ise şöyledir.

s123

ὅπερ καὶ πρότερον εἴρηται, πᾶσιν ὑπάρχει τοῖς ζῴοις. Τὰ δ’ ὀστρακόδερμα ὄσφρησιν μὲν καὶ γεῦσιν ἔχει, φανερὸν δ’ ἐκ τῶν δελεασμῶν, οἷον ἐπὶ τῆς πορφύρας· αὕτη γὰρ δελεάζεται τοῖς σαπροῖς, καὶ προσέρχεται πρὸς τὸ τοιοῦτον δέλεαρ ὡς αἴσθησιν ἔχουσα πόρρωθεν. Καὶ τῶν χυμῶν δὲ ὅτι αἴσθησιν ἔχει, φανερὸν ἐκ τῶν αὐτῶν· πρὸς ἃ γὰρ διὰ τὰς ὀσμὰς προσέρχεται κρίνοντα, τούτων χαίρει καὶ τοῖς χυμοῖς ἕκαστα. Ἔτι δὲ ὅσα ἔχει στόμα, χαίρει καὶ λυπεῖται τῇ τῶν χυμῶν ἅψει. Περὶ δ’ ὄψεως καὶ ἀκοῆς βέβαιον μὲν οὐθέν ἐστιν οὐδὲ λίαν φανερόν, δοκοῦσι δ’ οἵ τε σωλῆνες, ἄν τις ψοφήσῃ, καταδύεσθαι, καὶ φεύγειν κατωτέρω, ὅταν αἴσθωνται τὸ σιδήριον προσιόν (ὑπερέχει γὰρ αὐτῶν μικρόν, τὸ δ’ ἄλλο ὥσπερ ἐν θαλάμῃ ἐστίν), καὶ οἱ κτένες, ἐάν τις προσφέρῃ τὸν δάκτυλον, χάσκουσι καὶ συμμύουσιν ὡς ὁρῶντες. Καὶ τοὺς νηρείτας δ’ οἱ θηρεύοντες οὐ κατὰ πνεῦμα προσιόντες θηρεύουσιν, ὅταν θηρεύσωσιν αὐτοὺς εἰς τὸ δέλεαρ, οὐδὲ φθεγγόμενοι ἀλλὰ σιωπῶντες ὡς ὀσφραινομένων καὶ ἀκουόντων· ἐὰν δὲ φθέγγωνται, φασὶν ὑποφεύγειν αὐτούς. Ἥκιστα δὲ τὴν ὄσφρησιν τῶν ὀστρακοδέρμων φαίνεται ἔχειν τῶν μὲν πορευτικῶν ἐχῖνος, τῶν δ’ ἀκινήτων τήθυα καὶ βάλανοι.

Περὶ μὲν οὖν τῶν αἰσθητηρίων τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον τοῖς ζῴοις πᾶσιν, περὶ δὲ φωνῆς τῶν ζῴων ὧδ’ ἔχει.

