İçeriğe geç
Hayvanlar Tarihi

Aristoteles · Hayvanlar Tarihi

VI. Kitap

6.11. Bölüm

Yılanların ve böceklerin, ayrıca dört ayaklı ve yumurtlayan hayvanların türeyişi böyledir. Kuşların hepsi yumurtlar, ama çiftleşme mevsimleri ve yumurtlamaları hepsinde aynı değildir. Bazıları, denebilir ki, her zaman çiftleşir ve yumurtlar, mesela tavuk ve güvercin; tavuk kış dönümündeki iki ay dışında bütün yıl boyunca yumurtlar. Soylu tavukların bazıları kuluçkaya yatmadan önce altmış yumurta bile yumurtlar; oysa soylu tavuklar soysuzlardan daha az yumurtlar. Adria tavukları küçük boyludur, ama her gün yumurtlar; huysuzdurlar, yavrularını da çoğu zaman öldürürler; her türlü renkte olurlar. Evde yetiştirilen bazı tavuklar günde iki kez de yumurtlar; çok yumurtladığı için kısa zamanda ölen tavuklar da görülmüştür. Tavuklar, söylendiği gibi, sürekli yumurtlar; güvercin, tahtalı güvercin, kumru ve oinas ise ikişer yumurta yumurtlar, ama güvercinler yılda on kez bile yumurtlar. Kuşların çoğu ilkbahar mevsiminde yumurtlar. Bunların bazıları çok döl verir; çok döl vermek de iki türlüdür: kimi sık sık yumurtlayarak, güvercinler gibi; kimi bir defada çok yumurtlayarak, tavuklar gibi. Çengel pençelilerin hepsi az döl verir; yalnız kerkenez müstesnadır, çengel pençeliler içinde en çok yumurtlayan odur. Dört yumurtladığı görülmüştür, daha fazla da yumurtlar. Kuşların çoğu yuvada yumurtlar; uçmaya pek yatkın olmayanlar ise, keklikler ve bıldırcınlar gibi, yuvada değil, toprağa, çalılarla örtünerek yumurtlar. Tepeli toygar ve tetriks de öyle yapar. Bunlar yuvalarını rüzgârdan korunaklı yerlere yapar; Boiotialıların eirops dediği kuş ise yuvasını toprak deliklerine girerek kuran tek kuştur. Ardıçkuşları kırlangıçlar gibi çamurdan yuva yapar; yuvalarını yüksek ağaçların üstüne, birbirinin ardına ve bitişik olarak kurarlar; böylece yan yana dizildikleri için bir yuva dizisi gibi görünür. Kendi başına yuva yapan kuşlar içinde yalnız ibibik yuva yapmaz; ağaç gövdelerine girip oyuklarına, hiçbir şey taşımadan yumurtlar. Kirkos hem evlerde hem kayalarda yuva yapar. Atinalıların ouraks dediği tetriks ise yuvasını ne toprağa ne ağaçlara, yere yakın bodur bitkilerin üstüne yapar.

6.1

Ζ. Αἱ μὲν οὖν τῶν ὄφεων καὶ τῶν ἐντόμων γενέσεις, ἔτι δὲ τῶν τετραπόδων καὶ ᾠοτόκων, τοῦτον ἔχουσι τὸν τρόπον. Οἱ δ’ ὄρνιθες ᾠοτοκοῦσι μὲν ἅπαντες, ἡ δ’ ὥρα τῆς ὀχείας καὶ οἱ τόκοι οὐ πᾶσιν ὁμοίως ἔχουσιν. Τὰ μὲν γὰρ καὶ ὀχεύεται καὶ τίκτει κατὰ πάντα τὸν χρόνον ὡς εἰπεῖν, οἷον ἀλεκτορὶς καὶ περιστερά, ἡ μὲν ἀλεκτορὶς ὅλον τὸν ἐνιαυτὸν ἔξω δύο μηνῶν τῶν ἐν τῷ χειμῶνι τροπικῶν. Πλῆθος δὲ τίκτουσιν ἔνιαι καὶ τῶν γενναίων πρὸ ἐπῳασμοῦ καὶ ἑξήκοντα· καίτοι ἧττον πολυτόκοι αἱ γενναῖαι τῶν ἀγεννῶν εἰσίν. Αἱ δὲ Ἀδριαναὶ ἀλεκτορίδες εἰσὶ· μὲν μικραὶ τὸ μέγεθος, τίκτουσι δ’ ἀν’ ἑκάστην ἡμέραν· εἰσὶ δὲ χαλεπαί, καὶ κτείνουσι τοὺς νεοττοὺς πολλάκις· χρώματα δὲ παντοδαπὰ ἔχουσιν. Τίκτουσι δὲ καὶ οἰκογενεῖς ἔνιαι δὶς τῆς ἡμέρας· ἤδη δέ τινες λίαν πολυτοκήσασαι ἀπέθανον διὰ ταχέων. Αἱ μὲν οὖν ἀλεκτορίδες τίκτουσιν, ὥσπερ εἴρηται, συνεχῶς· περιστερὰ δὲ καὶ φάττα καὶ τρυγὼν καὶ οἰνὰς διτοκοῦσι μέν, ἀλλ’ αἱ περιστεραὶ καὶ δεκάκις τοῦ ἐνιαυτοῦ τίκτουσιν. Οἱ δὲ πλεῖστοι τῶν ὀρνίθων τίκτουσι τὴν ἐαρινὴν ὥραν, καὶ εἰσὶν οἱ μὲν πολύγονοι αὐτῶν, πολύγονοι δὲ διχῶς, οἱ μὲν τῷ πολλάκις, ὥσπερ αἱ περιστεραί, οἱ δὲ τῷ πολλά, ὥσπερ αἱ ἀλεκτορίδες. Τὰ δὲ γαμψώνυχα πάντα ὀλιγόγονά ἐστιν, ἔξω κεγχρίδος· αὕτη δὲ πλεῖστα τίκτει τῶν γαμψωνύχων. Ὦπται μὲν οὖν καὶ τέτταρα ἤδη, τίκτει δὲ καὶ πλείω. Τίκτουσι δὲ τὰ μὲν ἄλλα ἐν νεοττιαῖς, τὰ δὲ μὴ πτητικὰ οὐκ ἐν νεοττιαῖς, οἷον αἵ τε πέρδικες καὶ οἱ ὄρτυγες, ἀλλ’ ἐν τῇ γῇ, ἐπηλυγαζόμενα ὕλην. Ὡσαύτως δὲ καὶ κόρυδος καὶ τέτριξ. Ταῦτα μὲν οὖν ὑπηνέμους ποιεῖται τὰς νεοττεύσεις· ὃν δ’ οἱ Βοιωτοὶ καλοῦσιν εἴροπα, εἰς τὰς ὀπὰς ἐν τῇ γῇ καταδυόμενος νεοττεύει μόνος. Αἱ δὲ κίχλαι νεοττιὰν μὲν ποιοῦνται ὥσπερ αἱ χελιδόνες ἐκ πηλοῦ ἐπὶ τοῖς ὑψηλοῖς τῶν δένδρων, ἐφεξῆς δὲ ποιοῦσιν ἀλλήλαις καὶ ἐχομένας, ὥστ’ εἶναι διὰ τὴν συνέχειαν ὥσπερ ὁρμαθὸν νεοττιῶν. Ὁ δ’ ἔποψ μόνος οὐ ποιεῖται νεοττιὰν τῶν καθ’ ἑαυτὰ νεοττευόντων, ἀλλ’ εἰσδυόμενος εἰς τὰ στελέχη ἐν τοῖς κοίλοι αὐτῶν τίκτει, οὐδὲν συμφορούμενος· Ὁ δὲ κόκκυξ καὶ ἐν οἰκίᾳ νεοττεύει καὶ ἐν πέτραις. Ἡ δὲ τέτριξ, ἣν καλοῦσιν Ἀθηναῖοι οὔραγα, οὔτ’ ἐπὶ τῆς γῆς νεοττεύει οὔτ’ ἐπὶ τοῖς δένδρεσιν, ἀλλ’ ἐπὶ τοῖς χαμαιζήλοις φυτοῖς.

