Aristoteles · Hayvanlar Tarihi
V. Kitap
5.11. Bölüm
Bütün hayvanların iç ve dış kısımlarından, ayrıca duyulardan, sesten ve uykudan, hangilerinin dişi hangilerinin erkek olduğundan, hepsi hakkında önce söz edildi; geriye doğuşlarını gözden geçirmek kalıyor, önce de ilk sıradakilerin doğuşunu. Doğuşlar çoktur ve pek çeşitlidir; bir bakıma birbirine benzemez, bir bakıma da birbirine yaklaşır. Cinsler önce ayrıldığına göre şimdi de incelemeyi aynı biçimde yapmaya çalışmak gerek; yalnız o zaman kısımları incelerken insandan başlamıştık, şimdi ise insandan en son söz etmek gerekiyor, çünkü onun konusu en çok emek ister. Önce sert kabuklulardan başlamalı, sonra yumuşak kabuklulara, ötekilere de aynı biçimde sırayla geçmeli: yumuşakçalar ve böcekler, bunlardan sonra balıklar cinsi, hem canlı doğuranları hem yumurtlayanları, sonra kuşlar cinsi; bunlardan sonra da kara hayvanlarından, canlı doğuranlardan ve yumurtlayanlardan söz etmek gerek. Dört ayaklılardan bazıları canlı doğurur, iki ayaklılardan ise yalnız insan. Hayvanlarda da bitkilerdekine benzer ortak bir durum vardır: bitkilerin kimi başka bitkilerin tohumundan, kimi de böyle bir ilke oluşunca kendiliğinden (automaton) oluşur; bunların da kimi besinini topraktan alır, kimi başka bitkilerin üstünde türer; bitkiler üzerine incelemede söylendiği gibi. Hayvanların da kimi biçimce akraba olan hayvanlardan doğar, kimi de akrabalardan değil, kendiliğinden doğar. Bunların da kimi çürüyen topraktan ve bitkilerden doğar, böceklerin çoğunda olduğu gibi; kimi de hayvanların kendi içinde, kısımlarındaki artıklardan doğar. Akraba hayvanlardan doğanlardan dişisi ve erkeği olanlar çiftleşmeyle doğar. Balıklar cinsinde ise bazıları ne erkek ne dişi olur; bunlar cinsçe başka balıklarla aynı, türce farklıdır; bazıları da büsbütün kendine özgüdür. Bazıları dişidir ama erkekleri yoktur; bunlardan, kuşlardaki rüzgâr yumurtaları gibi şeyler oluşur. Kuşlarda bunların hepsi kısırdır (çünkü tabiatları üremeyi ancak yumurtaya kadar götürebilir), meğer ki erkeklerle başka bir birleşme yolu bulunsun; bunlar hakkında ileride daha kesin bilgi verilecek. Bazı balıklarda ise kendiliğinden yumurta yumurtladıklarında bu yumurtalardan canlı yavru da çıkar; ama kimisinde kendi başına, kimisinde erkek olmadan olmaz. Bunun nasıl olduğu da sonraki bölümlerde açıklanacak, çünkü kuşlarda da hemen hemen benzer şeyler olur. Hayvanlarda, toprakta, bitkilerde ya da bunların kısımlarında kendiliğinden doğan ve erkeği ve dişisi olanlar çiftleşince bir şey doğar, ama hiçbir durumda kendileriyle aynı şey değil, eksik bir şey doğar. Örneğin bitler çiftleşince sirke denen şeyler, sineklerden kurtçuklar, kelebeklerden yumurtaya benzer kurtçuklar doğar; bunlardan ne onları doğuranlar ne de başka bir hayvan doğar, yalnız bu tür şeyler olur. Önce çiftleşen hayvanların çiftleşmesinden, sonra da sırayla ötekilerden, hem her birine özgü hem ortak olarak başlarına gelenlerden söz etmek gerek.
Ε. Ὅσα μὲν οὖν ἔχουσι μόρια τὰ ζῷα πάντα καὶ τῶν ἐντὸς καὶ τῶν ἐκτός, ἔτι δὲ περί τε τῶν αἰσθήσεων καὶ φωνῆς καὶ ὕπνου, καὶ ποῖα θήλεα καὶ ποῖα ἄρρενα, πρότερον εἴρηται περὶ πάντων· περὶ δὲ τῶν γενέσεων αὐτῶν λοιπὸν διελθεῖν, καὶ πρῶτον περὶ τῶν πρώτων. Εἰσὶ δὲ πολλαὶ καὶ πολλὴν ἔχουσαι ποικιλίαν, καὶ τῇ μὲν ἀνόμοιοι, τῇ δὲ τρόπον τινὰ προσεοίκασιν ἀλλήλαις. Ἐπεὶ δὲ διῄρηται τὰ γένη πρῶτον, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ νῦν πειρατέον ποιεῖσθαι τὴν θεωρίαν· πλὴν τότε μὲν τὴν ἀρχὴν ἐποιούμεθα σκοποῦντες περὶ τῶν μερῶν ἀπ’ ἀνθρώπου, νῦν δὲ περὶ τούτου τελευταῖον λεκτέον διὰ τὸ πλείστην ἔχειν πραγματείαν. Πρῶτον δ’ ἀρκτέον ἀπὸ τῶν ὀστρακοδέρμων, μετὰ δὲ ταῦτα περὶ τῶν μαλακοστράκων, καὶ τὰ ἄλλα δὲ τοῦτον τὸν τρόπον ἐφεξῆς· ἔστι δὲ τά τε μαλάκια καὶ τὰ ἔντομα, καὶ μετὰ ταῦτα τὸ τῶν ἰχθύων γένος, τό τε ζῳοτόκον καὶ τὸ ᾠοτόκον αὐτῶν, εἶτα τὸ τῶν ὀρνίθων· μετὰ δὲ ταῦτα περὶ τῶν πεζῶν λεκτέον, ὅσα τε ζῳοτόκα καὶ ὅσα ᾠοτόκα. Ζῳοτόκα δ’ ἐστὶ τῶν τετραπόδων ἔνια, καὶ ἄνθρωπος τῶν διπόδων μόνον. Κοινὸν μὲν οὖν συμβέβηκε καὶ ἐπὶ τῶν ζῴων, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν φυτῶν· τὰ μὲν γὰρ ἀπὸ σπέρματος ἑτέρων φυτῶν, τὰ δ’ αὐτόματα γίνεται, συστάσης τινὸς τοιαύτης ἀρχῆς, καὶ τούτων τὰ μὲν ἐκ τῆς γῆς λαμβάνει τὴν τροφήν, τὰ δ’ ἐν ἑτέροις ἐγγίνεται φυτοῖς, ὥσπερ εἴρηται ἐν τῇ θεωρίᾳ τῇ περὶ φυτῶν. Οὕτω καὶ τῶν ζῴων τὰ μὲν ἀπὸ ζῴων γίνεται κατὰ συγγένειαν τῆς μορφῆς, τὰ δ’ αὐτόματα καὶ οὐκ ἀπὸ συγγενῶν, καὶ τούτων τὰ μὲν ἐκ γῆς σηπομένης καὶ φυτῶν, ὥσπερ πολλὰ συμβαίνει τῶν ἐντόμων, τὰ δ’ ἐν τοῖς ζῴοις αὐτοῖς ἐκ τῶν ἐν τοῖς μορίοις περιττωμάτων. Τῶν δὴ τὴν γένεσιν ἐχόντων ἀπὸ συγγενῶν ζῴων ἐν οἷς μὲν αὐτῶν ἐστὶ τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, ἐκ συνδυασμοῦ γίνονται· ἐν δὲ τῷ τῶν ἰχθύων γένει ἔνια γίνεται οὔτε ἄρρενα οὔτε θήλεα, τῷ γένει μὲν ὄντα ἑτέροις τῶν ἰχθύων τὰ αὐτά, τῷ εἴδει δ’ ἕτερα, ἔνια δὲ καὶ πάμπαν ἴδια. Τὰ δὲ θήλεα μέν ἐστιν, ἄρρενα δ’ οὐκέτι· ἐξ ὧν γίνεται ὥσπερ ἐν τοῖς ὄρνισι τὰ ὑπηνέμια. Τὰ μὲν οὖν τῶν ὀρνίθων ἄγονα πάντα ἐστὶ ταῦτα (μέχρι γὰρ τοῦ ᾠοῦ γέννησιν δύναται ἡ φύσις αὐτῶν ἐπιτελεῖν), ἐὰν μή τις αὐτοῖς συμβῇ τρόπος ἄλλος τῆς κοινωνίας πρὸς τοὺς ἄρρενας· περὶ ὧν ἀκριβέστερον ἔσται δῆλον ἐν τοῖς ὕστερον. Τῶν δὲ ἰχθύων ἐνίοις, ὅταν αὐτόματα γεννήσωσιν ᾠά, συμβαίνει ἐκ τούτων καὶ ζῷα γίνεσθαι, πλὴν τῶν μὲν καθ’ αὑτά, τῶν δ’ οὐκ ἄνευ ἄρρενος· ὃν δὲ τρόπον, καὶ περὶ τούτων ἐν τοῖς ἐχομένοις ἔσται φανερόν· σχεδὸν γὰρ παραπλήσια συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν ὀρνίθων. Ὅσα δ’ ἀπὸ ταὐτομάτου γίνεται ἐν ζῴοις ἢ γῇ ἢ φυτοῖς ἢ τοῖς τούτων μορίοις, ἔχουσι δὲ τὸ ἄρρεν καὶ τὸ θῆλυ, ἐκ τούτων συνδυαζομένων γίνεται μέν τι, οὐ ταὐτὸ δ’ ἐξ οὐθενὸς ἀλλ’ ἀτελές, οἷον ἔκ τε τῶν φθειρῶν ὀχευομένων αἱ καλούμεναι κονίδες καὶ ἐκ τῶν μυιῶν σκώληκες καὶ ἐκ τῶν ψυχῶν σκώληκες ᾠοειδεῖς, ἐξ ὧν οὔτε τὰ γεννήσαντα γίνεται οὔτε ἄλλο οὐθὲν ζῷον, ἀλλὰ τὰ τοιαῦτα μόνον. Πρῶτον μὲν οὖν περὶ τῆς ὀχείας λεκτέον, ὅσα ὀχεύεται, εἶτα μετὰ ταῦτα περὶ τῶν ἄλλων ἐφεξῆς, τά τε καθ’ ἕκαστα καὶ τὰ κοινῇ συμβαίνοντα περὶ αὐτῶν.
5.22. Bölüm
Hayvanlardan dişisi ve erkeği olanlar çiftleşir; ama çiftleşmeler hepsinde ne aynıdır ne de aynı biçimde olur. Kanlıların canlı doğuran kara hayvanlarında erkeklerin hepsinin üreme işi için organları vardır; ama hepsi aynı biçimde yaklaşmaz. Geriye doğru işeyenler sırt sırta birleşir; aslanlar, tavşanlar ve vaşaklar gibi. Tavşanlarda çoğu zaman dişi önce erkeğin üstüne çıkar. Ötekilerin çoğunda yol aynıdır: dört ayaklıların çoğu, erkek dişinin üstüne çıkarak, mümkün olan biçimde çiftleşir; kuşların bütün cinsi de bu biçimde, yalnız bu biçimde çiftleşir. Kuşlarda da bazı farklar vardır: kimisinde dişi yere çömelince erkek üstüne çıkar, toy kuşları ve horozlar gibi; kimisinde dişi çömelmez, turnalar gibi. Bunlarda erkek üstüne sıçrayarak dişiyle çiftleşir ve serçeler gibi çabucak birleşir. Dört ayaklılardan ayılar, ayakta çiftleşen ötekiler gibi çiftleşir ama yan yatarak, erkeklerin karnı dişilerin sırtına gelecek biçimde; kara kirpileri ise dik durup karınlarını birbirine vererek. Canlı doğuran büyük hayvanlardan dişi geyikler, pek seyrek durumlar dışında, erkek geyiklere katlanamaz; inekler de boğalara katlanamaz, cinsel organın sertliği yüzünden. Dişiler altından kayarak meniyi alır; bunun geyiklerde de, evcilleştirilmiş olanlarında, olduğu görülmüştür. Kurt da köpek gibi çiftleşir. Kediler arkadan birleşmez; erkek dik durur, dişi kendini onun altına yerleştirir. Dişi kediler tabiatça şehvetlidir, erkekleri çiftleşmeye çeker ve birleşirken çığlık atarlar. Develer dişi çökmüşken çiftleşir; erkek onu kuşatarak sırt sırta değil, öteki dört ayaklılar gibi çiftleşir; bütün günü çiftleşerek geçirirler. Çiftleşecekleri zaman ıssız yerlere çekilirler ve çobandan başkası onlara yaklaşamaz. Erkek devenin cinsel organı öyle bir kiriştir ki ondan yaylara kiriş yapılır. Filler ıssız yerlerde çiftleşir, en çok da ırmakların kıyısında ve alıştıkları yerlerde; dişi çömelip bacaklarını açar, erkek de üstüne çıkarak çiftleşir. Fok da geriye doğru işeyen hayvanlar gibi çiftleşir; köpekler gibi çiftleşme sırasında uzun süre birbirine yapışık kalırlar. Erkeklerin cinsel organı büyüktür.
Ὀχεύεται μὲν οὖν ταῦτα τῶν ζῴων ἐν οἷς ὑπάρχει τὸ θῆλυ καὶ τὸ ἄρρεν, εἰσὶ δ’ αἱ ὀχεῖαι οὔθ’ ὅμοιαι πᾶσιν οὔθ’ ὁμοίως ἔχουσαι. Τὰ μὲν γὰρ ζῳοτόκα καὶ πεζὰ τῶν ἐναίμων ἔχει μὲν ὄργανα πάντα τὰ ἄρρενα πρὸς τὴν πρᾶξιν τὴν γεννητικήν, οὐ μὴν ὁμοίως γε πάντα πλησιάζουσιν, ἀλλὰ τὰ μὲν ὀπισθουρητικὰ συνιόντα πυγηδόν, οἷον λέοντες καὶ δασύποδες καὶ λύγκες· τῶν δὲ δασυπόδων καὶ πολλάκις ἡ θήλεια προτέρα ἀναβαίνει ἐπὶ τὸν ἄρρενα. Τῶν δ’ ἄλλων τῶν μὲν πλείστων ὁ αὐτὸς τρόπος· τὸν ἐνδεχόμενον γὰρ ποιοῦνται συνδυασμὸν τά τε πλεῖστα τῶν τετραπόδων, ἐπιβαίνοντος ἐπὶ τὸ θῆλυ τοῦ ἄρρενος, καὶ τὸ τῶν ὀρνίθων ἅπαν γένος οὕτω τε καὶ μοναχῶς. Εἰσὶ δὲ διαφοραί τινες καὶ περὶ τοὺς ὄρνιθας· τὰ μὲν γὰρ συγκαθείσης τῆς θηλείας ἐπὶ τὴν γῆν ἐπιβαίνει τὸ ἄρρεν, ὥσπερ αἱ ὠτίδες καὶ οἱ ἀλεκτρυόνες, τὰ δ’ οὐ συγκαθείσης τῆς θηλείας, οἷον αἱ γέρανοι· ἐν τούτοις γὰρ ὁ ἄρρην ἐπιπηδῶν ὀχεύει τὴν θήλειαν, καὶ συγγίνεται ὥσπερ καὶ τὰ στρουθία ὀξέως. Τῶν δὲ τετραπόδων αἱ ἄρκτοι παρακεκλιμέναι τὸν αὐτὸν τρόπον ὅνπερ τἆλλα ἐπὶ τῶν ποδῶν ποιούμενα τὴν ὀχείαν, πρὸς τὰ πρανῆ τῶν θηλειῶν τὰ ὕπτια τῶν ἀρρένων· οἱ δὲ χερσαῖοι ἐχῖνοι ὀρθοὶ τὰ ὕπτια πρὸς ἄλληλα ἔχοντες. Τῶν δὲ ζῳοτόκων καὶ μέγεθος ἐχόντων οὔτε τοὺς ἄρρενας ἐλάφους αἱ θήλειαι ὑπομένουσιν, εἰ μὴ ὀλιγάκις, οὔτε τοὺς ταύρους αἱ βόες διὰ τὴν τοῦ αἰδοίου συντονίαν, ἀλλ’ ὑπάγοντα τὰ θήλεα δέχονται τὴν γονήν· καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν ἐλάφων ὦπται τοῦτο συμβαῖνον, τῶν γε τιθασσῶν. Λύκος δ’ ὀχεύει καὶ ὀχεύεται τὸν αὐτὸν τρόπον ὅνπερ καὶ κύων. Οἱ δ’ αἴλουροι οὐκ ὄπισθεν συνιόντες, ἀλλ’ ὁ μὲν ὀρθός, ἡ δὲ θήλεια ὑποτίθησιν ἑαυτήν· εἰσὶ δὲ τῇ φύσει αἱ θήλειαι ἀφροδισιαστικαί, καὶ προσάγονται τοὺς ἄρρενας εἰς τὰς ὀχείας, καὶ συνοῦσαι κράζουσιν. Αἱ δὲ κάμηλοι ὀχεύονται τῆς θηλείας καθημένης· περιβεβηκὼς δὲ ὁ ἄρρην ὀχεύει οὐκ ἀντίπυγος, ἀλλὰ καθάπερ καὶ τὰ ἄλλα τετράποδα· καὶ διημερεύει τὸ μὲν ὀχεῦον τὸ δ’ ὀχευόμενον. Ἀποχωροῦσι δ’ εἰς ἐρημίαν, ὅταν ποιῶνται τὴν ὀχείαν, καὶ οὐκ ἔστι πλησιάσαι ἀλλ’ ἢ τῷ βόσκοντι. Τὸ δ’ αἰδοῖον ἔχει ὁ κάμηλος νεῦρον οὕτως ὥστε καὶ νευρὰν ἐκ τούτου ποιεῖσθαι τοῖς τόξοις. Οἱ δ’ ἐλέφαντες ὀχεύονται μὲν ἐν ταῖς ἐρημίαις, μάλιστα δὲ περὶ τοὺς ποταμοὺς καὶ οὗ διατρίβειν εἰώθασιν· ὀχεύεται δ’ ἡ μὲν θήλεια συγκαθιεῖσα καὶ διαβαίνουσα, ὁ δ’ ἄρρην ἐπαναβαίνων ὀχεύει. Ὀχεύεται δὲ καὶ ἡ φώκη καθάπερ τὰ ὀπισθουρητικὰ τῶν ζῴων, καὶ συνέχονται ἐν τῇ ὀχείᾳ πολὺν χρόνον, ὥσπερ καὶ αἱ κύνες· ἔχουσι δὲ τὸ αἰδοῖον μέγα οἱ ἄρρενες.
5.33. Bölüm
Yumurtlayan dört ayaklı kara hayvanları da aynı biçimde çiftleşir. Kimi canlı doğuranlar gibi üstüne çıkarak çiftleşir; deniz kaplumbağası da kara kaplumbağası da böyledir. Bunlarda kanalların birleştiği ve çiftleşmede birbirine yaklaştırdıkları bir şey vardır; trygonlarda, kurbağalarda ve bu türden bütün hayvanlarda olduğu gibi.
Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τῶν πεζῶν τὰ τετράποδα καὶ ᾠοτόκα ποιεῖται τὴν ὀχείαν. Τὰ μὲν γὰρ ἐπιβαίνοντα καθάπερ τὰ ζῳοτόκα, οἷον χελώνη καὶ ἡ θαλαττία καὶ ἡ χερσαία. Ἔχουσι δέ τι εἰς ὃ οἱ πόροι συνάπτουσιν καὶ ᾧ ἐν τῇ ὀχείᾳ πλησιάζουσιν, οἷον τρυγόνες καὶ βάτραχοι καὶ πᾶν τὸ τοιοῦτον γένος.
5.44. Bölüm
Ayaksız ve uzun hayvanlar, yılanlar ve mürenler gibi, karın karına sarılarak çiftleşir. Yılanlar birbirlerine öyle sıkı sarılır ki bütün gövde iki başlı tek bir yılanınki gibi görünür. Kertenkeleler cinsi de aynı biçimde, benzer bir sarılmayla çiftleşir.
Τὰ δ’ ἄποδα καὶ μακρὰ τῶν ζῴων, οἷον ὄφεις τε καὶ σμύραιναι, περιπλεκόμενοι τοῖς ὑπτίοις πρὸς τὰ ὕπτια. Οὕτω δὲ σφόδρα οἱ ὄφεις περιελίττονται ἀλλήλοις, ὥστε δοκεῖν ἑνὸς ὄφεως δικεφάλου εἶναι τὸ σῶμα ἅπαν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὸ τῶν σαύρων γένος· ὁμοίᾳ γὰρ περιπλοκῇ ποιοῦνται τὴν ὀχείαν.
5.55. Bölüm
Yassı selakhiler dışında bütün balıklar yan yana gelip karın karına vererek birleşir. Yassı ve kuyruklu olanlar, vatoz, trygon ve benzerleri ise yalnız yan yana gelerek değil, kuyruğu kalın olmadığı için engel olmayanlarda, erkek karnıyla dişinin sırtına binerek de çiftleşir. Keler balıkları ve bu türden kuyruğu iri olanlar yalnız karın karına sürtünerek çiftleşir. Bazıları, selakhilerden bazılarının köpekler gibi arkadan yapışık durduğunu da gördüklerini söyler. Bütün selakhilerde dişi erkekten büyüktür; öteki balıklarda da hemen hemen dişiler erkeklerden büyüktür. Selakhiler, sözü edilenlerle birlikte, bous, lamia, aetos, uyuşturan balık, fener balığı ve bütün köpekbalığı benzerleridir. Bütün selakhilerin bu biçimlerde çiftleştiğini birçok kişi görmüştür; çünkü canlı doğuranların hepsinde çiftleşme yumurtlayanlarınkinden daha uzun sürer. Yunuslar ve bütün balinamsılar da aynı biçimde çiftleşir: erkek dişinin yanına gelip çiftleşir, hem de ne kısa ne çok uzun bir süre. Selakhi balıkların bazılarında erkekler dişilerden, dışkı çıkışının çevresinde sarkan iki şeyleri olmasıyla ayrılır; dişilerde bunlar yoktur. Köpekbalığı benzerleri böyledir; söylenen şey bunların hepsinde vardır. Ne balığın ne de öteki ayaksız hayvanların taşakları vardır; ama erkek yılanların da erkek balıkların da iki kanalı vardır. Bu kanallar çiftleşme mevsiminde balık sütüyle dolar ve hepsi süte benzer bir sıvı salar. Bu kanallar, kuşlarda olduğu gibi, tek bir kanalda birleşir; çünkü kuşların ve ayaklı olup yumurtlayan öteki bütün hayvanların taşakları içtedir. Birleşen kanal dişinin yerine ve onu alan kısma kadar uzanır. Canlı doğuran kara hayvanlarında dışta meninin ve sıvı artığın kanalı aynıdır, içte ise ayrı bir kanal vardır; kısımların farkları ele alınırken daha önce de söylendiği gibi. Mesanesi olmayanlarda dışta kuru artığın kanalı da aynıdır; içte ise kanallar birbirine yakındır. Bu hayvanların dişilerinde de erkeklerinde de durum aynıdır; çünkü kaplumbağa dışında mesaneleri yoktur. Dişi kaplumbağa ise mesanesi olduğu hâlde tek kanallıdır; kaplumbağalar da yumurtlayanlardandır.
Yumurtlayan balıkların çiftleşmesi daha az gözle görülür; bu yüzden çoğu kimse dişilerin erkeklerin sütünü yutarak döllendiğini sanır. Çünkü bu sık sık görülür: çiftleşme mevsiminde dişiler erkeklerin peşine düşüp böyle yapar ve ağızlarıyla onların karnının altına vururlar, erkekler de daha çabuk ve daha çok süt salar. Yumurtlama sırasında ise erkekler dişilerin peşine düşer ve dişiler yumurtladıkça yumurtaları yutar; balıklar arta kalan yumurtalardan oluşur. Fenike'de birbirlerini kullanarak av da yaparlar: erkek kefalleri yem gibi götürüp dişileri toplayarak ağla çevirirler, dişileri götürüp de erkekleri. Bunun sık görülmesi böyle bir çiftleşme kanaatini doğurmuştur; ama bunu dört ayaklı hayvanlar da yapar: çiftleşme mevsiminde hem erkekler hem dişiler idrar salar ve birbirlerinin cinsel organını koklarlar. Dişi keklikler erkeklerin rüzgâr aldığı yönde durursa gebe kalır; çoğu zaman da, kızgınlıktaysalar, erkeğin sesinden ya da üstlerinden uçan erkeğin soluğundan. Çiftleşme sırasında hem dişi hem erkek ağzını açar ve dilini dışarı çıkarır. Yumurtlayan balıkların gerçek birleşmesi seyrek görülür, çünkü yan yana gelip çabucak ayrılırlar; ama bunlarda da çiftleşmenin söylenen biçimde olduğu görülmüştür.
Οἱ δ’ ἰχθύες πάντες, ἔξω τῶν πλατέων σελαχῶν, παραπίπτοντες τὰ ὕπτια πρὸς τὰ ὕπτια ποιοῦνται τὸν συνδυασμόν. Τὰ δὲ πλατέα καὶ κερκοφόρα, οἷον βάτος καὶ τρυγὼν καὶ τὰ τοιαῦτα, οὐ μόνον παραπίπτοντα ἀλλὰ καὶ ἐπιβαίνοντα τοῖς ὑπτίοις ἐπὶ τὰ πρανῆ τῶν θηλειῶν, ὅσοις μὴ ἐμποδίζει τὸ οὐραῖον οὐθὲν ἔχον πάχος. Αἱ δὲ ῥῖναι, καὶ ὅσοις τῶν τοιούτων πολὺ τὸ οὐραῖον, παρατριβόμενα μόνον ὀχεύεται τὰ ὕπτια πρὸς τὰ ὕπτια. Εἰσὶ δέ τινες οἳ ἑωρακέναι φασὶ καὶ συνεχόμενα τῶν σελαχῶν ἔνια ὄπισθεν, ὥσπερ τοὺς κύνας. Ἔστι δ’ ἐν πᾶσι τοῖς σελαχώδεσι μεῖζον τὸ θῆλυ τοῦ ἄρρενος· σχεδὸν δὲ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ἰχθύσι τὰ θήλεα μείζω τῶν ἀρρένων. Σελάχη δ’ ἐστὶ τά τε εἰρημένα καὶ βοῦς καὶ λάμια καὶ ἀετὸς καὶ νάρκη καὶ βάτραχος καὶ πάντα τὰ γαλεώδη. Τὰ μὲν οὖν σελάχη πάντα τεθεώρηται ὑπὸ πολλῶν τούτους ποιούμενα τοὺς τρόπους τὴν ὀχείαν· χρονιωτέρα γὰρ ἡ συμπλοκὴ πάντων τῶν ζῳοτόκων ἢ τῶν ᾠοτόκων. Καὶ δελφῖνες δὲ καὶ πάντα τὰ κητώδη τὸν αὐτὸν τρόπον· παραπίπτοντα γὰρ ὀχεύει παρὰ τὸ θῆλυ τὸ ἄρρεν, καὶ χρόνον οὔτε ὀλίγον οὔτε λίαν πολύν. Διαφέρουσι δ’ ἔνιοι τῶν σελαχωδῶν ἰχθύων οἱ ἄρρενες τῶν θηλειῶν τῷ τοὺς μὲν ἔχειν ἀποκρεμώμενα ἄττα δύο περὶ τὴν ἔξοδον τῆς περιττώσεως, τὰς δὲ θηλείας ταῦτα μὴ ἔχειν, οἷον ἐν τοῖς γαλεώδεσιν· ἐπὶ γὰρ τούτων ὑπάρχει πάντων τὸ εἰρημένον. Ὄρχεις μὲν οὖν οὔτε ἰχθὺς οὔτε ἄλλο τῶν ἀπόδων ἔχει οὐθέν, πόρους δὲ δύο καὶ οἱ ὄφεις καὶ οἱ ἰχθύες οἱ ἄρρενες ἔχουσιν, οἳ γίνονται θοροῦ πλήρεις περὶ τὴν τῆς ὀχείας ὥραν, καὶ προΐενται ὑγρότητα γαλακτώδη πάντες. Οὗτοι δ’ οἱ πόροι εἰς ἓν συνάπτουσιν, ὥσπερ καὶ τοῖς ὄρνισιν· οἱ γὰρ ὄρνιθες ἐντὸς ἔχουσι τοὺς ὄρχεις, καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὅσα ᾠοτοκεῖ πόδας ἔχοντα. Τοῦτο δὴ συμπεραίνει καὶ ἐπεκτείνεται εἰς τὴν τοῦ θήλεος χώραν καὶ ὑποδοχήν. Ἔστι δὲ τοῖς μὲν ζῳοτόκοις καὶ πεζοῖς ὁ αὐτὸς πόρος τοῦ τε σπέρματος καὶ τῆς τοῦ ὑγροῦ περιττώσεως ἔξωθεν, ἔσωθεν δ’ ἕτερος πόρος, ὥσπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον ἐν τῇ διαφορᾷ τῇ τῶν μορίων. Τοῖς δὲ μὴ ἔχουσι κύστιν ὁ αὐτὸς καὶ τῆς ξηρᾶς περιττώσεως πόρος ἔξωθεν· ἔσωθεν δὲ σύνεγγυς ἀλλήλων. Ὁμοίως δὲ ταῦτα ἔχει τοῖς θήλεσιν αὐτῶν καὶ τοῖς ἄρρεσιν· οὐ γὰρ ἔχουσι κύστιν πλὴν ἐπὶ χελώνης, τούτων δ’ ἡ θήλεια ἕνα πόρον ἔχει, καίτοι κύστιν ἔχουσα· αἱ χελῶναι δὲ τῶν ᾠοτόκων εἰσίν. Ἡ δὲ τῶν ᾠοτόκων ἰχθύων ὀχεία ἧττον γίνεται κατάδηλος· διόπερ οἱ πλεῖστοι νομίζουσι πληροῦσθαι τὰ θήλεα τῶν ἀρρένων ἀνακάπτοντα τὸν θορόν. Τοῦτο γὰρ πολλάκις ὁρᾶται γινόμενον· περὶ μὲν γὰρ τὴν τῆς ὀχείας ὥραν αἱ θήλειαι τοῖς ἄρρεσιν ἑπόμεναι τοῦτο δρῶσι, καὶ κόπτουσιν ὑπὸ τὴν γαστέρα τοῖς στόμασιν, οἱ δὲ θᾶττον προΐενται καὶ μᾶλλον· κατὰ δὲ τὸν τόκον οἱ ἄρρενες τοῖς θήλεσι, καὶ ἀποτικτουσῶν δ’ ἀνακάπτουσι τὰ ᾠά· ἐκ δὲ τῶν παραλειπομένων γίνονται οἱ ἰχθύες. Περὶ δὲ τὴν Φοινίκην καὶ θήραν ποιοῦνται δι’ ἀλλήλων· ἄρρενας μὲν γὰρ ὑπάγοντες κεστρέας τὰς θηλείας περιβάλλονται συνάγοντες, θηλείας δὲ τοὺς ἄρρενας. Τοῦτο μὲν οὖν διὰ τὸ πολλάκις ὁρᾶσθαι τὴν δόξαν ἐποίησε τῆς ὀχείας ταύτην, ποιεῖ δὲ τοῦτο καὶ τὰ τετράποδα τῶν ζῴων· περὶ γὰρ τὴν ὥραν τῆς ὀχείας ἀπορραίνουσι καὶ τὰ ἄρρενα καὶ τὰ θήλεα, καὶ τῶν αἰδοίων ὀσμῶνται ἀλλήλων. Αἱ δὲ πέρδικες ἂν κατὰ ἄνεμον στῶσιν αἱ θήλειαι τῶν ἀρρένων, ἔγκυοι γίνονται· πολλάκις δὲ καὶ τῆς φωνῆς, ἐὰν ὀργῶσαι τύχωσι, καὶ ὑπερπετομένων ἐκ τοῦ καταπνεῦσαι τὸν ἄρρενα· χάσκει δὲ καὶ ἡ θήλεια καὶ ὁ ἄρρην, καὶ τὴν γλῶτταν ἔξω ἔχουσι περὶ τὴν τῆς ὀχείας ποίησιν. Ἡ δὲ ἀληθινὴ σύνοδος τῶν ᾠοτόκων ἰχθύων ὀλιγάκις ὁρᾶται διὰ τὸ ταχέως ἀπολύεσθαι παραπεσόντας, ἐπεὶ ὦπται καὶ ἡ ἐπὶ τούτων ὀχεία γινομένη τὸν εἰρημένον τρόπον.