4.99. Bölüm

Ses ile gürültü ayrı şeylerdir; üçüncüsü de konuşmadır. Hiçbir hayvan gırtlağından başka bir kısmıyla ses çıkarmaz; bu yüzden akciğeri olmayanlar ses de çıkarmaz. Konuşma ise sesin dille boğumlanmasıdır. Ünlüleri ses ve gırtlak çıkarır, ünsüzleri dil ve dudaklar; konuşma bunlardan oluşur. Bu yüzden dili olmayan ya da dili serbest olmayan hayvanlar ne ses çıkarır ne konuşur; gürültü ise başka kısımlarla da çıkarılabilir. Böcekler ne ses çıkarır ne konuşur; dışarıdaki havayla değil, içerideki havayla gürültü çıkarırlar, çünkü hiçbiri soluk almaz. Kimi vızıldar, arı ve öteki kanatlı böcekler gibi; kiminin de öttüğü söylenir, ağustosböcekleri gibi. Bunların hepsi, beli bölümlü olanlar, belin altındaki zarla gürültü çıkarır; bir ağustosböceği cinsi bunu havanın sürtünmesiyle yapar. Sinekler, arılar ve ötekilerin hepsi de uçarken kanatlarını kaldırıp indirerek gürültü çıkarır; çünkü gürültü içerideki havanın sürtünmesidir. Çekirgeler ise gürültüyü dümen bacaklarını sürterek çıkarır. Yumuşakçaların hiçbiri ne ses çıkarır ne de tabiî bir gürültü yapar; yumuşak kabukluların da hiçbiri. Balıklar ise sessizdir (çünkü ne akciğerleri, ne soluk borusu, ne de gırtlakları vardır); ama bazı gürültüler ve gıcırtılar çıkarırlar ve buna ses çıkarmak derler. Lyra ve khromis böyledir (bunlar hırıltıya benzer bir şey çıkarır), Akheloos'taki kapros da; bir de khalkis ve kokkyks: khalkis ıslığa benzer bir gürültü, kokkyks de guguk kuşununkine benzer bir gürültü çıkarır ve adını da buradan alır. Bunların hepsi ses sanılan şeyi kimi solungaçlarını sürterek (çünkü o yerler dikenlidir), kimi de midelerinin çevresindeki iç kısımlarla çıkarır; çünkü her birinin içinde hava vardır, bunu sürtüp hareket ettirerek gürültüyü yaparlar. Selakhilerin bazıları da gıcırdıyor gibi görünür. Ama bunların ses çıkardığını söylemek doğru olmaz, gürültü çıkardıklarını söylemek gerekir. Çünkü taraklar da suya dayanarak ilerlerken —buna uçmak derler— hışırtı çıkarır; deniz kırlangıçları da öyle. Bunlar da denize değmeden havada uçar, çünkü yüzgeçleri geniş ve uzundur. Nasıl kuşlar uçarken kanatlarının çıkardığı gürültü ses değilse, bunların hiçbirininki de ses değildir. Yunus da sudan çıkınca havada gıcırtı ve inilti çıkarır, ama sözü edilenler gibi değil; çünkü onunki sestir: akciğeri ve soluk borusu vardır. Yalnız dili serbest değildir, sesi boğumlayacak dudakları da yoktur. Dili ve akciğeri olanlardan yumurtlayan dört ayaklılar ses çıkarır, ama zayıf bir ses: kimi ıslık çalar, yılanlar gibi; kimi ince ve zayıf bir ses, kimi de küçük bir tıslama çıkarır, kaplumbağalar gibi. Kurbağanın dili kendine özgüdür: ötekilerde serbest olan ön kısmı, balıklarınki gibi bitişiktir; gırtlağa doğru olan kısmı ise serbesttir ve katlanmıştır; kendine özgü sesini bununla çıkarır. Suda duyulan vıraklamayı da erkek kurbağalar dişileri çiftleşmeye çağırırken çıkarır; çünkü her hayvanın eşleşmek ve yaklaşmak için kendine özgü sesleri vardır; domuzlarda, tekelerde ve koyunlarda olduğu gibi. Kurbağa bu sesi, alt çenesini su seviyesinde tutup üst çenesini gererek çıkarır. Gerginlikten çeneler saydamlaşınca gözleri kandil gibi parlıyor görünür; çünkü çiftleşme çoğunlukla gece olur. Kuşlar cinsi ses çıkarır; en çok da dili orta derecede geniş olanlarla dili ince olanlar konuşur. Bazılarında dişiler de erkekler de aynı sesi çıkarır, bazılarında başka başka. Küçük kuşlar büyüklerden daha çok sesli ve daha gevezedir; kuşların her biri en çok çiftleşme döneminde böyle olur. Kimi dövüşürken öter, bıldırcın gibi; kimi dövüşten önce meydan okurken ya da kazanınca öter, horozlar gibi. Bazılarında erkekler de dişiler gibi öter; örneğin bülbülün hem erkeği hem dişisi öter, yalnız dişi kuluçkaya yatıp yavru sahibi olunca susar. Bazılarında ise daha çok erkekler öter, horozlar ve bıldırcınlar gibi; dişileri ötmez. Canlı doğuran dört ayaklıların her biri başka bir ses çıkarır, ama hiçbirinin konuşması yoktur; konuşma insana özgüdür. Çünkü konuşması olan her hayvanın sesi de vardır, ama sesi olanların hepsinin konuşması yoktur. Doğuştan sağır olanların hepsi dilsiz de olur: ses çıkarırlar, ama hiç konuşamazlar. Küçük çocuklar, öteki uzuvlarına hâkim olmadıkları gibi, başta dillerine de hâkim değildir; dilleri henüz gelişmemiştir ve geç serbestleşir; bu yüzden çoğunlukla kekeler ve peltek konuşurlar. Hem sesler hem konuşmalar yöreden yöreye değişir. Ses en çok tizlik ve peslikle belli olur; aynı cinsten hayvanlarda biçimce hiçbir farkı yoktur. Boğumlanmadaki ses ise —konuşma denebilecek olan— hem öteki hayvanlardan farklıdır hem de aynı cinsteki hayvanlarda yöreden yöreye değişir; örneğin kekliklerin kimi kakabalar, kimi gıcırdar. Küçük kuşların bazıları, ana babalarından ayrı büyür ve başka kuşların ötüşünü işitirse, ötüşlerinde ana babalarınınkiyle aynı sesi çıkarmaz. Bir bülbülün yavrusuna ders verdiği bile görülmüştür; demek ki konuşma, ses gibi tabiattan gelmez, biçimlendirilebilir. İnsanlar da aynı sesi çıkarır, ama aynı dili konuşmaz. Fil hortumu olmadan, yalnız ağzıyla, insanın soluk verip ah çekmesine benzeyen soluklu bir ses çıkarır; hortumuyla ise kısık bir borazanınkine benzer bir ses.