6.22. Bölüm

Bütün kuşların yumurtası, döllenerek olmuşsa ve bozulmamışsa, aynı şekilde sert kabukludur (tavuklar bazen yumuşak yumurta yumurtlar). Kuş yumurtaları iki renklidir: dışta beyaz, içte sarı.

6.2

Τὸ δ’ ᾠὸν ἁπάντων ὁμοίως τῶν ὀρνίθων σκληρόδερμόν τ’ ἐστίν, ἐὰν γόνῳ γένηται καὶ μὴ διαφθαρῇ (ἔνια γὰρ μαλακὰ τίκτουσιν αἱ ἀλεκτορίδες), καὶ δίχροα τὰ ᾠὰ τὰ

s183Irmak ve göl kıyılarında yaşayan kuşların yumurtaları da karada yaşayanlarınkinden farklıdır: su kuşlarının yumurtalarında sarı, beyaza oranla kat kat fazladır. Yumurtaların renkleri de kuşların türüne göre farklıdır: kimininki beyazdır, güvercin ve keklik yumurtası gibi; kimininki sarımtıraktır, göl kuşlarınınki gibi; kimininki beneklidir, Hint tavuğu ve sülün yumurtaları gibi; kerkenezin yumurtaları ise aşı boyası gibi kırmızıdır. Yumurtanın bir ucu sivri, öbür ucu daha geniştir; yumurta çıkarken geniş ucu önden gelir. Uzun ve sivri yumurtalar dişi, yuvarlak ve sivri ucu da yuvarlakça olanlar erkektir. Yumurtalar kuşların kuluçkaya yatmasıyla olgunlaşıp açılır; ama Mısır'da olduğu gibi, gübreye gömülerek toprakta kendiliğinden de açılır. Syrakusa'da bir içki düşkünü de yumurtaları hasırının altına, toprağa koymuş ve söylendiğine göre yumurtalar açılana kadar aralıksız içip durmuş. Ilık kaplara konan yumurtaların da olgunlaşıp kendiliğinden açıldığı görülmüştür. Bütün kuşların tohumu, öteki hayvanlarınki gibi beyazdır. Dişi çiftleşince tohumu yukarıya, diyaframın yanına alır. Bu önce küçük ve beyaz görünür, sonra kırmızı ve kan rengi olur, büyüdükçe de bütünüyle sarı ve sarıya çalan bir renk alır. Daha iriye döndüğünde ayrışır: içte sarı kalır, beyaz da dıştan onu çevreler. Yumurta tamamlanınca ayrılır ve tam zamanında yumuşaklıktan sertliğe geçerek dışarı çıkar: çıkarken henüz katılaşmamıştır, çıkar çıkmaz katılaşıp sertleşir; yeter ki hastalıklı çıkmasın.

s183

τῶν ὀρνίθων, ἐκτὸς μὲν τὸ λευκόν, ἐντὸς δὲ τὸ ὠχρόν. Διαφέρουσι δὲ καὶ τὰ τῶν περὶ ποταμοὺς καὶ λίμνας γινομένων ὀρνέων πρὸς τὰ τῶν ξηροβατικῶν· πολλαπλάσιον γὰρ ἔχει τὰ τῶν ἐνύδρων κατὰ λόγον τὸ ὠχρὸν πρὸς τὸ λευκόν. Καὶ τὰ χρώματα δὲ τῶν ᾠῶν διαφέρει κατὰ τὰ γένη τῶν ὀρνίθων· τῶν μὲν γὰρ λευκά ἐστι τὰ ᾠά, οἷον περιστερᾶς καὶ πέρδικος, τῶν δ’ ὠχρά, οἷον τῶν περὶ τὰς λίμνας, τῶν δὲ κατεστιγμένα, οἷον τὰ τῶν μελεαγρίδων καὶ φασιανῶν· τὰ δὲ τῆς κεγχρίδος ἐρυθρά ἐστιν ὥσπερ μίλτος. Ἔχει δὲ τὸ ᾠὸν διαφοράν· τῇ μὲν γὰρ ὀξὺ τῇ δὲ πλατύτερόν ἐστιν· ἐξιόντος δ’ ἡγεῖται τὸ πλατύ. Ἔστι δὲ τὰ μὲν μακρὰ καὶ ὀξέα τῶν ᾠῶν θήλεα, τὰ δὲ στρογγύλα καὶ περιφέρειαν ἔχοντα κατὰ τὸ ὀξὺ ἄρρενα. Ἐκπέττεται μὲν οὖν ἐπῳαζόντων τῶν ὀρνίθων, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ αὐτόματα ἐν τῇ γῇ ὥσπερ ἐν Αἰγύπτῳ, κατορυττόντων εἰς τὴν κόπρον· καὶ ἐν Συρακούσαις δὲ φιλοπότης τις ὑποτιθέμενος ὑπὸ τὴν ψίαθον εἰς τὴν γῆν τοσοῦτον ἔπινεν, ὡς φασί, χρόνον συνεχῶς, ἕως ἐκλέποι τὰ ᾠά. Ἤδη δὲ καὶ κείμενα ἐν ἀγγείοις ἀλεεινοῖς ἐξεπέφθη καὶ ἐξῆλθεν αὐτόματα. Ἡ μὲν οὖν γονὴ πάντων τῶν ὀρνίθων λευκή, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων ζῴων· ὅταν δ’ ὀχευθῇ, ἄνω πρὸς τὸ ὑπόζωμα λαμβάνει ἡ θήλεια. Καὶ τὸ μὲν πρῶτον μικρὸν καὶ λευκὸν φαίνεται, ἔπειτα ἐρυθρὸν καὶ αἱματῶδες, αὐξανόμενον δὲ ὠχρὸν καὶ ξανθὸν ἅπαν· ὅταν δ’ ἤδη γίγνηται ἁδρότερον, διακρίνεται, καὶ ἔσω μὲν τὸ ὠχρὸν ἔξω δὲ τὸ λευκὸν περιίσταται. Ὅταν δὲ τελειωθῇ, ἀπολύεταί τε καὶ