5.66. Bölüm
Yumuşakçalar, yani ahtapotlar, mürekkepbalıkları ve kalamarlar, hepsi aynı biçimde birleşir: ağız ağıza sarılırlar, kollarını birbirinin kollarına uydurarak. Ahtapot baş denen kısmını yere dayayıp kollarını açınca öteki, açılmış kolların üstüne kendini uydurur ve vantuzlarını birbirine yapıştırırlar. Bazıları erkeğin kollarından birinde, en büyük iki vantuzun bulunduğu kolda, cinsel organa benzer bir şey olduğunu söyler; bunun kirişe benzer bir şey olduğunu, kolun ortasına kadar baştan sona kola bitişik olduğunu ve erkeğin bununla dişinin burnuna girdiğini söylerler. Mürekkepbalıkları ve kalamarlar birbirine sarılmış olarak birlikte yüzer: ağızlarını ve kollarını karşı karşıya uydurur ve ters yönlerde yüzerler; burun denen kısımlarını da birbirinin burnuna sokarlar. Biri geriye, öteki ağız yönüne doğru yüzer. Dişi yumurtalarını üfleç denen kısımdan bırakır; bazıları çiftleşmenin de buradan olduğunu söyler.
Τὰ δὲ μαλάκια, οἷον οἱ πολύποδες καὶ σηπίαι καὶ τευθίδες, τὸν αὐτὸν τρόπον πάντα πλησιάζουσιν ἀλλήλοις· κατὰ τὸ στόμα γὰρ συμπλέκονται, τὰς πλεκτάνας πρὸς τὰς πλεκτάνας συναρμόττοντες. Ὁ μὲν οὖν πολύπους ὅταν τὴν λεγομένην κεφαλὴν ἐρείσῃ πρὸς τὴν γῆν καὶ διαπετάσῃ τὰς πλεκτάνας, ἅτερος ἐφαρμόττει ἐπὶ τὸ πέτασμα τῶν πλεκτανῶν, καὶ συνεχεῖς ποιοῦνται τὰς κοτυληδόνας πρὸς ἀλλήλας. Φασὶ δέ τινες καὶ τὸν ἄρρενα ἔχειν αἰδοιῶδές τι ἐν μιᾷ τῶν πλεκτανῶν, ἐν ᾗ δύο αἱ μέγισται κοτυληδόνες εἰσίν· εἶναι δὲ τὸ τοιοῦτον ὥσπερ νευρῶδες, μέχρι εἰς μέσην τὴν πλεκτάνην προσπεφυκὸς ἅπαν, ᾗ ἐσπιφράναι εἰς τὸν μυκτῆρα τῆς θηλείας. Αἱ δὲ σηπίαι καὶ αἱ τευθίδες νέουσιν ἅμα συμπεπλεγμέναι, τὰ στόματα καὶ τὰς πλεκτάνας ἐφαρμόττουσαι καταντικρὺ ἀλλήλαις, νέουσαι ἐναντίως· ἐναρμόττουσι δὲ καὶ τὸν καλούμενον μυκτῆρα εἰς τὸν μυκτῆρα. Τὴν δὲ νεῦσιν ἡ μὲν ἐπὶ τὸ ὄπισθεν ἡ δ’ ἐπὶ τὸ στόμα ποιεῖται. Ἐκτίκτει δὲ κατὰ τὸν φυσητῆρα καλούμενον, καθ’ ὃν ἔνιοι καὶ ὀχεύεσθαί φασιν αὐτάς.
5.77. Bölüm
Yumuşak kabuklular, yani langustlar, ıstakozlar, karidesler ve benzerleri, geriye doğru işeyen dört ayaklılar gibi çiftleşir: biri kuyruğunu sırtüstü çevirir, öteki kendi kuyruğunu onunkinin üstüne koyar. İlkbahar başında kıyıya yakın yerlerde çiftleşirler (bu türden hayvanların hepsinin çiftleşmesi görülmüştür); bazı yerlerde de incirler olgunlaşmaya başlayınca. Istakozlar ve karidesler de aynı biçimde çiftleşir. Yengeçler ise ön taraflarıyla birleşir, katlanan örtülerini birbirine kavuşturarak. Önce küçük yengeç arkadan büyüğün üstüne çıkar; o çıkınca büyük yengeç yana döner. Dişi erkekten başka hiçbir bakımdan farklı değildir; yalnız dişinin örtüsü daha büyük, gövdeden daha ayrık ve daha örtücüdür. Yumurtalarını bu örtünün içine bırakırlar, dışkı da buradan çıkar. Hiçbiri ötekinin içine bir uzvunu sokmaz.
Τὰ δὲ μαλακόστρακα ὀχεύεται, οἷον κάραβοι καὶ ἀστακοὶ καὶ καρίδες καὶ τὰ τοιαῦτα, ὥσπερ καὶ τὰ ὀπισθουρητικὰ τῶν τετραπόδων, ὅταν ὁ μὲν ὑπτίαν ὁ δ’ ἐπὶ ταύτης ποιήσῃ τὴν κέρκον. Ὀχεύεται δὲ τοῦ ἔαρος ἀρχομένου πρὸς τῇ γῇ (ἤδη γὰρ ὦπται ἡ ὀχεία πάντων τῶν τοιούτων), ἐνιαχοῦ δὲ καὶ ὅταν τὰ σῦκα ἄρχηται πεπαίνεσθαι. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ οἱ ἀστακοὶ καὶ αἱ καρίδες ὀχεύονται. Οἱ δὲ καρκίνοι κατὰ τὰ πρόσθια ἀλλήλων συνδυάζονται, τὰ ἐπικαλύμματα τὰ πτυχώδη πρὸς ἄλληλα συμβάλλοντες. Πρῶτον δ’ ὁ καρκίνος ἀναβαίνει ὁ ἐλάττων ἐκ τοῦ ὄπισθεν· ὅταν δ’ ἀναβῇ οὗτος, ὁ μείζων πλάγιος ἐπιστρέφει. Ἄλλῳ μὲν οὖν οὐδενὶ ἡ θήλεια τοῦ ἄρρενος διαφέρει· τὸ δ’ ἐπικάλυμμα μεῖζόν ἐστι τὸ τῆς θηλείας καὶ μᾶλλον ἀφεστηκὸς καὶ συνηρεφέστερον, εἰς ὃ ἐκτίκτουσι καὶ ᾖ τὸ περίττωμα ἐξέρχεται. Μόριον δ’ οὐθὲν προΐεται θάτερον εἰς θάτερον.
5.88. Bölüm
Böcekler arkadan birleşir, sonra küçüğü büyüğün üstüne çıkar; küçük olan erkektir. Dişi alttan kanalını üstteki erkeğin içine sokar; öteki hayvanlardaki gibi erkek dişinin içine sokmaz. Bu uzuv bazılarında, hayvan pek küçük olsa bile, bütün vücuda oranla daha büyük görünür, bazılarında daha küçük. Çiftleşen sinekler ayrılırsa bu açıkça görülür. Birbirlerinden güçlükle ayrılırlar, çünkü bunların birleşmesi uzun sürer. Bu, elimizin altındaki böceklerde, sineklerde ve kantaritlerde açıkça görülür. Hepsi bu biçimde çiftleşir: sinekler, kantaritler, spondylalar, zehirli örümcekler ve bu türden çiftleşen öteki hayvanlar. Zehirli örümcekler, en azından ağ örenler, şöyle çiftleşir: dişi gerilmiş ağın ortasından bir ipliği çekince erkek de onu geri çeker; bunu birçok kez yaptıktan sonra sırt sırta birleşip sarılırlar; karınlarının yuvarlaklığı yüzünden bu birleşme onlara uygun düşer.
Bütün hayvanların çiftleşmesi böyle olur; her hayvanın çiftleşme mevsimi ve çağı da belirlidir. Tabiat çoğunun bu birleşmeyi aynı zamanda, kıştan yaza geçilirken yapmasını ister. Bu, ilkbahar mevsimidir; kanatlıların, kara hayvanlarının ve yüzenlerin çoğu bu mevsimde çiftleşmeye atılır. Bazıları güzün ve kışın da çiftleşir ve doğurur; suda yaşayanların ve kanatlıların bazı cinsleri gibi. İnsan ise hemen her mevsimde çiftleşir; insanla birlikte yaşayan hayvanların çoğu da sıcak barınak ve iyi beslenme yüzünden öyledir: gebelik süreleri kısa olanlar, domuz ve köpek gibi; kanatlılardan da birçok kez kuluçkaya yatanlar. Birçoğu da yavrularının beslenmesini gözeterek çiftleşmeyi uygun mevsimde yapar. İnsanlarda erkek kışın, kadın yazın birleşmeye daha çok istek duyar. Kuşlar cinsi, söylendiği gibi, çiftleşmeyi ve yumurtlamayı çoğunlukla ilkbaharda ve yaz başında yapar; yalıçapkını, yani halkyon müstesna. Halkyon kış dönümüne doğru yumurtlar. Bu yüzden dönüm günleri sakin geçince, dönümden önceki yedi ve sonraki yedi güne halkyon günleri denir; Simonides'in şiirinde dediği gibi: Kış ayında Zeus on dört gün yatıştırınca havayı, yeryüzündekiler o rüzgârsız mevsime alaca halkyonun kutsal, yavru besleyen zamanı derler.
Ülker'in batışı kuzey rüzgârlı, dönüm de güney rüzgârlı geçerse bu günler sakin olur. Halkyonun yedi günde yuvasını yaptığı, kalan yedi günde de yumurtlayıp yavrularını beslediği söylenir. Buralarda dönüm sırasında halkyon günlerinin olması her zaman gerçekleşmez; Sicilya denizinde ise hemen her zaman olur. Halkyon beş kadar yumurta yumurtlar.
Τὰ δ’ ἔντομα συνέρχεται μὲν ὄπισθεν, εἶτ’ ἐπιβαίνει τὸ ἔλαττον ἐπὶ τὸ μεῖζον· τοῦτο δ’ ἐστὶ τὸ ἄρρεν. Ἐναφίησι δὲ τὸν πόρον κάτωθεν τὸ θῆλυ εἰς τὸ ἄρρεν τὸ ἐπάνω, ἀλλ’ οὐ τὸ ἄρρεν εἰς τὸ θῆλυ, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Καὶ τοῦτο τὸ μόριον ἐπὶ μὲν ἐνίων καὶ φαίνεται μεῖζον ὂν ἢ κατὰ λόγον τοῦ ὅλου σώματος, καὶ πάνυ μικρῶν ὄντων, ἐπ’ ἐνίων δ’ ἧττον. Τοῦτο δ’ ἐστὶ φανερόν, ἐάν τις διαιρῇ τὰς ὀχευομένας μυίας. Ἀπολύονται δ’ ἀπ’ ἀλλήλων μόλις· πολὺν γὰρ χρόνον ὁ συνδυασμός ἐστι τῶν τοιούτων. Δῆλον δ’ ἐπὶ τῶν ἐν ποσίν, οἷον μυιῶν τε καὶ κανθαρίδων. Πάντα δὲ τὸν τρόπον τοῦτον ὀχεύεται, αἵ τε μυῖαι καὶ αἱ κανθαρίδες καὶ αἱ σπονδύλαι καὶ τὰ φαλάγγια, καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτόν ἐστι τῶν ὀχευομένων. Ποιοῦνται δὲ τὰ φαλάγγια τὴν ὀχείαν τόνδε τὸν τρόπον, ὅσα γε ὑφαίνει ἀράχνια· ὅταν ἡ θήλεια σπάσῃ τῶν ἀποτεταμένων ἀραχνίων ἀπὸ τοῦ μέσου, πάλιν ὁ ἄρρην ἀντισπᾷ· τοῦτο δὲ ποιήσαντα πολλάκις οὕτω συνέρχεται καὶ συμπλέκεται ἀντίπυγα· διὰ γὰρ τὴν περιφέρειαν τῆς κοιλίας οὗτος ἁρμόττει ὁ συνδυασμὸς αὐτοῖς.
Ἡ μὲν οὖν ὀχεία τῶν ζῴων τοῦτο γίνεται τὸν τρόπον πάντων, ὧραι δὲ καὶ ἡλικίαι τῆς ὀχείας ἑκάστοις εἰσὶν ὡρισμέναι τῶν ζῴων. Βούλεται μὲν οὖν ἡ φύσις τῶν πλείστων περὶ τὸν αὐτὸν χρόνον ποιεῖσθαι τὴν ὁμιλίαν ταύτην, ὅταν ἐκ τοῦ χειμῶνος μεταβάλλῃ πρὸς τὸ θέρος· αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ τοῦ ἔαρος ὥρα, ἐν ᾗ τὰ πλεῖστα καὶ πτηνὰ καὶ πεζὰ καὶ πλωτὰ ὁρμᾷ πρὸς συνδυασμόν. Ποιεῖται δ’ ἔνια τὴν ὀχείαν καὶ τὸν τόκον καὶ μετοπώρου καὶ χειμῶνος, οἷον τῶν τ’ ἐνύδρων γένη ἄττα καὶ τῶν πτηνῶν· ἄνθρωπος δὲ μάλιστα πᾶσαν ὥραν, καὶ τῶν συνανθρωπευομένων ζῴων πολλὰ διὰ τὴν ἀλέαν καὶ εὐτροφίαν, ὅσων καὶ αἱ κυήσεις ὀλιγοχρόνιοί εἰσιν, οἷον ὑὸς καὶ κυνός, καὶ τῶν πτηνῶν ὅσα πλεονάκις ποιοῦνται τοὺς τόκους. Πολλὰ δὲ καὶ πρὸς τὰς ἐκτροφὰς τῶν τέκνων στοχαζόμενα ποιοῦνται τὸν συνδυασμὸν ἐν τῇ ἀπαρτιζούσῃ ὥρᾳ. Ὀργᾷ δὲ πρὸς τὴν ὁμιλίαν τῶν ἀνθρώπων τὸ μὲν ἄρρεν ἐν τῷ χειμῶνι μᾶλλον, τὸ δὲ θῆλυ ἐν τῷ θέρει. Τὸ δὲ τῶν ὀρνίθων γένος, ὥσπερ εἴρηται, τὸ πλεῖστον περὶ τὸ ἔαρ ποιεῖται καὶ ἀρχομένου τοῦ θέρους τὴν ὀχείαν καὶ τοὺς τόκους, πλὴν ἁλκυόνος. Ἡ δὲ ἁλκυὼν τίκτει περὶ τροπὰς τὰς χειμερινάς. Διὸ καὶ καλοῦνται, ὅταν εὐδιειναὶ γένωνται αἱ τροπαί, ἁλκυόνειοι ἡμέραι ἑπτὰ μὲν πρὸ τροπῶν, ἑπτὰ δὲ μετὰ τροπάς, καθάπερ καὶ Σιμωνίδης ἐποίησεν
ὡς ὁπόταν χειμέριον κατὰ μῆνα πινύσκῃ Ζεὺς ἤματα τεσσαρακαίδεκα, λαθάνεμόν τέ μιν ὥραν καλέουσιν ἐπιχθόνιοι, ἱερὰν παιδοτρόφον ποικίλας ἁλκυόνος.
Γίνονται δ’ εὐδιειναί, ὅταν συμβῇ νοτίους γίνεσθαι τὰς τροπάς, τῆς Πλειάδος βορείου γενομένης. Λέγεται δ’ ἐν ἑπτὰ μὲν ἡμέραις ποιεῖσθαι τὴν νεοττίαν, ἐν δὲ ταῖς λοιπαῖς ἑπτὰ ἡμέραις τίκτειν τὰ νεόττια καὶ ἐκτρέφειν. Περὶ μὲν οὖν τοὺς ἐνταῦθα τόπους οὐκ ἀεὶ συμβαίνει γίνεσθαι ἁλκυονίδας ἡμέρας περὶ τὰς τροπάς, ἐν δὲ τῷ Σικελικῷ πελάγει σχεδὸν ἀεί. Τίκτει δ’ ἡ ἁλκυὼν περὶ πέντε ᾠά.
5.99. Bölüm
Aithyia ve martılar deniz kıyısındaki kayalarda iki ya da üç yumurta yumurtlar; ama martı yazın, aithyia ise ilkbahar başında, dönümün hemen ardından yumurtlar ve öteki kuşlar gibi kuluçkaya yatar. Bu kuşların hiçbiri kışı bir kovukta gizlenerek geçirmez. Hepsinden en seyrek görüleni halkyondur; hemen yalnız Ülker'in batışı ve dönüm sırasında görülür. Demir yerlerinde gemi çevresinde ancak bir kez dolanır ve hemen kaybolur; bu yüzden Stesikhoros da ondan bu biçimde söz etmiştir. Bülbül de yaz başında yumurtlar, beş altı yumurta; güzden ilkbahara kadar bir kovukta gizlenir. Böcekler, gizlenmeyenleri, kışın da güzel ve güney rüzgârlı havalarda çiftleşir ve türer; sinekler ve karıncalar gibi. Yabani hayvanların çoğu yılda bir kez doğurur; tavşan gibi gebeyken yeniden gebe kalanlar müstesna.
Balıkların çoğu da yılda bir kez yumurtlar: khytoi denenler (ağla çevrilerek tutulanlara khytoi denir), ton, palamut, kefal, khalkisler, kokhliai, khromis, kalkan ve benzerleri gibi; levrek müstesna. Bunlardan yalnız levrek iki kez yumurtlar, ikinci yumurtlaması da daha zayıf olur. Trikhias ve kaya balıkları da iki kez yumurtlar; barbunya ise tek başına üç kez. Bunu yavrularından çıkarırlar, çünkü bazı yerlerde yavrular üç kez görülür. İskorpit iki kez yumurtlar. Karagöz de iki kez yumurtlar, ilkbaharda ve güzün; sarpa ise güzün bir kez. Dişi ton bir kez yumurtlar, ama yumurtalarının bir kısmını erken, bir kısmını geç bıraktığı için iki kez yumurtluyor gibi görünür; ilk yumurtlama Poseideon ayında, dönümden önce, ikincisi ilkbaharda olur. Erkek ton dişiden, dişinin karnının altında aphareus dedikleri bir yüzgeç bulunup erkekte bulunmamasıyla ayrılır.
Ἡ δ’ αἴθυια καὶ οἱ λάροι τίκτουσι μὲν ἐν ταῖς περὶ θάλατταν πέτραις, τὸ μὲν πλῆθος δύο ἢ τρία· ἀλλ’ ὁ μὲν λάρος τοῦ θέρους, ἡ δ’ αἴθυια ἀρχομένου τοῦ ἔαρος εὐθὺς ἐκ τροπῶν, καὶ ἐπικαθεύδει ὥσπερ αἱ ἄλλαι ὄρνιθες. Οὐδέτερον δὲ φωλεύει τούτων τῶν ὀρνέων. Πάντων δὲ σπανιώτατον ἰδεῖν ἁλκυόνα ἐστίν· σχεδὸν γὰρ περὶ Πλειάδος δύσιν καὶ τροπὰς ὁρᾶται μόνον, καὶ ἐν τοῖς ὑφόρμοις πρῶτον ὅσον περιιπταμένη περὶ τὸ πλοῖον ἀφανίζεται εὐθύς, διὸ καὶ Στησίχορος τοῦτον τὸν τρόπον ἐμνήσθη περὶ αὐτῆς. Τίκτει δὲ καὶ ἡ ἀηδὼν τοῦ θέρους ἀρχομένου, τίκτει δὲ πέντε καὶ ἓξ ᾠά· φωλεύει δὲ ἀπὸ τοῦ μετοπώρου μέχρι τοῦ ἔαρος. Τὰ δὲ ἔντομα καὶ τοῦ χειμῶνος ὀχεύεται καὶ γίνεται, ὅταν εὐημερίαι γένωνται καὶ νότια, ὅσα μὴ φωλεύει αὐτῶν, οἷον μυῖαι καὶ μύρμηκες. Τίκτει δ’ ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ τὰ πολλὰ τῶν ἀγρίων, ὅσα μὴ ἐπικυΐσκεται ὥσπερ δασύπους.
Ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἰχθύων οἱ πλεῖστοι ἅπαξ, οἷον οἱ χυτοί (καλοῦνται δὲ χυτοὶ οἱ τῷ δικτύῳ περιεχόμενοι), θύννος, πηλαμύς, κεστρεύς, χαλκίδες, κοχλίαι, χρόμις, ψῆττα καὶ τὰ τοιαῦτα, πλὴν ὁ λάβραξ· οὗτος δὲ δὶς τούτων μόνος, γίνεται δ’ ὁ τόκος αὐτῷ ὁ ὕστερος ἀσθενέστερος. Καὶ ὁ τριχίας δὲ καὶ τὰ πετραῖα δίς, ἡ δὲ τρίγλη μόνη τρίς. Τεκμαίρονται δ’ ἐκ τοῦ γόνου· τρὶς γὰρ φαίνεται ὁ γόνος περί τινας τόπους. Ὁ δὲ σκορπίος τίκτει δίς. Τίκτει δὲ καὶ ὁ σάργος δίς, ἔαρος καὶ μετοπώρου· ἡ δὲ σάλπη μετοπώρου ἅπαξ. Ἡ δὲ θυννὶς ἅπαξ τίκτει, ἀλλὰ διὰ τὸ τὰ μὲν πρώϊα τὰ δ’ ὄψια προΐεσθαι δὶς δοκεῖ τίκτειν· ἔστι δ’ ὁ μὲν πρῶτος τόκος περὶ τὸν Ποσειδεῶνα πρὸ τροπῶν, ὁ δ’ ὕστερος τοῦ ἔαρος. Διαφέρει δ’ ὁ θύννος ὁ ἄρρην τοῦ θήλεος, ὅτι ἡ μὲν ἔχει ὁ δ’ οὐκ ἔχει ὑπὸ τῇ γαστρὶ πτερύγιον, ὃ καλοῦσιν ἀφαρέα.
5.1010. Bölüm
Selakhilerden yalnız keler iki kez doğurur: bir kez güzün başında, bir kez de Ülker'in batışı sırasında; güzün doğurduğu yavrular daha gürbüz olur. Bir doğumda yedi sekiz yavru olur. Köpekbalıklarının bazıları, mesela yıldızlı köpekbalığı, ayda iki kez doğuruyor gibi görünür; bunun sebebi, yumurtalarının hepsinin aynı anda olgunlaşmamasıdır. Bazıları ise her mevsim yumurtlar, mesela müren. Müren çok yumurta bırakır; yumurtadan çıkanlar küçükken çabucak büyür, lambukanınkiler gibi; bunlar da çok küçükken pek kısa zamanda çok büyük olur. Ancak müren her mevsim yumurtlar, lambuka ise ilkbaharda. Smyros ile müren birbirinden farklıdır: müren benekli ve daha zayıftır; smyros ise tek renkli ve güçlüdür, rengi çam ağacınınkine benzer, hem içte hem dışta dişleri vardır. Ötekilerde olduğu gibi bunların da birinin erkek, ötekinin dişi olduğunu söylerler. Bunlar karaya çıkar ve çoğu zaman orada yakalanır. Balıkların hemen hepsi hızlı büyür; küçükler arasında bu en çok korakinosta görülür. Korakinos kıyıya yakın, yosunlu ve otlu yerlerde yumurtlar. Orfoz da küçükken çabuk büyür. Palamutlar ile tonlar Karadeniz'de yumurtlar, başka yerde yumurtlamaz; kefaller, çipuralar ve levrekler en çok ırmakların denize döküldüğü yerlerde; orkinoslar, iskorpitler ve daha birçok tür ise açık denizde yumurtlar.
Τῶν δὲ σελαχῶν ἡ ῥίνη μόνη τίκτει δίς· τίκτει γὰρ καὶ ἀρχομένου τοῦ φθινοπώρου καὶ περὶ Πλειάδος δύσιν, εὐημερεῖ δ’ ἐν τῷ φθινοπώρῳ μᾶλλον· ὁ δ’ εἷς τόκος γίνεται περὶ ἑπτὰ ἢ ὀκτώ. Δοκοῦσι δ’ ἔνιοι τῶν γαλεῶν, οἷον ὁ ἀστερίας, δὶς τοῦ μηνὸς τίκτειν· τοῦτο δὲ συμβαίνει, ὅτι οὐχ ἅμα πάντα λαμβάνει τελέωσιν τὰ ᾠά. Ἔνια δὲ τίκτει πᾶσαν ὥραν, οἷον ἡ σμύραινα. Τίκτει δ’ αὕτη ᾠὰ πολλά, καὶ ἐκ μικροῦ ταχεῖαν τὴν αὔξησιν λαμβάνουσι τὰ γενόμενα, ὥσπερ καὶ τὰ τοῦ ἱππούρου· καὶ γὰρ ταῦτα ἐξ ἐλαχίστου μέγιστα γίνεται τάχιστα, πλὴν ἡ μὲν σμύραινα πᾶσαν ὥραν τίκτει, ὁ δ’ ἵππουρος ἔαρος. Διαφέρει δ’ ὁ σμῦρος καὶ ἡ σμύραινα· ἡ μὲν γὰρ σμύραινα ποικίλον καὶ ἀσθενέστερον, ὁ δὲ σμῦρος ὁμόχρους καὶ ἰσχυρός, καὶ τὸ χρῶμα ἔχει ὅμοιον τῇ πίτυϊ, καὶ ὀδόντας ἔχει καὶ ἔσωθεν καὶ ἔξωθεν. Φασὶ δ’ ὥσπερ καὶ τἆλλα, τὸν μὲν ἄρρενα τὴν δὲ θήλειαν εἶναι. Ἐξέρχεται δὲ ταῦτα εἰς τὴν ξηράν, καὶ λαμβάνονται πολλάκις. Συμβαίνει μὲν οὖν σχεδὸν πᾶσι ταχεῖαν γίνεσθαι τὴν αὔξησιν τοῖς ἰχθύσιν, οὐχ ἥκιστα δὲ κορακίνῳ τῶν μικρῶν· τίκτει δὲ πρὸς τῇ γῇ καὶ βρυώδεσι καὶ δασέσιν. Ταχὺ δὲ καὶ ὁ ὀρφὼς ἐκ μικροῦ γίνεται μέγας. Αἱ δὲ πηλαμύδες καὶ οἱ θύννοι τίκτουσιν ἐν τῷ Πόντῳ, ἄλλοθι δ’ οὔ· κεστρεῖς δὲ καὶ χρυσόφρυες καὶ λάβρακες μάλιστα οὗ ἂν ποταμοὶ ῥέωσιν· οἱ δ’ ὄρκυνες καὶ σκορπίδες καὶ ἄλλα πολλὰ γένη ἐν τῷ πελάγει.
5.1111. Bölüm
Balıkların çoğu üç ayda yumurtlar: Munykhion, Thargelion ve Skirophorion'da. Güzün yumurtlayanlar azdır: salpa, sargos ve bu türden başka balıklar güz ılımından biraz önce yumurtlar, uyuşturan balık ile keler de öyle. Daha önce söylendiği gibi bazıları kışın da yazın da yumurtlar: kışın levrek, kefal ve zargana; yazın, Hekatombaion ayı dolaylarında, yaz dönümü sırasında dişi ton. Dişi ton torba gibi bir şey bırakır; bunun içinde çok sayıda küçük yumurta oluşur. Rhyas denen balıklar da yazın yumurtlar. Kefallerden khelon denenler Poseideon ayında gebe kalmaya başlar; sargos, smykson denen balık ve kefalos da öyle; otuz gün gebe kalırlar. Kefallerin bazıları ise çiftleşmeden olur; çamurdan ve kumdan türer. Demek ki hayvanların çoğu genellikle ilkbaharda gebe kalır; bununla birlikte, söylendiği gibi, bazıları yazın, güzün ve kışın da gebe kalır. Ama bu, ilkbaharda çoğunun başına geldiği gibi ne bütün hayvanlarda aynı şekilde olur, ne genel bir kural olarak, ne de her türün tamamında; öteki zamanlarda aynı sayıda yavruya da gebe kalmazlar. Genel olarak şu gözden kaçırılmamalıdır: bölgeler, bitkilerde ve dört ayaklı hayvanlarda yalnız bedenin genel gürbüzlüğü bakımından değil, daha sık çiftleşip döl vermeleri bakımından da büyük fark yaratır; balıklarda da aynı şekilde yerin kendisi yalnız büyüklük ve iyi beslenme bakımından değil, doğum ve çiftleşme bakımından da büyük fark yaratır: aynı balıklar bir yerde daha sık, başka bir yerde daha seyrek döl verir.
Τίκτουσι δ’ οἱ πλεῖστοι τῶν ἰχθύων ἐν μησὶ τρισί, Μουνυχιῶνι, Θαργηλιῶνι, Σκιρροφοριῶνι· μετοπώρου δ’ ὀλίγοι, οἷον σάλπη καὶ σάργος καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα μικρὸν πρὸ ἰσημερίας τῆς φθινοπωρινῆς, καὶ νάρκη καὶ ῥίνη. Τίκτει δ’ ἔνια καὶ χειμῶνος καὶ θέρους, ὥσπερ ἐλέχθη πρότερον, οἷον χειμῶνος μὲν λάβραξ κεστρεὺς βελόνη, θέρους δὲ περὶ τὸν Ἑκατομβαιῶνα θυννίς, περὶ τροπάς θερινάς· τίκτει δὲ θυλακοειδές, ἐν ᾧ πολλὰ ἐγγίνεται καὶ μικρὰ ᾠά. Καὶ οἱ ῥυάδες τοῦ θέρους τίκτουσιν. Ἄρχονται δὲ κύειν τῶν κεστρέων οἱ μὲν χελῶνες τοῦ Ποσειδεῶνος καὶ ὁ σάργος καὶ ὁ σμύξων καλούμενος καὶ ὁ κέφαλος· κύουσι δὲ τριάκοντα ἡμέρας. Ἔνιοι δὲ τῶν κεστρέων οὐ γίνονται ἐκ συνδυασμοῦ, ἀλλὰ φύονται ἐκ τῆς ἰλύος καὶ τῆς ἄμμου. Ὡς μὲν οὖν ἐπὶ τὸ πολὺ τοῦ ἔαρος τὰ πλεῖστα κυΐσκεται, οὐ μὴν ἀλλά, καθάπερ εἴρηται, καὶ θέρους ἔνια καὶ φθινοπώρου καὶ χειμῶνος· ἀλλ’ οὔτε ἅπασιν ὁμοίως τοῦτο συμβαίνει οὔθ’ ἁπλῶς οὔτε καθ’ ἕκαστον γένος, ὥσπερ τοῖς πλείστοις τοῦ ἔαρος· οὐδὲ δὴ κύουσι πολλὰ κυήματα ὁμοίως ἐν τοῖς ἄλλοις χρόνοις. Ὅλως δὲ δεῖ μὴ λεληθέναι ὅτι, ὥσπερ καὶ τῶν φυομένων καὶ τῶν ζῴων τῶν τετραπόδων πολλὴν αἱ χῶραι ποιοῦσι διαφορὰν οὐ μόνον πρὸς τὴν ἄλλην τοῦ σώματος εὐημερίαν ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸ πλεονάκις ὀχεύεσθαι καὶ γεννᾶν, οὕτω καὶ περὶ τοὺς ἰχθῦς πολλῆν ποιοῦσι τὴν διαφορὰν αὐτοὶ οἱ τόποι οὐ μόνον κατὰ μέγεθος καὶ εὐτροφίαν ἀλλὰ καὶ κατὰ τοὺς τόκους καὶ τὰς ὀχείας, τοῦ ἔνθα μὲν πλεονάκις ἔνθα δ’ ἐλαττονάκις γεννᾶν τὰ αὐτά.
5.1212. Bölüm
Yumuşakçalar da ilkbaharda yumurtlar; deniz hayvanlarının ilk yumurtlayanlarından biri mürekkepbalığıdır. Mürekkepbalığı her mevsim yumurtlar ve yumurtlamasını on beş günde tamamlar. Dişi yumurtaları bırakınca erkek peşinden gelip mürekkebini üstlerine püskürtür, yumurtalar da sertleşir. Çift çift dolaşırlar; erkek dişiden daha alacalıdır, sırtı da daha karadır. Ahtapot kışın çiftleşir, ilkbaharda yumurtlar; o sırada iki ay kadar inine de çekilir. Yumurtası bir saç lülesine benzer, akkavağın meyvesini andırır. Bu hayvan çok doğurgandır: bıraktığı yumurtalardan sayısız yavru çıkar. Erkek dişiden başının daha uzunca olmasıyla ve balıkçıların penis dediği, kolunda bulunan beyaz şeyle ayrılır. Ahtapot yumurtladıktan sonra yumurtalarının üstüne kuluçkaya yatar; bu yüzden bu zamanda en kötü hâlindedir, çünkü bu süre boyunca beslenmez. Mor salyangozlar da ilkbahar dolaylarında, borazan salyangozları ise kışın sonunda ürer. Genel olarak kabuklular, yenen deniz kestaneleri dışında, yumurta denen şeyi ilkbaharda ve güzün taşır. Deniz kestanelerinde ise bu en çok bu mevsimlerde görülse de her zaman vardır, bilhassa dolunaylarda ve ılık günlerde; yalnız Pyrrha boğazındakiler müstesnadır, onlar kışın daha iyidir. Bunlar küçüktür ama yumurta doludur. Salyangozların hepsi de aynı mevsimde gebe görünür.
Τίκτει δὲ καὶ τὰ μαλάκια τοῦ ἔαρος, καὶ ἐν τοῖς πρώτοις τίκτει τῶν θαλαττίων ἡ σηπία. Τίκτει δὲ πᾶσαν ὥραν, ἀποτίκτει δ’ ἐν ἡμέραις πέντε καὶ δέκα. Ὅταν δὲ τέκῃ τὰ ᾠά, ὁ ἄρρην παρακολουθῶν καταφυσᾷ τὸν θολόν, καὶ γίνεται στιφρά. Βαδίζουσι δὲ κατὰ ζυγά· ἔστι δὲ ὁ ἄρρην τῆς θηλείας ποικιλώτερος καὶ μελάντερος τὸν νῶτον. Ὁ δὲ πολύπους ὀχεύεται τοῦ χειμῶνος, τίκτει δὲ τοῦ ἔαρος, ὅτε καὶ φωλεύει περὶ δύο μῆνας. Τίκτει δὲ τὸ ᾠὸν καθάπερ βοστρύχιον, ὅμοιον τῷ τῆς λεύκης καρπῷ. Ἔστι δὲ πολύγονον τὸ ζῷον· ἐκ γὰρ τοῦ ἀποτικτομένου ἄπειρον γίνεται τὸ πλῆθος. Διαφέρει δ’ ὁ ἄρρην τῆς θηλείας τῷ τε τὴν κεφαλὴν ἔχειν προμηκεστέραν καὶ τὸ καλούμενον ὑπὸ τῶν ἁλιέων αἰδοῖον ἐν τῇ πλεκτάνῃ λευκόν. Ἐπῳάζει δέ, ὅταν τέκῃ· διὸ καὶ χείριστοι γίνονται· οὐ γὰρ νέμονται κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον. Γίνονται δὲ καὶ αἱ πορφύραι περὶ τὸ ἔαρ, καὶ οἱ κήρυκες λήγοντος τοῦ χειμῶνος. Καὶ ὅλως τὰ ὀστρακόδερμα ἔν τε τῷ ἔαρι φαίνεται τὰ καλούμενα ᾠὰ ἔχοντα καὶ ἐν τῷ μετοπώρῳ, πλὴν τῶν ἐχίνων τῶν ἐδωδίμων· οὗτοι δὲ μάλιστα μὲν ἐν ταύταις ταῖς ὥραις, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἀεὶ ἔχουσι, καὶ μάλιστα ταῖς πανσελήνοις καὶ ταῖς ἀλεειναῖς ἡμέραις, πλὴν τῶν ἐν τῷ εὐρίπῳ τῶν Πυρραίων· ἐκεῖνοι δὲ ἀμείνους τοῦ χειμῶνος. Εἰσὶ δὲ μικροὶ μέν, πλήρεις δὲ τῶν ᾠῶν. Κύοντες δὲ φαίνονται καὶ οἱ κοχλίαι πάντες ὁμοίως τὴν αὐτὴν ὥραν.
5.1313. Bölüm
Kuşlardan yabani olanların çoğu, söylendiği gibi, bir kez çiftleşir ve bir kez yumurtlar; kırlangıç ile karatavuk ise iki kez yumurtlar. Karatavuğun ilk kuluçkası kış yüzünden telef olur (çünkü bütün kuşlar içinde en erken o yumurtlar); ikinci kuluçkayı ise sonuna kadar büyütür. Evcil olanlar ya da evcilleşebilenler daha sık yumurtlar: güvercinler bütün yaz boyunca, tavuklar da öyle; tavuklarda horoz da tavuk da her zaman çiftleşir ve tavuklar kış dönümü günleri dışında hep yumurtlar. Güvercine benzeyen kuşların birden çok türü vardır: güvercin ile kaya güvercini ayrı kuşlardır. Kaya güvercini daha küçüktür; evcilleşen daha çok güvercindir. Kaya güvercini kara ve küçüktür, ayakları kırmızı ve pürüzlüdür; bu yüzden kimse onu beslemez. Bu türün en büyüğü tahtalı güvercin, ikincisi oinas'tır; oinas güvercinden biraz büyüktür. En küçüğü ise kumrudur. Güvercinler ılık bir yer ve gerekli şeyleri bulurlarsa her mevsim yumurtlar ve yavrularını büyütür; bulamazlarsa yalnız yazın. İlkbaharda ve güzün çıkan yavrular en iyisidir; yazın ve sıcak günlerde çıkanlar en kötüsü.
Τῶν δ’ ὀρνέων τὰ μὲν ἄγρια, ὥσπερ εἴρηται, ἅπαξ ὀχεύεται καὶ τίκτει τὰ πλεῖστα, χελιδὼν δὲ δὶς τίκτει καὶ κόττυφος. Τὰ μὲν οὖν πρῶτα τοῦ κοττύφου ὑπὸ χειμῶνος ἀπόλλυται (πρωϊαίτατα γὰρ τίκτει τῶν ὀρνέων ἁπάντων), τὸν δ’ ὕστερον τόκον εἰς τέλος ἐκτρέφει. Ὅσα δὲ ἥμερα ἢ ἡμεροῦσθαι δύναται, ταῦτα δὲ πλεονάκις, οἷον αἱ περιστεραὶ καθ’ ἅπαν τὸ θέρος, καὶ τὸ τῶν ἀλεκτορίδων γένος· ὀχεύουσι γὰρ οἱ ἄρρενες καὶ ὀχεύονται αἱ θήλειαι τῶν ἀλεκτορίδων καὶ τίκτουσιν ἀεί, πλὴν τῶν ἐν χειμῶνι τροπικῶν ἡμερῶν. Τῶν δὲ περιστεροειδῶν πλείω τυγχάνει ὄντα γένη· ἔστι γὰρ ἕτερον περιστερὰ καὶ πελειάς. Ἐλάττων μὲν οὖν ἡ πελειάς, τιθασσὸν δὲ γίνεται μᾶλλον ἡ περιστερά· ἡ δὲ πελειὰς καὶ μέλαν καὶ μικρὸν καὶ ἐρυθρόπουν καὶ τραχύπουν, διὸ καὶ οὐθεὶς τρέφει. Μέγιστον μὲν οὖν τῶν τοιούτων ἡ φάττα ἐστί, δεύτερον δὲ ἡ οἰνάς· αὕτη δὲ μικρῷ μείζων ἐστὶ τῆς περιστερᾶς· ἐλάχιστον δὲ τῶν τοιούτων ἡ τρυγών. Τίκτουσι δ’ αἱ περιστεραὶ πᾶσαν ὥραν καὶ ἐκτρέφουσιν, ἐὰν τόπον ἔχωσιν ἀλεεινὸν καὶ τὰ ἐπιτήδεια· εἰ δὲ μή, τοῦ θέρους μόνον. Τὰ δ’ ἔκγονα τοῦ ἔαρος βέλτιστα καὶ τοῦ φθινοπώρου· τὰ δὲ τοῦ θέρους καὶ ἐν ταῖς θερμημερίαις χείριστα.
5.1414. Bölüm
Hayvanlar çiftleşme bakımından yaşa göre de farklılık gösterir. Önce şunu söyleyelim: çoğunda tohumun salgılanmaya başladığı zaman, döl verebildikleri zaman değildir; döl verme daha sonra gelir. Çünkü bütün hayvanlarda gençlerin tohumu önce kısırdır; döl verebilir hâle geldiğinde de yavrular daha zayıf ve daha küçük olur.
Διαφέρουσι δὲ καὶ κατὰ τὴν ἡλικίαν τὰ ζῷα πρὸς τὴν ὀχείαν. Πρῶτον μὲν οὖν οὐχ ἅμα τοῖς πολλοῖς ἄρχεταί τε τὸ σπέρμα ἐκκρίνεσθαι καὶ γεννᾶν δύναται, ἀλλ’ ὕστερον· τὸ
s147Bu, en çok insanlarda, canlı doğuran dört ayaklılarda ve kuşlarda açıktır: insanda ve dört ayaklılarda yavrular, kuşlarda ise yumurtalar daha küçük olur. Türlerin çoğunda aynı türden hayvanların çiftleşme çağı hemen hemen aynı zamana rastlar; yeter ki ucube bir hâl ya da tabiattaki bir bozukluk yüzünden erkene düşmesin. İnsanlarda bu çağ sesin değişmesiyle, edep yerlerinin yalnız büyüklükçe değil biçimce de değişmesiyle, göğüslerin de aynı şekilde değişmesiyle, en çok da kasık kıllarının çıkmasıyla belli olur. İnsan iki kere yedi yaş dolaylarında tohum taşımaya, üç kere yedi yaş dolaylarında döl vermeye başlar. Öteki hayvanlarda kasık kılı çıkmaz (kimilerinin hiç kılı yoktur, kimilerinin karın tarafında kılı yoktur ya da sırt tarafındakinden azdır); ama bazılarında sesin değiştiği göze çarpar. Kimilerinde de bedenin başka kısımları tohum taşımaya ve artık döl verebilmeye başladıklarını haber verir. Türlerin çoğunda dişinin sesi genel olarak daha incedir, gençlerin sesi de yaşlılarınkinden incedir; nitekim erkek geyikler de dişilerden daha kalın sesle böğürür. Erkekler çiftleşme mevsimi gelince, dişiler ise korktuklarında ses çıkarır. Dişinin sesi kısa, erkeğinki uzundur. Köpeklerin sesi de yaşlandıkça kalınlaşır. Atların sesleri de farklıdır: dişiler doğar doğmaz ince ve küçük bir ses çıkarır, erkekler de küçük, ama dişininkinden daha güçlü ve daha kalın bir ses.
γὰρ τῶν νέων ἐν πᾶσι τοῖς ζῴοις τὸ μὲν πρῶτον ἄγονον, γονίμων δ’ ὄντων ἀσθενέστερα καὶ ἐλάττω τὰ ἔκγονα. Τοῦτο δὲ μάλιστα δῆλον ἐπί τε τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν ζῳοτόκων τετραπόδων καὶ ἐπὶ τῶν ὀρνίθων· τῶν μὲν γὰρ τὰ ἔκγονα ἐλάττω, τῶν δὲ τὰ ᾠά. Αἱ δ’ ἡλικίαι τοῖς ὀχεύουσιν αὐτοῖς μὲν πρὸς αὑτοὺς τοῖς γένεσι τοῖς πλείστοις σχεδὸν κατὰ τὸν αὐτὸν γίνονται χρόνον, ἐὰν μή τι προτερῇ διά τι τερατῶδες πάθος ἢ διὰ βλάβην τῆς φύσεως. Τοῖς μὲν οὖν ἀνθρώποις ἐπισημαίνει κατά τε τὴν τῆς φωνῆς μεταβολὴν καὶ τῶν αἰδοίων οὐ μόνον μεγέθει ἀλλὰ καὶ εἴδει, καὶ ἐπὶ τῶν μαστῶν ὡσαύτως, μάλιστα δὲ τῇ τριχώσει τῆς ἥβης. Ἄρχεται δὲ φέρειν τὸ σπέρμα περὶ τὰ δὶς ἑπτὰ ἔτη, γεννητικὸς δὲ περὶ τὰ τρὶς ἑπτά. Τοῖς δ’ ἄλλοις ζῴοις ἥβη μὲν οὐ γίνεται (τὰ μὲν γὰρ ὅλως οὐκ ἔχει τρίχας, τὰ δ’ οὐκ ἔχει ἐν τοῖς ὑπτίοις, ἢ ἐλάττους τῶν ἐν τοῖς πρανέσιν), ἡ δὲ φωνὴ μεταβάλλουσα ἐν ἐνίοις ἐπίδηλός ἐστιν· τοῖς δ’ ἕτερα τοῦ σώματος μόρια ἐπισημαίνει τήν τ’ ἀρχὴν τοῦ σπέρμα ἔχειν καὶ τοῦ τὸ γόνιμον ἤδη. Τὴν δὲ φωνὴν ὅλως ἔχει τὸ θῆλυ ἐν τοῖς πλείστοις ὀξυτέραν, καὶ τὰ νεώτερα τῶν πρεσβυτέρων, ἐπεὶ καὶ οἱ ἔλαφοι οἱ ἄρρενες τῶν θηλειῶν φθέγγονται βαρύτερον. Φθέγγονται δ’ οἱ μὲν ἄρρενες, ὅταν ἡ ὥρα τῆς ὀχείας ᾖ, αἱ δὲ θήλειαι, ὅταν φοβηθῶσιν. Ἔστι δ’ ἡ μὲν τῆς θηλείας φωνὴ βραχεῖα, ἡ δὲ τοῦ ἄρρενος ἔχει μῆκος. Καὶ ἡ τῶν κυνῶν δὲ γηρασκόντων γίνεται βαρυτέρα φωνή. Καὶ τῶν ἵππων δὲ διαφέρουσιν αἱ φωναί· εὐθὺς μὲν γὰρ γενόμεναι ἀφιᾶσι φωνὴν λεπτὴν καὶ μικρὰν αἱ θήλειαι,
s148Zaman geçtikçe sesleri güçlenir. İki yaşına girip çiftleşmeye başlayınca erkek güçlü ve kalın, dişi ise eskisinden daha güçlü ve daha parlak bir ses çıkarır; bu çoğunlukla yirmi yaşına kadar sürer. Bu yaştan sonra hem erkeklerin hem dişilerin sesi zayıflar. Demek ki, söylediğimiz gibi, sesini uzatabilen hayvanların çoğunda erkeklerle dişilerin sesi, erkeklerin dişilerden daha kalın sesle bağırmasıyla ayrılır. Ama bu bütün hayvanlarda böyle değildir, bazılarında tersidir; mesela sığırlarda inek boğadan, buzağılar da yetişkinlerden daha kalın ses çıkarır. Bu yüzden iğdiş edilen hayvanların sesi de ters yönde değişir, çünkü iğdiş edilenler dişiye doğru değişir.
Hayvanlarda yaşa göre çiftleşme zamanları şöyledir. Koyun ile keçi bir yaşında çiftleşir ve gebe kalır, keçi daha da kolay; erkekleri de aynı yaşta çiftleşir. Bunlarda ve öteki hayvanlarda erkeklerden olan yavrular farklılık gösterir: erkekler ertesi yıl, yaşlandıkları zamandakinden daha iyi döl verir. Domuz ilk kez sekiz aylıkken çiftleşir. Dişi bir yaşında doğurur (gebelik süresi buna denk gelir); erkek ise sekiz aylıkken döl verir, ama bir yaşına gelmeden verdiği yavrular kötüdür. Söylendiği gibi bu yaşlar her yerde aynı değildir: bazı yerlerde domuzlar dört aylıkken çiftleşir, altı aylıkken de doğurup yavru büyütecek hâle gelir; bazı yerlerde ise erkek domuzlar on aylıkken çiftleşmeye başlar ve üç yaşına kadar iyi aşım yapar. Köpekte dişi çoğunlukla bir yaşında çiftleşir, erkek de bir yaşında; ama bazen bu sekiz aylıkken de olur, bu da daha çok erkeklerde görülür.
οἱ δ’ ἄρρενες μικρὰν μέν, μείζω μέντοι γε καὶ βαρυτέραν τῆς θηλείας· τοῦ δὲ χρόνου προϊόντος μείζονα· διετὴς δ’ ἐπειδὰν γένηται καὶ τῆς ὀχείας ἄρξηται, φωνὴν ἀφίησιν ὁ μὲν ἄρρην μεγάλην καὶ βαρεῖαν, ἡ δὲ θήλεια μείζω καὶ λαμπροτέραν ἢ τέως, ἄχρι ἐτῶν εἴκοσιν ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· μετὰ μέντοι τὸν χρόνον τοῦτον ἀσθενεστέραν ἀφιᾶσι καὶ οἱ ἄρρενες καὶ αἱ θήλειαι. Ὡς μὲν οὖν ἐπὶ τὸ πολύ, καθάπερ εἴπομεν, διαφέρει ἡ φωνὴ τῶν ἀρρένων καὶ τῶν θηλειῶν ἐν τῷ βαρύτερον φθέγγεσθαι τὰ ἄρρενα τῶν θηλειῶν, ὅσων ἐστὶν ἀπότασις τῆς φωνῆς· οὐ μὴν ἐν πᾶσί γε τοῖς ζῴοις, ἀλλ’ ἐνίοις τοὐναντίον, οἷον ἐπὶ τῶν βοῶν· ἐπὶ γὰρ τούτων τὸ θῆλυ τοῦ ἄρρενος βαρύτερον φθέγγεται, καὶ οἱ μόσχοι τῶν τελείων. Διὸ καὶ τὰς φωνὰς τὰ ἐκτεμνόμενα μεταβάλλουσιν ἐναντίως· εἰς τὸ θῆλυ γὰρ μεταβάλλουσι τὰ ἐκτεμνόμενα.
Οἱ δὲ χρόνοι τῆς ὀχείας κατὰ τὴν ἡλικίαν ἔχουσιν ὧδε τοῖς ζῴοις. Πρόβατον μὲν καὶ αἲξ αὐτοετὲς ὀχεύεται καὶ κύει, μᾶλλον δὲ ἡ αἴξ· καὶ οἱ ἄρρενες δ’ ὀχεύουσιν ὡσαύτως. Τὰ δ’ ἔκγονα τῶν ἀρρένων διαφέρει ἐπὶ τούτων καὶ τῶν ἄλλων· οἱ γὰρ ἄρρενες βελτίους γίνονται ἢ τῷ ὕστερον ἔτει, ὅταν γηράσκωσιν. Ὗς δ’ ὀχεύει μὲν καὶ ὀχεύεται πρῶτον ὀκτάμηνος, τίκτει δ’ ἡ θήλεια μὲν ἐνιαυσία (οὕτω γὰρ συμβαίνει ὁ χρόνος τῆς κυήσεως), ὁ δ’ ἄρρην γεννᾷ μὲν ὀκτάμηνος, φαῦλα μέντοι πρὶν γενέσθαι ἐνιαύσιος. Οὐ πανταχοῦ δέ, ὥσπερ εἴρηται, ὁμοίως συμβαίνουσιν αἱ ἡλικίαι· ἐνιαχοῦ μὲν γὰρ αἱ ὕες ὀχεύονται μὲν καὶ ὀχεύουσι τετράμηνοι, ὥστε δὲ γεννᾶν καὶ ἐκτρέφειν ἑξάμηνοι, ἐνιαχοῦ δ’ οἱ κάπροι δεκάμηνοι ἄρχονται ὀχεύειν, ἀγαθοὶ δὲ μέχρι ἐπὶ τριετές. Κύων δ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μὲν ὀχεύεται ἐνιαυσία
s149Dişi köpek altmış bir, altmış iki, en çok altmış üç gün gebe kalır; altmış günden az taşımaz, doğsa bile bir yavru büyüyemez. Doğurduktan sonra altıncı ayda yeniden çiftleşir, daha önce değil. At iki yaşında aşmaya ve aşılmaya başlar, hem de döl verebilecek şekilde; ama bu yaşta doğan yavrular daha küçük ve daha cılız olur. Çoğunlukla üç yaşında aşar ve aşılır. Yirmi yaşına kadar da gitgide daha iyi yavru verir. Aygır otuz üç yaşına kadar aşar, kısrak kırk yaşına kadar aşılır; böylece çiftleşme hemen bütün ömür boyunca sürer. Çünkü aygır çoğunlukla otuz beş yıl kadar, kısrak kırk yıldan fazla yaşar; yetmiş beş yıl yaşamış bir at bile görülmüştür. Eşek otuz aylıkken aşar ve aşılır; ama eşekler çoğunlukla üç ya da iki buçuk yaşından önce döl vermez. Bir yaşında gebe kalıp yavrusunu büyüten dişi eşek de görülmüştür. Bir inek de bir yaşında doğurmuş, yavrusu da büyümüştür; yavru büyümesi gereken boya kadar büyümüş, daha fazla büyümemiştir. Bu hayvanlarda döl vermenin başlangıcı böyledir. İnsanda erkek en geç yetmiş yaşına, kadın elli yaşına kadar döl verir. Ama bu nadirdir, çünkü bu yaşlarda çocuğu olan azdır; çoğunlukla sınır erkekler için altmış beş, kadınlar için kırk beş yaştır.
καὶ ὀχεύει ἐνιαύσιος, ἐνίοτε δὲ συμβαίνει ταῦτα καὶ ὀκταμήνοις· μᾶλλον δὲ τοῦτο γίνεται ἐπὶ τῶν ἀρρένων ἢ τῶν θηλειῶν. Κύει δ’ ἑξήκοντα καὶ μίαν ἢ καὶ δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας τὸ μακρότατον· ἔλαττον δ’ οὐ φέρει τῶν ἑξήκονθ’ ἡμερῶν, ἀλλ’ ἄν τι καὶ γένηται, οὐκ ἐκτρέφεται εἰς τέλος. Τεκοῦσα δὲ πάλιν ὀχεύεται ἕκτῳ μηνί, καὶ οὐ πρότερον. Ἵππος δ’ ὀχεύειν ἄρχεται διετὴς καὶ ὀχεύεσθαι, ὥστε καὶ γεννᾶν· τὰ μέντοι ἔκγονα τὰ κατὰ τούτους τοὺς χρόνους ἐλάττω καὶ ἀσθενικώτερα. Ὡς δ’ ἐπὶ τὸ πλεῖστον τριετὴς ὀχεύει καὶ ὀχεύεται. Καὶ ἐπιδίδωσι δ’ ἀεὶ ἐπὶ τὸ βελτίω τὰ ἔκγονα γεννᾶν μέχρι ἐτῶν εἴκοσιν. Ὀχεύει δ’ ὁ ἵππος ὁ ἄρρην μέχρι ἐτῶν τριάκοντα καὶ τριῶν, ἡ δὲ θήλεια ὀχεύεται μέχρι τετταράκοντα ἐτῶν, ὥστε συμβαίνει σχεδὸν διὰ βίου γίνεσθαι τὴν ὀχείαν· ζῇ γὰρ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ὁ μὲν ἄρρην περὶ πέντε καὶ τριάκοντα ἔτη, ἡ δὲ θήλεια πλείω τῶν τετταράκοντα· ἤδη δέ τις ἐβίωσεν ἵππος ἔτη ἑβδομήκοντα καὶ πέντε. Ὄνος δὲ τριακοντάμηνος ὀχεύει καὶ ὀχεύεται. Οὐ μέντοι γεννῶσί γε ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἀλλ’ ἢ τριετὴς ἢ διετὴς καὶ ἑξάμηνος. Ἤδη δὲ καὶ ἐνιαυσία ἐκύησεν ὥστε καὶ ἐκτραφῆναι. Καὶ βοῦς ἐνιαυσία ἔτεκεν ὥστε καὶ ἐκτραφῆναι· καὶ τὸ μέγεθος ηὐξήθη ὅσον ἔμελλε, καὶ οὐκέτι. Αἱ μὲν οὖν ἀρχαὶ τοῖς ζῴοις τούτοις τῆς γεννήσεως τοῦτον ἔχουσι τὸν τρόπον. Γεννᾷ δ’ ἄνθρωπος μὲν τὸ ἔσχατον μέχρι ἑβδομήκοντα ἐτῶν ὁ ἄρρην, γυνὴ δὲ μέχρι πεντήκοντα. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν σπάνιον· ὀλίγοις γὰρ γεννᾶται ἐν ταύταις ταῖς
s150Koyun sekiz yaşına kadar, iyi bakılırsa on bir yaşına kadar doğurur; koç da koyun da hemen bütün ömürleri boyunca çiftleşir. Teke semizken daha az döl verir (asma meyve vermediğinde ona "tekeleşiyor" denmesi de buradan gelir); ama biraz zayıflatılırsa çiftleşip döl verebilir. Koçlar önce en yaşlı koyunlarla çiftleşir, gençlerin peşine düşmez. Daha önce söylendiği gibi genç koyunlar yaşlılardan daha küçük yavru doğurur. Erkek domuz üç yaşına kadar iyi aşım yapar; daha yaşlılarının yavruları daha kötüdür, çünkü artık ne gelişir ne de gücü kalır. Karnı doymuşken ve daha önce başka bir dişiye binmemişken aşmayı huy edinir; böyle olmazsa çiftleşme daha kısa sürer, yavrular da daha küçük olur. Dişi domuz ilk doğumunda en az yavruyu verir, ikinci doğumunda en verimli çağındadır. Yaşlanınca yine aynı sayıda doğurur, ama daha geç aşılır. On beş yaşına gelince artık döl vermez, kocar. İyi beslenirse, genç de olsa yaşlı da olsa, çiftleşmeye daha çabuk istek duyar; ama gebeyken çok semirirse doğumdan sonra daha az süt verir. Yaş bakımından en iyi yavrular ana en olgun çağındayken doğanlardır; mevsim bakımından da kış başında doğanlar. En kötüleri yazın doğanlardır, çünkü küçük, cılız ve sulu olurlar. Erkek domuz iyi beslenmişse her mevsim, gündüz de gece de aşabilir; değilse en çok sabah erkenden aşar; yaşlandıkça da, daha önce söylendiği gibi, gitgide daha az aşar.