4.9

Φωνὴ καὶ ψόφος ἕτερόν ἐστι, καὶ τρίτον τούτων διάλεκτος. Φωνεῖ μὲν οὖν οὐδενὶ τῶν ἄλλων μορίων οὐδὲν πλὴν τῷ φάρυγγι· διὸ ὅσα μὴ ἔχει πνεύμονα, οὐδὲ φθέγγεται· διάλεκτος δ’ ἡ τῆς φωνῆς ἐστὶ τῇ γλώττῃ διάρθρωσις. Τὰ μὲν οὖν φωνήεντα ἡ φωνὴ καὶ ὁ λάρυγξ ἀφίησιν, τὰ δ’ ἄφωνα ἡ γλῶττα καὶ τὰ χείλη· ἐξ ὧν ἡ διάλεκτός ἐστιν. Διὸ ὅσα γλῶτταν μὴ ἔχει ἢ μὴ ἀπολελυμένην, οὔτε φωνεῖ οὔτε διαλέγεται· ψοφεῖν δ’ ἔστι καὶ ἄλλοις μορίοις. Τὰ μὲν οὖν ἔντομα οὔτε φωνεῖ οὔτε διαλέγεται, ψοφεῖ δὲ τῷ ἔσω πνεύματι, οὐ τῷ θύραζε· οὐθὲν γὰρ ἀναπνεῖ αὐτῶν, ἀλλὰ τὰ μὲν βομβεῖ, οἷον μέλιττα καὶ τὰ πτηνὰ αὐτῶν, τὰ δ’ ᾄδειν λέγεται, οἷον οἱ τέττιγες. Πάντα δὲ ταῦτα ψοφεῖ τῷ ὑμένι τῷ ὑπὸ τὸ ὑπόζωμα, ὅσων διῄρηται, οἷον τῶν τεττίγων τι γένος τῇ τρίψει τοῦ πνεύματος. Καὶ αἱ μυῖαι δὲ καὶ αἱ μέλιτται καὶ τἆλλα πάντα, τῇ πτήσει αἴροντα καὶ συστέλλοντα· ὁ γὰρ ψόφος τρίψις ἐστι τοῦ ἔσω πνεύματος. Αἱ δ’ ἀκρίδες τοῖς πηδαλίοις τρίβουσαι ποιοῦσι τὸν ψόφον. Οὐδὲ δὴ τῶν μαλακίων οὐδὲν οὔτε φθέγγεται οὔτε ψοφεῖ οὐδένα φυσικὸν ψόφον, οὐδὲ τῶν μαλακοστράκων. Οἱ δ’ ἰχθύες ἄφωνοι μέν εἰσιν (οὔτε γὰρ πνεύμονα οὔτε ἀρτηρίαν καὶ φάρυγγα ἔχουσι), ψόφους δέ τινας ἀφιᾶσι καὶ τριγμοὺς οὓς λέγουσι φωνεῖν, οἷον λύρα καὶ χρομίς (οὗτοι γὰρ ἀφιᾶσιν ὥσπερ γρυλισμόν) καὶ ὁ κάπρος ὁ ἐν τῷ Ἀχελῴῳ, ἔτι δὲ χαλκὶς καὶ κόκκυξ· ἡ μὲν γὰρ ψοφεῖ οἷον συριγμόν, ὁ δὲ παραπλήσιον τῷ κόκκυγι ψόφον, ὅθεν καὶ τοὔνομα ἔχει. Πάντα δὲ ταῦτα τὴν δοκοῦσαν φωνὴν ἀφιᾶσι τὰ μὲν τῇ τρίψει τῶν βραγχίων (ἀκανθώδεις γὰρ οἱ τόποι), τὰ δὲ τοῖς ἐντὸς τοῖς περὶ τὴν κοιλίαν· πνεῦμα γὰρ ἔχει τούτων ἕκαστον, ὃ προστρίβοντα καὶ κινοῦντα ποιεῖ τοὺς ψόφους. Καὶ τῶν σελαχῶν δ’ ἔνια δοκεῖ τρίζειν. Ἀλλὰ ταῦτα φωνεῖν μὲν οὐκ ὀρθῶς ἔχει φάναι, ψοφεῖν δέ. Καὶ γὰρ οἱ κτένες ὅταν φέρωνται ἀπερειδόμενοι τῷ ὑγρῷ, ὃ καλοῦσι πέτεσθαι, ῥοιζοῦσι, καὶ αἱ χελιδόνες αἱ θαλάττιαι ὁμοίως· καὶ γὰρ αὗται πέτονται μετέωροι, οὐχ ἁπτόμεναι τῆς θαλάττης· τὰ γὰρ πτερύγια ἔχουσι πλατέα καὶ μακρά. Ὥσπερ οὖν τῶν ὀρνίθων πετομένων ὁ γινόμενος ταῖς πτέρυξι ψόφος οὐ φωνή ἐστιν, οὕτως οὐδὲ τῶν τοιούτων οὐδενός. Ἀφίησι δὲ καὶ ὁ δελφὶς τριγμὸν καὶ μύζει, ὅταν ἐξέλθῃ, ἐν τῷ ἀέρι, οὐχ ὁμοίως δὲ τοῖς εἰρημένοις· ἔστι γὰρ τούτῳ φωνή· ἔχει γὰρ καὶ πλεύμονα καὶ ἀρτηρίαν, ἀλλὰ τὴν γλῶτταν οὐκ ἀπολελυμένην οὐδὲ χείλη ὥστε ἄρθρον τι τῆς φωνῆς ποιεῖν. Τῶν δ’ ἐχόντων γλῶτταν καὶ πλεύμονα ὅσα μὲν ᾠοτόκα ἐστὶ καὶ τετράποδα, ἀφίησι μὲν φωνήν, ἀσθενῆ μέντοι, καὶ τὰ μὲν συριγμόν, ὥσπερ οἱ ὄφεις, τὰ δὲ λεπτὴν καὶ ἀσθενῆ φωνήν, τὰ δὲ σιγμὸν μικρόν, ὥσπερ αἱ χελῶναι. Ὁ δὲ βάτραχος ἰδίαν ἔχει τὴν γλῶτταν· τὸ μὲν γὰρ ἔμπροσθεν προσπέφυκεν ἰχθυωδῶς, ὃ τοῖς ἄλλοις ἀπολέλυται, τὸ δὲ πρὸς τὸν φάρυγγα ἀπολέλυται καὶ πέπτυκται, ᾧ τὴν ἰδίαν ἀφίησι φωνήν. Καὶ τὴν ὀλολυγόνα δὲ τὴν γινομένην ἐν τῷ ὕδατι οἱ βάτραχοι οἱ ἄρρενες ποιοῦσιν, ὅταν ἀνακαλῶνται τὰς θηλείας πρὸς τὴν ὀχείαν· εἰσὶ γὰρ ἑκάστοις τῶν ζῴων ἴδιαι φωναὶ πρὸς τὴν ὁμιλίαν καὶ τὸν πλησιασμόν, οἷον καὶ ὑσὶ καὶ τράγοις καὶ προβάτοις. Ποιεῖ δὲ τὴν ὀλολυγόνα, ὅταν ἰσοχειλῆ τὴν κάτω σιαγόνα ποιήσας ἐπὶ τῷ ὕδατι περιτείνῃ τὴν ἄνω. Δοκεῖ δὲ διαλαμπουσῶν τῶν σιαγόνων ἐκ τῆς ἐπιτάσεως ὥσπερ λύχνοι φαίνεσθαι οἱ ὀφθαλμοί· ἡ γὰρ ὀχεία τὰ πολλὰ γίγνεται νύκτωρ. Τὸ δὲ τῶν ὀρνίθων γένος ἀφίησι φωνήν· καὶ μάλιστα ἔχει διάλεκτον ὅσοις ὑπάρχει μετρίως ἡ γλῶττα πλατεῖα, καὶ ὅσοι ἔχουσι λεπτὴν τὴν γλῶτταν αὐτῶν. Ἔνια μὲν οὖν τὴν αὐτὴν ἀφιᾶσι φωνὴν τά τε θήλεα καὶ τὰ ἄρρενα, ἔνια δ’ ἑτέραν. Πολύφωνα δ’ ἐστὶ καὶ λαλίστερα τὰ ἐλάττω τῶν μεγάλων· καὶ μάλιστα περὶ τὴν ὀχείαν ἕκαστον γίνεται τῶν ὀρνέων τοιοῦτον, καὶ τὰ μὲν μαχόμενα φθέγγεται, οἷον ὄρτυξ, τὰ δὲ πρὸ τοῦ μάχεσθαι προκαλούμενα, ἢ νικῶντα, οἷον ἀλεκτρυόνες. Ἅιδουσι δ’ ἔνια μὲν ὁμοίως τὰ ἄρρενα τοῖς θήλεσιν, οἷον καὶ ἀηδὼν ᾄδει καὶ ὁ ἄρρην καὶ ἡ θήλεια, πλὴν ἡ θήλεια παύεται ὅταν ἐπῳάζῃ καὶ τὰ νεόττια ἔχῃ· ἐνίων δὲ τὰ ἄρρενα μᾶλλον, οἷον ἀλεκτρυόνες καὶ ὄρτυγες, αἱ δὲ θήλειαι οὐκ ᾄδουσιν. Τὰ δὲ ζῳοτόκα καὶ τετράποδα ζῷα ἄλλο ἄλλην ἀφίησι φωνήν, διάλεκτον δ’ οὐδὲν ἔχει, ἀλλ’ ἴδιον τοῦτ’ ἀνθρώπου ἐστίν· ὅσα μὲν γὰρ διάλεκτον ἔχει, καὶ φωνὴν ἔχει, ὅσα δὲ φωνήν, οὐ πάντα διάλεκτον. Ὅσοι δὲ κωφοὶ γίνονται ἐκ γενετῆς, πάντες καὶ ἐνεοὶ γίνονται· φωνὴν μὲν οὖν ἀφιᾶσι, διάλεκτον δ’ οὐδεμίαν. Τὰ δὲ παιδία ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων μορίων οὐκ ἐγκρατῆ ἐστίν, οὕτως οὐδὲ τῆς γλώττης τὸ πρῶτον, καὶ ἔστιν ἀτελῆ, καὶ ἀπολύεται ὀψιαίτερον, ὥστε ψελλίζουσι καὶ τραυλίζουσι τὰ πολλά. Διαφέρουσι δὲ κατὰ τόπους καὶ αἱ φωναὶ καὶ αἱ διάλεκτοι. Ἡ μὲν οὖν φωνὴ ὀξύτητι καὶ βαρύτητι μάλιστα ἐπίδηλος, τὸ δ’ εἶδος οὐδὲν διαφέρει τῶν αὐτῶν γενῶν· ἡ δ’ ἐν τοῖς ἄρθροις, ἣν ἄν τις ὥσπερ διάλεκτον εἴπειεν, καὶ τῶν ἄλλων ζῴων διαφέρει καὶ τῶν ἐν ταὐτῷ γένει ζῴων κατὰ τόπους, οἷον τῶν περδίκων οἱ μὲν κακκαβίζουσιν οἱ δὲ τρίζουσιν. Καὶ τῶν μικρῶν ὀρνιθίων ἔνια οὐ τὴν αὐτὴν ἀφίησι φωνὴν ἐν τῷ ᾄδειν τοῖς γεννήσασιν, ἂν ἀπότροφα γένωνται καὶ ἄλλων ἀκούσωσιν ὀρνίθων ᾀδόντων. Ἤδη δ’ ὦπται καὶ ἀηδὼν νεοττὸν προδιδάσκουσα, ὡς οὐχ ὁμοίας φύσει τῆς διαλέκτου οὔσης καὶ τῆς φωνῆς, ἀλλ’ ἐνδεχόμενον πλάττεσθαι. Καὶ οἱ ἄνθρωποι φωνὴν μὲν τὴν αὐτὴν ἀφιᾶσι, διάλεκτον δ’ οὐ τὴν αὐτήν. Ὁ δ’ ἐλέφας φωνεῖ ἄνευ μὲν τοῦ μυκτῆρος αὐτῷ τῷ στόματι πνευματῶδες ὥσπερ ὅταν ἄνθρωπος ἐκπνέῃ καὶ αἰάζῃ, μετὰ δὲ τοῦ μυκτῆρος ὅμοιον σάλπιγγι τετραχυσμένῃ.