s184Yumurta belli bir aşamada nasılsa (o aşamada yumurtanın hepsi sarıdır, tıpkı sonradan civcivin de öyle olması gibi), yarılan bir horozda da, diyaframın altında, dişilerin yumurtalarının bulunduğu yerde böyle şeyler görülmüştür: biçimce bütünüyle sarı, büyüklükçe yumurta kadar şeyler; bunları bir ucube sayarlar. Rüzgâr yumurtalarının daha önceki çiftleşmelerden oluşmuş yumurtaların kalıntısı olduğunu söyleyenler doğru söylemiyor; çünkü hiç çiftleşmemiş genç tavukların ve kazların rüzgâr yumurtası yumurtladığı yeterince görülmüştür. Rüzgâr yumurtaları döllü yumurtalardan daha küçük, daha az lezzetli ve daha sulu olur, ama sayıca daha çoktur. Tavuğun altına konunca içlerindeki sıvı hiç koyulaşmaz; sarısı da beyazı da olduğu gibi kalır. Birçok kuşta rüzgâr yumurtası olur: tavukta, keklikte, güvercinde, tavuskuşunda, kazda, Mısır kazında. Yumurtalar kuluçkada yazın kışın olduğundan daha çabuk açılır: tavuklar yazın on sekiz günde civciv çıkarır, kışın ise bazen yirmi beş günde. Bazı tavuklar da başkalarından daha iyi kuluçkaya yatar. Tavuk kuluçkadayken gök gürlerse yumurtalar bozulur. Bazılarının kynosoura ve ouria dediği bozuk yumurtalar daha çok yazın olur.

s184

ἐξέρχεται οὕτω τῷ καιρῷ ἐκ τοῦ μαλακὸν εἶναι μεταβάλλον ἐπὶ τὸ σκληρόν, ὥστ’ ἐξέρχεται μὲν οὔπω πεπηγός, ἐξελθὸν δ’ εὐθέως πήγνυται καὶ γίνεται σκληρόν, ἐὰν μὴ ἐξίῃ νενοσηκός. Ἐφάνη δ’ ἤδη, οἷον ἔν τινι καιρῷ γίνεται τὸ ᾠόν (ἅπαν γὰρ ὠχρὸν ὁμοίως ἐστίν, ὥσπερ ὕστερον ὁ νεοττός), τοιαῦτα καὶ ἐν ἀλεκτρυόνι διαιρουμένῳ ὑπὸ τὸ ὑπόζωμα, οὗπερ αἱ θήλειαι ἔχουσι τὰ ᾠά, τὸ μὲν εἶδος ὠχρὰ ὅλα, τὸ δὲ μέγεθος ἡλίκα ᾠά· ἃν ἐν τέρατος λόγῳ τιθέασιν. Οἱ δὲ λέγοντες ὅτι ὑπολείμματά ἐστι τὰ ὑπηνέμια τῶν ἔμπροσθεν ἐξ ὀχείας γινομένων, οὐκ ἀληθῆ λέγουσιν· ὦπται γὰρ ἱκανῶς ἤδη ἀνόχευτοι νεοττίδες ἀλεκτορίδων καὶ χηνῶν τίκτουσαι ὑπηνέμια. Τὰ δ’ ᾠὰ τὰ ὑπηνέμια ἐλάττω μὲν τῷ μεγέθει γίνεται καὶ ἧττον ἡδέα καὶ ὑγρότερα τῶν γονίμων, πλήθει δὲ πλείω· ὑποτιθεμένων δὲ τῇ ὄρνιθι οὐθὲν παχύνεται τὸ ὑγρόν, ἀλλὰ τό τε ὠχρὸν διαμένει καὶ τὸ λευκὸν ὅμοια ὄντα. Γίνεται δ’ ὑπηνέμια πολλῶν, οἷον ἀλεκτορίδος, πέρδικος, περιστερᾶς, ταῶνος, χηνός, χηναλώπεκος. Ἐκλέπεται δ’ ἐπῳαζουσῶν ἐν τῷ θέρει θᾶττον ἢ ἐν τῷ χειμῶνι· ἐν ὀκτωκαίδεκα γὰρ ἡμέραις αἱ ἀλεκτορίδες ἐν τῷ θέρει ἐκλέπουσιν, ἐν δὲ τῷ χειμῶνι ἐνίοτ’ ἐν πέντε καὶ εἴκοσιν. Διαφέρουσι μέντοι καὶ ὄρνιθες ὀρνίθων τῷ ἐπῳαστικώτεραι εἶναι ἕτεραι ἑτέρων. Ἐὰν δὲ βροντήσῃ ἐπῳαζούσης, διαφθείρεται τὰ ᾠά. Τὰ δὲ καλούμενα ὑπό τινων κυνόσουσα καὶ οὔρια γίνεται τοῦ θέρους

s185Bazıları rüzgâr yumurtalarına zephyrion da der, çünkü ilkbahar mevsiminde tavukların rüzgârı içlerine alır gibi oldukları görülür; elle bir şekilde okşanınca da aynı şeyi yaparlar. Rüzgâr yumurtaları döllü hâle gelebilir; çiftleşmeden olup içte bulunan yumurtalar da soy değiştirip başka bir soya geçebilir. Bunun için rüzgâr yumurtası taşıyan ya da bir kuştan döllenmiş yumurta taşıyan dişinin, yumurtalar sarıdan beyaza geçmeden önce başka bir erkekle çiftleşmesi gerekir. O zaman rüzgâr yumurtaları döllü olur, önceden var olan yumurtalar da sonra çiftleşen erkeğin soyuna göre olur. Ama yumurtalar artık beyaza geçmekteyse, ne rüzgâr yumurtaları döllü hâle gelir ne de döllü yumurtalar çiftleşen erkeğin soyuna geçer. Yumurtalar küçükken çiftleşme kesilirse önceden var olanlar hiç büyümez; yeniden çiftleşirse çabucak büyürler. Yumurtanın sarısıyla beyazı yalnız renkçe değil, kuvvece de zıt tabiattadır: sarı soğukla katılaşır, beyaz katılaşmaz, daha da sulanır; ateşte ise beyaz katılaşır, sarı katılaşmaz, yanmadıkça yumuşak kalır; kızartıldığından çok haşlandığında koyulaşıp kurur. İkisi birbirinden bir zarla ayrılmıştır. Sarının başlangıcındaki dolu taneleri, bazılarının sandığı gibi türeyişe hiçbir katkıda bulunmaz; bunlar iki tanedir, biri altta, biri üstte. Sarıyla beyaz hakkında şu da olur: biri bu türden birçok yumurtayı kırıp bir kesenin içine boşaltır ve sert olmayan bir ateşte yavaşça haşlarsa, sarının hepsi ortada toplanır, beyaz da çevresini sarar.