ἡλικίαις τέκνα· ὡς δ’ ἐπὶ τὸ πολὺ τοῖς μὲν πέντε καὶ ἑξήκοντα ὅρος, ταῖς δὲ πέντε καὶ τετταράκοντα. Πρόβατον δὲ τίκτει μέχρι ἐτῶν ὀκτώ, ἐὰν δὲ θεραπεύηται καλῶς, καὶ μέχρι ἕνδεκα· σχεδὸν δὲ διὰ βίου συμβαίνει ὀχεύειν καὶ ὀχεύεσθαι ἀμφοτέροις. Οἱ δὲ τράγοι πίονες ὄντες ἧττον γόνιμοί εἰσιν (ἀφ’ ὧν καὶ τὰς ἀμπέλους, ὅταν μὴ φέρωσι, τραγᾶν καλοῦσιν), ἀλλὰ παρισχναινόμενοι δύνανται ὀχεύοντες γεννᾶν. Ὀχεύουσι δ’ οἱ κριοὶ τὰς πρεσβυτάτας πρῶτον, τὰς δὲ νέας οὐ διώκουσιν. Τίκτουσι δ’, ὥσπερ εἴρηται ἐν τοῖς πρότερον, αἱ νέαι ἐλάττω τὰ ἔκγονα τῶν πρεσβυτέρων. Κάπρος δ’ ἀγαθὸς μὲν ὀχεύειν μέχρι ἐπὶ τριετές, τῶν δὲ πρεσβυτέρων χείρω τὰ ἔκγονα· οὐ γὰρ ἔτι γίνεται αὐτῷ ἐπίδοσις οὐδὲ ῥώμη. Ὀχεύειν δ’ εἴωθε χορτασθεὶς καὶ μὴ προβιβάσας ἄλλην· εἰ δὲ μή, ὀλιγοχρονιωτέρα ἡ ὀχεία γίνεται καὶ μικρότερα τὰ ἔκγονα. Τίκτει δ’ ἐλάχιστα μὲν ὗς, ὅταν ᾖ πρωτοτόκος· δευτεροτόκος δ’ οὖσα ἀκμάζει· γηράσκουσα δὲ τίκτει μὲν ὁμοίως, ὀχεύεται δὲ βραδύτερον· ὅταν δὲ πεντεκαιδεκαετεῖς ὦσιν, οὐκέτι γεννῶσιν ἀλλὰ γραῖαι γίνονται. Ἐὰν δ’ εὐτραφὴς ᾖ, θᾶττον ὁρμᾷ πρὸς τὰς ὀχείας καὶ νέα καὶ γηράσκουσα· ἔγκυος δ’ οὖσα ἐὰν πιαίνηται σφόδρα, ἔλαττον ἴσχει τὸ γάλα μετὰ τὸν τόκον. Τὰ δ’ ἔκγονα κατὰ μὲν τὴν ἡλικίαν βέλτιστα ἐν ἀκμῇ, κατὰ δὲ τὰς ὥρας, ὅσα τοῦ χειμῶνος ἀρχομένου γίνεται· χείριστα δὲ τὰ θερινά· καὶ γὰρ μικρὰ καὶ λεπτὰ καὶ ὑγρά. Ὁ δ’ ἄρρην, ἐὰν μὲν εὐτραφὴς ᾖ, πᾶσαν ὥραν ὀχεύειν δύναται, καὶ μεθ’ ἡμέραν καὶ νύκτωρ· εἰ δὲ μή, μάλιστα τό γ’ ἕωθεν·
s151Yaşları ya da zayıflıkları yüzünden güçsüz düşen ve çabucak aşamayan erkekler, dişi ayakta durmaktan yorulup yere yatınca çoğu zaman onunla birlikte yatarak birleşir. Dişi domuz, kızgınlık sırasında kulaklarını sarkıtırsa en kolay gebe kalır; sarkıtmazsa yeniden kızgınlığa girer. Dişi köpekler bütün ömürleri boyunca değil, belli bir olgunluk çağına kadar çiftleşir: çiftleşmeleri de gebe kalmaları da çoğunlukla on iki yaşına kadar sürer. Bununla birlikte on sekiz, hatta yirmi yaşına gelmiş bazı dişilerin çiftleştiği, erkeklerin de döl verdiği görülmüştür. Öteki hayvanlarda olduğu gibi yaşlılık bunlardan da döl verme ve doğurma gücünü alır. Deve arkaya doğru işeyen bir hayvandır ve daha önce söylendiği gibi çiftleşir; Arabistan'da çiftleşme zamanı Maimakterion ayıdır. On iki ay gebe kalır ve bir yavru doğurur, çünkü tek doğuran bir hayvandır. Dişi de erkek de üç yaşında çiftleşmeye başlar; dişi doğurduktan sonra bir yıl ara verip yeniden çiftleşir. Dişi fil en erken on, en geç on beş yaşında aşılmaya başlar; erkek beş ya da altı yaşında aşar. Çiftleşme mevsimi ilkbahardır. Erkek, bir çiftleşmeden iki yıl sonra yeniden aşar; gebe bıraktığı dişiye bir daha dokunmaz. Fil iki yıl gebe kalır ve bir yavru doğurur, çünkü tek doğuran bir hayvandır; yavru iki üç aylık bir buzağı büyüklüğündedir.
Çiftleşen hayvanların çiftleşmesi işte böyledir.
καὶ γηράσκων ἧττον ἀεί, ὥσπερ εἴρηται καὶ πρότερον. Πολλάκις δ’ οἱ ἀδύνατοι ἢ διὰ τὴν ἡλικίαν ἢ δι’ ἀσθένειαν, οὐ δυνάμενοι ταχέως ὀχεύειν, κατακλινομένης τῆς θηλείας διὰ τὸ κάμνειν τῇ στάσει συγκατακλιθέντες πλησιάζουσιν. Κυΐσκεται δὲ μάλιστα ἡ ὗς, ἐπειδὰν θυῶσα καταβάλλῃ τὰ ὦτα· εἰ δὲ μή, ἀναθυᾷ πάλιν. Αἱ δὲ κύνες ὀχεύονται οὐ διὰ βίου ἀλλὰ μέχρι ἀκμῆς τινός· ὡς μὲν ἐπὶ τὸ πολὺ μέχρι ἐτῶν δώδεκα αἵ τ’ ὀχεῖαι συμβαίνουσι καὶ αἱ κυήσεις αὐτῶν· οὐ μὴν ἀλλ’ ἤδη τισὶ καὶ ὀκτωκαίδεκα ἔτη γεγονόσι καὶ εἴκοσι συνέβη καὶ θηλείαις ὀχευθῆναι καὶ ἄρρεσι γεννῆσαι. Ἀφαιρεῖται δὲ καὶ τὸ γῆρας ὥστε μὴ γεννᾶν μηδὲ τίκτειν, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ἡ δὲ κάμηλος ἔστι μὲν ὀπισθουρητικόν, καὶ ὀχεύεται ὥσπερ εἴρηται πρότερον· τῆς δ’ ὀχείας ὁ χρόνος ἐν τῇ Ἀραβίᾳ κατὰ τὸν Μαιμακτηριῶνα μῆνα. Κύει δὲ δώδεκα μῆνας, τίκτει δὲ ἕν· ἔστι γὰρ μονοτόκον. Ἄρχεται δὲ τῆς ὀχείας ἡ θήλεια τριετὴς οὖσα καὶ ὁ ἄρρην τριετὴς ὤν· μετὰ δὲ τὸν τόκον ἓν ἔτος διαλιποῦσα ὀχεύεται ἡ θήλεια. Ὁ δ’ ἐλέφας ἄρχεται μὲν βαίνεσθαι ὁ μὲν νεώτατος δέκ’ ἐτῶν, ὁ δὲ πρεσβύτατος πεντεκαίδεκα· ὁ δ’ ἄρρην βαίνει πεντέτης ὢν ἢ ἑξέτης. Χρόνος δὲ τῆς ὀχείας τὸ ἔαρ. Πάλιν δὲ βαίνει μετὰ τὴν ὀχείαν διὰ τρίτου ἔτους· ὃν δ’ ἂν ἐγκύμονα ποιήσῃ, τούτου πάλιν οὐχ ἅπτεται. Κύει δ’ ἔτη δύο, τίκτει δ’ ἕν· ἔστι γὰρ μονοτόκον· τὸ δ’ ἔμβρυον γίνεται ὅσον μόσχος δίμηνος ἢ τρίμηνος.
Περὶ μὲν οὖν τῆς ὀχείας τῶν ζῴων τῶν ὀχευομένων τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον·
5.1515. Bölüm
Şimdi hem çiftleşen hem çiftleşmeyen hayvanların nasıl türediğini anlatmalıyız; önce de kabuklulardan başlamalıyız, çünkü bütün bir cins olarak çiftleşmeyen hemen hemen yalnız odur. Mor salyangozlar ilkbaharda bir yerde toplanıp "bal peteği" denen şeyi yapar. Bu bir petek gibidir, ama o kadar düzgün değildir; sanki birçok ak nohut kabuğu birbirine yapışmış gibidir. Bunların hiçbirinde açık bir delik yoktur; mor salyangozlar da bunlardan doğmaz. Bunlar da öteki kabuklular da çamurdan ve çürümeden türer. Petek, hem bunlarda hem borazan salyangozlarında bir tür artık gibi meydana gelir; çünkü borazan salyangozları da petek yapar. Petek yapan kabuklular da öteki kabuklularla aynı şekilde türer, ama daha çok önceden aynı cinsten hayvanların bulunduğu yerde. Çünkü petek yapmaya başlarken yapışkan, sümüksü bir madde salarlar; kabuk gibi parçalar bundan oluşur. Bu parçaların hepsi sonra dağılır ve içlerinde ne varsa yere bırakır; o yerde de toprakta küçük mor salyangozlar oluşur. Mor salyangozlar bazen bu küçükler üzerlerine yapışmış olarak yakalanır; küçüklerin bazılarının biçimi henüz tam belirginleşmemiştir. Mor salyangozlar yumurtlamadan önce yakalanırlarsa, bazen sepetlerin içinde de gelişigüzel yerlere değil, denizde olduğu gibi bir araya gelerek yumurtlar; yer dar olduğu için de ortaya üzüm salkımı gibi bir şey çıkar. Mor salyangozların birçok türü vardır. Bazıları büyüktür, Sigeion ve Lekton dolaylarındakiler gibi; bazıları küçüktür, Euripos'takiler ve Karia dolaylarındakiler gibi. Körfezlerdekiler büyük ve pürüzlüdür; "çiçek" denen boyaları çoğunda karadır, bazılarında kırmızı ve azdır. Büyüklerin bazıları bir mna ağırlığına ulaşır. Kıyılardakiler ve burunların çevresindekiler küçük kalır, boyaları da kırmızıdır. Ayrıca, genel olarak söylersek, kuzeye bakan yerlerde kara, güneye bakanlarda kırmızı olurlar. İlkbaharda, petek yaptıkları sırada yakalanırlar; Köpek Yıldızı doğarken ise yakalanmazlar, çünkü o zaman beslenmezler, saklanıp inlerine çekilirler. Boyaları mekon ile boyun arasındadır; bu ikisi sıkıca birbirine bitişiktir. Boyanın görünüşü ak bir zara benzer; bunu çıkarırlar; sıkılınca eli boyar, renklendirir. İçinden damar gibi bir şey geçer; asıl boyanın bu olduğu sanılır. Geri kalan kısmı şap gibidir. Mor salyangozlar petek yaptıkları zaman boyaları en kötü hâlindedir. Küçükleri kabuklarıyla birlikte ezerler, çünkü boyayı ayırmak kolay değildir; büyüklerin ise kabuğunu kırıp ayırdıktan sonra boyayı çıkarırlar. Bu yüzden boyun ile mekon da birbirinden ayrılır; çünkü boya bunların arasında, mide denen şeyin üstündedir; boya çıkarılınca bunların ayrılması kaçınılmazdır. Salyangozları canlıyken ezmeye özen gösterirler; çünkü ezilmeden önce ölürse boyayı da kusup dışarı atar. Bu yüzden yeterince toplayıp vakit bulana kadar onları sepetlerde saklarlar. Eskiden yemlerin altına sepet sarkıtmaz, sepeti ipe de bağlamazlardı; bu yüzden salyangoz yukarı çekilirken çoğu zaman düşüp giderdi. Şimdikiler ise düşerse kaybolmasın diye sepet bağlıyor. Salyangoz en çok karnı doluyken düşer; boşken onu yemden koparmak bile zordur. Mor salyangozlara özgü durumlar bunlardır. Borazan salyangozları da mor salyangozlarla aynı şekilde ve aynı mevsimde türer. Kapakları da ikisinde aynı yerdedir; öteki sarmal kabuklularda da öyledir ve hepsinde doğuştan vardır. Dil denen şeyi kapağın altından dışarı çıkararak beslenirler. Mor salyangozun dili bir parmaktan uzundur; bununla beslenir, öteki kabukluların ve kendi türünün kabuklarını da deler. Mor salyangoz da borazan salyangozu da uzun ömürlüdür: mor salyangoz altı yıl kadar yaşar; her yılki büyümesi, kabuğundaki sarmalın aralıklarında açıkça görülür. Midyeler de petek yapar. Göl istiridyeleri denenlerin başlangıcı, balçık bulunan yerde oluşur. Konkhalar, khemeler, kılıç midyeleri ve taraklar kumlu yerlerde meydana gelir. Pinalar kumlu ve balçıklı yerlerde, lifli tutamaklarının üstünde dik olarak biter. İçlerinde "pina bekçisi" denen bir hayvan barındırırlar: bazılarında küçük bir karides, bazılarında küçük bir yengeç; bundan yoksun kalınca daha çabuk ölürler. Genel olarak bütün kabuklular çamurda kendiliğinden de türer; çamurun farkına göre de farklı kabuklular olur: balçıklı çamurda istiridyeler, kumlu çamurda konkhalar ve sayılan öteki hayvanlar, kayaların oyuklarında tethyalar, balanoslar ve yüzeye yapışıp kalanlar, mesela lepaslar ve neritesler. Bunların hepsi hızlı büyür, en çok da mor salyangozlar ve taraklar; bunlar bir yılda olgunlaşır. Bazı kabukluların içinde beyaz, çok küçük yengeçler türer; en çok tekne biçimli midyelerde, sonra pinalarda (bunlara pinoter derler). Taraklarda ve göl istiridyelerinde de bulunurlar; bunlar gözle görülür bir büyüme göstermez. Balıkçılar bunların, içinde bulundukları hayvanla birlikte oluştuğunu söyler. Taraklar da mor salyangozlar gibi bir süre kumun içinde gözden kaybolur. İstiridyeler, söylendiği gibi türer; bir kısmı sığlıklarda, bir kısmı kıyılarda, bir kısmı kayalık yerlerde, bazıları sert ve pürüzlü yerlerde, bazıları da kumlu yerlerde biter. Kimileri yer değiştirir, kimileri değiştirmez. Yer değiştirmeyenlerden pinalar köklenmiştir; kılıç midyeleri ve konkhalar ise köksüz kalır, ama yerlerinden sökülürlerse artık yaşayamazlar. Deniz yıldızı denen hayvanın tabiatı o kadar sıcaktır ki, ne yakalarsa hemen çıkarılsa bile pişmiş bulunur. Bunun Pyrrha boğazında çok büyük bir bela olduğunu da söylerler. Biçimi resimlerdeki yıldızlara benzer. Deniz ciğeri denenler de kendiliğinden türer. Ressamların kullandığı istiridye kalınlıkça ötekileri çok geçer; boyası da kabuğun dışında oluşur. Bu türden istiridyeler en çok Karia dolaylarında bulunur. Küçük keşiş yengeci başlangıçta topraktan ve çamurdan türer, sonra boş kabuklara girer; büyüdükçe de daha büyük başka bir kabuğa geçer: nerites ve strombos gibi kabuklulara ve bu türden başkalarına, çoğu zaman da küçük borazan salyangozlarının kabuklarına. İçine girince kabuğu da beraberinde taşır ve orada yine beslenir; büyüdükçe de yeniden daha büyük başka bir kabuğa geçer.
Περὶ δὲ τῆς γενέσεως καὶ τῶν ὀχευομένων καὶ τῶν ἀνοχεύτων λεκτέον, καὶ πρῶτον περὶ τῶν ὀστρακοδέρμων· τοῦτο γάρ ἐστιν ἀνόχευτον μόνον ὡς εἰπεῖν ὅλον τὸ γένος. Αἱ μὲν οὖν πορφύραι τοῦ ἔαρος συναθροιζόμεναι εἰς ταὐτὸ ποιοῦσι τὴν καλουμένην μελίκηραν. Τοῦτο δ’ ἐστὶν οἶον κηρίον, πλὴν οὐχ οὕτω γλαφυρόν, ἀλλ’ ὥσπερ ἂν εἰ ἐκ λεπυρίων ἐρεβίνθων λευκῶν πολλὰ συμπαγείη. Οὐκ ἔχει δ’ ἀνεῳγμένον πόρον οὐθὲν τούτων, οὐδὲ γίνονται ἐκ τούτων αἱ πορφύραι, ἀλλὰ φύονται καὶ αὗται καὶ τἆλλα τὰ ὀστρακόδερμα ἐξ ἰλύος καὶ συσσήψεως. Τοῦτο δὲ συμβαίνει ὥσπερ ἀποκάθαρμα καὶ ταύταις καὶ τοῖς κήρυξιν· κηριάζουσι γὰρ καὶ οἱ κήρυκες. Γίνονται μὲν οὖν καὶ τὰ κηριάζοντα τῶν ὀστρακοδέρμων τὸν αὐτὸν τρόπον τοῖς ἄλλοις ὀστρακοδέρμοις, οὐ μὴν ἀλλὰ μᾶλλον ὅταν προϋπάρχῃ τὰ ὁμοιογενῆ. Ἀφιᾶσι γὰρ ἀρχόμενα κηριάζειν γλισχρότητα μυξώδη, ἐξ ἧς τὰ λεπυριώδη συνίσταται. Ταῦτα μὲν οὖν ἅπαντα διαχεῖται, ἀφίησι δ’ ὃ εἶχεν εἰς τὴν γῆν· καὶ ἐν τούτῳ τῷ τόπῳ γίνεται ἐν τῇ γῇ συστάντα πορφύρια μικρά, ἃ ἔχουσαι ἁλίσκονται αἱ πορφύραι ἐπ’ αὐτῶν, ἔνια δ’ οὔπω διηκριβωμένα τὴν μορφήν. Ἐὰν δὲ πρὶν ἐκτεκεῖν ἁλῶσιν, ἐνίοτε ἐν ταῖς φορμίσιν οὐχ ὅπου ἔτυχον ἐκτίκτουσιν, ἀλλ’ εἰς ταὐτὸ ἰοῦσαι, ὥσπερ καὶ ἐν τῇ θαλάττῃ, καὶ διὰ τὴν στενοχωρίαν γίνονται οἱονεὶ βότρυς. Εἰσὶ δὲ τῶν πορφυρῶν γένη πλείω, καὶ ἔνιαι μὲν μεγάλαι, οἷον αἱ περὶ τὸ Σίγειον καὶ Λεκτόν, αἱ δὲ μικραί, οἷον ἐν τῷ Εὐρίπῳ καὶ περὶ τὴν Καρίαν, καὶ αἱ μὲν ἐν τοῖς κόλποις μεγάλαι καὶ τραχεῖαι, καὶ τὸ ἄνθος αὐτῶν αἱ μὲν πλεῖσται μέλαν ἔχουσιν, ἔνιαι δ’ ἐρυθρὸν καὶ μικρόν· γίνονται δ’ ἔνιαι τῶν μεγάλων καὶ μναῖαι· αἱ δ’ ἐν τοῖς αἰγιαλοῖς καὶ περὶ τὰς ἀκτὰς τὸ μὲν μέγεθος γίνονται μικραί, τὸ δ’ ἄνθος ἐρυθρὸν ἔχουσιν. Ἔτι δ’ ἐν μὲν τοῖς προσβορείοις μέλαιναι, ἐν δὲ τοῖς νοτίοις ἐρυθραὶ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον εἰπεῖν. Ἁλίσκονται δὲ τοῦ ἔαρος, ὅταν κηριάζωσιν· ὑπὸ κύνα δ’ οὐχ ἁλίσκονται· οὐ γὰρ νέμονται, ἀλλὰ κρύπτουσιν ἑαυτὰς καὶ φωλεύουσιν. Τὸ δ’ ἄνθος ἔχουσιν ἀνὰ μέσον τῆς μήκωνος καὶ τοῦ τραχήλου· τούτων δ’ ἐστὶν ἡ σύμφυσις πυκνή, τὸ δὲ χρῶμα ἰδεῖν ὥσπερ ὑμὴν λευκός, ὃν ἀφαιροῦσιν· θλιβόμενος δὲ βάπτει καὶ ἀνθίζει τὴν χεῖρα. Διατείνει δ’ αὐτὴν οἷον φλέψ· τοῦτο δὲ δοκεῖ εἶναι τὸ ἄνθος. Ἡ δ’ ἄλλη φύσις οἷον στυπτηρία. Ὅταν δὲ κηριάζωσιν αἱ πορφύραι, τότε χείριστον ἔχουσι τὸ ἄνθος. Τὰς μὲν οὖν μικρὰς μετὰ τῶν ὀστράκων κόπτουσιν· οὐ γὰρ ῥᾴδιον ἀφελεῖν· τῶν δὲ μειζόνων περιελόντες τὸ ὄστρακον ἀφαιροῦσι τὸ ἄνθος. Διὸ καὶ χωρίζεται ὁ τράχηλος καὶ ἡ μήκων· μεταξὺ γὰρ τούτων τὸ ἄνθος, ἐπάνω τῆς καλουμένης κοιλίας· ἀφαιρεθέντος οὖν ἀνάγκη διῃρῆσθαι. Σπουδάζουσι δὲ ζώσας κόπτειν· ἐὰν γὰρ πρότερον ἀποθάνῃ, συνεξεμεῖ τὸ ἄνθος· διὸ καὶ φυλάττουσιν ἐν τοῖς κύρτοις, ἕως ἂν ἀθροίσωσι καὶ σχολάσωσιν. Οἱ μὲν οὖν ἀρχαῖοι πρὸς τοῖς δελέασιν οὐ καθίεσαν οὐδὲ προσῆπτον τοὺς κύρτους, ὥστε συνέβαινεν ἀνεσπασμένην ἤδη πολλάκις ἀποπίπτειν· οἱ δὲ νῦν προσάπτουσιν, ὅπως ἐὰν ἀποπέσῃ, μὴ ἀπολλύηται. Μάλιστα δ’ ἀποπίπτει, ἐὰν πλήρης ᾖ· κενῆς δ’ οὔσης καὶ ἀποσπάσαι χαλεπόν. Ταῦτα μὲν οὖν τὰ συμβαίνοντα ἴδια περὶ τὰς πορφύρας ἐστίν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον γίνονται ταῖς πορφύραις καὶ οἱ κήρυκες, καὶ τὴν αὐτὴν ὥραν. Ἔχουσι δὲ καὶ τὰ ἐπικαλύμματα κατὰ ταὐτὰ ἀμφότερα, καὶ τἆλλα τὰ στρομβώδη, ἐκ γενετῆς ἅπαντα· νέμονται δ’ ἐξαίροντα τὴν καλουμένην γλῶτταν ὑπὸ τὸ κάλυμμα. Τὸ δὲ μέγεθος τῆς γλώττης ἔχει ἡ πορφύρα μεῖζον δακτύλου, ᾧ νέμεται καὶ διατρυπᾷ τὰ κογχύλια καὶ τὸ αὐτῆς ὄστρακον. Ἔστι δὲ καὶ ἡ πορφύρα καὶ ὁ κῆρυξ ἀμφότερα μακρόβια· ζῇ γὰρ ἡ πορφύρα περὶ ἔτη ἕξ, καὶ καθ’ ἕκαστον ἐνιαυτὸν φανερά ἐστιν ἡ αὔξησις τοῖς διαστήμασι τοῖς ἐν τῷ ὀστράκῳ τῆς ἕλικος. Κηριάζουσι δὲ καὶ οἱ μύες. Τὰ δὲ λιμνόστρεα καλούμενα, ὅπου ἂν βόρβορος ᾖ, ἐνταῦθα συνίσταται πρῶτον αὐτῶν ἡ ἀρχή. Αἱ δὲ κόγχαι καὶ αἱ χῆμαι καὶ οἱ σωλῆνες καὶ οἱ κτένες ἐν τοῖς ἀμμώδεσι λαμβάνουσι τὴν σύστασιν. Αἱ δὲ πίνναι ὀρθαὶ φύονται ἐκ τοῦ βυσσοῦ ἐν τοῖς ἀμμώδεσι καὶ βορβορώδεσιν. Ἔχουσι δ’ ἐν αὑταῖς πιννοφύλακα, αἱ μὲν καρίδιον αἱ δὲ καρκίνιον· οὗ στερισκόμεναι διαφθείρονται θᾶττον. Ὅλως δὲ πάντα τὰ ὀστρακώδη γίνεται καὶ αὐτόματα ἐν τῇ ἰλύϊ, κατὰ τὴν διαφορὰν τῆς ἰλύος ἕτερα, ἐν μὲν τῇ βορβορώδει τὰ ὄστρεα, ἐν δὲ τῇ ἀμμώδει κόγχαι καὶ τὰ εἰρημένα, περὶ δὲ τὰς σήραγγας τῶν πετριδίων τήθυα καὶ βάλανοι καὶ τὰ ἐπιπολάζοντα, οἷον αἱ λεπάδες καὶ οἱ νηρεῖται. Ἅπαντα μὲν οὖν τὰ τοιαῦτα τὴν αὔξησιν ἔχει ταχεῖαν, μάλιστα δ’ αἵ τε πορφύραι καὶ οἱ κτένες· ταῦτα γὰρ ἐν ἐνιαυτῷ γίνεται τέλεια. Ἐμφύονται δ’ ἐν ἐνίοις τῶν ὀστρακοδέρμων καρκίνοι λευκοί, τὸ μέγεθος μικροὶ πάμπαν, πλεῖστοι μὲν ἐν τοῖς μυσὶ τοῖς πυελώδεσιν, ἔπειτα καὶ ἐν ταῖς πίνναις οἱ καλούμενοι πιννοτῆραι. Γίνονται δὲ καὶ ἐν τοῖς κτεσὶ καὶ ἐν τοῖς λιμνοστρέοις· αὔξησιν δ’ οὐδεμίαν οὗτοι ἐπίδηλον λαμβάνουσιν. Φασὶ δ’ αὐτοὺς οἱ ἁλιεῖς ἅμα συγγίνεσθαι γινομένοις. Ἀφανίζονται δέ τινα χρόνον ἐν τῇ ἄμμῳ καὶ οἱ κτένες, ὥσπερ καὶ αἱ πορφύραι. Φύεται μὲν οὖν τὰ ὄστρεα καθάπερ εἴρηται, φύεται δ’ αὐτῶν τὰ μὲν ἐν τοῖς τενάγεσι, τὰ δ’ ἐν τοῖς αἰγιαλοῖς, τὰ δ’ ἐν τοῖς σπιλώδεσι τόποις, ἔνια δ’ ἐν τοῖς σκληροῖς καὶ τραχέσι, τὰ δ’ ἐν τοῖς ἀμμώδεσιν. Καὶ τὰ μὲν μεταβάλλει τοὺς τόπους, τὰ δ’ οὔ. Τῶν δὲ μὴ μεταβαλλόντων αἱ μὲν πίνναι ἐρρίζωνται, οἱ δὲ σωλῆνες καὶ αἱ κόγχαι ἀρρίζωτοι διαμένουσιν· ὅταν δ’ ἀνασπασθῶσιν, οὐκέτι δύνανται ζῆν. Ὁ δὲ καλούμενος ἀστὴρ οὕτω θερμός ἐστι τὴν φύσιν, ὥσθ’ ὅ τι ἂν λάβῃ, παραχρῆμα ἐξαιρούμενον δίεφθον εἶναι. Φασὶ δὲ καὶ σίνος μέγιστον εἶναι τοῦτο ἐν τῷ εὐρίπῳ τῷ τῶν Πυρραίων. Τὴν δὲ μορφὴν ὅμοιόν ἐστι τοῖς γραφομένοις. Γίνονται δὲ καὶ οἱ καλούμενοι πλεύμονες αὐτόματοι. Ὧι δ’ οἱ γραφεῖς ὀστρέῳ χρῶνται, πάχει τε πολὺ ὑπερβάλλει, καὶ ἔξωθεν τοῦ ὀστράκου τὸ ἄνθος ἐπιγίνεται· εἰσὶ δὲ τὰ τοιαῦτα μάλιστα περὶ τοὺς τόπους τοὺς περὶ Καρίαν. Τὸ δὲ καρκίνιον γίνεται μὲν τὴν ἀρχὴν ἐκ τῆς γῆς καὶ ἰλύος, εἶτ’ εἰς τὰ κενὰ τῶν ὀστράκων εἰσδύεται, καὶ αὐξανόμενον μετεισδύνει πάλιν εἰς ἄλλο μεῖζον ὄστρακον, οἷον εἴς τε τὸ τοῦ νηρείτου καὶ τὸ τοῦ στρόμβου καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων, πολλάκις δ’ εἰς τοὺς κήρυκας τοὺς μικρούς. Ὅταν δ’ εἰσδύσῃ, συμπεριφέρει τοῦτο καὶ ἐν τούτῳ τρέφεται πάλιν· καὶ αὐξανόμενον πάλιν εἰς ἄλλο μετεισδύνει μεῖζον.
5.1616. Bölüm
Kabuğu olmayan hayvanlar da, deniz ısırganları ve süngerler gibi, kayaların oyuklarında kabuklularla aynı şekilde türer. Deniz ısırganlarının iki türü vardır: oyuklarda yaşayanlar kayalardan ayrılmaz; düz ve yassı kayalardakiler ise ayrılıp yer değiştirir. Lepaslar da ayrılıp yer değiştirir. Süngerlerin odacıklarında pina bekçileri bulunur. Odacıkların üstünde örümcek ağı gibi bir şey vardır; bekçiler bunu açıp kapayarak küçük balıkları avlar: balık girsin diye açar, girince kapatırlar. Süngerlerin üç türü vardır: biri gevşek dokulu, biri sık dokulu; üçüncüsü, Akhilleus süngeri dedikleri, en ince, en sık ve en sağlam olanıdır. Bunu miğferlerin ve dizliklerin altına koyarlar, darbenin sesi de daha az çıkar. Bu tür çok nadirdir. Sık dokulular arasında çok sert ve pürüzlü olanlara "teke" derler. Süngerlerin hepsi ya bir kayaya ya da kumsala tutunarak biter, besinini ise çamurdan alır. Bunun kanıtı şudur: yakalandıklarında çamurla dolu görünürler. Tutunarak biten öteki canlılarda da durum böyledir; besinleri tutundukları yerden gelir. Sık dokulular gevşek dokululardan daha zayıftır, çünkü tutunma yüzeyleri daha küçüktür. Söylendiğine göre süngerin hissi de vardır. Kanıtı şudur: koparılmak üzere olduğunu hissederse kendini büzer, onu sökmek de zorlaşır. Rüzgâr şiddetli, dalga büyük olduğunda da düşmemek için aynı şeyi yapar. Ama bazıları, mesela Torone'dakiler, bundan şüphe eder. Sünger kendi içinde hayvanlar barındırır, solucanlar ve başka bazı şeyler; sünger koparılınca kaya balıkları bunları da kalan köklerini de yer. Bir parçası koparılırsa sünger kalan kısmından yeniden biter ve eksiği tamamlanır. En büyük süngerler gevşek dokulu olanlardır; bunlar en çok Lykia dolaylarında bulunur. En yumuşakları sık dokululardır; çünkü Akhilleus süngerleri bunlardan daha serttir. Genel olarak derin ve sakin sulardakiler en yumuşaktır; çünkü rüzgâr ve fırtına, öteki biten şeyler gibi, onları da sertleştirir ve büyümelerini engeller. Bu yüzden Hellespontos'takiler pürüzlü ve sık dokuludur; genel olarak Malea'nın ötesindekilerle berisindekiler de yumuşaklık ve sertlik bakımından farklıdır. Sıcaklık da çok fazla olmamalıdır, çünkü öteki biten şeyler gibi sünger de çürür. Bu yüzden kıyı dibindekiler, yakınlarında derin su varsa, en güzelleridir; derinlik sayesinde her iki bakımdan da ölçülü bir hâldedirler. Yıkanmamış ve canlıyken kara görünürler. Tutunmaları ne tek bir noktadan ne de bütün yüzeyden olur; arada boş delikler vardır. Alt kısımlarının çevresine zar gibi bir şey gerilmiştir; tutunma birçok noktadan olur. Üstte deliklerin çoğu kapalıdır, dört beş tanesi açıkça görülür; bu yüzden bazıları besinin bunlardan alındığını söyler. Yıkanamadığı için aplysia (yıkanmaz) dedikleri başka bir tür daha vardır. Bunun delikleri büyüktür, geri kalan bütün dokusu sıktır; kesilince süngerden daha sık ve daha yapışkandır, bütünü de akciğere benzer. Bu türün his sahibi olduğunu ve uzun yaşadığını hemen herkes kabul eder. Denizde süngerlerden kolayca ayırt edilir: süngerler üzerlerine çamur çöktüğü için beyazdır, bunlar ise her zaman karadır. Süngerler ve kabukluların türeyişi hakkında söyleneceklerin hepsi bu kadardır.
Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον γίνονται τοῖς ὀστρακοδέρμοις καὶ τὰ μὴ ἔχοντα ὄστρακα, οἷον αἵ τε κνῖδαι καὶ οἱ σπόγγοι ἐν ταῖς σήραγξι τῶν πετρῶν. Ἔστι δὲ τῶν κνιδῶν δύο γένη· αἱ μὲν οὖν ἐν τοῖς κοίλοις οὐκ ἀπολύονται τῶν πετρῶν, αἱ δ’ ἐπὶ τοῖς λείοις καὶ πλαταμώδεσιν ἀπολυόμεναι μεταχωροῦσιν. Καὶ αἱ λεπάδες δὲ ἀπολύονται καὶ μεταχωροῦσιν. Τῶν δὲ σπόγγων ἐν ταῖς θαλάμαις γίνονται πιννοφύλακες. Ἔπεστι δ’ οἷον ἀράχνιον ἐπὶ τῶν θαλαμῶν, ὃ διοίγοντες καὶ συνάγοντες θηρεύουσι τὰ ἰχθύδια τὰ μικρά, πρὸς μὲν τὸ εἰσελθεῖν διοίγοντες αὐτά, ὅταν δ’ εἰσέλθῃ, συνάγοντες. Ἔστι δὲ τῶν σπόγγων τρία γένη, ὁ μὲν μανός, ὁ δὲ πυκνός, τρίτος δ’ ὃν καλοῦσιν Ἀχίλλειον λεπτότατος καὶ πυκνότατος καὶ ἰσχυρότατος· ὃν ὑπὸ τὰ κράνη καὶ τὰς κνημῖδας ὑποτιθέασι καὶ ἧττον ἡ πληγὴ ψοφεῖ. Σπανιώτατος δὲ γίνεται οὗτος. Τῶν δὲ πυκνῶν οἱ σκληροὶ σφόδρα καὶ τραχεῖς τράγοι καλοῦνται. Φύονται δ’ ἢ πρὸς πέτρᾳ πάντες ἢ ἐν ταῖς θισί, τρέφονται δ’ ἐν τῇ ἰλύϊ. Σημεῖον δέ· ὅταν γὰρ ληφθῶσι, φαίνονται μεστοὶ ἰλύος· ὅπερ συμβαίνει καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς φυομένοις ἀπὸ τῆς προσφύσεως οὖσα ἡ τροφή. Ἀσθενέστεροι δ’ εἰσὶν οἱ πυκνοὶ τῶν μανῶν διὰ τὸ τὴν πρόσφυσιν εἶναι κατ’ ἔλαττον. Ἔχει δὲ καὶ αἴσθησιν, ὡς φασίν. Σημεῖον δέ· ἐὰν γὰρ μέλλοντος ἀποσπᾶν αἴσθηται, συνάγει ἑαυτὸν καὶ χαλεπὸν ἀφελεῖν ἐστίν. Ταὐτὸ δὲ τοῦτο ποιεῖ καὶ ὅταν ᾖ πνεῦμα πολὺ καὶ κλύδων, πρὸς τὸ μὴ ἀποπίπτειν. Εἰσὶ δέ τινες οἳ περὶ τούτου ἀμφισβητοῦσιν, ὥσπερ οἱ ἐν Τορώνῃ. Τρέφει δ’ ἐν ἑαυτῷ ζῷα, ἕλμινθάς τε καὶ ἕτερ’ ἄττα, ἃ ὅταν ἀποσπασθῇ, τὰ ἰχθύδια τὰ πετραῖα κατεσθίει, καὶ τὰς ῥίζας τὰς ὑπολοίπους· ἐὰν δ’ ἀπορραγῇ, φύεται πάλιν ἐκ τοῦ καταλοίπου καὶ ἀναπληροῦται. Μέγιστοι μὲν οὖν γίγνονται οἱ μανοί, καὶ πλεῖστοι περὶ τὴν Λυκίαν, μαλακώτατοι δ’ οἱ πυκνοί· οἱ γὰρ Ἀχίλλειοι στιφρότεροι τούτων εἰσίν. Ὅλως δ’ οἱ ἐν τοῖς βαθέσι καὶ εὐδιεινοῖς μαλακώτατοί εἰσιν· τὸ γὰρ πνεῦμα καὶ ὁ χειμὼν σκληρύνει, καθάπερ καὶ τἆλλα τὰ φυόμενα, καὶ ἀφαιρεῖται τὴν αὔξησιν· διὸ καὶ οἱ ἐν Ἐλλησπόντῳ τραχεῖς εἰσὶ καὶ πυκνοί, καὶ ὅλως οἵ τ’ ἐπέκεινα Μαλέας καὶ οἱ ἐντὸς διαφέρουσι μαλακότητι καὶ σκληρότητι. Δεῖ δὲ μηδ’ ἀλέαν εἶναι σφόδρα· σήπεται γάρ, ὥσπερ τὰ φυόμενα. Διὸ οἱ πρὸς ταῖς ἀκταῖς εἰσὶ κάλλιστοι, ἂν ὦσιν ἀγχιβαθεῖς· εὖ γὰρ κέκρανται πρὸς ἄμφω διὰ τὸ βάθος. Ἄπλυτοι δ’ ὄντες καὶ ζῶντες ἰδεῖν μέν εἰσι μέλανες. Ἡ δὲ πρόσφυσίς ἐστιν οὔτε καθ’ ἓν οὔτε κατὰ πᾶν· μεταξὺ γάρ εἰσι πόροι κενοί. Περιτέταται δ’ ὥσπερ ὑμὴν περὶ τὰ κάτω· κατὰ πλείω δ’ ἐστὶν ἡ πρόσφυσις. Ἄνωθεν δ’ οἱ μὲν ἄλλοι πόροι συγκεκλεισμένοι, φανεροὶ δ’ εἰσὶ τέτταρες ἢ πέντε· διό φασιν ἔνιοι τούτους εἶναι καθ’ οὓς δέχεται τὴν τροφήν. Ἔστι δ’ ἄλλο γένος ὃ καλοῦσιν ἀπλυσίας διὰ τὸ μὴ δύνασθαι πλύνεσθαι· τοῦτο δὲ τοὺς μὲν μεγάλους πόρους ἔχει, τὸ δ’ ἄλλο πυκνόν ἐστι πᾶν· διατμηθὲν δὲ πυκνότερόν ἐστι καὶ γλισχρότερον τοῦ σπόγγου, καὶ τὸ σύνολον πλευμονῶδες. Ὁμολογεῖται δὲ μάλιστα παρὰ πάντων τοῦτο τὸ γένος αἴσθησιν ἔχειν καὶ πολυχρόνιον εἶναι. Διάδηλοι δ’ εἰσὶν ἐν τῇ θαλάττῃ πρὸς τοὺς σπόγγους τῷ τοὺς σπόγγους μὲν εἶναι λευκοὺς ἐφιζούσης τῆς ἰλύος, τούτους δ’ ἀεὶ μέλανας. Τὰ μὲν οὖν περὶ τοὺς σπόγγους καὶ τὴν τῶν ὀστρακοδέρμων γένεσιν τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον.
5.1717. Bölüm
Yumuşak kabuklulardan langustlar çiftleştikten sonra gebe kalır ve yumurtalarını yaklaşık üç ay, Skirophorion, Hekatombaion ve Metageitnion aylarında içlerinde taşır. Sonra onları karınlarının altına, kıvrımların içine bırakırlar; yumurtaları orada kurtçuklar gibi büyür. Aynı şey yumuşakçalarda ve yumurtlayan balıklarda da olur, çünkü hepsinin yumurtası büyür. Langustların yumurtası kolayca dağılan bir yapıdadır ve sekiz parçaya ayrılmıştır. Çünkü yanlardan çıkan kapakların her birinin yanında kıkırdağımsı bir şey vardır; yumurta bunun çevresine yapışır, bütünü de üzüm salkımına benzer; zira her parça birkaç kıkırdağımsı kısma ayrılır. Bunlar aralanınca ayrı ayrı görülür, ama dışarıdan bakınca bir bütün gibi görünür. En büyük yumurtalar deliğe yakın olanlar değil, ortadakilerdir; en küçükleri de en uçtakilerdir. Küçük yumurtalar bir incir çekirdeği büyüklüğündedir. Yumurtalar deliğe hemen bitişik değil, ortadadır: iki yanda, hem kuyruktan hem göğüs kalkanından ikişer boğum kadar uzaktır; kapaklar da bu şekilde yerleşmiştir. Yan kapaklar yumurtaları tek başına saramaz, ama uçtaki kapak üzerlerine kapanınca hepsini örter; bu onlar için bir kapak gibidir. Dişi yumurtlarken kuyruğunun yassı ucunu açıp yumurtaları kıkırdağımsı parçalara yaklaştırıyor, sonra onları bastırıp kuyruğunu bükerek bırakıyor gibi görünür. Kıkırdağımsı parçalar bu zamanlarda büyür ve yumurtaları kabul edecek hâle gelir; çünkü mürekkepbalıkları yumurtalarını dallara ve sürüntülere bıraktığı gibi, langustlar da yumurtalarını bu parçalara bırakır. Langust böyle yumurtlar. Yumurtaları orada en çok yirmi günde olgunlaştırdıktan sonra, dışarıdan da görüldüğü gibi, hepsini bir bütün hâlinde topluca bırakır. Sonra bunlardan en çok on beş günde langustlar çıkar; çoğu zaman bir parmaktan küçükken yakalanırlar. Langust yumurtalarını Arktouros'un doğuşundan önce dışarı çıkarır, Arktouros'tan sonra da bırakır. Kambur karideslerin gebeliği dört ay kadar sürer. Langustlar pürüzlü ve kayalık yerlerde, ıstakozlar düz yerlerde bulunur; çamurlu yerlerde ikisi de bulunmaz. Bu yüzden Hellespontos'ta ve Thasos dolaylarında ıstakoz, Sigeion ve Athos dolaylarında langust bulunur. Balıkçılar açık denizde avlanmak istediklerinde, pürüzlü ve çamurlu yerleri kıyılara ve bu türden başka işaretlere bakarak belirler. Bu hayvanlar kışın ve ilkbaharda karaya daha yakın, yazın açık denizde bulunur; kimi zaman sıcağın, kimi zaman serinliğin peşinden giderler. "Ayı" denen hayvanlar da hemen hemen langustlarla aynı zamanda yumurtlar; bu yüzden kışın ve ilkbaharda, yumurtlamadan önce en iyi durumdadırlar, yumurtladıktan sonra en kötü. İlkbaharda kabuklarını değiştirirler, yılanların "yaşlılık" denen derisini değiştirdiği gibi; hem langustlar hem yengeçler bunu hem doğar doğmaz hem de sonra yapar. Langustların hepsi uzun ömürlüdür.
Τῶν δὲ μαλακοστράκων οἱ κάραβοι μετὰ τὴν ὀχείαν κύουσι καὶ ἴσχουσι τὰ ᾠὰ περὶ τρεῖς μῆνας, Σκιρροφοριῶνα καὶ Ἑκατομβαιῶνα καὶ Μεταγειτνιῶνα· μετὰ δὲ ταῦτα προστίκτουσιν ὑπὸ τὴν κοιλίαν εἰς τὰς πτύχας, καὶ αὐξάνεται αὐτῶν τὰ ᾠὰ ὥσπερ οἱ σκώληκες. Τὸ δ’ αὐτὸ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν μαλακίων ἐστὶ καὶ τῶν ἰχθύων, ὅσοι ᾠοτοκοῦσιν· αὐξάνεται γὰρ πάντων τὸ ᾠόν. Τὸ μὲν οὖν ᾠὸν γίνεται ψαθυρὸν τῶν καράβων, διῃρημένον εἰς ὀκτὼ μοίρας. Καθ’ ἕκαστον γὰρ τῶν ἐπικαλυμμάτων τῶν ἐκ τοῦ πλαγίου πεφυκότων ἐστὶ χονδρῶδές τι πρὸς ὃ περιφύεται, καὶ τὸ ὅλον γίνεται ὥσπερ βότρυς· σχίζεται γὰρ ἕκαστον εἰς πλείω τῶν χονδρωδῶν. Ταῦτα δὲ διαστέλλοντι μὲν γίνεται φανερά, προσβλέποντι δὲ συνεστηκός τι φαίνεται· καὶ γίνεται δὲ μέγιστα οὐ τὰ πρὸς τῷ πόρῳ ἀλλὰ τὰ κατὰ μέσον, ἐλάχιστα δὲ τὰ ἔσχατα. Τὸ δὲ μέγεθος τῶν ᾠῶν τῶν μικρῶν ἐστὶν ἡλίκον κεγχραμίς. Οὐκ εὐθὺς δ’ ἐστὶν ἐχόμενα τοῦ πόρου, ἀλλὰ κατὰ μέσον· ἑκατέρωθεν γὰρ ἀπὸ τῆς κέρκου καὶ ἀπὸ τοῦ θώρακος δύο διαστήματα μάλιστα ἀπέχει· οὕτω γὰρ καὶ τὰ ἐπικαλύμματα πέφυκεν. Αὐτὰ μὲν οὖν τὰ ἐκ τοῦ πλαγίου οὐ δύναται συμπεριλαμβάνειν, τοῦ δ’ ἄκρου προσεπιτεθέντος καλύπτει πάντα, καὶ γίνεται τοῦτ’ αὐτοῖς οἷον πῶμα. Ἔοικε δὲ τὰ ᾠὰ τίκτουσα προσάγειν πρὸς τὰ χονδρώδη τῷ πλάτει τῆς κέρκου προσαναπτυττομένης, καὶ προσπιέσασα εὐθὺς καὶ κεκαμμένη ἀποτίκτειν. Τὰ δὲ χονδρώδη κατὰ τοὺς καιροὺς τούτους αὐξάνεται καὶ δεκτικὰ γίνεται τῶν ᾠῶν· πρὸς τὰ χονδρώδη γὰρ ἀποτίκτουσι, καθάπερ αἱ σηπίαι πρὸς τὰ κλήματα καὶ τὸν φορυτόν. Ἀποτίκτει μὲν οὖν τοῦτον τὸν τρόπον, συμπέψασα δ’ ἐνταῦθα μάλιστα ἐν εἴκοσιν ἡμέραις ἀποβάλλει συνεστηκὸς καὶ ἀθρόον, ὥσπερ φαίνεται καὶ ἐκτός· εἶτ’ ἐκ τούτων γίνονται οἱ κάραβοι ἐν ἡμέραις μάλιστα πεντεκαίδεκα, καὶ λαμβάνονται πολλάκις ἐλάττους ἢ δακτυλιαῖοι. Προεκτίκτει μὲν οὖν πρὸ ἀρκτούρου, μετὰ δ’ ἀρκτοῦρον ἀποβάλλει τὰ ᾠά. Τῶν δὲ κυφῶν καρίδων ἡ κύησίς ἐστι περὶ τέτταρας μῆνας. Γίνονται δ’ οἱ μὲν κάραβοι ἐν τοῖς τραχέσι καὶ πετρώδεσιν, οἱ δ’ ἀστακοὶ ἐν τοῖς λείοις· ἐν δὲ τοῖς πηλώδεσιν οὐδέτεροι· διὸ καὶ ἐν Ἑλλησπόντῳ μὲν καὶ περὶ Θάσον ἀστακοὶ γίνονται, περὶ δὲ τὸ Σίγειον καὶ τὸν Ἄθων κάραβοι. Διασημαίνονται δὲ τοὺς τόπους οἱ ἁλιεῖς τούς τε τραχεῖς καὶ τοὺς πηλώδεις ταῖς τε ἀκταῖς καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις σημείοις, ὅταν βούλωνται ἐν τῷ πελάγει ποιεῖσθαι τὴν θήραν. Γίνονται δ’ ἐν μὲν τῷ χειμῶνι καὶ τῷ ἔαρι πρὸς τῇ γῇ μᾶλλον, τοῦ δὲ θέρους ἐν τῷ πελάγει, διώκοντα ὁτὲ μὲν τὴν ἀλέαν ὁτὲ δὲ τὸ ψῦχος. Τοῖς δὲ χρόνοις παραπλησίως καὶ αἱ καλούμεναι ἄρκτοι τίκτουσι τοῖς καράβοις· διὸ καὶ τοῦ χειμῶνος καὶ πρὶν ἐκτεκεῖν τοῦ ἔαρος ἄρισταί εἰσιν, ὅταν δ’ ἐκτέκωσι, χείρισται. Ἐκδύνουσι δὲ τὸ κέλυφος τοῦ ἔαρος, ὥσπερ οἱ ὄφεις τὸ καλούμενον γῆρας, καὶ εὐθὺς γινόμενοι καὶ ὕστερον καὶ οἱ κάραβοι καὶ οἱ καρκίνοι. Εἰσὶ δ’ οἱ κάραβοι μακρόβιοι πάντες.
5.1818. Bölüm
Yumuşakçalarda birleşme ve çiftleşmeden sonra beyaz bir yumurta oluşur; bu yumurta da zamanla, sert kabuklularınki gibi, kolayca dağılır hâle gelir. Ahtapot yumurtalarını inine ya da bir çömleğe veya başka oyuk bir şeye bırakır; yumurtalar, daha önce de söylendiği gibi, asma çiçeği salkımlarına ve akkavak meyvesine benzer. Yumurtladıktan sonra yumurtalar inin çevresinde asılı durur. Yumurtaları o kadar çoktur ki çıkarılınca, onları içinde taşıdığı başından çok daha büyük bir kabı doldurur. Ahtapotların bıraktığı yumurtalardan en çok elli gün sonra küçük ahtapotlar çıkar ve örümcek yavruları gibi kalabalık hâlde dışarı sürünür. Uzuvlarının tek tek yapısı henüz seçilmez, ama bütün biçimleri bellidir. Küçüklükleri ve zayıflıkları yüzünden çoğu telef olur. Daha önce, henüz hiçbir uzvu ayrışmamış, ama dokununca kımıldayan çok küçük yavrular da görülmüştür. Mürekkepbalıkları da yumurtlar; yumurtaları büyük, kara mersin tanelerine benzer. Yumurtalar birbirine bağlıdır, bütünü bir salkım gibidir; tek bir şeyin çevresine sarılmıştır ve birbirinden kolayca koparılamaz. Çünkü erkek üstlerine sümüksü bir sıvı salar; yapışkanlığı bu verir. Yumurtalar bu şekilde büyür; önce beyazdırlar, erkek mürekkebini salınca hem büyür hem kararırlar. Yavru mürekkepbalığı içte, bütünüyle beyaz kısımdan oluşunca, bu kısım yırtılır ve yavru dışarı çıkar. Dişi yumurtayı bıraktığı anda içinde dolu tanesi gibi bir şey oluşur; yavru bundan başından bağlı olarak gelişir, tıpkı kuşların karnından bağlı olması gibi. Göbek bağına benzeyen bu bağlantının nasıl bir şey olduğu henüz gözlenmemiştir; yalnız şu görülmüştür: yavru büyüdükçe beyaz kısım gitgide küçülür ve sonunda, kuşlarda sarının kaybolması gibi, bunlarda da beyaz kaybolur. Öteki hayvanlarda olduğu gibi bunlarda da ilkin en büyük görünen kısım gözlerdir. A yumurta, BΓ gözler, Δ yavru mürekkepbalığının kendisidir. Mürekkepbalığı ilkbaharda gebe kalır, on beş günde yumurtlar. Yumurtaları bıraktıktan sonra, başka bir on beş gün içinde üzüm taneleri gibi bir şey oluşur; bunlar yırtılınca yavrular içinden çıkar. Yavrular tamamen olgunlaşmışken biri zarı önceden yırtarsa, yavrular dışkı bırakır ve korkudan renkleri beyazdan kırmızımsıya döner. Yumuşak kabuklular yumurtalarını kendi altlarına alıp kuluçkaya yatar; ahtapot, mürekkepbalığı ve bu türden ötekiler ise yumurtladıktan sonra yumurtalarının bulunduğu yerde kuluçkaya yatar, en çok da mürekkepbalığı; çünkü onun gövdesi çoğu zaman kıyıda suyun üstünde görünür. Dişi ahtapot kimi zaman yumurtaların üstüne, kimi zaman da kolunu uzatarak inin ağzına oturur. Mürekkepbalığı karaya yakın yerlerde, yosunların ve kamışımsı bitkilerin çevresine, ya da denize atılmış çalı çırpı, dal veya taş gibi bir şey varsa ona yumurtlar; balıkçılar da bu amaçla bilerek dal demetleri koyar. Mürekkepbalığı bunlara, yumurtalarından uzun ve kesintisiz, lüle gibi bir dizi bırakır. Yumurtalarını öğürür gibi bir zorlanmayla dışarı fışkırtarak bırakır; çünkü salma zahmetle olur. Kalamarlar açık denizde yumurtlar; yumurtalarını mürekkepbalığı gibi bitişik bir dizi hâlinde bırakırlar. Büyük kalamar da mürekkepbalığı da kısa ömürlüdür; birkaçı dışında iki yıl yaşamazlar; ahtapotlar da öyle. Bir yumurtadan bir yavru mürekkepbalığı çıkar; kalamarlarda da durum aynıdır. Erkek kalamar dişiden farklıdır: biri kollarını aralayıp içine bakarsa, dişide memeye benzer iki kırmızı şey görür; erkekte bunlar yoktur. Mürekkepbalığında da bu fark vardır; ayrıca, daha önce söylendiği gibi, erkek dişiden daha alacalıdır.
Τὰ δὲ μαλάκια ἐκ τοῦ συνδυασμοῦ καὶ τῆς ὀχείας ᾠὸν ἴσχει λευκόν· τοῦτο δὲ γίνεται τῷ χρόνῳ, ὥσπερ τὰ τῶν σκληροδέρμων, ψαθυρόν. Καὶ ἀποτίκτει ὁ μὲν πολύπους εἰς τὰς θαλάμας ἢ εἰς κεράμιον ἤ τι ἄλλο κοῖλον ὅμοιον βοστρυχίοις οἰνάνθης καὶ λεύκης καρπῷ, καθάπερ εἴρηται πρότερον. Ἐκκρεμάννυνται δὲ περὶ τὴν θαλάμην τὰ ᾠά, ὅταν ἐκτέκῃ. Τὸ δὲ πλῆθος ἔχει τοσαῦτα ᾠὰ ὥστ’ ἐξαιρεθέντων ἐμπίπλαται ἀγγεῖον πολλῷ μεῖζον τῆς κεφαλῆς, ἐν ᾗ ἔχει τὰ ᾠά. Τὰ μὲν οὖν τῶν πολυπόδων μεθ’ ἡμέρας μάλιστα πεντήκοντα γίνεται ἐκ τῶν ἀπορραγέντων πολυπόδια, καὶ ἐξέρπει, ὥσπερ τὰ φαλάγγια, πολλὰ τὸ πλῆθος· ὧν ἡ μὲν καθ’ ἕκαστα φύσις τῶν μελῶν οὔπω διάδηλος, ἡ δ’ ὅλη μορφὴ φανερά. Διὰ δὲ τὴν μικρότητα καὶ τὴν ἀσθένειαν φθείρεται τὸ πλῆθος αὐτῶν. Ἤδη δ’ ὦπται καὶ οὕτω πάμπαν μικρὰ ὥστ’ ἀδιάρθρωτα μὲν εἶναι, ἁπτομένων δὲ κινεῖσθαι. Αἱ δὲ σηπίαι ἀποτίκτουσι, καὶ γίνεται ὅμοια μύρτοις μεγάλοις καὶ μέλασιν· καὶ ἀλλήλων ἐχόμενά ἐστιν, οἷον βότρυς τὸ πᾶν, περιπεπλεγμένα ἑνί τινι, καὶ οὐκ εὐαπόσπαστα ἀλλήλων. Ἐπαφίησι γὰρ ὁ ἄρρην ὑγρότητά τινα μυξώδη· ὃ τὴν γλισχρότητα παρέχει. Καὶ αὐξάνεται δὲ ταύτῃ τὰ ᾠά, καὶ εὐθὺς μέν ἐστι λευκά, ὅταν δ’ ἀφῇ τὸν θολόν, καὶ μείζω καὶ μέλανα. Ὅταν δὲ σηπίδιον γένηται, ὅλον ἐκ τοῦ λευκοῦ γενόμενον ἔσω, τούτου περιρραγέντος ἐξέρχεται. Γίνεται δ’ ἂν τὸ πρῶτον ἀπορράνῃ ἡ θήλεια, οἷον χάλαζα· ἐκ γὰρ τούτου τὸ σηπίδιον φύεται ἐπὶ κεφαλήν, ὥσπερ οἱ ὄρνιθες κατὰ τὴν κοιλίαν προσηρτημένοι. Ποία δέ τίς ἐστιν ἡ πρόσφυσις ἡ ὀμφαλώδης, οὔπω ὦπται, πλὴν ὅτι αὐξανομένου τοῦ σηπιδίου ἀεὶ ἔλαττον γίνεται τὸ λευκόν, καὶ τέλος, ὥσπερ τὸ ὠχρὸν τοῖς ὄρνισι, τούτοις τὸ λευκὸν ἀφανίζεται. Μέγιστοι δὲ φαίνονται πρῶτον, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις, καὶ ἐν τούτοις οἱ ὀφθαλμοί. Ὠιὸν ἐφ’ οὖ τὸ Α, ὀφθαλμοὶ ἐφ’ ὧν τὸ ΒΓ, τὸ σηπίδιον αὐτὸ ἐφ’ οὖ Δ. Κύει δὲ τοῦ ἔαρος, ἀποτίκτει δ’ ἐν ἡμέραις πεντεκαίδεκα· ὅταν δ’ ἀποτέκῃ τὰ ᾠά, γίνεται ἐν ἄλλαις πεντεκαίδεκα ἡμέραις οἷον ῥάγες βότρυος, ὧν περιρραγέντων ἐκδύεται ἔσωθεν τὰ σηπίδια. Ἐὰν δέ τις περισχίσῃ πρότερον ἤδη τετελειωμένων, προΐενται κόπρον τὰ σηπίδια, καὶ τὸ χρῶμα μετβάλλει ἐρυθρότερον γινόμενον ἐκ λευκοῦ διὰ τὸν φόβον. Τὰ μὲν οὖν μαλακόστρακα αὐτὰ ὑφ’ αὑτὰ θέμενα τὰ ᾠὰ ἐπῳάζει, ὁ δὲ πολύπους καὶ ἡ σηπία καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα ἐκτεκόντα, οὗ ἂν τὰ κυήματα αὐτῶν ᾖ, μάλιστα μὲν ἡ σηπία· πολλάκις γὰρ ὑπερφαίνεται πρὸς τῇ γῇ τὸ κύτος αὐτῆς. Ὁ δὲ πολύπους ὁ θῆλυς ὁτὲ μὲν ἐπὶ τοῖς ᾠοῖς ὁτὲ δ’ ἐπὶ τῷ στόματι προκάθηται τῆς θαλάμης, τὴν πλεκτάνην ἐπέχων. Ἡ δὲ σηπία πρὸς τὴν γῆν ἐκτίκτει περὶ τὰ φυκία καὶ τὰ καλαμώδη, κἄν τι ᾖ τοιοῦτον ἐκβεβλημένον, οἷον ὕλη, κλήματα ἢ λίθοι· καὶ οἱ ἁλιεῖς δὲ κληματίδας τιθέασιν ἐπίτηδες· καὶ πρὸς ταῦτα ἐκτίκτει μακρὸν καὶ συνεχὲς ἐκ τῶν ᾠῶν, οἷον τὸ τῶν βοστρύχων. Ἀποτίκτει δὲ καὶ ἀπορραίνει ἐξ ἀναγωγῆς, ὡς μετὰ πόνου γινομένης τῆς προέσεως. Αἱ δὲ τευθίδες πελάγιαι ἀποτίκτουσιν· τὸ δ’ ᾠόν, ὥσπερ ἡ σηπία, ἀποτίκτει συνεχές. Ἔστι δὲ καὶ ὁ τεῦθος καὶ ἡ σηπία βραχύβιον· οὐ γὰρ διετίζουσιν, εἰ μή τινες ὀλίγαι αὐτῶν· ὁμοίως δὲ καὶ οἱ πολύποδες. Γίνεται δ’ ἐξ ἑνὸς ᾠοῦ ἓν σηπίδιον· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν τευθίδων ἔχει. Διαφέρει δ’ ἡ ἄρρην τευθὶς τῆς θηλείας· ἔχει γὰρ ἡ θήλεια, ἐάν τις διαστείλας θεωρήσῃ τὴν κόμην εἴσω, ἐρυθρὰ δύο οἷον μαστούς, ὁ δ’ ἄρρην οὐκ ἔχει. Ἡ δὲ σηπία τοῦτό τ’ ἔχει διάφορον, καὶ ὅτι ποικιλώτερός ἐστιν ὁ ἄρρην τῆς θηλείας, καθάπερ εἴρηται πρότερον.
5.1919. Bölüm
Böceklerde erkeklerin dişilerden küçük olduğu, dişinin üstüne yukarıdan bindiği, çiftleşmeyi nasıl yaptıkları ve birbirlerinden güçlükle ayrıldıkları daha önce söylendi. Çiftleşen böceklerin çoğu çiftleştikten sonra çabucak doğurur. Hepsi kurtçuk doğurur; yalnız bir kelebek türü müstesnadır: bu kelebekler aspir tohumuna benzeyen, dışı sert, içi sulu bir şey doğurur. Kurtçuklardan çıkan hayvan, yumurtadan çıkan gibi bir parçadan oluşmaz; kurtçuğun bütünü büyür ve eklemlenerek hayvan hâline gelir. Bunların bir kısmı kendi soyundan hayvanlardan türer: zehirli örümcekler ve örümcekler zehirli örümceklerden ve örümceklerden türer; attelaboslar, çekirgeler ve ağustosböcekleri de öyle. Bir kısmı ise hayvanlardan değil, kendiliğinden türer. Kimi yapraklara düşen çiyden türer; bu, tabiatça ilkbaharda olur, ama uzun süre açık ve lodoslu hava sürerse çoğu zaman kışın da olur. Kimi çürüyen balçıkta ve gübrede türer; kimi odunda, bunların da bir kısmı canlı bitkilerin odununda, bir kısmı artık kurumuş odunda; kimi hayvanların kıllarında, kimi hayvanların etinde, kimi de artıklarda: bunların da bir kısmı dışarı atılmış artıklarda, bir kısmı hâlâ hayvanın içinde bulunan artıklarda türer, mesela bağırsak kurdu denenler. Bağırsak kurtlarının üç türü vardır: yassı denen kurt, yuvarlak kurtlar ve üçüncü olarak askarisler. Bunlardan başka hiçbir şey türemez.