4.1010. Bölüm

Hayvanların uykusu ve uyanıklığı konusunda: kanlı kara hayvanlarının hepsinin uyuyup uyandığı gözle görülür biçimde bellidir. Çünkü göz kapağı olan bütün hayvanlar gözlerini kapayarak uyur. Ayrıca yalnız insanların değil, atların, köpeklerin, sığırların, koyunların, keçilerin ve canlı doğuran dört ayaklıların bütün cinsinin rüya gördüğü anlaşılır; köpekler bunu havlamalarıyla gösterir. Yumurtlayanlarda bu belirsizdir, ama uyudukları açıktır. Suda yaşayanlar da öyledir: balıklar, yumuşakçalar ve yumuşak kabuklular, langustlar ve benzerleri. Bunların hepsi kısa uyur, ama uyudukları görülür. Gözlerinden bir işaret almak mümkün değildir (hiçbirinin göz kapağı yoktur), ama kıpırdamadan durmalarından anlaşılır. Çünkü bitler ve pire denenler olmasa balıklar elle bile kolayca yakalanırdı; oysa uzun süre kıpırdamadan kalırlarsa bunlar gece üzerlerine üşüşüp onları yer, çünkü sayıları çoktur. Bunlar denizin dibinde yaşar ve öyle çoktur ki balıktan yapılmış yemi bile, dipte uzun süre kalırsa, yerler; balıkçılar da sık sık yemin çevresinde bir top gibi birbirine yapışmış hâlde onları yukarı çeker. Ama balıkların uyuduğu daha çok şu tür şeylerden anlaşılabilir: çoğu zaman balıkların üstüne fark ettirmeden varıp onları elle tutmak ya da fark ettirmeden vurmak mümkündür. Bu sırada tamamen hareketsiz dururlar ve kuyruklarını hafifçe oynatmaktan başka hiçbir şey yapmazlar. Sakin dururlarken bir şey kıpırdarsa, fırlayışlarından da uyudukları anlaşılır; çünkü uykudan uyanmış gibi fırlarlar. Ayrıca meşaleyle avlanırken uyudukları için yakalanırlar. Ton balığı gözcüleri de çoğu zaman onları uyurken ağla çevirir; sakin durup aklarını göstererek yakalanmalarından bu anlaşılır. Gündüzden çok gece uyurlar, hem de zıpkın atılınca kıpırdamayacak kadar derin. Çoğu dipte toprağa, kuma ya da bir taşa tutunarak, ya da bir kayanın veya kum yığınının altına gizlenerek uyur; yassı balıklar ise kumun içinde uyur. Bunlar kumun aldığı biçimden tanınır ve üç dişli zıpkınla vurularak yakalanır. Levrek, çipura, kefal ve benzerleri de uyudukları için çoğu zaman gündüz üç dişli zıpkınla yakalanır; yoksa bu tür balıkların hiçbiri üç dişli zıpkınla yakalanamazdı. Selakhiler bazen öyle uyur ki elle bile yakalanır. Yunus, balina ve borusu olan bütün hayvanlar borularını denizin dışına çıkararak uyur; yüzgeçlerini hafifçe oynatarak bu borudan soluk alırlar. Hatta bazıları yunusun horladığını bile duymuştur. Yumuşakçalar da balıklar gibi uyur; yumuşak kabuklular da onlar gibi. Böceklerin de uyuduğu şu tür işaretlerden açıktır: gözle görülür biçimde sessizleşir ve kıpırtısız kalırlar. Bu en çok arılarda belli olur: gece hareketsizleşir ve vızıldamayı keserler. Bu tür hayvanlardan en çok elimizin altında olanlarda da belli olur: bunlar gece yalnız keskin göremedikleri için sessizleşmezler (çünkü gözü sert olan hayvanların hepsi bulanık görür); kandil ışığında da hiç daha az sessizleşmedikleri görülür. Hayvanlar içinde en çok rüya gören insandır. Pek küçük çocuklar hiç rüya görmez; çoğunda rüya dört beş yaşlarında başlar. Hiç rüya görmemiş erkekler ve kadınlar da olmuştur. Bunlardan bazıları yaş ilerledikçe rüya görmüş, ardından vücutlarında, kimisi için ölüme, kimisi için hastalığa giden bir değişiklik olmuştur.

Duyum, uyku ve uyanıklık konusunda durum böyledir.