s185

μᾶλλον. Ζεφύρια δὲ καλεῖται τὰ ὑπηνέμια ὑπό τινων, ὅτι ὑπὸ τὴν ἐαρινὴν ὥραν φαίνονται δεχόμεναι τὰ πνεύματα αἱ ὄρνιθες· τοιοῦτον δὲ ποιοῦσι καὶ τῇ χειρί πως ψηλαφώμεναι. Γίνεται δὲ τὰ ὑπηνέμια γόνιμα καὶ τὰ ἐξ ὀχείας ἐνυπάρχοντα ἤδη μεταβάλλει τὸ γένος εἰς ἄλλο γένος, ἐὰν πρὶν μεταβαλεῖν ἐκ τοῦ ὠχροῦ εἰς τὸ λευκὸν ὀχεύηται ἡ τὰ ὑπηνέμια ἔχουσα ἢ τὰ γόνῳ εἰλημμένα ἐξ ἑτέρου ὄρνιθος· καὶ γίνεται τὰ μὲν ὑπηνέμια γόνιμα, τὰ δὲ προϋπάρχοντα κατὰ τὸν ὕστερον ὀχεύοντα ὄρνιθα. Ἂν δ’ ἤδη μεταβαλλόντων εἰς τὸ λευκόν, οὐθὲν μεταβάλλει οὔτε τὰ ὑπηνέμια ὥστε γίνεσθαι γόνιμα, οὔτε τὰ γόνῳ κυούμενα ὥστε μεταβάλλειν εἰς τὸ τοῦ ὀχεύοντος γένος. Καὶ ἐὰν ὑπαρχόντων δὲ μικρῶν διαλείπῃ ἡ ὀχεία, οὐθὲν ἐπαυξάνεται τὰ προϋπάρχοντα· ἐὰν δὲ πάλιν ὀχεύηται, ταχεῖα γίνεται ἡ ἐπίδοσις εἰς τὸ μέγεθος. Ἔχει δὲ φύσιν τοῦ ᾠοῦ τὸ ὠχρὸν καὶ τὸ λευκὸν ἐναντίαν οὐ μόνον τῷ χρώματι ἀλλὰ καὶ τῇ δυνάμει· τὸ μὲν γὰρ ὠχρὸν ὑπὸ τοῦ ψύχους πήγνυται, τὸ δὲ λευκὸν οὐ πήγνυται ἀλλ’ ὑγραίνεται μᾶλλον· ὑπὸ δὲ τοῦ πυρὸς τὸ μὲν λευκὸν πήγνυται, τὸ δ’ ὠχρὸν οὐ πήγνυται ἀλλὰ μαλακὸν διατελεῖ, ἂν μὴ κατακαυθῇ, καὶ μᾶλλον ἑψομένου ἢ πυρουμένου συνίσταται καὶ ξηραίνεται. Ἑκάτερον δὲ χωρὶς ὑμένι διείληπται ἀπ’ ἀλλήλων. Αἱ δὲ πρὸς τῇ ἀρχῇ τοῦ ὠχροῦ χάλαζαι οὐθὲν συμβάλλονται πρὸς τὴν γένεσιν, ὥσπερ τινὲς ὑπολαμβάνουσιν· εἰσὶ δὲ δύο, ἡ μὲν κάτωθεν ἡ δ’ ἄνωθεν. Συμβαίνει δὲ περὶ τὸ ὠχρὸν καὶ τὸ λευκόν, καὶ ὅταν ἐξαιρεθέντα συνεράσῃ

s186Tavukların gençleri ilkbaharın hemen başında ilk kez yumurtlar ve yaşlılardan daha çok yumurtlar; ama gençlerin yumurtaları daha küçüktür. Genel olarak tavuklar kuluçkaya yatmazsa bozulur ve hastalanır. Çiftleşen tavuklar ürperir, silkinir ve çoğu zaman çevrelerine çöp atar (bunu bazen yumurtladıktan sonra da yaparlar); güvercinler kuyruklarını yerde sürükler, kazlar suya dalar. Kuşların çoğunda gebe kalma da rüzgâr yumurtalarının oluşması da çabuk olur; mesela keklikte, çiftleşmeye istekli olduğunda böyledir: erkekten esen rüzgârın önünde durursa gebe kalır ve hemen avda kullanılamaz hâle gelir; çünkü kekliğin keskin bir koku alma duyusu var gibi görünür. Çiftleşmeden sonra yumurtanın oluşması ve olgunlaşan yumurtadan civcivin oluşması bütün kuşlarda eşit sürelerde olmaz, doğuranların büyüklüğüne göre farklılık gösterir. Tavuğun yumurtası çiftleşmeden sonra çoğunlukla on günde oluşup tamamlanır; güvercininki biraz daha kısa sürede. Güvercinler, yumurta artık doğum sancısı hâlindeyken bile onu tutabilir: yuvada biri onları rahatsız ederse, bir tüyleri yolunursa ya da başka bir şeyden acı çeker ve canları sıkılırsa, yumurtlamak üzereyken yumurtayı tutar ve yumurtlamaz.

s186

τις πλείω τοιαῦτα εἰς κύστιν καὶ ἕψῃ μαλακῶς καὶ μὴ συντόνῳ τῷ πυρί, τὸ ὠχρὸν εἰς τὸ μέσον συνέρχεται πᾶν, κύκλῳ δὲ τὸ λευκὸν περιίσταται. Τῶν δ’ ἀλεκτορίδων αἱ νεοττίδες πρῶτον τίκτουσιν εὐθὺς ἀρχομένου τοῦ ἔαρος, καὶ πλείω τίκτουσιν ἢ αἱ πρεσβύτεραι· ἐλάττω δὲ τῷ μεγέθει τὰ ἐκ τῶν νεωτέρων. Ὅλως δὲ ἐὰν μὴ ἐπῳάζωσιν αἱ ὄρνιθες, διαφθείρονται καὶ κάμνουσιν. Ὀχευθεῖσαι δὲ αἱ μὲν ὄρνιθες φρίττουσί τε καὶ ἀποσείονται καὶ πολλάκις κάρφος περιβάλλονται (ποιοῦσι δὲ τὸ αὐτὸ τοῦτο καὶ τεκοῦσαι ἐνίοτε), αἱ δὲ περιστεραὶ ἐφέλκουσι τὸ ὀρροπύγιον, οἱ δὲ χῆνες κατακολυμβῶσιν. Αἱ δὲ κυήσεις καὶ αἱ τῶν ὑπηνεμίων ᾠῶν συλλήψεις ταχεῖαι γίνονται ταῖς πλείσταις τῶν ὀρνίθων, οἷον καὶ τῇ πέρδικι, ὅταν ὀργᾷ πρὸς τὴν ὀχείαν· ἐὰν γὰρ κατὰ πνεῦμα στῇ τοῦ ἄρρενος, κυΐσκεται καὶ εὐθὺς ἄχρηστος γίνεται πρὸς τὰς θήρας· ὄσφρησιν γὰρ δοκεῖ ἔχειν ἐπίδηλον ὁ πέρδιξ. Ἡ δὲ τοῦ ᾠοῦ γένεσις μετὰ τὴν ὀχείαν καὶ ἐκ τοῦ ᾠοῦ πάλιν συμπεττομένου ἡ τοῦ νεοττοῦ γένεσις οὐκ ἐν ἴσοις χρόνοις συμβαίνει πᾶσιν, ἀλλὰ διαφέρει κατὰ τὰ μεγέθη τῶν γεννώντων. Συνίσταται δὲ τὸ τῆς ἀλεκτορίδος ᾠὸν μετὰ τὴν ὀχείαν καὶ τελειοῦται ἐν δέχ’ ἡμέραις ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· καὶ τῆς περιστερᾶς δ’ ἐν μικρῷ ἐλάττονι. Δύνανται δ’ αἱ περιστεραὶ ἤδη τοῦ ᾠοῦ ἐν ὠδῖνι ὄντος κατέχειν· ἐὰν γάρ τι ἐνοχληθῇ ὑπό τινος ἢ περὶ τὴν νεοττείαν ἢ πτερὸν ἐκτιλθῇ ἢ ἄλλο τι πονήσῃ καὶ δυσαρεστήσῃ, κατέχει καὶ οὐ τίκτει

s187Güvercinlerde çiftleşmeyle ilgili şu özellikler de vardır. Erkek dişinin üstüne çıkacağı zaman birbirlerini öperler, öpmezlerse erkek çiftleşmez. Yaşlı erkek başta öper, ama sonra öpmeden de üstüne çıkar; gençler ise hep öptükten sonra çiftleşir. Bu onlara özgüdür; ayrıca erkek yokken dişiler de erkekler gibi birbirlerini öpüp birbirlerinin üstüne çıkar. Birbirlerine hiçbir şey salmadıkları hâlde döllü yumurtalardan daha çok yumurta yumurtlarlar; bunlardan hiç civciv çıkmaz, bu türden yumurtaların hepsi rüzgâr yumurtasıdır.