Τὰ δ’ ἔντομα τῶν ζῴων ὅτι μὲν ἐλάττω ἐστὶ τὰ ἄρρενα τῶν θηλειῶν καὶ ἐπιβαίνει ἄνωθεν, καὶ πῶς ποιεῖται τὴν ὀχείαν, καὶ ὅτι διαλύεται μόλις, εἴρηται πρότερον· ὅταν δ’ ὀχευθῇ, ταχέως ποιεῖται τὰ πλεῖστα τὸν τόκον ὅσα ὀχεύεται. Τίκτει δὲ πάντα σκώληκας πλὴν γένος τι ψυχῶν· αὗται δὲ σκληρόν, ὅμοιον κνήκου σπέρματι, ἔσω δὲ χύμα. Ἐκ δὲ τῶν σκωλήκων οὐκ ἐκ μέρους τινὸς γίνεται τὸ ζῷον, ὥσπερ ἐκ τῶν ᾠῶν, ἀλλ’ ὅλον αὐξάνεται καὶ διαρθρούμενον γίνεται τὸ ζῷον. Γίνεται δὲ αὐτῶν τὰ μὲν ἐκ ζῴων τῶν συγγενῶν, οἷον φαλάγγιά τε καὶ ἀράχνια ἐκ φαλαγγίων καὶ ἀραχνίων, καὶ ἀττέλαβοι καὶ ἀκρίδες καὶ τέττιγες· τὰ δ’ οὐκ ἐκ ζῴων ἀλλ’ αὐτόματα, τὰ μὲν ἐκ τῆς δρόσου τῆς ἐπὶ τοῖς φύλλοις πιπτούσης, κατὰ φύσιν μὲν ἐν τῷ ἔαρι, πολλάκις δὲ καὶ τοῦ χειμῶνος, ὅταν εὐδία καὶ νοτία γένηται πλείω χρόνον· τὰ δ’ ἐν βορβόρῳ καὶ κόπρῳ σηπομένοις, τὰ δ’ ἐν ξύλοις, τὰ μὲν φυτῶν, τὰ δ’ ἐν αὔοις ἤδη, τὰ δ’ ἐν θριξὶ ζῴων, τὰ δὲ ἐν σαρκὶ τῶν ζῴων, τὰ δ’ ἐν τοῖς περιττώμασι, καὶ τούτων τὰ μὲν ἐκκεχωρισμένων, τὰ δ’ ἔτι ὄντων ἐν τοῖς ζῴοις, οἷον αἱ καλούμεναι ἕλμινθες. Ἔστι δ’ αὐτῶν γένη τρία, ἥ τε ὀνομαζομένη πλατεῖα, καὶ αἱ στρογγύλαι, καὶ τρίται αἱ ἀσκαρίδες. Ἐκ μὲν οὖν
s163Yassı kurt ise bağırsağa yapışan tek kurttur ve hıyar çekirdeğine benzer şeyler bırakır; hekimler onu taşıyanları bu belirtiden tanır. Kelebek denenler tırtıllardan türer. Tırtıllar yeşil yapraklar üzerinde, en çok da bazılarının krambe dediği lahananın üzerinde oluşur: önce darı tanesinden küçüktür, sonra büyüyen küçük kurtçuklar olur, ardından üç gün içinde küçük tırtıllar. Bundan sonra büyüyünce kımıldamaz olur ve biçimlerini değiştirirler; bu hâlde onlara krizalit denir. Kabukları serttir, ama dokununca kımıldarlar. Örümcek ağına benzer ipliklerle bir yere tutunurlar; ne ağızları vardır ne de gözle seçilen başka bir uzuvları. Çok zaman geçmeden kabuk yırtılır ve içinden, kelebek dediğimiz kanatlı hayvanlar uçup çıkar. Başta, tırtıl hâlindeyken beslenir ve dışkı bırakırlar; krizalit olunca hiçbir şey tatmaz, dışkı da bırakmazlar. Kurtçuklardan türeyen öteki hayvanlarda da durum aynıdır; hem hayvanların birleşmesinden olan kurtçuklarda hem çiftleşmeden olanlarda. Nitekim arıların, eşekarılarının ve yabanarılarının kurtçukları da gençken beslenir ve dışkıları görülür. Kurtçuk hâlinden biçimlenme hâline geçince adları pupa olur; artık besin almazlar, dışkıları da olmaz; kapalı bir yerde büyüyene kadar kımıldamadan dururlar. Sonra gözlerini kapatan mumu delerek dışarı çıkarlar. Hypera ve pēnion denen kelebekler de bu türden başka tırtıllardan türer; bu tırtıllar yürürken dalgalanır, bir uçlarıyla ilerledikten sonra bükülüp öbür uçlarını ona yetiştirirler. Ortaya çıkan her hayvan kendine özgü rengini tırtıldan alır.
τούτων ἕτερον οὐθὲν γίνεται· ἡ δὲ πλατεῖα προσπέφυκέ τε μόνη τῷ ἐντέρῳ καὶ ἀποτίκτει οἷον σικύου σπέρμα, ᾧ γινώσκουσι σημείῳ οἱ ἰατροὶ τοὺς ἔχοντας αὐτήν. Γίνονται δ’ αἱ μὲν καλούμεναι ψυχαὶ ἐκ τῶν καμπῶν, αἳ γίνονται ἐπὶ τῶν φύλλων τῶν χλωρῶν, καὶ μάλιστα ἐπὶ τῆς ῥαφάνου, ἣν καλοῦσί τινες κράμβην, πρῶτον μὲν ἔλαττον κέγχρου, εἶτα μικροὶ σκώληκες αὐξανόμενοι, ἔπειτα ἐν τρισὶν ἡμέραις κάμπαι μικραί· μετὰ δὲ ταῦτα αὐξηθεῖσαι ἀκινητίζουσι, καὶ μεταβάλλουσι τὴν μορφήν, καὶ καλοῦνται χρυσαλλίδες, καὶ σκληρὸν ἔχουσι τὸ κέλυφος, ἁπτομένου δὲ κινοῦνται. Προσέχονται δὲ πόροις ἀραχνιώδεσιν οὔτε στόμα ἔχουσαι οὔτ’ ἄλλο τῶν μορίων διάδηλον οὐθέν. Χρόνου δ’ οὔ πολλοῦ διελθόντος περιρρήγνυται τὸ κέλυφος, καὶ ἐκπέτεται ἐξ αὐτῶν πτερωτὰ ζῷα, ἃς καλοῦμεν ψυχάς. Τὸ μὲν οὖν πρῶτον, ὅταν ὦσι κάμπαι, τρέφονται καὶ περίττωμα ἀφιᾶσιν· ὅταν δὲ γένωνται χρυσαλλίδες, οὐθενὸς οὔτε γεύονται οὔτε προΐενται περίττωμα. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τἆλλα ὅσα γίνεται ἐκ σκωλήκων, καὶ ὅσοι ἐκ συνδυασμοῦ γίνονται ζῴων σκώληκες, καὶ ὅσοι ἄνευ ὀχείας. Καὶ γὰρ οἱ τῶν μελιττῶν καὶ ἀνθρηνῶν καὶ σφηκῶν ὅταν μὲν νέοι σκώληκες ὦσι, τρέφονταί τε καὶ κόπρον ἔχοντες φαίνονται· ὅταν δ’ ἐκ τῶν σκωλήκων εἰς τὴν διατύπωσιν ἔλθωσι, καλοῦνται μὲν νύμφαι τότε, οὐ λαμβάνουσι δὲ τροφὴν οὐδὲ κόπρον ἔτ’ ἔχουσιν, ἀλλὰ περιειργμένοι ἀκινητίζουσιν ἕως ἂν αὐξηθῶσιν· τότε δ’ ἐξέρχονται διακόψαντες ᾧ καταλήλειπται ὁ κύτταρος. Γίνονται δὲ καὶ τὰ ὕπερα καὶ τὰ πηνία ἔκ τινων
s164Boynuza benzer çıkıntıları olan ve ötekilerden farklı olan büyük bir kurttan, önce kurt değişerek tırtıl olur, sonra bombylios, ondan da nekydalos; kurt bütün bu biçimleri altı ayda değiştirir. Bazı kadınlar bu hayvanın kozalarını çözüp makaraya sarar, sonra dokurlar; bunu ilk dokuyanın Kos'ta Plateus'un kızı Pamphile olduğu söylenir. Kuru odunlardaki kurtçuklardan da karabos böcekleri aynı şekilde türer: önce kurtçuklar kımıldamaz hâle gelir, sonra kabuk yırtılınca karaboslar dışarı çıkar. Karaboslardan prasokourisler türer; bunların da kanatları vardır. Irmaklarda suyun üstünde koşuşan yassı küçük hayvanlardan at sinekleri türer; bu yüzden at sineklerinin çoğu bu türden hayvanların bulunduğu suların çevresinde olur. Kara, kıllı, pek büyük olmayan bazı tırtıllardan önce uçmayan ateşböcekleri türer; bunlar yeniden değişir ve onlardan bostrykhos denen kanatlı hayvanlar olur. Sivrisinekler askarislerden türer. Askarisler kuyuların balçığında ve topraklı tortu bırakan suların biriktiği her yerde oluşur. Önce balçığın kendisi çürürken beyaz, sonra kara, en sonunda kan kırmızısı bir renk alır.
τοιούτων ἄλλων, αἳ κυμαίνουσι τῇ πορείᾳ καὶ προβᾶσαι τῷ ἑτέρῳ κάμψασαι ἐπιβαίνουσιν· ἕκαστον δὲ τῶν γιγνομένων τὸ οἰκεῖον χρῶμα λαμβάνει ἀπὸ τῆς κάμπης. Ἐκ δέ τινος σκώληκος μεγάλου, ὃς ἔχει οἷον κέρατα καὶ διαφέρει τῶν ἄλλων, γίνεται πρῶτον μὲν μεταβαλόντος τοῦ σκώληκος κάμπη, ἔπειτα βομβύλιος, ἐκ δὲ τούτου νεκύδαλος· ἐν ἓξ δὲ μησὶ μεταβάλλει ταύτας τὰς μορφὰς πάσας. Ἐκ δὲ τούτου τοῦ ζῴου καὶ τὰ βομβύκια ἀναλύουσι τῶν γυναικῶν τινὲς ἀναπηνιζόμεναι, κἄπειτα ὑφαίνουσιν· πρώτη δὲ λέγεται ὑφῆναι ἐν Κῷ Παμφίλη Πλάτεω θυγάτηρ. Ἐκ δὲ τῶν σκωλήκων τῶν ἐν τοῖς ξύλοις τοῖς αὔοις οἱ κάραβοι γίνονται τὸν αὐτὸν τρόπον· πρῶτον μὲν ἀκινητισάντων τῶν σκωλήκων, εἶτα περιρραγέντος τοῦ κελύφους ἐξέρχονται οἱ κάραβοι. Ἐκ δὲ τῶν καράβων γίνονται αἱ πρασοκουρίδες· ἴσχουσι δὲ πτερὰ καὶ αὐταί. Ἐκ δὲ τῶν ἐν τοῖς ποταμοῖς πλατέων ζωδαρίων τῶν ἐπιθεόντων οἱ οἶστροι· διὸ καὶ οἱ πλεῖστοι περὶ τὰ ὕδατα γίνονται οὗ τὰ τοιαῦτά ἐστὶ ζῷα. Ἐκ δὲ μελαινῶν τινῶν καὶ δασειῶν οὐ μεγάλων καμπῶν πρῶτον γίνονται πυγολαμπίδες, οὐχ αἱ πετόμεναι· αὗται δὲ πάλιν μεταβάλλουσι, καὶ γίνονται πτερωτὰ ζῷα ἐξ αὐτῶν, οἱ καλούμενοι βόστρυχοι. Αἱ δ’ ἐμπίδες γίνονται ἐκ τῶν ἀσκαρίδων. Αἱ δ’ ἀσκαρίδες γίνονται ἔν τε τῇ ἰλύϊ τῶν φρεάτων καὶ ὅπου ἂν σύρρευσις γένηται ὕδατος γεώδη ἔχουσα ὑπόστασιν. Τὸ μὲν οὖν πρῶτον αὐτὴ ἡ ἰλὺς σηπομένη
s165Böyle olunca ondan, yosun gibi, çok küçük ve kırmızı şeyler biter. Bunlar bir süre bir yere tutunmuş hâlde kımıldar, sonra koparak suyun içinde sürüklenir; askaris denenler bunlardır. Birkaç gün sonra suyun üstünde dimdik, kımıldamadan ve sertleşmiş olarak dururlar; sonra kabuk yırtılır ve sivrisinek, güneş ya da rüzgâr onu harekete geçirene kadar kabuğun üstünde oturur; ondan sonra artık uçar. Öteki bütün kurtçuklarda da, kurtçuklardan kabuğunu yırtarak çıkan hayvanlarda da türeyişin başlangıcı güneşten ya da rüzgârdan gelir. Askarisler her türlü tortunun bulunduğu sularda daha çok ve daha çabuk türer, mesela Megara'da ve işlenen topraklarda; çünkü böyle yerler daha çabuk çürür. Güzün de daha çok türerler, çünkü o zaman su azalır. Keneler ayrıktan türer; mayıs böcekleri sığır ve eşek tezeklerindeki kurtçuklardan. Bok böcekleri yuvarladıkları gübrenin içinde kışı geçirir ve içine kurtçuklar bırakır; bok böcekleri bunlardan türer. Baklagillerdeki kurtçuklardan da, sözü edilenlere benzer şekilde, kanatlı hayvanlar türer. Sinekler, ayrılıp bir yana konan gübredeki kurtçuklardan türer; bu yüzden bu işle uğraşanlar öteki karışık gübreyi ayırmaya çabalar ve gübrenin ancak o zaman işlenmiş olduğunu söylerler. Kurtçukların başlangıcı küçüktür: burada da önce gübre kızarır ve hareketsizken, bir yere bitişikmiş gibi kımıldamaya başlar; sonra hareketsiz bir kurtçuk ortaya çıkar; bu kurtçuk sonra kımıldar, ardından yeniden hareketsiz olur; bundan da tam bir sinek meydana gelir ve rüzgâr esince ya da güneş çıkınca harekete geçer.
χρῶμα λαμβάνει λευκόν, εἶτα μέλαν, τελευτῶσα δ’ αἱματῶδες· ὅταν δὲ τοιαύτη γένηται, φύεται ἐξ αὐτῆς ὥσπερ τὰ φυκία μικρὰ σφόδρα καὶ ἐρυθρά· ταῦτα δὲ χρόνον μέν τινα κινεῖται προσπεφυκότα, ἔπειτ’ ἀπορραγέντα φέρεται κατὰ τὸ ὕδωρ, αἱ καλούμεναι ἀσκαρίδες. Μεθ’ ἡμέρας δ’ ὀλίγας ἵστανται ὀρθαὶ ἐπὶ τοῦ ὕδατος ἀκινητίζουσαι καὶ σκληραί, κἄπειτα περιρραγέντος τοῦ κελύφους ἡ ἐμπὶς ἄνω ἐπικάθηται, ἕως ἂν ἥλιος ἢ πνεῦμα κινήσῃ· τότε δ’ ἤδη πέτεται. Πᾶσι δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις σκώληξι καὶ τοῖς ζῴοις τοῖς ἐκ τῶν σκωλήκων περιρρηγνυμένοις ἡ ἀρχὴ γίγνεται τῆς γενέσεως ὑφ’ ἡλίου ἢ ὑπὸ πνεύματος. Μᾶλλον δὲ καὶ θᾶττον γίνονται αἱ ἀσκαρίδες ἐν τοῖς ἔχουσι παντοδαπὴν ὑπόστασιν, οἷον Μεγαροῖ τε γίνεται καὶ ἐν τοῖς ἔργοις· σήπεται γὰρ τὰ τοιαῦτα θᾶττον. Καὶ μετοπώρου δὲ γίνονται μᾶλλον· τότε γὰρ τὸ ὑγρὸν συμβαίνει εἶναι ἔλαττον. Οἱ δὲ κρότωνες γίνονται ἐκ τῆς ἀγρώστεως, αἱ δὲ μηλολόνθαι ἐκ τῶν σκωλήκων τῶν ἐν τοῖς βολίτοις καὶ τῶν ὀνίδων. Οἱ δὲ κάνθαροι ἣν κυλίουσι κόπρον, ἐν ταύτῃ φωλεύουσί τε τὸν χειμῶνα καὶ ἐντίκτουσι σκωλήκια, ἐξ ὧν γίνονται κάνθαροι. Γίνονται δὲ καὶ ἐκ τῶν σκωλήκων τῶν ἐν τοῖς ὀσπρίοις πτερωτὰ ζῷα ὁμοίως τοῖς εἰρημένοις. Αἱ δὲ μυῖαι ἐκ τῶν σκωλήκων τῶν ἐν τῇ κόπρῳ τῇ χωριζομένῃ κατὰ μέρος· διὸ καὶ οἱ περὶ ταύτην τὴν ἐργασίαν ὄντες μάχονται χωρίζειν τὴν ἄλλην τὴν μεμιγμένην, καὶ λέγουσι τότε κατειργάσθαι τὴν κόπρον. Ἡ δ’ ἀρχὴ τῶν σκωληκίων μικρά· πρῶτον μὲν γὰρ καὶ ἐνταῦθα ἐρυθραίνεται καὶ ἐξ ἀκινησίας
s166Büvelekler odunlardan türer. Orsodaknalar, lahana saplarında oluşan kurtçukların değişmesinden türer. Kantaritler incir ağaçlarının, armut ağaçlarının ve çamların üzerindeki tırtıllardan (bunların hepsinde kurtçuklar oluşur) ve köpek gülündeki tırtıllardan türer; kötü kokulu şeylere de yönelirler, çünkü böyle bir maddeden türemişlerdir. Sirke sinekleri, sirkenin çevresindeki tortuda oluşan kurtçuklardan türer. Nitekim çürümeye en dayanıklı görünen şeylerde bile hayvanlar oluşur, mesela eski karda. Eski kar daha kırmızımsı olur; bu yüzden içindeki kurtçuklar da kırmızımsı ve kıllıdır; Medya'daki kardan çıkanlar ise büyük ve beyazdır; hepsi de güç kımıldar. Kıbrıs'ta, bakır taşının yakıldığı ve günlerce ateşe atılıp durduğu yerlerde, ateşin içinde, büyük sineklerden biraz daha büyük, kanatlı hayvanlar türer; bunlar ateşin içinde sıçrar ve yürür. Bu hayvanlar ateşten, kurtçuklar da kardan ayrılınca ölür. Bazı hayvan yapılarının yanmayabileceğini semender gösterir: söylendiğine göre semender ateşin içinden yürürken ateşi söndürür. Kimmer Boğazı dolaylarındaki Hypanis ırmağında, yaz dönümü sırasında, ırmak üzüm tanelerinden büyük torbacıklar sürükler; bunlar patlayınca içinden dört ayaklı, kanatlı bir hayvan çıkar. Bu hayvan akşama kadar yaşar ve uçar; güneş alçalırken solup güçten düşer, battığı anda da yalnız bir gün yaşamış olarak ölür; bu yüzden ona "bir günlük" (ephēmeron) denir.
λαμβάνει κίνησιν οἷον πεφυκότα· εἶτα σκωλήκιον ἀποβαίνει ἀκίνητον· εἶτα κινηθὲν ὕστερον γίνεται ἀκίνητον πάλιν· ἐκ δὲ τούτου μυῖα ἀποτελεῖται, καὶ κινεῖται πνεύματος ἢ ἡλίου γενομένου. Οἱ δὲ μύωπες γίνονται ἐκ τῶν ξύλων. Αἱ δὲ ὀρσοδάκναι ἐκ τῶν σκωληκίων μεταβαλλόντων· τὰ δὲ σκωλήκια ταῦτα γίνεται ἐν τοῖς καυλοῖς τῆς κράμβης. Αἱ δὲ κανθαρίδες ἐκ τῶν πρὸς ταῖς συκαῖς καμπῶν καὶ ταῖς ἀπίοις καὶ ταῖς πεύκαις (πρὸς πᾶσι γὰρ τούτοις γίνονται σκώληκες) καὶ ἐκ τῶν ἐν τῇ κυνακάνθῃ· ὁρμῶσι δὲ καὶ πρὸς τὰ δυσώδη διὰ τὸ ἐκ τοιαύτης γεγονέναι ὕλης. Οἱ δὲ κώνωπες ἐκ σκωλήκων οἳ γίνονται ἐκ τῆς περὶ τὸ ὄξος ἰλύος· καὶ γὰρ ἐν τοῖς δοκοῦσιν ἀσηπτοτάτοις εἶναι ἐγγίγνονται ζῷα, οἷον ἐν χιόνι τῇ παλαιᾷ. Γίνεται δ’ ἡ παλαιὰ ἐρυθροτέρα, διὸ καὶ οἱ σκώληκες τοιοῦτοι καὶ δασεῖς· οἱ δ’ ἐκ τῆς ἐν Μηδίᾳ χιόνος μεγάλοι καὶ λευκοί· δυσκίνητοι δὲ πάντες. Ἐν δὲ Κύπρῳ, οὗ ἡ χαλκῖτις λίθος καίεται, ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας ἐμβαλλόντων, ἐνταῦθα γίνεται θηρία ἐν τῷ πυρί, τῶν μεγάλων μυιῶν μικρόν τι μείζονα, ὑπόπτερα, ἃ διὰ τοῦ πυρὸς πηδᾷ καὶ βαδίζει. Ἀποθνήσκουσι δὲ καὶ οἱ σκώληκες καὶ ταῦτα χωριζόμενα τὰ μὲν τοῦ πυρός, οἱ δὲ τῆς χιόνος. Ὅτι δ’ ἐνδέχεται μὴ κάεσθαι συστάσεις τινὰς ζῴων, ἡ σαλαμάνδρα ποιεῖ φανερόν· αὕτη γάρ, ὡς φασί, διὰ πυρὸς βαδίζουσα κατασβέννυσι τὸ πῦρ. Περὶ δὲ τὸν Ὕπανιν ποταμὸν τὸν περὶ Βόσπορον τὸν Κιμμέριον ὑπὸ τροπὰς θερινὰς καταφέρονται ὑπὸ τοῦ ποταμοῦ οἷον θύλακοι μείζους ῥαγῶν, ἐξ ὧν ῥηγνυμένων ἐξέρχεται ζῷον πτερωτὸν
s167Tırtıllardan ve kurtçuklardan türeyenlerin çoğu ilkin örümcek ağına benzer ipliklerle sarılıdır. Bu hayvanlar işte böyle türer.
τετράπουν· ζῇ δὲ καὶ πέτεται μέχρι δείλης, καταφερομένου δὲ τοῦ ἡλίου ἀπομαραίνεται, καὶ ἅμα δυομένου ἀποθνήσκει βιῶσαν ἡμέραν μίαν, διὸ καὶ καλεῖται ἐφήμερον. Τὰ πλεῖστα δὲ τῶν γινομένων ἔκ τε καμπῶν καὶ σκωλήκων ὑπὸ ἀραχνίων κατέχεται τὸ πρῶτον. Ταῦτα μὲν οὖν γίνεται τοῦτον τὸν τρόπον·
5.2020. Bölüm
İkneumon denen yabanarıları (ötekilerden küçüktürler) zehirli örümcekleri öldürüp bir duvara ya da deliği olan buna benzer bir yere taşır, üstünü çamurla sıvayıp oraya yumurtlar; ikneumon yabanarıları bunlardan türer. Bazı kın kanatlılar ve adı olmayan küçük hayvanlar da mezarların ya da duvarların yanında çamurdan küçük yuvalar yapar ve kurtçuklarını oraya bırakır. Türeyişin başlangıcından sonuna kadar geçen süre çoğunda hemen hemen üç ya da dört haftayla ölçülür. Kurtçuklarda ve kurtçuğa benzeyenlerin çoğunda bu süre üç hafta, yumurta bırakanlarda çoğunlukla dört haftadır. Yumurta bırakanlarda yumurtanın yapısı çiftleşmeden sonraki ilk haftada oluşur; kalan üç haftada da, mesela örümcek ya da buna benzer bir hayvan gibi tohum hâlinde doğurulanları kuluçkaya yatırıp çıkarırlar. Değişimler çoğunda üç ya da dört günlük aralıklarla olur, tıpkı hastalıklarda buhranların böyle aralıklarla gelmesi gibi.
Böceklerin türeyişi böyledir. Büyük hayvanların yaşlılıkla öldüğü gibi bunlar da uzuvları buruşarak ölür; kanatlılar güze doğru kanatları da büzülerek ölür, büvelekler ise gözlerine de su toplanarak.
οἱ δὲ σφῆκες οἱ ἰχνεύμονες καλούμενοι (εἰσὶ δ’ ἐλάττους τῶν ἑτέρων) τὰ φαλάγγια ἀποκτείναντες φέρουσι πρὸς τειχίον ἤ τι τοιοῦτον τρώγλην ἔχον, καὶ πηλῷ προσκαταλείψαντες ἐντίκτουσιν ἐνταῦθα, καὶ γίνονται ἐξ αὐτῶν οἱ σφῆκες οἱ ἰχνεύμονες. Ἔνια δὲ τῶν κολεοπτέρων καὶ μικρῶν καὶ ἀνωνύμων ζῴων τοῦ πηλοῦ τρώγλας ποιοῦνται μικρὰς ἢ πρὸς τάφοις ἢ τειχίοις, καὶ ἐνταῦθα τὰ σκωλήκια ἐντίκτουσιν. Ὁ δὲ χρόνος τῆς γενέσεως ἀπὸ μὲν τῆς ἀρχῆς μέχρι τοῦ τέλους σχεδὸν τοῖς πλείστοις ἑπτάσι μετρεῖται τρισὶν ἢ τέτταρσιν. Τοῖς μὲν οὖν σκώληξι καὶ τοῖς σκωληκοειδέσι τοῖς πλείστοις τρεῖς γίνονται ἑπτάδες, τοῖς δὲ ᾠοτοκοῦσι τέτταρες ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. Τούτων δ’ ἀπὸ μὲν τῆς ὀχείας ἐν ταῖς ἑπτὰ ἡ σύστασις γίνεται, ἐν δὲ ταῖς λοιπαῖς τρισὶν ἐπῳάζουσι καὶ ἐκλέπουσιν ὅσα γόνῳ τίκτεται, οἷον ὑπ’ ἀράχνου ἢ ἄλλου τινὸς τοιούτου. Αἱ δὲ μεταβολαὶ γίνονται τοῖς πλείστοις κατὰ τριήμερον ἢ τετραήμερον, ὥσπερ καὶ αἱ τῶν νόσων συμβαίνουσι κρίσεις.
Τῶν μὲν οὖν ἐντόμων οὗτος ὁ τρόπος ἐστὶ τῆς γενέσεως· φθείρονται δ’ ἐρρικνωμένων τῶν μορίων, ὥσπερ γήρᾳ τὰ μείζω τῶν ζῴων· ὅσα δὲ πτερωτά, καὶ τῶν πτερῶν συσπωμένων περὶ τὸ μετόπωρον· οἱ δὲ μύωπες καὶ τῶν ὀμμάτων ἐξυδρωπιώντων.
5.2121. Bölüm
Arıların türeyişi hakkında herkes aynı görüşte değildir. Bazıları arıların ne doğurduğunu ne de çiftleştiğini, yavrularını dışarıdan taşıdıklarını söyler: kimine göre kallyntron çiçeğinden, kimine göre kamış çiçeğinden, kimine göre de zeytin çiçeğinden taşırlar. Kanıt olarak da zeytinin bol ürün verdiği yıl en çok oğul çıktığını söylerler. Bazıları ise erkek arıların yavrusunu işçi arıların sözü edilen maddelerden birinden taşıdığını, işçi arıların yavrusunu ise başbuğların doğurduğunu söyler. Başbuğların iki türü vardır: daha iyisi kızıldır; öteki ise kara ve daha alacalıdır; büyüklükçe iyi bir işçi arının iki katıdır. Belden aşağı kısımları uzunlukça aşağı yukarı bir buçuk katıdır; bazıları, döl verdikleri için onlara "ana" der. Kanıt olarak da başbuğ bulunmasa bile erkek arıların yavrusunun oluştuğunu, işçi arıların yavrusunun ise oluşmadığını söylerler. Bazıları ise arıların çiftleştiğini, erkek arıların erkek, işçi arıların da dişi olduğunu söyler. Ötekiler peteğin gözlerinde türer; başbuğlar ise peteğin alt tarafında, ayrıca sarkmış olarak, altı yedi tane türer; öteki yavrulara ters yönde dururlar. İşçi arıların iğnesi vardır, erkek arıların yoktur; kralların ve başbuğların iğnesi vardır, ama sokmazlar; bu yüzden bazıları onların iğnesi olmadığını sanır.
Περὶ δὲ τὴν γένεσιν τὴν τῶν μελιττῶν οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον πάντες ὑπολαμβάνουσιν. Οἱ μὲν γάρ φασιν οὐ τίκτειν οὐδ’ ὀχεύεσθαι τὰς μελίττας, ἀλλὰ φέρειν τὸν γόνον, καὶ φέρειν οἱ μὲν ἀπὸ τοῦ ἄνθους τοῦ καλλύντρου, οἱ δ’ ἀπὸ τοῦ ἄνθους τοῦ καλάμου, ἄλλοι δ’ ἀπὸ τοῦ ἄνθους τῆς ἐλαίας· καὶ σημεῖον λέγουσιν ὅτι ἂν ἐλαιῶν φορὰ γένηται, τότε καὶ ἐσμοὶ ἀφίενται πλεῖστοι. Οἱ δέ φασι τὸν μὲν τῶν κηφήνων γόνον αὐτὰς φέρειν ἀπό τινος ὕλης τῶν προειρημένων, τὸν δὲ τῶν μελιττῶν τίκτειν τοὺς ἡγεμόνας. Τῶν δ’ ἡγεμόνων ἐστὶ γένη δύο, ὁ μὲν βελτίων πυρρός, ὁ δ’ ἕτερος μέλας καὶ ποικιλώτερος, τὸ δὲ μέγεθος διπλάσιος τῆς χρηστῆς μελίττης· καὶ τὸ κάτω τοῦ διαζώματος ἔχουσιν ἡμιόλιον μάλιστα τῷ μήκει, καὶ καλοῦνται ὑπό τινων μητέρες ὡς γεννῶντες. Σημεῖον δὲ λέγουσιν ὅτι ὁ μὲν τῶν κηφήνων ἐγγίνεται γόνος κἂν μὴ ἐνῇ ἡγεμών, ὁ δὲ τῶν μελιττῶν οὐκ ἐγγίνεται. Οἱ δέ φασιν ὀχεύεσθαι, καὶ εἶναι ἄρρενας μὲν τοὺς κηφῆνας, θηλείας δὲ τὰς μελίττας. Ἔστι δὲ τῶν μὲν ἄλλων ἡ γένεσις ἐν τοῖς κοίλοις τοῦ κηρίου, οἱ δέ γ’ ἡγεμόνες γίνονται κάτω πρὸς τῷ κηρίῳ, ἀποκρεμάμενοι χωρίς, ἓξ ἢ ἑπτά, ἐναντίως τῷ ἄλλῳ γόνῳ πεφυκότες. Κέντρον δ’ αἱ μὲν μέλιτται ἔχουσιν, οἱ δὲ κηφῆνες οὐκ ἔχουσιν· οἱ δὲ βασιλεῖς καὶ ἡγεμόνες ἔχουσι μὲν κέντρον, ἀλλ’ οὐ τύπτουσι, διὸ ἔνιοι οὐκ οἴονται ἔχειν αὐτούς.