4.10

Περὶ δὲ ὕπνου καὶ ἐγρηγόρσεως τῶν ζῴων, ὅτι μὲν ὅσα πεζὰ καὶ ἔναιμα πάντα καθεύδει καὶ ἐγρήγορεν, φανερὸν ποιοῦσι κατὰ τὴν αἴσθησιν. Πάντα γὰρ ὅσα ἔχει βλεφαρίδας, μύοντα ποιεῖται τὸν ὕπνον. Ἔτι δ’ ἐνυπνιάζειν φαίνονται οὐ μόνον ἄνθρωποι, ἀλλὰ καὶ ἵπποι καὶ κύνες καὶ βόες, ἔτι δὲ πρόβατα καὶ αἶγες καὶ πᾶν τὸ τῶν ζῳοτόκων καὶ τετραπόδων γένος· δηλοῦσι δ’ οἱ κύνες τῷ ὑλαγμῷ. Περὶ δὲ τῶν ᾠοτοκούντων τοῦτο μὲν ἄδηλον, ὅτι δὲ καθεύδουσι, φανερόν. Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ἔνυδρα, οἷον οἵ τε ἰχθύες καὶ τὰ μαλάκια καὶ τὰ μαλακόστρακα κάραβοί τε καὶ τὰ τοιαῦτα. Βραχύυπνα μὲν οὖν ἐστὶ ταῦτα πάντα, φαίνεται δὲ καθεύδοντα. Σημεῖον δὲ κατὰ μὲν τὰ ὄμματα οὐκ ἔστι λαβεῖν (οὐδὲν γὰρ ἔχει βλέφαρα αὐτῶν), ἀλλὰ ταῖς ἀτρεμίαις. Ἁλίσκονται γὰρ οἱ ἰχθύες, εἰ μὴ διὰ τοὺς φθεῖρας καὶ τοὺς καλουμένους ψύλλους, κἂν ὥστε τῇ χειρὶ λαμβάνειν ῥᾳδίως· νῦν δ’, ἂν χρονίζωσιν, οὗτοι τῆς νυκτὸς κατεσθίουσι προσπίπτοντες, πολλοὶ τὸ πλῆθος ὄντες. Γίνονται δ’ ἐν τῷ βυθῷ τῆς θαλάττης, καὶ τοσοῦτοι τὸ πλῆθος ὥστε καὶ τὸ δέλεαρ, ὅ τι ἂν ἰχθύος ᾖ, ἐὰν χρονίσῃ ἐπὶ τῆς γῆς, κατεσθίουσιν· καὶ ἀνέλκουσι πολλάκις οἱ ἁλιεῖς περὶ τὸ δέλεαρ ὥσπερ σφαῖραν συνεχομένων αὐτῶν. Ἀλλ’ ἐκ τῶν τοιῶνδε μᾶλλον ἔστι τεκμήρασθαι ὅτι καθεύδουσιν· πολλάκις γὰρ ἔστιν ἐπιπεσόντα τοῖς ἰχθύσι λαθεῖν οὕτως ὥστε καὶ τῇ χειρὶ λαβεῖν ἢ πατάξαντα λαθεῖν· ὑπὸ δὲ τὸν καιρὸν τοῦτον ἠρεμοῦσι σφόδρα, καὶ κινοῦσιν οὐθὲν πλὴν ἠρέμα τὸ οὐραῖον. Δῆλον δὲ γίνεται ὅτι καθεύδει καὶ ταῖς φοραῖς, ἄν τι κινηθῇ ἡσυχαζόντων· φέρεται γὰρ ὥσ περ ἐξ ὕπνου ὄντα. Ἔτι δ’ ἐν ταῖς πυρίαις ἁλίσκονται διὰ τὸ καθεύδειν. Πολλάκις δὲ καὶ οἱ θυννοσκόποι περιβάλλονται καθεύδοντας· δῆλον δ’ ἐκ τοῦ ἡσυχάζοντας καὶ τὰ λευκὰ ὑποφαίνοντας ἁλίσκεσθαι. Καθεύδουσι δὲ τῆς νυκτὸς μᾶλλον ἢ τῆς ἡμέρας οὕτως ὥστε βαλλόντων μὴ κινεῖσθαι. Τὰ δὲ πλεῖστα καθεύδουσι τῆς γῆς ἢ τῆς ἄμμου ἢ λίθου τινὸς ἐχόμενοι ἐν τῷ βυθῷ, ἢ ἀποκρύψαντες ὑπὸ πέτραν ἢ θῖνα ἑαυτούς, οἱ δὲ πλατεῖς ἐν τῇ ἄμμῳ· γινώσκονται δὲ τῇ σχηματίσει τῆς ἄμμου, καὶ λαμβάνονται τυπτόμενοι τοῖς τριώδουσιν. Λαμβάνονται δὲ καὶ λάβραξ καὶ χρύσοφρυς καὶ κεστρεὺς καὶ ὅσοι τοιοῦτοι τριώδοντι ἡμέρας πολλάκις διὰ τὸ καθεύδειν· εἰ δὲ μή, οὐθὲν δοκεῖ τῶν τοιούτων ληφθῆναι ἂν τριώδοντι. Τὰ δὲ σελάχη οὕτω καθεύδει ἐνίοτε ὥστε καὶ λαμβάνεσθαι τῇ χειρί. Δελφὶς δὲ καὶ φάλαινα, καὶ ὅσα αὐλὸν ἔχει, ὑπερέχοντα τὸν αὐλὸν καθεύδει τῆς θαλάττης, δι’ οὗ καὶ ἀναπνέουσιν ἠρέμα κινοῦντες τὰς πτέρυγας· καὶ δελφῖνός γε καὶ ῥέγχοντος ἤδη ἠκρόανταί τινες. Καθεύδει δὲ καὶ τὰ μαλάκια τὸν αὐτὸν τρόπον ὅνπερ οἱ ἰχθύες· ὁμοίως δὲ καὶ τὰ μαλακόστρακα τούτοις. Καὶ τὰ ἔντομα δὲ τῶν ζῴων ὅτι τυγχάνει ὕπνου, διὰ τοιούτων σημείων ἐστὶ φανερόν· ἡσυχάζουσί τε γὰρ καὶ ἀκινητίζουσιν ἐπιδήλως. Μάλιστα δ’ ἐπὶ τῶν μελιττῶν τοῦτο δῆλον· ἠρεμοῦσί τε γὰρ καὶ παύονται βομβοῦσαι τῆς νυκτός. Δῆλον δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἐν ποσὶ μάλιστα τῶν τοιούτων· οὐ γὰρ μόνον διὰ τὸ μὴ ὀξὺ βλέπειν ἡσυχάζουσι τῆς νυκτός (ἅπαντα γὰρ ἀμυδρῶς βλέπουσι τὰ σκληρόφθαλμα), ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸ φῶς τὸ τῶν λύχνων ἡσυχάζοντα φαίνονται οὐδὲν ἧττον. Ἐνυπνιάζει δὲ τῶν ζῴων μάλιστα ἄνθρωπος. Καὶ νέοις μὲν οὖσι καὶ παιδίοις ἔτι πάμπαν οὐ γίνεται ἐνύπνιον, ἀλλ’ ἄρχεται τοῖς πλείστοις περὶ τέτταρα ἔτη ἢ πέντε· ἤδη δὲ γεγόνασι καὶ ἄνδρες καὶ γυναῖκες οἳ ὅλως οὐθὲν πώποτε ἐνύπνιον εἶδον. Συνέβη δέ τισι τῶν τοιούτων προϊούσης τῆς ἡλικίας ἰδεῖν ἐνύπνιον, καὶ μετὰ ταῦτα γενέσθαι περὶ τὸ σῶμα μεταβολὴν τοῖς μὲν εἰς θάνατον τοῖς δ’ εἰς ἀρρωστίαν.

Περὶ μὲν οὖν αἰσθήσεως καὶ ὕπνου καὶ ἐγρηγόρσεως τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον·

4.1111. Bölüm

Erkeklik ve dişilik kimi hayvanlarda vardır, kimilerinde yoktur; bunlarda da yalnız bir benzerlik yoluyla doğurmaktan ve gebe kalmaktan söz edilir. Yerinden kıpırdamayan hayvanlarda erkek ve dişi yoktur, sert kabuklularda da hiç yoktur. Yumuşakçalarda ve yumuşak kabuklularda ise dişi de erkek de vardır; kara hayvanlarında, iki ayaklılarda, dört ayaklılarda ve çiftleşerek canlı yavru, yumurta ya da kurtçuk doğuran bütün hayvanlarda da. Öteki cinslerde bu fark ya düpedüz vardır ya da hiç yoktur: dört ayaklıların hepsinde dişi ve erkek vardır, sert kabuklularda ise yoktur; bitkilerin kimi verimli kimi verimsiz olduğu gibi, bunlar da öyledir. Böceklerde ve balıklarda ise kimilerinde bu fark ne bir yönde ne öbür yönde bulunur; örneğin yılanbalığı ne erkektir ne dişi, kendinden de hiçbir şey doğurmaz. Bazı yılanbalıklarının üzerlerinde kıla ve kurda benzer şeyler taşıyarak göründüğünü söyleyenler, bunların nerede bulunduğuna dikkat etmeden düşüncesizce konuşurlar. Çünkü bu tür hayvanların hiçbiri yumurta yapmadan canlı doğurmaz, oysa yumurtası olan bir yılanbalığı hiç görülmemiştir. Canlı doğuranlar da yavruyu rahimde ve rahme bitişik olarak taşır, midede değil; yoksa yavru besin gibi sindirilirdi. Erkek yılanbalığıyla dişi arasında olduğunu söyledikleri fark —erkeğin başının daha büyük ve uzun, dişininkinin küçük ve daha basık olması— dişi ile erkek arasında değil, cinsler arasındaki bir farktır. Epitragias denen bazı balıklar vardır; ırmak balıklarından sazan ve balagros böyledir. Bunların ne yumurtası ne sütü olur; sağlam ve yağlı olanların bağırsağı küçüktür ve en iyileri bunlar sayılır. Ayrıca, sert kabuklularda ve bitkilerde doğuran ve üreten bir şey olduğu hâlde çiftleşen bir şey olmadığı gibi, balıklarda da kalkan cinsi, kırmızı balık cinsi ve khannalar böyledir; bunların hepsinin yumurtası olduğu görülür.