s187

μελλήσασα. Ἴδια δὲ περὶ τὰς περιστερὰς συμβαίνει καὶ τάδε περὶ τὴν ὀχείαν. Κυνοῦσί τε γὰρ ἀλλήλας, ὅταν μέλλῃ ἀναβαίνειν ὁ ἄρρην, ἢ οὐκ ἂν ὀχεύσειεν, ὁ μὲν πρεσβύτερος τὸ πρῶτον· ὕστερον μέντοι ἀναβαίνει καὶ μὴ κύσας· οἱ δὲ νεώτεροι ἀεὶ τοῦτο ποιήσαντες ὀχεύουσιν. Τοῦτό τε δὴ ἴδιον ποιοῦσι, καὶ ἔτι αἱ θήλειαι ἀλλήλαις ἀναβαίνουσιν, ὅταν ἄρρην μὴ παρῇ, κύσασαι ὥσπερ οἱ ἄρρενες· καὶ οὐθὲν προϊέμεναι εἰς ἀλλήλας τίκτουσιν ᾠὰ πλείω ἢ τὰ γόνῳ γινόμενα, ἐξ ὧν οὐ γίνεται νεοττὸς οὐθείς, ἀλλ’ ὑπηνέμια πάντα τὰ τοιαῦτά ἐστιν.

6.33. Bölüm

Kuşlarda yumurtadan türeyiş hepsinde aynı şekilde olur, ama söylendiği gibi tamamlanma süreleri farklıdır. Tavuklarda üç gün üç gece geçince ilk belirti görülür; tavuktan büyük kuşlarda daha uzun, küçüklerde daha kısa sürede. Bu süre içinde sarı artık yukarıya, sivri uca doğru çıkmıştır; yumurtanın başlangıcı da o uçtadır, yumurta da o uçtan açılır. Beyazın içinde, bir kan damlası kadar bir şey olarak da kalp görülür. Bu nokta canlı gibi çarpar ve hareket eder. Ondan kan taşıyan iki damar kanalı çıkar; bunlar büyüdükçe kıvrılarak çevredeki iki zarın her birine uzanır. Bu sırada damar kanallarından yayılan kanlı lifler taşıyan bir zar da beyazı sarar. Biraz sonra beden de ayrışır; önce çok küçük ve beyazdır. Baş belirgindir, baştaki gözler de çok şişkindir; bu durum uzun süre devam eder, çünkü gözler ancak geç küçülüp çöker. Başta bedenin alt kısmında, üst kısma oranla hiçbir uzuv görünmez. Kalpten uzanan kanallardan biri çevreleyen kısma, öteki de göbek gibi sarıya gider. Demek ki civcivin başlangıcı beyazdan, besini ise göbekten geçerek sarıdan gelir. Onuncu günde civciv bütünüyle ve bütün kısımlarıyla belirgin olur. Başı hâlâ bedeninin geri kalanından, gözleri de başından büyüktür; gözler henüz görmez. Bu sırada gözler dışarı fırlamış, baklalardan büyük ve karadır; deri çıkarılınca içlerinde beyaz ve soğuk, ışıkta çok parlayan bir sıvı bulunur, katı hiçbir şey yoktur. Gözlerle baş böyledir. Bu sırada iç organlar da, mideyle bağırsakların yapısı da belirginleşmiştir; kalpten uzandığı görülen damarlar da artık göbeğin yanına gelir. Göbekten iki damar uzanır: biri sarıyı saran zara (sarı bu sırada artık sulanmıştır ve tabiattakinden fazladır), öteki de civcivin içinde bulunduğu zarı, sarının zarını ve bunların arasındaki sıvıyı bütünüyle saran zara. Çünkü civciv büyüdükçe sarının bir kısmı yavaş yavaş yukarı, bir kısmı aşağı gider, ortada da sulu beyaz kalır; aşağıdaki sarının altında ise, başlangıçta olduğu gibi, beyaz bulunur. Onuncu günde beyaz en dışta kalır; artık azalmış, yapışkan, koyu ve sarımtırak olmuştur. Her şeyin yeri şöyledir: kabuğa doğru ilk ve en dış zar yumurtanın zarıdır; kabuğun zarı değil, onun altındaki zar. Bunun içinde sulu beyaz bulunur, sonra civciv, onun çevresinde de civcivin sıvının içinde kalmaması için onu ayıran bir zar. Civcivin altında sarı bulunur; damarlardan biri buna, öteki de çevreleyen beyaza gidiyordu. Hepsini, kan suyuna benzer bir sıvıyla birlikte bir zar sarar. Sonra, söylendiği gibi, embriyonun kendisinin çevresinde onu sıvıdan ayıran başka bir zar vardır. Bunun altında, başka bir zarla sarılmış sarı bulunur; kalpten ve büyük damardan gelen göbek bağı ona uzanır; böylece embriyo iki sıvının hiçbirinin içinde bulunmaz. Yirminci gün dolaylarında biri yumurtayı açıp civcivi kımıldatırsa civciv içeride kımıldayarak ses çıkarır; yumurtalar yirmi günden sonra açıldığında da civciv artık tüylenmiş olur. Başını sağ bacağının üstünde, böğrüne dayamıştır, kanadı da başının üstündedir. Bu sırada kabuğun zarından sonra gelen en dıştaki zar, yani koryona benzeyen zar da görülür (göbeklerden biri bu zara uzanıyordu; civciv de artık bütünüyle bunun içindedir); koryona benzeyen öteki zar da, yani öteki göbeğin uzandığı, sarının çevresindeki zar da görülür. İki göbek de kalpten ve büyük damardan çıkıyordu. Bu sırada dış koryona uzanan göbek büzülüp hayvandan ayrılır; sarıya giden göbek ise civcivin ince bağırsağına bağlıdır. Civcivin içinde artık bol miktarda sarı bulunur, midesinde de sarı bir tortu vardır. Bu sırada civciv dış koryona doğru dışkı da bırakır, midesinde de dışkı vardır; dıştaki dışkı beyazdır, içeride de beyaz bir şey oluşur. Sonunda sarı gitgide azalır, sonunda bütünüyle tükenir ve civcivin içine alınır; öyle ki yumurtadan çıkalı on gün olmuş bir civcivi biri açarsa, bağırsağının yanında hâlâ biraz sarı kaldığını görür; sarı göbekten ayrılmıştır, arada hiçbir şey kalmaz, hepsi tükenmiştir. Daha önce söylenen zaman dolaylarında civciv uyur; kımıldatılınca uyanır, gözünü açıp bakar ve ses çıkarır; kalbi de göbekle birlikte, nefes alıyormuş gibi kalkıp iner. Kuşlarda yumurtadan türeyiş böyledir. Kuşlar bazı kısır yumurtalar da yumurtlar, çiftleşmeyle olanlar da dahil; bunların üstünde kuluçkaya yatsalar da hiç yavru çıkmaz; bu en çok güvercinlerde gözlenmiştir. İkiz yumurtaların iki sarısı vardır; bazılarında sarılar birbirine karışmasın diye ince bir beyaz zar onları ayırır, bazılarında bu ara zar yoktur, sarılar birbirine değer. Bütün yumurtalarını ikiz yumurtlayan tavuklar da vardır; sarıyla ilgili bu durum onlarda da görülmüştür: bir tavuk on sekiz yumurta yumurtlamış ve bozuk çıkanlar dışında hepsinden ikiz civciv çıkarmıştır. Bu ikizler döllüdür; yalnız ikizlerden biri büyük, öteki küçük olur, sonuncu yumurtadan çıkan da ucube olur.