5.2222. Bölüm
Arıların türleri şunlardır: en iyisi küçük, yuvarlak ve alacalı olanıdır; bir başkası uzundur, eşekarısına benzer; üçüncüsü "hırsız" denendir (bu kara ve yassı karınlıdır); dördüncüsü erkek arıdır: hepsinin en büyüğüdür, ama iğnesiz ve uyuşuktur. Bu yüzden bazıları kovanların çevresine, işçi arıların girebileceği, erkek arıların ise daha büyük oldukları için giremeyeceği bir örgü yapar. Başbuğların, daha önce de söylendiği gibi, iki türü vardır. Her kovanda tek bir başbuğ değil, birden çok başbuğ bulunur. İçinde yeterince başbuğ bulunmazsa kovan çöker (başsız kaldıkları için değil, söylendiğine göre başbuğlar arıların türeyişine katkıda bulunduğu için); başbuğ çok olursa da çöker, çünkü o zaman kovanı bölerler. İlkbahar gecikirse, kuraklık ve pas hastalığı olursa yavru daha az olur. Kuraklıkta daha çok bal, yağmurlu havada daha çok yavru yaparlar; bu yüzden zeytinin bol ürünüyle oğulların bolluğu aynı yıla düşer. Önce peteği yaparlar, sonra yavruyu içine bırakırlar; yavruyu başka yerden taşıdıklarını söyleyenlere göre ağızlarından bırakırlar. Ardından balı, yani yazın ve güzün besinini yaparlar; güz balı daha iyidir. Petek çiçeklerden olur; peteği sıvadıkları maddeyi ağaçların reçinesinden taşırlar; bal ise havadan düşen şeydir: en çok yıldızların doğuşlarında ve gökkuşağı yere indiğinde düşer; genel olarak Ülker'in doğuşundan önce bal olmaz. Demek ki arı mumu, söylendiği gibi, çiçeklerden yapar; balı ise yapmadığının, düşen balı taşıdığının kanıtı şudur: arıcılar kovanları bir iki gün içinde balla dolu bulur. Ayrıca güzün çiçekler olur, ama bal alındığında yeniden bal olmaz. Oysa oluşmuş bal alınıp içeride hiç besin kalmadığında ya da az kaldığında, arılar balı çiçeklerden yapsalardı yeniden bal olurdu. Bal olgunlaşarak koyulaşır: başta su gibidir ve birkaç gün sulu kalır (bu yüzden bu günlerde alınırsa koyuluğu olmaz); en çok yirmi günde koyulaşır. Hangi bitkinin özsuyundan geldiği hemen anlaşılır, çünkü bal tatlılıkça ve koyulukça farklılık gösterir. Arı, çanakta açan bütün çiçeklerden ve tatlılığı olan öteki şeylerden de taşır, ama hiçbir meyveye zarar vermez; bunların özsularını dile benzeyen uzvuyla çekip götürür. Yaban inciri belirdiğinde kovanlardan bal alınır. Arılar bal yaptıkları sırada en iyi larvaları yetiştirir. Arı mumu ve arı ekmeğini bacaklarında taşır, balı ise göze kusar. Yavruyu bıraktıktan sonra tavuk gibi üstünde kuluçkaya yatar. Petekte kurtçuk küçükken yan yatar, sonra kendi kendine doğrulur ve beslenir; peteğe de tutunmuş gibi sıkıca yapışır. İşçi arıların ve erkek arıların yavrusu beyazdır; kurtçuklar bundan oluşur, büyüyünce de işçi arı ve erkek arı olurlar. Kralların yavrusu ise kızılımsı renktedir, kıvamı da koyu bal gibidir; hacmi baştan, ondan çıkacak hayvanınkine yakındır. Söylendiğine göre bundan önce kurtçuk olmaz, doğrudan arı olur. Arı petekte yumurtlayınca gözün karşı tarafında bal oluşur. Göz sıvanıp kapatılınca larva ayak ve kanat çıkarır; tamamlanınca zarı yırtıp uçar. Kurtçuk olduğu sürece dışkı bırakır, sonra artık bırakmaz, meğer ki daha önce söylendiği gibi dışarı çıkmamış olsun. Biri kanatlanmadan önce larvaların başlarını koparırsa arılar onları yer; biri bir erkek arının kanadını koparıp salıverirse arılar ötekilerin kanatlarını kendileri koparıp yer. Arıların ömrü altı yıldır; bazıları yedi yıl yaşar. Bir kovan dokuz on yıl dayanırsa iyi gitmiş sayılır. Karadeniz'de bembeyaz bazı arılar vardır; bunlar ayda iki kez bal yapar. Thermodon ırmağı dolaylarında, Themiskyra'daki arılar toprağın içinde ve kovanlarda petek yapar; bu peteklerde mum çok azdır, bal ise koyudur; petekleri düz ve pürüzsüzdür. Bunu her zaman değil, kışın yaparlar; çünkü o bölgede sarmaşık çoktur ve bu mevsimde çiçek açar; arılar balı ondan taşır. Amisos'a da yukarı bölgelerden beyaz ve çok koyu bir bal getirilir; bunu arılar ağaçların yanında, petek yapmadan yapar; Karadeniz'in başka yerlerinde de böyle bal olur. Toprağın içinde üç katlı petek yapan arılar da vardır; bu peteklerde bal bulunur, kurtçuk bulunmaz. Ama ne bütün petekler böyledir, ne de bütün arılar böyle petek yapar.
Εἰσὶ δὲ γένη τῶν μελιττῶν, ἡ μὲν ἀρίστη μικρὰ καὶ στρογγύλη καὶ ποικίλη, ἄλλη δὲ μακρά, ὁμοία τῇ ἀνθρήνῃ, τρίτος δ’ ὁ φὼρ καλούμενος (οὗτος δ’ ἐστὶ μέλας καὶ πλατυγάστωρ), τέταρτος δ’ ὁ κηφήν, μεγέθει μὲν μέγιστος πάντων, ἄκεντος δὲ καὶ νωθρός· διὸ καὶ πλέκουσί τινες περὶ τὰ σμήνη ὥστε τὰς μὲν μελίττας εἰσδύεσθαι, τοὺς δὲ κηφῆνας μὴ διὰ τὸ εἶναι αὐτοὺς μείζους. Ἡγεμόνων δὲ γένη δύο ἐστίν, ὥσπερ εἴρηται καὶ πρότερον. Εἰσὶ δὲ πλείους ἐν ἑκάστῳ σμήνει ἡγεμόνες, καὶ οὐχ εἷς μόνος· ἀπόλλυται δὲ τὸ σμῆνος, ἐάν τε ἡγεμόνες μὴ ἱκανοὶ ἐνῶσιν (οὐχ οὕτω διὰ τὸ ἄναρχοι εἶναι, ἀλλ’ ὡς φασίν, ὅτι συμβάλλονται εἰς τὴν γένεσιν τὴν τῶν μελιττῶν) ἐάν τε πολλοὶ ὦσιν οἱ ἡγεμόνες· διασπῶσι γάρ. Ὅταν μὲν οὖν ἔαρ ὄψιον γένηται, καὶ ὅταν αὐχμοὶ καὶ ἐρυσίβη, ἐλάττων γίνεται ὁ γόνος· ἀλλ’ αὐχμοῦ μὲν ὄντος μέλι ἐργάζονται μᾶλλον, ἐπομβρίας δὲ γόνον, διὸ καὶ ἅμα συμβαίνει ἐλαιῶν φορὰ καὶ ἐσμῶν. Ἐργάζονται δὲ πρῶτον μὲν τὸ κηρίον, εἶτα τὸν γόνον ἐναφιᾶσιν, ὡς μὲν ἔνιοι λέγουσιν, ἐκ τοῦ στόματος, ὅσοι φέρειν φασὶν ἄλλοθεν, εἶθ’ οὕτω τὸ μέλι τροφὴν τὴν μὲν τοῦ θέρους τὴν δὲ τοῦ μετοπώρου· ἄμεινον δ’ ἐστὶ τὸ μετοπωρινὸν μέλι. Γίνεται δὲ κηρίον μὲν ἐξ ἀνθέων, κήρωσιν δὲ φέρουσιν ἀπὸ τοῦ δακρύου τῶν δένδρων, μέλι δὲ τὸ πῖπτον ἐκ τοῦ ἀέρος, καὶ μάλιστα ἐν ταῖς τῶν ἄστρων ἐπιτολαῖς, καὶ ὅταν κατασκήψῃ ἡ ἶρις· ὅλως δ’ οὐ γίνεται μέλι πρὸ Πλειάδος ἐπιτολῆς. Τὸν μὲν οὖν κηρὸν ποιεῖ, ὥσπερ εἴρηται, ἐκ τῶν ἀνθέων· τὸ δὲ μέλι ὅτι οὐ ποιεῖ ἀλλὰ φέρει τὸ πῖπτον, σημεῖον· ἐν μιᾷ γὰρ ἢ δυσὶν ἡμέραις πλήρη εὑρίσκουσι τὰ σμήνη οἱ μελιττουργοὶ μέλιτος. Ἔτι δὲ τοῦ μετοπώρου ἄνθη μὲν γίνεται, μέλι δ’ οὔ, ὅταν ἀφαιρεθῇ. Ἀφῃρημένου οὖν ἤδη τοῦ γενομένου μέλιτος, καὶ τροφῆς ἢ οὐκ ἐνούσης ἔτι ἢ σπανίας, ἐνεγίνετο ἄν, εἴπερ ἐποίουν ἐκ τῶν ἀνθέων. Συνίσταται δὲ τὸ μέλι πεττόμενον· ἐξ ἀρχῆς γὰρ οἷον ὕδωρ γίνεται, καὶ ἐφ’ ἡμέρας μέν τινας ὑγρόν ἐστι (διὸ κἂν ἀφαιρεθῇ ἐν ταύταις ταῖς ἡμέραις, οὐκ ἔχει πάχος), ἐν εἴκοσι δὲ μάλιστα συνίσταται. Δῆλον δ’ ἐστὶν εὐθέως τὸ ἀπὸ τοῦ χυμοῦ· διαφέρει γὰρ τῇ γλυκύτητι καὶ τῷ πάχει. Φέρει δ’ ἀπὸ πάντων ἡ μέλιττα ὅσα ἐν κάλυκι ἀνθεῖ, καὶ ἀπὸ τῶν ἄλλων δὲ ὅσα ἂν γλυκύτητα ἔχῃ, οὐθένα βλάπτουσα καρπόν· τοὺς δὲ χυμοὺς τούτων τῷ ὁμοίῳ τῇ γλώττῃ ἀναλαμβάνουσα κομίζει. Βλίττεται δὲ τὰ σμήνη, ὅταν ἐρινεὸν σῦκον φανῇ· σχάδονας δ’ ἀρίστας ποιοῦσιν, ὅταν μέλι ἐργάζωνται. Φέρει δὲ κηρὸν μὲν καὶ ἐριθάκην περὶ τοῖς σκέλεσι, τὸ δὲ μέλι ἐμεῖ εἰς τὸν κύτταρον. Τὸν δὲ γόνον ὅταν ἀφῇ, ἐπῳάζει ὥσπερ ὄρνις. Ἐν δὲ τῷ κηρίῳ τὸ σκωλήκιον μικρὸν μὲν ὂν κεῖται πλάγιον, ὕστερον δ’ ἀνίσταται αὐτὸ ὑφ’ ἑαυτοῦ καὶ τρέφεται, πρὸς δὲ τῷ κηρίῳ ἔχεται ὥστε καὶ ἀντειλῆφθαι. Ὁ δὲ γόνος ἐστὶ τῶν μελιττῶν καὶ τῶν κηφήνων λευκός, ἐξ οὗ τὰ σκωλήκια γίνεται· αὐξανόμενα δὲ γίνονται μέλιτται καὶ κηφῆνες. Ὁ δὲ τῶν βασιλέων γόνος τὴν χρόαν γίνεται ὑπόπυρρος, τὴν δὲ λεπτότητά ἐστιν οἷον μέλι παχύ· τὸν δ’ ὄγκον εὐθέως ἔχει παραπλήσιον τῷ γιγνομένῳ ἐξ αὐτοῦ. Σκώληξ δ’ οὐ γίνεται πρότερον ἐκ τούτου, ἀλλ’ εὐθέως ἡ μέλιττα, ὡς φασίν. Ὅταν δὲ τέκῃ ἐν τῷ κηρίῳ, μέλι ἐκ τοῦ ἀπαντικρὺ γίνεται. Φύει δ’ ἡ σχάδων πόδας καὶ πτερά, ὅταν καταλειφθῇ· ὅταν δὲ λάβῃ τέλος, τὸν ὑμένα περιρρήξας ἐκπέταται. Κόπρον δὲ προΐεται, ἕως ἂν ᾖ σκωλήκιον, ὕστερον δ’ οὐκέτι, πλὴν ἐὰν μὴ ἐξέλθῃ, ὥσπερ ἐλέχθη πρότερον. Ἐὰν δέ τις ἀφέλῃ τὰς κεφαλὰς τῆς σχάδονος πρὶν πτερὰ ἔχειν, ἐξεσθίουσιν αὐτὰ αἱ μέλιτται· καὶ κηφῆνος πτερὸν ἂν ἀποκνίσας ἀφῇ τις, τῶν λοιπῶν αὐταὶ τὰ πτερὰ ἀπεσθίουσιν. Βίος δὲ τῶν μελιττῶν ἔτη ἕξ· ἔνιαι δ’ ἑπτὰ ζῶσιν. Σμῆνος δ’ ἂν διαμείνῃ ἔτη ἐννέα ἢ δέκα, εὖ δοκεῖ διαγεγενῆσθαι. Ἐν δὲ τῷ Πόντῳ εἰσί τινες μέλιτται λευκαὶ σφόδρα, αἳ τὸ μέλι ποιοῦσι δὶς τοῦ μηνός. Αἱ δ’ ἐν Θεμισκύρᾳ περὶ τὸν Θερμώδοντα ποταμὸν ἐν τῇ γῇ καὶ ἐν τοῖς σμήνεσι ποιοῦνται κηρία οὐκ ἔχοντα κηρὸν πολὺν ἀλλὰ πάνυ σμικρόν, μέλι δὲ παχύ· τὸ δὲ κηρίον λεῖον καὶ ὁμαλόν ἐστιν. Οὐκ ἀεὶ δὲ τοῦτο ποιοῦσιν, ἀλλὰ τοῦ χειμῶνος· ὁ γὰρ κιττὸς πολὺς ἐν τῷ τόπῳ ἐστίν, ἀνθεῖ δὲ ταύτην τὴν ὥραν, ἀφ’ οὗ φέρουσι τὸ μέλι. Κατάγεται δὲ καὶ εἰς Ἀμισὸν μέλι ἄνωθεν λευκὸν καὶ παχὺ σφόδρα, ὃ ποιοῦσιν αἱ μέλιτται ἄνευ κηρίων πρὸς τοῖς δένδρεσιν· γίνεται δὲ καὶ ἄλλοθι τοιοῦτον ἐν τῷ Πόντῳ. Εἰσὶ δὲ καὶ μέλιτται αἳ ποιοῦσι κηρία τριπλᾶ ἐν τῇ γῇ· ταῦτα δὲ μέλι μὲν ἴσχει, σκώληκας δ’ οὐκ ἴσχει. Ἔστι δ’ οὔτε τὰ κηρία πάντα τοιαῦτα, οὔτε πᾶσαι αἱ μέλιτται τοιαῦτα ποιοῦσιν.
5.2323. Bölüm
Eşekarıları ve yabanarıları yavruları için petek yapar. Başbuğları yoksa, yani yollarını kaybedip başbuğ bulamamışlarsa, eşekarıları yüksekçe bir yerde, yabanarıları deliklerde; başbuğları varsa toprağın altında petek yaparlar. Bunların peteklerinin hepsi, arılarınki gibi, altıgendir; ama petek mumdan değil, kabuğa ve örümcek ağına benzer bir maddeden yapılmıştır. Eşekarısının peteği yabanarısınınkinden çok daha zariftir. Yavruyu arılar gibi, bir damla büyüklüğünde, gözün yan tarafına bırakırlar; yavru duvara yapışır. Yavru bütün gözlerde aynı anda bulunmaz: bazılarında artık uçabilecek kadar büyümüş hayvanlar, bazılarında pupalar, bazılarında da henüz kurtçuklar vardır. Dışkı, arılarda olduğu gibi, yalnız kurtçukların çevresinde bulunur. Pupa oldukları sürece kımıldamazlar ve göz sıvanıp kapatılmıştır. Eşekarısı peteklerinde gözün içinde, yavrunun karşısında bir damla kadar bal bulunur. Bunların larvaları ilkbaharda değil, güzün olur; büyümeleri en çok dolunaylarda göze çarpar. Yavru da kurtçuklar da gözün dibine değil, yanlarına tutunur.
Αἱ δ’ ἀνθρῆναι καὶ οἱ σφῆκες ποιοῦσι κηρία τῷ γόνῳ, ὅταν μὲν μὴ ἔχωσιν ἡγεμόνα ἀλλ’ ἀποπλανηθῶσι καὶ μὴ εὑρίσκωσιν, αἱ μὲν ἀνθρῆναι ἐπὶ μετεώρου τινός, οἱ δὲ σφῆκες ἐν τρώγλαις, ὅταν δ’ ἔχωσιν ἡγεμόνα, ὑπὸ γῆν. Ἑξάγωνα μὲν οὖν πάντα ἐστὶ τὰ κηρία αὐτῶν, ὥσπερ καὶ τὰ τῶν μελιττῶν, σύγκειται δ’ οὐκ ἐκ κηροῦ ἀλλ’ ἐκ φλοιώδους καὶ ἀραχνώδους ὕλης τὸ κηρίον· γλαφυρώτερον δὲ πολλῷ τὸ τῶν ἀνθρηνῶν ἐστὶν ἢ τὸ τῶν σφηκῶν κηρίον. Ἐναφιᾶσι δὲ γόνον, ὥσπερ αἱ μέλιτται, ὅσον σταλαγμὸν εἰς τὸ πλάγιον τοῦ κυττάρου, καὶ προσέχεται τῷ τοίχῳ. Οὐχ ἅμα δὲ πᾶσι τοῖς κυττάροις ἔνεστι γόνος, ἀλλ’ ἐνίοις μὲν ἤδη μεγάλα ἔνεστιν ὥστε καὶ πέτεσθαι, ἐνίοις δὲ νύμφαι, ἐν τοῖς δὲ σκώληκες ἔτι. Κόπρος δὲ μόνον περὶ τοῖς σκώληξιν, ὥσπερ καὶ ταῖς μελίτταις. Καὶ ἔστ’ ἂν νύμφαι ὦσιν, ἀκινητίζουσι καὶ ἐπαλήλιπται ὁ κύτταρος. Καταντικρὺ δ’ ἐν τῷ κυττάρῳ τοῦ γόνου ὅσον σταλαγμὸς ἐγγίνεται μέλιτος ἐν τοῖς τῆς ἀνθρήνης κηρίοις. Γίνονται δ’ αἱ σχάδονες οὐκ ἐν τῷ ἔαρι τούτων, ἀλλ’ ἐν τῷ μετοπώρῳ· τὴν δ’ αὔξησιν ἐπίδηλον λαμβάνουσι μάλιστ’ ἐν ταῖς πανσελήνοις. Ἔχεται δὲ καὶ ὁ γόνος καὶ οἱ σκώληκες οὐ κάτωθεν τοῦ κυττάρου, ἀλλ’ ἐκ τῶν πλαγίων.
5.2424. Bölüm
Bazı yaban arıları bir taşın ya da buna benzer bir şeyin üstüne, tuz sıvanır gibi, çamurdan sivri bir yuva yapar. Bu yuva çok kalın ve serttir; mızrakla bile güçlükle yarılır. Oraya yumurtlarlar; kara bir zar içinde beyaz kurtçuklar oluşur. Çamurun içinde, zarın dışında mum da oluşur; bu mum arılarınkinden çok daha soluk renklidir.
Ἔνια δὲ τῶν βομβυκίων πρὸς λίθῳ ἢ τοιούτῳ τινὶ ποιοῦσι πήλινον ὀξύ, ὥσπερ οἱ ἅλες καταλείφονται· τοῦτο δὲ σφόδρα παχὺ καὶ σκληρόν· λόγχῃ γὰρ μόλις διαιροῦσιν. Ἐνταῦθα δὲ τίκτουσι, καὶ γίνεται σκωλήκια λευκὰ ἐν ὑμένι μέλανι. Χωρὶς δὲ τοῦ ὑμένος ἐν τῷ πηλῷ ἐγγίνεται κηρός· οὗτος δ’ ὁ κηρὸς πολύ ἐστιν ὠχρότερος τοῦ τῶν μελιττῶν.
5.2525. Bölüm
Karıncalar da çiftleşir ve hiçbir şeye yapışık olmayan kurtçuklar doğurur. Bu kurtçuklar büyürken, önce küçük ve yuvarlakken uzar ve eklemlenir. Karıncaların türeyişi ilkbaharda olur.
Ὀχεύονται δὲ καὶ οἱ μύρμηκες καὶ τίκτουσι σκωλήκια, ἃ οὐ προσπέφυκεν οὐδενί· αὐξανόμενα δὲ ταῦτα ἐκ μικρῶν καὶ στρογγύλων τὸ πρῶτον μακρὰ γίνεται καὶ διαρθροῦται· ἡ δὲ γένεσίς ἐστι τούτοις τοῦ ἔαρος.
5.2626. Bölüm
Kara akrepleri de yumurtaya benzer birçok kurtçuk doğurur ve bunların üstünde kuluçkaya yatar. Yavrular tamamlanınca, örümceklerde olduğu gibi, analar yavruları tarafından dışarı atılıp öldürülür; çünkü yavrular çoğu zaman on bir kadar olur.
Τίκτουσι δὲ καὶ οἱ σκορπίοι οἱ χερσαῖοι σκωλήκια ᾠοειδῆ πολλά, καὶ ἐπῳάζουσιν. Ὅταν δὲ τελειωθῇ, ἐκβάλλονται, ὥσπερ οἱ ἀράχναι, καὶ ἀπόλλυνται ὑπὸ τῶν τέκνων· πολλάκις γὰρ γίγνονται περὶ ἕνδεκα τὸν ἀριθμόν.
5.2727. Bölüm
Örümceklerin hepsi söylenen şekilde çiftleşir; önce küçük kurtçuklar doğururlar. Bu kurtçuklar bir parçadan değil, bütünüyle değişerek örümcek olur, çünkü başlangıçta yuvarlaktırlar. Örümcek doğurduktan sonra kuluçkaya yatar, yavrular üç gün içinde eklemlenir. Hepsi ağ içinde doğurur; ama kimi ince ve küçük, kimi kalın bir ağda doğurur. Kimilerinin yumurtası bütünüyle yuvarlak bir kesenin içindedir, kimilerininki ise ancak bir ölçüde ağla sarılıdır. Yavruların hepsi aynı anda örümcek olmaz; örümcek olur olmaz da sıçrar ve ağ salar. Kurtçuklar sıkılınca çıkan özsu ile yavrular gençken içlerindeki özsu aynıdır: koyu ve beyaz. Çayır örümcekleri yumurtalarını önce bir ağın içine bırakır; ağın yarısı kendilerine bitişik, yarısı dışarıdadır; bunun içinde kuluçkaya yatarak yavruları canlandırırlar. Zehirli örümcekler kalın bir sepet örüp içine yumurtlar ve üzerinde kuluçkaya yatar. Zarif örümcekler daha az, zehirli örümcekler çok sayıda yumurta bırakır. Yavrular büyüyünce zehirli örümceği çepeçevre sarar, anayı dışarı atıp öldürür; yakalarlarsa çoğu zaman erkeği de öldürür, çünkü erkek de dişiyle birlikte kuluçkaya yatar. Bazen tek bir zehirli örümceğin çevresinde üç yüz kadar yavru olur. Örümcekler, küçükken dört hafta kadarda tam gelişir.
Τὰ δ’ ἀράχνια ὀχεύεται μὲν πάντα τὸν εἰρημένον τρόπον, γεννᾷ δὲ σκωλήκια μικρὰ πρῶτον· ὅλα γὰρ μεταβάλλοντα γίνεται ἀράχνια, καὶ οὐκ ἐκ μέρους, ἐπεὶ στρογγύλα ἐστὶ κατ’ ἀρχάς· ὅταν δὲ τέκῃ, ἐπῳάζει τε καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις διαρθροῦται. Τίκτει δὲ πάντα μὲν ἐν ἀραχνίῳ, ἀλλὰ τὰ μὲν ἐν λεπτῷ καὶ μικρῷ, τὰ δ’ ἐν παχεῖ, καὶ τὰ μὲν ὅλως ἐν κύτει στρογγύλῳ, τὰ δὲ μέχρι τινὸς περιέχεται ὑπὸ τοῦ ἀραχνίου. Οὐχ ἅμα δὲ πάντα ἀράχνια γίνεται· πηδᾷ δ’ εὐθὺς καὶ ἀφίησιν ἀράχνιον. Ὁ δὲ χυμὸς ὅμοιος ἐν τοῖς σκώληξι θλιβομένοις καὶ ἐν αὐτοῖς νέοις οὖσι, παχὺς καὶ λευκός. Αἱ δὲ λειμώνιαι ἀράχναι προαποτίκτουσιν εἰς ἀράχνιον, οὗ τὸ μὲν ἥμισυ πρὸς αὐταῖς ἐστί, τὸ δ’ ἥμισυ ἔξω· καὶ ἐν τούτῳ ἐπῳάζουσαι ζῳοποιοῦσιν. Τὰ δὲ φαλάγγια τίκτει εἰς γύργαθον πλεξάμενα παχύν, ἐφ’ ᾧ ἐπῳάζουσιν. Τίκτουσι δ’ αἱ μὲν γλαφυραὶ ἐλάττω τὸ πλῆθος, τὰ δὲ φαλάγγια πολὺ πλῆθος· καὶ αὐξηθέντα περιέχει κύκλῳ τὸ φαλάγγιον, καὶ ἀποκτείνει τὴν τεκοῦσαν ἐκβάλλοντα, πολλάκις δὲ καὶ τὸν ἄρρενα, ἐὰν λάβωσιν· συνεπῳάζει γὰρ τῇ θηλείᾳ. Ἐνίοτε δὲ τὸ πλῆθος γίνονται καὶ τριακόσια περὶ ἓν φαλάγγιον. Ἐκ δὲ μικρῶν τέλειοι οἱ ἀράχναι γίνονται περὶ τὰς ἑπτάδας τὰς τέτταρας.
5.2828. Bölüm
Çekirgeler de öteki böcekler gibi çiftleşir: küçük olan büyüğün üstüne biner (çünkü erkek daha küçüktür). Dişiler, kuyruklarının yanındaki ve erkeklerde bulunmayan sapı toprağa saplayarak yumurtlar. Topluca ve aynı yere yumurtlarlar, öyle ki ortaya bir petek gibi bir şey çıkar. Yumurtladıktan sonra orada yumurtaya benzer kurtçuklar oluşur; bunlar ince bir toprak tabakasıyla zar gibi sarılıdır ve bu tabakanın içinde olgunlaşır. Yumurtalar o kadar yumuşaktır ki biri dokunursa ezilir. Bunlar yüzeyde değil, toprağın biraz altındadır. Olgunlaşınca onları saran topraksı kılıftan küçük ve kara çekirgeler çıkar; sonra derileri yırtılır ve hemen büyürler. Yazın sonunda yumurtlarlar ve yumurtladıktan sonra ölürler; çünkü yumurtlarken boyunlarının çevresinde kurtçuklar oluşur. Erkekler de aşağı yukarı aynı zamanda ölür. İlkbaharda topraktan çıkarlar. Çekirgeler ne dağlık ne de çorak toprakta olur; düz ve çatlaklı toprakta olur, çünkü yumurtalarını çatlaklara bırakırlar. Yumurtalar kışı toprakta geçirir; yaz gelince geçen yılın yumurtalarından çekirgeler çıkar.
Αἱ δ’ ἀκρίδες ὀχεύονται μὲν τὸν αὐτὸν τρόπον τοῖς ἄλλοις ἐντόμοις, ἐπιβαίνοντος τοῦ ἐλάττονος ἐπὶ τὸ μεῖζον (τὸ γὰρ ἄρρεν ἔλαττόν ἐστι), τίκτουσι δ’ εἰς τὴν γῆν καταπήξασαι τὸν πρὸς τῇ κέρκῳ καυλόν, ὃν οἱ ἄρρενες οὐκ ἔχουσιν. Ἀθρόαι δὲ τίκτουσι καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν τόπον, ὥστε εἶναι καθαπερεὶ κηρίον. Εἶθ’ ὅταν τέκωσιν, ἐνταῦθα γίνονται σκώληκες ᾠοειδεῖς, οἳ περιλαμβάνονται ὑπό τινος γῆς λεπτῆς ὥσπερ ὑμένος· ἐκ ταύτης δ’ ἐκπέττονται. Γίνεται δὲ μαλακὰ τὰ κυήματα οὕτως ὥστ’ ἄν τις ἅψηται συνθλίβεσθαι. Ταῦτα δ’ οὐκ ἐπιπολῆς ἀλλὰ μικρὸν ὑπὸ γῆς ἐστίν. Ὅταν δὲ πεφθῶσιν, ἐκδύνουσιν ἐκ τοῦ γεοειδοῦς τοῦ περιέχοντος ἀκρίδες μικραὶ καὶ μέλαιναι· εἶτα περιρρήγνυται αὐταῖς τὸ δέρμα, καὶ γίνονται εὐθὺς μείζους. Τίκτουσι δὲ λήγοντος τοῦ θέρους, καὶ τεκοῦσαι ἀποθνήσκουσιν· ἅμα γὰρ τικτούσαις σκώληκες ἐγγίνονται περὶ τὸν τράχηλον. Καὶ οἱ ἄρρενες δὲ ἀποθνήσκουσι περὶ τὸν αὐτὸν χρόνον. Ἐκδύνουσι δ’ ἐκ τῆς γῆς τοῦ ἔαρος. Οὐ γίνονται δ’ ἀκρίδες οὔτ’ ἐν τῇ ὀρεινῇ οὔτ’ ἐν τῇ λυπρᾷ, ἀλλ’ ἐν τῇ πεδιάδι καὶ κατερρωγυίᾳ· ἐν ταῖς ῥωγμαῖς γὰρ ἐκτίκτουσιν. Διαμένει δὲ τὰ ᾠὰ τὸν χειμῶνα ἐν τῇ γῇ· ἅμα δὲ τῷ θέρει γίνονται ἐκ τῶν περυσινῶν κυημάτων ἀκρίδες.