Kanlı kara hayvanlarından yumurtlamayanların çoğunda erkekler dişilerden daha büyük ve daha uzun ömürlüdür; katır müstesna: katırlarda dişiler daha uzun ömürlü ve daha büyüktür. Yumurtlayanlarda ve kurtçuk doğuranlarda ise, örneğin balıklarda ve böceklerde, dişiler erkeklerden daha büyüktür; yılanlar, zehirli örümcekler, gekolar ve kurbağalar gibi. Balıklarda da durum aynıdır: küçük selakhilerde, sürü balıklarının çoğunda ve kaya balıklarının hepsinde. Balıklarda dişilerin erkeklerden uzun ömürlü olduğu, dişilerin erkeklerden daha yaşlı olarak yakalanmasından bellidir. Bütün hayvanlarda erkeklerin üst ve ön kısımları dişilerinkinden daha güçlü, daha kuvvetli ve daha iyi silahlıdır; dişilerin ise arka ve alt diye adlandırılabilecek kısımları. Bu, hem insanda hem canlı doğuran öteki bütün kara hayvanlarında aynıdır. Dişinin kirişleri daha zayıf, eklemleri daha az belirgindir; kıllı olanlarda kılları daha incedir, kılsız olanlarda da buna karşılık gelen bakımdan öyledir. Dişilerin eti erkeklerinkinden daha yumuşaktır, dizleri daha içe dönüktür, baldırları daha incedir; bu uzuvları olan hayvanlarda ayakları da daha zariftir. Ses bakımından da, sesi olan bütün dişilerin sesi daha ince ve daha tizdir; inek müstesna: ineklerde dişiler erkeklerden daha pes böğürür. Tabiatta savunma için bulunan kısımlar —dişler, yan dişler, boynuzlar, mahmuzlar ve bunlar gibi kısımlar— bazı cinslerde yalnız erkeklerde bulunur, dişilerde hiç bulunmaz: dişi geyiğin boynuzu yoktur, mahmuzlu kuşların bazılarında dişilerin hiç mahmuzu yoktur, dişi domuzların da yan dişleri yoktur. Bazılarında ikisinde de bulunur, ama erkeklerde daha güçlü ve daha belirgindir; boğaların boynuzlarının ineklerinkinden daha güçlü olması gibi.