6.3

Ἡ δὲ γένεσις ἐκ τοῦ ᾠοῦ τοῖς ὄρνισι συμβαίνει μὲν τὸν αὐτὸν τρόπον πᾶσιν, οἱ δὲ χρόνοι διαφέρουσι τῆς τελειώσεως, καθάπερ εἴρηται. Ταῖς μὲν οὖν ἀλεκτορίσι τριῶν ἡμερῶν καὶ νυκτῶν παρελθουσῶν ἐπισημαίνει τὸ πρῶτον, ταῖς δὲ μείζοσιν αὐτῶν ὄρνισιν ἐν πλείονι χρόνῳ, ταῖς δ’ ἐλάττοσιν ἐν ἐλάττονι. Γίνεται δ’ ἐν τούτῳ τῷ χρόνῳ ἤδη ἄνω τὸ ὠχρὸν προσεληλυθὸς πρὸς τὸ ὀξύ, ᾗπερ ἐστὶν ἡ ἀρχή τε τοῦ ᾠοῦ καὶ ἐκλέπεται τὸ ᾠόν, καὶ ὅσον στιγμὴ αἱματίνη ἐν τῷ λευκῷ ἡ καρδία. Τοῦτο δὲ τὸ σημεῖον πηδᾷ καὶ κινεῖται ὥσπερ ἔμψυχον, καὶ ἀπ’ αὐτοῦ δύο πόροι φλεβικοὶ ἔναιμοι ἑλισσόμενοι φέρουσιν αὐξανομένου εἰς ἑκάτερον τῶν χιτώνων τῶν περιεχόντων. Καὶ ὑμὴν δ’ αἱματικὰς ἶνας ἔχων ἤδη περιέχει τὸ λευκὸν κατὰ τὸν χρόνον τοῦτον ἀπὸ τῶν πόρων τῶν φλεβικῶν. Ὀλίγον δ’ ὕστερον καὶ τὸ σῶμα ἤδη ἀποκρίνεται, μικρὸν τὸ πρῶτον πάμπαν καὶ λευκόν. Δήλη δ’ ἡ κεφαλή, καὶ ταύτης οἱ ὀφθαλμοὶ μάλιστ’ ἐμπεφυσημένοι· καὶ τοῦτο μέχρι πόρρω διατελεῖ· ὀψὲ γάρ ποτε μικροὶ γίνονται καὶ συμπίπτουσιν. Τοῦ δὲ σώματος τὸ κάτω μέρος οὐθὲν φαίνεται μόριον πρὸς τὸ ἄνω τὸ πρῶτον. Τῶν δὲ πόρων τῶν ἐκ τῆς καρδίας τεινόντων ὁ μὲν φέρει εἰς τὸ κύκλῳ περιέχον, ὁ δ’ εἰς τὸ ὠχρὸν ὥσπερ ὀμφαλὸς ὤν. Ἡ μὲν οὖν ἀρχὴ τοῦ νεοττοῦ ἐστὶν ἐκ τοῦ λευκοῦ, ἡ δὲ τροφὴ διὰ τοῦ ὀμφαλοῦ ἐκ τοῦ ὠχροῦ. Δεκαταίου δ’ ἤδη ὄντος ὁ νεοττὸς ὅλος διάδηλος καὶ τὰ μέρη πάντα. Ἔχει δ’ ἔτι τὴν κεφαλὴν μείζω τοῦ ἄλλου σώματος, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς κεφαλῆς, οὐκ ἔχοντάς πω ὄψιν. Γίνονται δ’ οἱ ὀφθαλμοὶ περὶ τὸν χρόνον τοῦτον ἐξαιρόμενοι μείζους κυάμων καὶ μέλανες· ἀφαιρουμένου δὲ τοῦ δέρματος ὑγρὸν ἔνεστι λευκὸν καὶ ψυχρόν, σφόδρα στίλβον πρὸς τὴν αὐγήν, στερεὸν δ’ οὐθέν. Τὰ μὲν οὖν περὶ τὰ ὄμματα καὶ τὴν κεφαλὴν τοῦτον διάκειται τὸν τρόπον, ἔχει δ’ ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ καὶ τὰ σπλάγχνα ἤδη φανερὰ καὶ τὰ περὶ τὴν κοιλίαν καὶ τὴν τῶν ἐντέρων φύσιν, καὶ αἱ φλέβες αἱ ἀπὸ τῆς καρδίας φαινόμεναι τείνειν πρὸς τῷ ὀμφαλῷ ἤδη γίγνονται. Ἀπὸ δὲ τοῦ ὀμφαλοῦ τέταται φλὲψ ἡ μὲν πρὸς τὸν ὑμένα τὸν περιέχοντα τὸ ὠχρόν (τὸ δ’ ὠχρὸν ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ ὑγρόν ἐστιν ἤδη, καὶ πλεῖον ἢ τὸ κατὰ φύσιν), ἡ δ’ ἑτέρα εἰς τὸν ὑμένα τὸν περιέχοντα ὅλον τόν τε ὑμένα ἐν ᾧ ὁ νεοττός, καὶ τὸν τοῦ ὠχροῦ ὑμένα καὶ τὸ μεταξὺ τούτων ὑγρόν. Αὐξανομένου γὰρ τοῦ νεοττοῦ κατὰ μικρὸν τοῦ ὠχροῦ τὸ μὲν ἄνω γίνεται τὸ δὲ κάτω, ἐν μέσῳ δὲ τὸ λευκὸν ὑγρόν· τοῦ δὲ κάτω ὠχροῦ τὸ λευκὸν κάτωθεν, ὥσπερ τὸ πρῶτον ὑπῆρχεν. Δεκαταίου δ’ ὄντος τὸ λευκὸν ἔσχατον γίνεται, ὀλίγον ἤδη ὂν καὶ γλίσχρον καὶ παχὺ καὶ ὕπωχρον. Τέτακται γὰρ τῇ θέσει ἕκαστα τόνδε τὸν τρόπον. Πρῶτος μὲν καὶ ἔσχατος πρὸς τὸ ὄστρακον ὁ τοῦ ᾠοῦ ὑμήν, οὐχ ὁ τοῦ ὀστράκου, ἀλλ’ ὑπ’ ἐκεῖνον. Ἐν δὲ τούτῳ λευκὸν ἔνεστιν ὑγρόν, εἶτα