5.2929. Bölüm
Attelaboslar da aynı şekilde yumurtlar ve yumurtladıktan sonra ölür. Güz yağmurları bol olursa yumurtaları bozulur; kuraklık olursa yumurtaları aynı ölçüde bozulmadığı için attelaboslar daha çok olur. Çünkü yumurtalarının bozulması düzensizdir, rastgele olur gibi görünür.
Ὁμοίως δὲ τίκτουσι καὶ οἱ ἀττέλαβοι, καὶ τεκόντες ἀποθνήσκουσιν. Φθείρεται δ’ αὐτῶν τὰ ᾠὰ ὑπὸ τῶν μετοπωρινῶν ὑδάτων, ὅταν πολλὰ γένηται· ἂν δ’ αὐχμὸς συμβῇ, τότε γίνονται μᾶλλον πολλοὶ οἱ ἀττέλαβοι διὰ τὸ μὴ φθείρεσθαι ὁμοίως, ἐπεὶ ἄτακτός γε δοκεῖ ἡ φθορὰ αὐτῶν, καὶ γίνεσθαι ὅπως αν τύχῃ.
5.3030. Bölüm
Ağustosböceklerinin iki türü vardır. Biri küçüktür; bunlar ilk görünür ve en son ölür. Öteki büyüktür, öten türdür; bunlar sonra ortaya çıkar ve önce ölür. Hem küçüklerde hem büyüklerde, gövdesinin alt zarı yarık olanlar öter, yarık olmayanlar ötmez. Bazıları büyük ve ötenlere akhetas, küçüklere tettigonion der; bunlardan da zarı yarık olanlar biraz öter. Ağustosböcekleri ağaç olmayan yerde olmaz; bu yüzden Kyrene'de ovada bulunmaz, şehrin çevresinde ise çoktur, en çok da zeytinliklerde, çünkü zeytin ağaçları koyu gölge vermez. Soğuk yerlerde ağustosböceği olmaz; bu yüzden gölgeli korularda da bulunmaz. Büyükler de küçükler de kendi aralarında aynı şekilde, sırt üstü birbirine dönerek çiftleşir; erkek, öteki böceklerde olduğu gibi tohumu dişinin içine salar. Dişinin de yarık bir edep yeri vardır; dişi, erkeğin içine saldığı hayvandır. İşlenmemiş topraklara, arkalarındaki sivri uzuvla delik açarak yumurtlarlar; attelaboslar da öyle yapar, nitekim onlar da işlenmemiş topraklara yumurtlar; bu yüzden Kyrene bölgesinde çok olurlar. Asmalara destek olarak dikilen kamışları delerek bunların içine, ayrıca deniz soğanının saplarına da yumurtlarlar. Bu yumurtalar toprağa akar. Yağışlı bir mevsim olursa çok olurlar. Kurtçuk toprakta büyüyünce "ağustosböceği anası" olur; kabuğu yırtılmadan önceki bu hâlde en lezzetli zamanlarıdır. Yaz dönümü dolaylarında vakit gelince geceleyin dışarı çıkarlar; hemen kabuk yırtılır ve ağustosböceği anasından ağustosböcekleri olur; hemen kararır, sertleşir ve büyürler, ötmeye de başlarlar. Her iki türde de ötenler erkek, ötekiler dişidir. Başta erkekler daha lezzetlidir, çiftleşmeden sonra ise dişiler, çünkü beyaz yumurtaları vardır. Biri onları ürkütünce havalanırken su gibi bir sıvı bırakırlar; çiftçiler bunu, işedikleri, artıkları olduğu ve çiyle beslendikleri şeklinde açıklar. Biri parmağını ucundan büküp yeniden uzatarak oynatıp yaklaşırsa, parmağını dümdüz uzatıp yaklaştığından daha çok yerinde kalırlar ve parmağa tırmanırlar; çünkü iyi göremedikleri için kımıldayan bir yaprağa çıkar gibi çıkarlar.
Τῶν δὲ τεττίγων γένη μέν ἐστι δύο, οἱ μὲν μικροί, οἳ πρῶτοι φαίνονται καὶ τελευταῖοι ἀπόλλυνται, οἱ δὲ μεγάλοι, οἱ ᾄδοντες, οἳ καὶ ὕστερον γίνονται καὶ πρότερον ἀπόλλυνται. Ὁμοίως δ’ ἔν τε τοῖς μικροῖς καὶ τοῖς μεγάλοις οἱ μὲν διῃρημένοι εἰσὶ τὸ ὑπόζωμα, οἱ ᾄδοντες, οἱ δὲ ἀδιαίρετοι, οἱ οὐκ ᾄδοντες. Καλοῦσι δέ τινες τοὺς μὲν μεγάλους καὶ ᾄδοντας ἀχέτας, τοὺς δὲ μικροὺς τεττιγόνια· ᾄδουσι δὲ μικρὸν καὶ τούτων οἱ διῃρημένοι. Οὐ γίνονται δὲ τέττιγες ὅπου μὴ δένδρα ἐστίν· διὸ καὶ ἐν Κυρήνῃ οὐ γίνονται ἐν τῷ πεδίῳ, περὶ δὲ τὴν πόλιν πολλοί, μάλιστα δ’ οὗ ἐλαῖαι· οὐ γὰρ γίνονται παλίνσκιοι. Ἐν γὰρ τοῖς ψυχροῖς οὐ γίνονται τέττιγες, διὸ οὐδ’ ἐν τοῖς συσκίοις ἄλσεσιν. Ὀχεύονται δ’ ὁμοίως οἱ μεγάλοι ἀλλήλοις καὶ οἱ μικροί, ὕπτιοι συνδυαζόμενοι πρὸς ἀλλήλους· ἐναφίησι δ’ ὁ ἄρρην εἰς τὴν θήλειαν, ὥσπερ καὶ τἆλλα ἔντομα. Ἔχει δὲ καὶ ἡ θήλεια αἰδοῖον ἐσχισμένον· θήλεια δ’ ἐστὶν εἰς ἣν ἀφίησιν ὁ ἄρρην. Τίκτουσι δ’ ἐν τοῖς ἀργοῖς, τρυπῶντες ᾧ ἔχουσιν ὄπισθεν ὀξεῖ, καθάπερ καὶ οἱ ἀττέλαβοι· καὶ γὰρ οἱ ἀττέλαβοι τίκτουσιν ἐν τοῖς ἀργοῖς, διὸ πολλοὶ ἐν τῇ Κυρηναίᾳ γίνονται. Ἐντίκτουσι δὲ καὶ ἐν τοῖς καλάμοις ἐν οἷς ἱστᾶσι τὰς ἀμπέλους· διατρυπῶντες τοὺς καλάμους, καὶ ἐν τοῖς τῆς σκίλλης καυλοῖς. Ταῦτα δὲ τὰ κυήματα καταρρεῖ εἰς τὴν γῆν. Γίνονται δὲ πολλοὶ ὅταν ἐπομβρία γένηται. Ὁ δὲ σκώληξ αὐξηθεὶς ἐν τῇ γῇ γίνεται τεττιγομήτρα· καὶ εἰσὶ τότε ἥδιστοι, πρὶν περιρραγῆναι τὸ κέλυφος. Ὅταν δ’ ἡ ὥρα ἔλθῃ περὶ τροπάς, ἐξέρχονται νύκτωρ, καὶ εὐθὺς ῥήγνυταί τε τὸ κέλυφος καὶ γίνονται τέττιγες ἐκ τῆς τεττιγομήτρας, καὶ γίνονται μέλανες καὶ σκληρότεροι εὐθὺς καὶ μείζους, καὶ ᾄδουσιν. Εἰσὶ δ’ ἄρρενες μὲν οἱ ᾄδοντες ἐν ἀμφοτέροις τοῖς γένεσι, θήλεις δ’ οἱ ἕτεροι. Καὶ τὸ μὲν πρῶτον ἡδίους οἱ ἄρρενες, μετὰ δὲ τὴν ὀχείαν αἱ θήλειαι· ἔχουσι γὰρ ᾠὰ λευκά. Ἀναπετόμεναι δ’ ὅταν σοβήσῃ τις, ἀφιᾶσιν ὑγρὸν οἷον ὕδωρ, ὃ λέγουσιν οἱ γεωργοὶ ὡς κατουρούντων καὶ ἐχόντων περίττωμα καὶ τρεφομένων τῇ δρόσῳ. Ἐὰν δέ τις κινῶν τὸν δάκτυλον προσίῃ ἀπ’ ἄκρου ἐπικάμπτων τε καὶ ἐκτείνων πάλιν, μᾶλλον ὑπομένουσιν ἢ ἐὰν εὐθὺς ἐκτείνας, καὶ ἀναβαίνουσιν ἐπὶ τὸν δάκτυλον· διὰ τὸ ἀμυδρῶς γὰρ ὁρᾶν ὡς ἐπὶ φύλλον ἀναβαίνουσι κινούμενον.
5.3131. Bölüm
Böceklerden etçil olmayıp canlı etin özsularıyla yaşayanlar, mesela bitler, pireler ve tahtakuruları, çiftleşerek sirke denen şeyleri doğurur; bunlardan da yeniden başka hiçbir şey türemez. Bu hayvanların kendileri ise şöyle türer: pireler çok az bir çürümeden (çünkü nerede kuru gübre olursa orada oluşurlar), tahtakuruları hayvanlardan çıkıp dışarıda biriken nemden, bitler de etten. Bitler oluşacağı zaman, irinsiz küçük sivilceler gibi şeyler belirir; biri bunları delerse içinden bitler çıkar. Bazı insanlarda, bedende çok nem olduğunda, bu bir hastalık olarak görülür; nitekim şair Alkman'ın ve Syroslu Pherekydes'in böyle öldüğünü söylerler. Bazı hastalıklarda da çok bit olur. "Yabani" denen bir bit türü de vardır; bunlar çoğu insanda görülenlerden daha serttir, deriden sökülmeleri de zordur. Çocukların başı bitlenir, erkeklerinki daha az. Kadınlar da erkeklerden daha çok bitlenir. Başında bit olanların başı daha az ağrır. Öteki hayvanların da birçoğunda bit olur. Kuşlarda da bulunur; sülün denen kuşlar toz banyosu yapmazsa bitlerden ölür. Sapı olan tüylerle örtülü öteki hayvanlarda da, kıllı hayvanlarda da bit olur. Yalnız eşekte ne bit ne kene bulunur. Sığırlarda ikisi de vardır; koyunlarda ve keçilerde kene vardır, bit yoktur; domuzlarda da büyük ve sert bitler olur. Köpeklerde kynoraistes denen keneler olur. Bütün bitler, bulundukları hayvanların kendisinden türer. Yıkanan hayvanlardan bitli olanlarda, yıkandıkları su değişince bitler daha çok olur. Denizde balıklarda da bitler olur, ama bunlar balıkların kendisinden değil, çamurdan türer; görünüşçe çok ayaklı tespihböceklerine benzerler, yalnız kuyrukları yassıdır. Deniz bitlerinin tek bir türü vardır; her yerde olurlar, en çok da barbunyaların çevresinde. Bu böceklerin hepsi çok ayaklı ve kansızdır. Tonların at sineği yüzgeçlerin çevresinde olur; akrebe benzer, büyüklüğü bir örümcek kadardır. Kyrene'den Mısır'a uzanan denizde yunusun çevresinde "bit" dedikleri bir balık vardır; yunusun avından bol bol yararlandığı için bütün balıkların en semizi olur.
Τῶν δ’ ἐντόμων ὅσα σαρκοφάγα μὲν μή ἐστι, ζῇ δὲ χυμοῖς σαρκὸς ζώσης, οἷον οἵ τε φθεῖρες καὶ αἱ ψύλλαι καὶ κόρεις, ἐκ μὲν τῆς ὀχείας πάντα γεννᾷ τὰς καλουμένας κόνιδας, ἐκ δὲ τούτων ἕτερον οὐθὲν γίνεται πάλιν. Αὐτῶν δὲ γίνονται τούτων αἱ μὲν ψύλλαι ἐξ ἐλαχίστης σηπεδόνος (ὅπου γὰρ ἂν κόπρος ξηρὰ γένηται, ἐνταῦθα συνίστανται), αἱ δὲ κόρεις ἐκ τῆς ἰκμάδος τῆς ἀπὸ τῶν ζῴων συνισταμένης ἐκτός, οἱ δὲ φθεῖρες ἐκ τῶν σαρκῶν. Γίνονται δ’ ὅταν μέλλωσιν, οἷον ἴονθοι μικροί, οὐκ ἔχοντες πύον· τούτους ἄν τις κεντήσῃ, ἐξέρχονται φθεῖρες. Ἐνίοις δὲ τοῦτο συμβαίνει τῶν ἀνθρώπων νόσημα, ὅταν ὑγρασία πολλὴ ἐν τῷ σώματι ᾖ· καὶ διεφθάρησάν τινες ἤδη τοῦτον τὸν τρόπον, ὥσπερ Ἀλκμᾶνά τέ φασι τὸν ποιητὴν καὶ Φερεκύδην τὸν Σύριον. Καὶ ἐν νόσοις δέ τισι γίνεται πλῆθος φθειρῶν. Ἔστι δὲ γένος φθειρῶν οἳ καλοῦνται ἄγριοι, καὶ σκληρότεροι τῶν ἐν τοῖς πολλοῖς γιγνομένων· εἰσὶ δ’ οὗτοι καὶ δυσαφαίρετοι ἀπὸ τοῦ χρωτός. Παισὶ μὲν οὖν οὖσιν αἱ κεφαλαὶ γίνονται φθειρώδεις, τοῖς δ’ ἀνδράσιν ἧττον. Γίνονται δὲ καὶ αἱ γυναῖκες τῶν ἀνδρῶν μᾶλλον φθειρώδεις. Ὅσοις δ’ ἂν ἐγγίνωνται ἐν τῇ κεφαλῇ, ἧττον πονοῦσι τὰς κεφαλάς. Ἐγγίνονται δὲ καὶ τῶν ἄλλων ζῴων ἐν πολλοῖς φθεῖρες. Καὶ γὰρ οἱ ὄρνιθες ἔχουσι, καὶ οἱ καλούμενοι φασιανοὶ ἐὰν μὴ κονιῶνται, διαφθείρονται ὑπὸ τῶν φθειρῶν. Καὶ τῶν ἄλλων δὲ ὅσα πτερὰ ἔχει, τῶν ἐχόντων καυλὸν καὶ τῶν ἐχόντων τρίχας. Πλὴν ὄνος οὐκ ἔχει οὔτε φθεῖρας οὔτε κρότωνας. Οἱ δὲ βόες ἔχουσιν ἄμφω· τὰ δὲ πρόβατα καὶ αἶγες κρότωνας, φθεῖρας δ’ οὐκ ἔχουσιν· καὶ αἱ ὕες φθεῖρας μεγάλους καὶ σκληρούς. Ἐν δὲ τοῖς κυσὶν οἱ καλούμενοι γίνονται κυνοραῖσται. Πάντες δ’ οἱ φθεῖρες ἐν τοῖς ἔχουσιν ἐξ αὐτῶν γίνονται τῶν ζῴων. Γίνονται δ’ οἱ φθεῖρες μᾶλλον ὅταν μεταβάλλωσι τὰ ὕδατα οἷς λούονται, ὅσα ἔχει τῶν λουομένων φθεῖρας. Ἐν δὲ τῇ θαλάττῃ γίνονται μὲν ἐν τοῖς ἰχθύσι φθεῖρες, οὗτοι δ’ οὐκ ἐξ αὐτῶν τῶν ἰχθύων ἀλλ’ ἐκ τῆς ἰλύος· εἰσὶ δὲ τὰς ὄψεις ὅμοιοι τοῖς ὄνοις τοῖς πολύποσι, πλὴν τὴν οὐρὰν ἔχουσι πλατεῖαν. Ἕν δ’ εἶδός ἐστι τῶν φθειρῶν τῶν θαλαττίων, καὶ γίνονται πανταχοῦ, μάλιστα δὲ περὶ τὰς τρίγλας. Πάντα δὲ πολύποδα ταῦτ’ ἐστὶ καὶ ἄναιμα τὰ ἔντομα. Ὁ δὲ τῶν θύννων οἶστρος γίνεται μὲν περὶ τὰ πτερύγια, ἔστι δ’ ὅμοιος τοῖς σκορπίοις, καὶ τὸ μέγεθος ἡλίκος ἀράχνης. Ἐν δὲ τῇ θαλάττῃ τῇ ἀπὸ Κυρήνης πρὸς Αἴγυπτον ἔστι περὶ τὸν δελφῖνα ἰχθὺς ὃν καλοῦσι φθεῖρα· ὃς γίνεται πάντων πιότατος διὰ τὸ ἀπολαύειν τροφῆς ἀφθόνου θηρεύοντος τοῦ δελφῖνος.
5.3232. Bölüm
Daha önce de söylendiği gibi başka küçük hayvanlar da türer. Kimi yünde ve yünden yapılmış şeylerde türer, mesela güveler; bunlar yün tozlu olduğunda daha çok türer, en çok da içine bir örümcek kapanıp kalırsa; çünkü örümcek, yünde nem varsa onu emip kurutur. Bu kurt giysilerde de türer. Eskiyen mumda da, odunda olduğu gibi, bir hayvan türer; bütün hayvanların en küçüğü sayılan bu hayvana akari denir, beyaz ve küçüktür. Kitaplarda da başka hayvanlar türer: kimi giysilerdekilere, kimi kuyruksuz akreplere benzer; bunlar çok küçüktür. Genel olarak denebilir ki, kuru olup nemlenen ve nemli olup kuruyan her şeyde, içinde hayat bulunabilenlerde bu hayvanlar türer. Odun kemiren denen bir kurtçuk vardır; hiçbir hayvandan daha az tuhaf değildir. Alacalı başı kabuğun dışına çıkar; ayakları da öteki kurtçuklarda olduğu gibi uçtadır; bedeninin geri kalanı örümcek ağına benzer bir kılıfın içindedir. Bu kılıfın çevresinde çöp parçaları vardır, öyle ki yürürken bunlar ona yapışmış gibi görünür. Ama bunlar kılıfla birlikte bitmiştir: salyangoz için kabuğu neyse, kurtçuk için de bütün bu kılıf odur; düşmez, ancak bitişik bir şey gibi koparılabilir. Biri kılıfı çıkarırsa kurtçuk ölür, kabuğu çıkarılan salyangoz gibi işe yaramaz hâle gelir. Zaman geçince bu kurtçuk da tırtıllar gibi krizalit olur ve kımıldamadan yaşar; ondan hangi kanatlı hayvanın türediği henüz gözlenmemiştir. Yaban inciri ağaçlarının meyveleri psēn denen hayvanları barındırır. Psēn önce bir kurtçuktur; sonra derisi yırtılınca onu orada bırakıp uçar ve evcil incir ağaçlarının ham meyvelerine girer; açtığı delikler sayesinde bu meyvelerin düşmemesini sağlar. Bu yüzden çiftçiler yaban incirlerini incir ağaçlarına bağlar ve incir ağaçlarının yakınına yaban inciri diker.
Γίνεται δὲ καὶ ἄλλα ζῳδάρια, ὥσπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον, τὰ μὲν ἐν ἐρίοις καὶ ὅσα ἐξ ἐρίων ἐστίν, οἷον οἱ σῆτες, οἳ ἐμφύονται μᾶλλον ὅταν κονιορτώδη ᾖ τὰ ἔρια, μάλιστα δὲ γίνονται ἂν ἀράχνης συγκατακλεισθῇ· ἐκπίνων γάρ, ἐάν τι ἐνῇ ὑγρόν, ξηραίνει. Γίνεται δὲ καὶ ἐν χιτῶνι ὁ σκώληξ οὗτος. Καὶ ἐν κηρῷ δὲ γίνεται παλαιουμένῳ, ὥσπερ ἐν ξύλῳ ζῷον, ὃ δὴ δοκεῖ ἐλάχιστον εἶναι τῶν ζῴων πάντων καὶ καλεῖται ἀκαρί, λευκὸν καὶ μικρόν. Καὶ ἐν τοῖς βιβλίοις ἄλλα γίνεται, τὰ μὲν ὅμοια τοῖς ἐν τοῖς ἱματίοις, τὰ δὲ τοῖς σκορπίοις ἄνευ τῆς οὐρᾶς, μικρὰ πάμπαν· καὶ ὅλως ἐν πᾶσιν ὡς εἰπεῖν, ἔν τε τοῖς ξηροῖς ὑγραινομένοις καὶ ἐν τοῖς ὑγροῖς ξηραινομένοις, ὅσα ἔχει αὐτῶν ζωήν. Ἔστι δέ τι σκωλήκιον ὃ καλεῖται ξυλοφθόρον, οὐθενὸς ἧττον ἄτοπον τῶν ζῴων. Ἡ μὲν γὰρ κεφαλὴ ἔξω τοῦ κελύφους προέρχεται ποικίλη, καὶ οἱ πόδες ἐπ’ ἄκρου, ὥσπερ τοῖς ἄλλοις σκώληξιν, ἐν χιτῶνι δὲ τὸ ἄλλο σῶμα ἀραχνιώδει, καὶ περὶ αὐτὸ κάρφη, ὥστε δοκεῖν προσέχεσθαι βαδίζοντι· ταῦτα δὲ σύμφυτα τῷ χιτῶνί ἐστιν, ὥσπερ κοχλίᾳ τὸ ὄστρακον, οὕτω τὸ ἅπαν τῷ σκώληκι, καὶ οὐκ ἀποπίπτει ἀλλ’ ἀποσπᾶται ὥσπερ προσπεφυκότα· καὶ ἐάν τις τὸν χιτῶνα περιέλῃ, ἀποθνήσκει καὶ γίνεται ὁμοίως ἀχρεῖος ὥσπερ ὁ κοχλίας περιαιρεθέντος τοῦ ὀστράκου. Χρόνου δὲ προϊόντος γίνεται καὶ οὗτος ὁ σκώληξ χρυσαλλὶς ὥσπερ αἱ κάμπαι, καὶ ζῇ ἀκινητίζων· ὅ τι δ’ ἐξ αὐτοῦ γίνεται τῶν πτερωτῶν ζῴων, οὔπω συνῶπται. Οἱ δ’ ἐρινεοὶ οἱ ἐν τοῖς ἐρινεοῖς ἔχουσι τοὺς καλουμένους ψῆνας. Γίνεται δὲ τοῦτο πρῶτον σκωλήκιον, εἶτα περιρραγέντος τοῦ δέρματος ἐκπέτεται τοῦτο ἐγκαταλιπὼν ὁ ψήν, καὶ εἰσδύεται εἰς τὰ τῶν συκῶν ἐρινᾶ, καὶ διὰ στομάτων ποιεῖ μὴ ἀποπίπτειν τὰ ἐρινᾶ· διὸ περιάπτουσί τε τὰ ἐρινᾶ πρὸς τὰς συκᾶς οἱ γεωργοί, καὶ φυτεύουσι πλησίον ταῖς συκαῖς ἐρινεούς.
5.3333. Bölüm
Kanlı, dört ayaklı ve yumurtlayan hayvanların doğumları ilkbaharda olur; ama hepsi aynı mevsimde çiftleşmez: kimi ilkbaharda, kimi yazın, kimi güze doğru çiftleşir; hangisinin yavrularının doğuşuna gelecek mevsim elverişliyse o zaman. Kaplumbağa, kuşlarınkiler gibi sert kabuklu ve iki renkli yumurtalar yumurtlar. Yumurtladıktan sonra onları gömer ve üstünü sıkıca bastırır; bunu yaptıktan sonra sık sık gelip üstünde kuluçkaya yatar; yumurtalar ertesi yıl açılır. Su kaplumbağası sudan çıkıp küp biçiminde bir çukur kazar, içine yumurtlayıp bırakır; otuz günden kısa bir süre sonra çukuru açar, yumurtaları çabucak çıkarır ve yavruları hemen suya götürür. Deniz kaplumbağaları da karada, evcil kuşlarınkine benzer yumurtalar yumurtlar ve onları gömüp geceleri üstlerinde kuluçkaya yatar. Çok sayıda yumurta yumurtlarlar; yüze kadar yumurta bıraktıkları olur. Kertenkeleler ile kara ve ırmak timsahları da karaya yumurtlar. Kertenkele yumurtaları toprakta kendiliğinden açılır; çünkü kertenkele iki yıl yaşamaz; kertenkelenin ömrünün altı ay olduğu söylenir. Irmak timsahı çok yumurta yumurtlar, en fazla altmış kadar; yumurtalar beyaz renklidir; altmış gün de üstlerinde oturur (zaten uzun yaşar). Bu çok küçük yumurtalardan çok büyük bir hayvan çıkar: yumurta kaz yumurtasından büyük değildir, yavru da buna oranla küçüktür; ama büyüyünce on yedi arşına kadar ulaşır. Bazıları timsahın ömrü boyunca büyüdüğünü de söyler.
Τῶν δὲ τετραπόδων καὶ ἐναίμων καὶ ᾠοτόκων αἱ μὲν γενέσεις εἰσὶ τοῦ ἔαρος, ὀχεύεται δ’ οὐ πάντα τὴν αὐτὴν ὥραν, ἀλλὰ τὰ μὲν ἔαρος τὰ δὲ θέρους τὰ δὲ περὶ τὸ μετόπωρον, ὡς ἑκάστοις πρὸς τὴν γένεσιν τῶν ἐκγόνων ἡ ἐπιοῦσα ὥρα συμφέρει. Ἡ μὲν οὖν χελώνη τίκτει ᾠὰ σκληρόδερμα καὶ δίχροα ὥσπερ τὰ τῶν ὀρνίθων, τεκοῦσα δὲ κατορύττει καὶ τὸ ἄνω ποιεῖ ἐπίκροτον· ὅταν δὲ τοῦτο ποιήσῃ, φοιτῶσα ἐπῳάζει ἄνωθεν· ἐκλέπεται δὲ τὰ ᾠὰ τῷ ὑστέρῳ ἔτει. Ἡ δ’ ἑμὺς ἐξιοῦσα ἐκ τοῦ ὕδατος τίκτει, ὀρύξασα βόθυνον πιθώδη, καὶ ἐντεκοῦσα καταλείπει· ἐάσασα δ’ ἡμέρας ἐλάττους ἢ τριάκοντα ἀνορύττει καὶ ἐκλέπει ταχύ, καὶ ἀπάγει τοὺς νεοττοὺς εὐθὺς εἰς τὸ ὕδωρ. Τίκτουσι δὲ καὶ αἱ θαλάττιαι χελῶναι ἐν τῇ γῇ ᾠὰ ὅμοια τοῖς ὄρνισι τοῖς ἡμέροις, καὶ κατορύξασαι ἐπῳάζουσι τὰς νύκτας. Τίκτουσι δὲ πολὺ πλῆθος ᾠῶν· καὶ γὰρ εἰς ἑκατὸν τίκτουσιν ᾠά. Τίκτουσι δὲ καὶ σαῦροι καὶ κροκόδειλοι οἱ χερσαῖοι καὶ οἱ ποτάμιοι εἰς τὴν γῆν. Ἐκλέπεται δὲ τὰ τῶν σαύρων αὐτόματα ἐν τῇ γῇ· οὐ γὰρ διετίζει ὁ σαῦρος· λέγεται γὰρ ἕκμηνος εἶναι βίος σαύρας. Ὁ δὲ ποτάμιος κροκόδειλος τίκτει μὲν ᾠὰ πολλά, τὰ πλεῖστα περὶ ἑξήκοντα, λευκὰ τὴν χρόαν, καὶ ἐπικάθηται δ’ ἡμέρας ἑξήκοντα (καὶ γὰρ καὶ βιοῖ χρόνον πολύν), ἐξ ἐλαχίστων δ’ ᾠῶν ζῷον μέγιστον γίνεται ἐκ τούτων· τὸ μὲν γὰρ ᾠὸν οὐ μεῖζόν ἐστι χηνείου, καὶ ὁ νεοττὸς τούτου κατὰ λόγον, αὐξανόμενος δὲ γίνεται καὶ ἑπτακαίδεκα πήχεων. Λέγουσι δέ τινες ὅτι καὶ αὐξάνεται ἕως ἂν ζῇ.
5.3434. Bölüm
Yılanlardan engerek önce kendi içinde yumurtlar, sonra dışarıya canlı doğurur. Yumurtası, balıklarınki gibi tek renkli ve yumuşak kabukludur. Yavru yumurtanın üst kısmında gelişir; balık yumurtalarını sarmadığı gibi bunu da kabuk gibi sert bir zar sarmaz. Engerek küçük yavrularını zarlar içinde doğurur; bu zarlar üçüncü günde yırtılır; bazen de içteki yavrular zarı kemirip dışarı çıkar. Bir günde birer birer, yirmiden fazla yavru doğurur. Öteki yılanlar dışarıya yumurtlar; yumurtaları kadınların gerdanlıkları gibi birbirine bitişiktir; yılan toprağa yumurtladıktan sonra üstünde kuluçkaya yatar. Bu yumurtalar da ertesi yıl açılır.
Τῶν δὲ ὄφεων ὁ μὲν ἔχις ζῳοτοκεῖ ἔξω, ἐν αὑτῷ πρῶτον ᾠοτοκήσας· τὸ δ’ ᾠόν, ὥσπερ τῶν ἰχθύων, μονόχρουν ἐστὶ καὶ μαλακόδερμον. Ὁ δὲ νεοττὸς ἄνω ἐπιγίνεται, καὶ οὐ περιέχει φλοιὸς ὀστρακώδης, ὥσπερ οὐδὲ τὰ τῶν ἰχθύων. Τίκτει δὲ μικρὰ ἐχίδια ἐν ὑμέσιν, οἳ περιρρήγνυνται τριταῖοι· ἐνίοτε δὲ καὶ τὰ ἔσω διαφαγόντα αὐτὰ ἐξέρχεται. Τίκτει δ’ ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ καθ’ ἕν, τίκτει δὲ πλείω ἢ εἴκοσιν· οἱ δ’ ἄλλοι ὄφεις ᾠοτοκοῦσιν ἔξω, τὰ δ’ ᾠὰ ἀλλήλοις συνεχῆ ἐστὶν ὥσπερ αἱ τῶν γυναικῶν ὑποδερίδες· ὅταν δὲ τέκῃ εἰς τὴν γῆν, ἐπῳάζει. Ἐκλέπεται δὲ καὶ ταῦτα τῷ ὑστέρῳ ἔτει.