4.11

τὸ δ’ ἄρρεν καὶ θῆλυ τοῖς μὲν ὑπάρχει τῶν ζῴων, τοῖς δ’ οὐχ ὑπάρχει, ἀλλὰ καθ’ ὁμοιότητά τινα καὶ τίκτειν λέγονται καὶ κύειν. Ἔστι δ’ οὐθὲν ἄρρεν καὶ θῆλυ ἐν τοῖς μονίμοις, οὐδ’ ὅλως ἐν τοῖς ὀστρακοδέρμοις. Ἐν δὲ τοῖς μαλακίοις καὶ τοῖς μαλακοστράκοις ἔστι τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ’ ἄρρεν, καὶ ἐν τοῖς πεζοῖς καὶ ἐν τοῖς δίποσι καὶ τετράποσι καὶ πᾶσιν ὅσα ἐκ συνδυασμοῦ τίκτει ζῷον ἢ ᾠὸν ἢ σκώληκα. Ἐν μὲν οὖν τοῖς ἄλλοις γένεσιν ἁπλῶς ἢ ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν, οἷον ἐν μὲν τοῖς τετράποσι πᾶσιν ἔστι τὸ μὲν θῆλυ τὸ δ’ ἄρρεν, ἐν δὲ τοῖς ὀστρακοδέρμοις οὐκ ἔστιν, ἀλλ’ ὥσπερ ἐν φυτοῖς τὰ μὲν εὔφορά ἐστι τὰ δ’ ἄφορα, οὕτω καὶ ἐν τούτοις. Ἐν δὲ τοῖς ἐντόμοις καὶ τοῖς ἰχθύσιν ἐστὶ τὰ μὲν ὅλως οὐκ ἔχοντα ταύτην τὴν διαφορὰν ἐπ’ οὐδέτερον, οἷον ἐγχέλυς οὔτε ἄρρεν ἐστὶν οὔτε θῆλυ, οὐδὲ γεννᾷ ἐξ αὑτῆς οὐδέν, ἀλλ’ οἱ μὲν λέγοντες ὅτι τριχώδη καὶ ἑλμινθώδη προσπεφυκότ’ ἔχουσαί ποτέ τινες φαίνονται, οὐ προσθεωρήσαντες τὸ ποῦ ἔχουσιν ἀσκέπτως λέγουσιν. Οὔτε γὰρ ζῳοτοκεῖ ἄνευ ᾠοτοκίας οὐδὲν τῶν τοιούτων, ᾠὸν δ’ οὐδεμία πώποτε ὦπται ἔχουσα· ὅσα τε ζῳοτοκεῖ, ἐν τῇ ὑστέρᾳ ἔχει καὶ προσπεφυκότα, ἀλλ’ οὐκ ἐν τῇ γαστρί· ἐπέττετο γὰρ ἂν ὥσπερ ἡ τροφή. Ἣν δὲ λέγουσι διαφορὰν ἄρρενος ἐγχέλυος καὶ θηλείας τῷ τὸν μὲν μείζω κεφαλὴν ἔχειν καὶ μακροτέραν, τὴν δὲ θήλειαν μικρὰν καὶ σιμοτέραν, οὐ τοῦ θήλεος ἢ ἄρρενος λέγουσιν, ἀλλὰ τοῦ γένους. Εἰσὶ δέ τινες ἰχθύες οἳ καλοῦνται ἐπιτραγίαι, γίνονται δὲ τῶν ποταμίων τοιοῦτοι κυπρῖνος καὶ βάλαγρος· οὐκ ἔχουσι δὲ οἱ τοιοῦτοι οὔτε ᾠὸν οὔτε θορὸν οὐδέποτε, ἀλλ’ ὅσοι στερεοί εἰσι καὶ πίονες, ἔντερον μικρὸν ἔχουσι, καὶ δοκοῦσιν ἄριστοι οὗτοι εἷναι. Ἔτι δ’ ἔνια, καθάπερ ἐν τοῖς ὀστρακοδέρμοις καὶ φυτοῖς τὸ μὲν τίκτον ἐστὶ καὶ γεννῶν, τὸ δ’ ὀχεῦον οὐκ ἔστιν, οὕτω καὶ ἐν τοῖς ἰχθύσι τὸ τῶν ψηττῶν γένος καὶ τὸ τῶν ἐρυθρίνων καὶ αἱ χάνναι· πάντα γὰρ τὰ τοιαῦτα ᾠὰ φαίνεται ἔχοντα. Ἐν μὲν οὖν τοῖς πεζοῖς καὶ ἐναίμοις τῶν ζῴων ὅσα μὴ ᾠοτοκεῖ, τὰ πλεῖστα μείζω καὶ μακροβιώτερα τὰ ἄρρενα τῶν θηλειῶν εἰσί, πλὴν ἡμίονος, τούτων δ’ αἱ θήλειαι μακροβιώτεραι καὶ μείζους· ἐν δὲ τοῖς ᾠοτόκοις καὶ τοῖς σκωληκοτόκοις, οἷον ἔν τε τοῖς ἰχθύσι καὶ ἐπὶ τῶν ἐντόμων, μείζω τὰ θήλεα τῶν ἀρρένων ἐστίν, οἷον ὄφεις καὶ φαλάγγια καὶ ἀσκαλαβῶται καὶ βάτραχοι. Καὶ ἐπὶ τῶν ἰχθύων δ’ ὡσαύτως, οἷον τά τε σελάχη τὰ μικρὰ καὶ τῶν ἀγελαίων τὰ πλεῖστα, τὰ δὲ πετραῖα πάντα. Ὅτι δὲ μακροβιώτεροι τῶν ἰχθύων αἱ θήλεις τῶν ἀρρένων, δῆλον ἐκ τοῦ παλαιότερα ἁλίσκεσθαι τὰ θήλεα τῶν ἀρρένων. Ἔστι δὲ τὰ μὲν ἄνω καὶ πρόσθια πάντων τῶν ζῴων τὰ ἄρρενα κρείττω καὶ ἰσχυρότερα καὶ εὐοπλότερα, τὰ δ’ ὡς ἂν ὀπίσθια καὶ κάτω λεχθέντα τῶν θηλέων. Τοῦτο δὲ καὶ ἐπ’ ἀνθρώπων καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ζῴων τῶν πεζῶν καὶ ζῳοτόκων πάντων ἔχει τὸν αὐτὸν τρόπον. Καὶ ἀνευρότερον δὲ καὶ ἀναρθρότερον τὸ θῆλυ μᾶλλον, καὶ λεπτοτριχώτερον, ὅσα τρίχας ἔχει· τὰ δὲ μὴ τρίχας ἔχοντα κατὰ τὸ ἀνάλογον. Καὶ ὑγροσαρκότερα δὲ τὰ θήλεα τῶν ἀρρένων καὶ γονυκροτώτερα, καὶ αἱ κνῆμαι λεπτότεραι· τοὺς δὲ πόδας γλαφυρωτέρους, ὅσα τὰ μόρια ταῦτ’ ἔχει τῶν ζῴων. Καὶ περὶ φωνῆς δέ, πάντα τὰ θήλεα λεπτοφωνότερα καὶ ὀξυφωνότερα, πλὴν βοός, ὅσα ἔχει φωνήν· οἱ δὲ βόες βαρύτερον φθέγγονται αἱ θήλειαι τῶν ἀρρένων. Τὰ δὲ πρὸς ἀλκὴν ἐν τῇ φύσει ὑπάρχοντα μόρια, οἷον ὀδόντες καὶ χαυλιόδοντες καὶ κέρατα καὶ πλῆκτρα καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα μόρια, ἐν ἐνίοις μὲν γένεσιν ὅλως τὰ μὲν ἄρρενα ἔχει τὰ δὲ θήλεα οὐκ ἔχει, οἷον κέρατα ἔλαφος θήλεια οὐκ ἔχει καὶ τῶν ὀρνίθων τῶν πλῆκτρα ἐχόντων ἐνίων αἱ θήλειαι ὅλως πλῆκτρα οὐκ ἔχουσιν· ὁμοίως δὲ καὶ χαυλιόδοντας αἱ θήλειαι οὐκ ἔχουσι τῶν ὑῶν. Ἐν ἐνίοις δὲ ὑπάρχει μὲν ἀμφοῖν, ἀλλὰ κρείττω καὶ μᾶλλον τοῖς ἄρρεσιν, οἷον τὰ κέρατα τῶν ταύτων ἰσχυρότερα τῶν θηλειῶν βοῶν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…