ὁ νεοττός, καὶ περὶ αὐτὸν ὑμὴν χωρίζων, ὅπως μὴ ᾖ ἐν ὑγρῷ ὁ νεοττός· ὑπὸ δὲ τὸν νεοττὸν τὸ ὠχρόν, εἰς ὃ τῶν φλεβῶν ἔφερεν ἡ ἑτέρα, ἡ δ’ ἑτέρα εἰς τὸ περιέχον λευκόν. Τὸ δὲ πᾶν περιέχει ὑμὴν μετὰ ὑγρότητος ἰχωροειδοῦς. Εἶτ’ ἄλλος ὑμὴν περὶ αὐτὸ ἤδη τὸ ἔμβρυον, ὥσπερ εἴρηται, χωρίζων πρὸς τὸ ὑγρόν. Ὑποκάτω δὲ τούτου τὸ ὠχρὸν ἐν ἑτέρῳ ὑμένι περιειλημμένον, εἰς ὃ τείνει ὀμφαλὸς ὁ ἀπὸ τῆς καρδίας καὶ τῆς μεγάλης φλεβὸς φέρων, ὥστε μὴ εἶναι τὸ ἔμβρυον ἐν μηδετέρᾳ τῶν ὑγροτήτων. Περὶ δὲ τὴν εἰκοστὴν ἤδη φθέγγεταί τε κινούμενος ἔσωθεν, ἐάν τις κινῇ διελών, καὶ ἤδη δασὺς γίνεται, ὅταν ὑπὲρ τὰς εἴκοσιν ἡ ἐκκόλαψις γίγνηται τῶν ᾠῶν. Ἔχει δὲ τὴν κεφαλὴν ὑπὲρ τοῦ δεξιοῦ σκέλους ἐπὶ τῇ λαγόνι, τὴν δὲ πτέρυγα ὑπὲρ τῆς κεφαλῆς· καὶ φανερὸς κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον ὅ τε χοριοειδὴς ὑμὴν ὁ μετὰ τὸν τοῦ ὀστράκου ὑμένα τὸν ἔσχατον, εἰς ὃν ἔτεινεν ὁ ἕτερος τῶν ὀμφαλῶν (καὶ ὁ νεοττὸς ἐν τούτῳ δὴ γίνεται τότε ὅλος), καὶ ὁ ἕτερος ὑμὴν χοριοειδὴς ὤν, ὁ περὶ τὸ ὠχρὸν εἰς ὃ ἔτεινεν ὁ ἕτερος ὀμφαλός· ἄμφω δ’ ἤστην ἀπό τε τῆς καρδίας καὶ τῆς φλεβὸς τῆς μεγάλης. Ἐν δὲ τούτῳ τῷ χρόνῳ ὁ μὲν πρὸς τὸ ἔξω χόριον ὀμφαλὸς τείνων ἀπολύεται τοῦ ζῴου συμπεπτωκώς, ὁ δὲ εἰς τὸ ὠχρὸν φέρων συνήρτηται τοῦ νεοττοῦ πρὸς τὸ ἔντερον τὸ λεπτόν, καὶ ἔσω τοῦ ὠχροῦ πολὺ ἤδη γίνεται ἐν τῷ νεοττῷ, καὶ ὑπόστημα ἐν τῇ κοιλίᾳ ὠχρόν. Καὶ περίττωμα δ’ ἀφίησι περὶ τὸν χρόνον τοῦτον πρὸς τὸ ἔξω χόριον, καὶ ἐν τῇ κοιλίᾳ ἔχει· λευκὸν δὲ καὶ τὸ ἔξω περίττωμα, καὶ ἔσω τι ἐγγίνεται λευκόν. Τέλος δὲ τὸ ὠχρὸν ἀεὶ ἔλαττον γινόμενον καὶ προϊὸν ἀναλίσκεται πάμπαν καὶ ἐμπεριλαμβάνεται ἐν τῷ νεοττῷ, ὥστ’ ἤδη ἐκκεκολαμμένου δεκαταίου, ἄν τις ἀνασχίσῃ, ἔτι πρὸς τῷ ἐντέρῳ μικρόν τι τοῦ ὠχροῦ λείπεται, ἀπὸ δὲ τοῦ ὀμφαλοῦ ἀπολέλυται, καὶ οὐθὲν γίνεται μεταξὺ ἀλλ’ ἀνήλωται πᾶν. Περὶ δὲ τὸν χρόνον τὸν πρότερον ῥηθέντα καθεύδει μὲν ὁ νεοττός, ἐγείρεται δὲ καὶ ἀναβλέπει κινούμενος καὶ φθέγγεται· καὶ ἡ καρδία ἅμα τῷ ὀμφαλῷ ἀναφυσᾷ ὡς ἀναπνέοντος. Ἡ μὲν οὖν γένεσις ἐκ τοῦ ᾠοῦ τοῖς ὄρνισι τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον. Τίκτουσι δ’ αἱ ὄρνιθες ἔνια ἄγονα τῶν ᾠῶν καὶ τὰ ἐξ ὀχείας γινόμενα, καὶ ἐπῳαζουσῶν οὐθὲν γίνεται ἔκγονον· τεθεώρηται δὲ τοῦτο μάλιστα ἐπὶ τῶν περιστερῶν. Τὰ δὲ δίδυμα τῶν ᾠῶν δύ’ ἔχει λεκίθους, ὧν τὰ μὲν διείργει τοῦ μὴ εἰς ἄλληλα συγκεχύσθαι τὰ ὠχρὰ τοῦ λευκοῦ λεπτὴ διάφυσις, τὰ δ’ οὐκ ἔχει ταύτην τὴν διάφυσιν, ἀλλὰ συμψαύουσιν. Εἰσὶ δ’ ἔνιαι ἀλεκτορίδες αἳ πάντα δίδυμα τίκτουσιν, καὶ ἤδη ἐπὶ τούτων ὦπται τὸ περὶ τὴν λέκιθον συμβαῖνον· ὀκτωκαίδεκα γάρ τις τεκοῦσα ἐξέλεψε δίδυμα, πλὴν ὅσα οὔρια ἐγένετο. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα γόνιμα, πλὴν ὅτι τὸ μὲν μεῖζον τὸ δ’ ἔλαττον γίνεται τῶν διδύμων, τὸ δὲ τελευταῖον τερατῶδες.

6.44. Bölüm

Güvercin türü kuşların hepsi, mesela tahtalı güvercin ve kumru, çoğunlukla iki yumurta yumurtlar; kumru ile tahtalı güvercin en çok üç yumurtlar. Güvercin, söylendiği gibi, her mevsim yumurtlar; kumru ile tahtalı güvercin ise ilkbaharda ve en fazla iki kez yumurtlar. İkinci kez de, önce yumurtladıkları bozulursa yumurtlarlar; çünkü birçok kuş bu yumurtaları bozar. Söylendiği gibi bazen üç de yumurtlar, ama hiçbir zaman ikiden fazla yavru çıkarmaz, bazen de yalnız bir yavru; geriye kalan yumurta her zaman bozuktur. Kuşların çoğu bir yaşında döl vermez. Bütün kuşlar, yumurtlamaya bir kez başladıktan sonra, denebilir ki sürekli yumurta taşır; ama bazılarında yumurtalar küçük olduğu için kolayca görülmez. Güvercin çoğunlukla bir erkek, bir dişi yumurtlar; bunlardan da çoğunlukla önce erkeği yumurtlar; yumurtladıktan sonra çoğu zaman bir gün ara verir, sonra öbürünü yumurtlar. Gündüzün bir kısmında erkek de kuluçkaya yatar, geceleyin dişi yatar. İlk yumurtlanan yumurta yirmi gün içinde olgunlaşıp açılır; kuş yumurtayı açılmadan bir gün önce deler. İkisi de yavruları, yumurtaları ısıttıkları kadar bir süre ısıtır. Yavru büyütme konusunda dişi erkekten daha huysuzdur; öteki hayvanlarda da doğumdan sonra böyledir. Güvercinler yılda on kez yumurtlar; on bir kez yumurtlayanlar da görülmüştür; Mısır'dakiler on iki kez bile yumurtlar. Güvercin bir yaşına girmeden çiftleşir; altı aylıkken bile çiftleşir. Bazıları tahtalı güvercinlerle kumruların üç aylıkken bile çiftleşip döl verdiğini söyler; kanıt olarak da sayılarının çokluğunu gösterirler. On dört gün gebe kalırlar, bir o kadar da kuluçkaya yatarlar; on dört gün daha geçince yavrular kolayca yakalanamayacak kadar tüylenir. Söylendiğine göre tahtalı güvercin kırk yıl yaşar; keklikler de on altı yıldan fazla. Güvercin yavrularını yuvadan çıkardıktan sonra otuz gün içinde yeniden yumurtlar.

6.4

Τίκτουσι δὲ πάντα μὲν τὰ περιστεροειδῆ δύο, οἷον φάττα καὶ τρυγὼν ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, τὰ δὲ πλεῖστα τρία τρυγὼν καὶ φάττα. Τίκτει δ’ ἡ μὲν περιστερά, ὥσπερ εἴρηται, πᾶσαν ὥραν, τρυγὼν δὲ καὶ φάττα ἐν τῷ ἔαρι, οὐ πλεονάκις ἢ δίς· τίκτει δὲ τὰ δεύτερα, ὅταν τὰ πρότερον γεννηθέντα διαφθαρῇ· πολλαὶ γὰρ διαφθείρουσιν αὐτὰ τῶν ὀρνίθων. Τίκτει μὲν οὖν, ὥσπερ εἴρηται, καὶ τρία ποτέ· ἀλλ’ ἐξάγει οὐδέποτε δυοῖν πλέον νεοττοῖν, ἐνίοτε δὲ καὶ ἕνα μόνον· τὸ δ’ ὑπολειπόμενον τῶν ᾠῶν ἀεὶ οὔριόν ἐστιν. Τῶν δὲ πλείστων ὀρνέων οὐδὲν αὐτοετὲς γεννᾷ. Ἄπαντες δ’ οἱ ὄρνιθες, ἐπειδὰν ἅπαξ ἄρξωνται τίκτειν, διὰ τέλους ὡς εἰπεῖν ἔχουσιν ᾠά, ἀλλ’ ἐν ἐνίοις διὰ μικρότητα οὐ ῥᾴδιον ἰδεῖν. Ἡ δὲ περιστερὰ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἄρρεν καὶ θῆλυ, καὶ τούτων ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ πρότερον τὸ ἄρρεν τίκτει· καὶ τεκοῦσα μίαν ἡμέραν διαλείπει τὰ πολλά, εἶτα πάλιν τίκτει θάτερον. Ἐπῳάζει δὲ καὶ ὁ ἄρρην ἐν τῷ μέρει τῆς ἡμέρας, τὴν δὲ νύκτα ἡ θήλεια. Ἐκπέττεταί τε καὶ ἐκλέπεται ἐντὸς εἴκοσιν ἡμερῶν τὸ γενόμενον πρότερον τῶν ᾠῶν· τιτρώσκει δὲ τὸ ᾠὸν τῇ προτεραίᾳ ἢ ἐκλέπει. Καὶ συνθερμαίνουσι τοὺς νεοττοὺς ἀμφότεροι ἐπὶ χρόνον τὸν αὐτὸν ὅνπερ καὶ τὰ ᾠά. Χαλεπωτέρα δὲ ἡ θήλειά ἐστι περὶ τὴν τεκνοτροφίαν τοῦ ἄρρενος, ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα ζῷα μετὰ τὸν τόκον. Τίκτουσι δὲ τοῦ ἐνιαυτοῦ καὶ δεκάκις, ἤδη δέ τινες καὶ ἑνδεκάκις, αἱ δ’ ἐν Αἰγύπτῳ καὶ δωδεκάκις. Ὀχεύει δὲ καὶ ὀχεύεται ἡ περιστερὰ ἐντὸς ἐνιαυτοῦ· καὶ γὰρ ἕκμηνος ὀχεύει καὶ ὀχεύεται. Τὰς δὲ φάττας καὶ τὰς τρυγόνας ἔνιοί φασιν ὀχεύεσθαι καὶ γεννᾶν καὶ τρίμηνα ὄντα, σημεῖον ποιούμενοι τὴν πολυπλήθειαν αὐτῶν. Ἔγκυα δὲ γίνεται δέκα καὶ τέτταρας ἡμέρας, καὶ ἐπῳάζει ἄλλας τοσαύτας· ἐν ἑτέραις δὲ δέκα καὶ τέτταρσι πτεροῦνται οὕτως ὥστε μὴ ῥᾳδίως καταλαμβάνεσθαι. Βιοῖ δὲ φάττα, ὡς φασί, καὶ τετταράκοντα ἔτη· καὶ αἱ πέρδικες δὲ πλείω ἢ ἔτη ἑκκαίδεκα. Τίκτει δὲ ἡ περιστερὰ ἀπονεοττεύουσα πάλιν ἐν τριάκονθ’ ἡμέραις.

6.55. Bölüm

Akbaba erişilmez kayalarda yuva yapar; bu yüzden akbaba yuvası ve yavrusu görmek nadirdir. Sofist Bryson'un babası Herodoros da bu yüzden akbabaların bizim bilmediğimiz başka bir ülkeden geldiğini söyler; kanıt olarak da kimsenin akbaba yuvası görmediğini ve birçok akbabanın birdenbire ortaya çıkıp orduların peşine düştüğünü gösterir. Gerçi akbaba yuvası görmek zordur, ama yine de görülmüştür. Akbabalar iki yumurta yumurtlar. Etçil öteki kuşların yılda bir kezden fazla yumurtladığı görülmemiştir; etçiller içinde yalnız kırlangıç iki kez yavrular. Biri kırlangıç yavrularının gözlerini daha küçükken oyarsa, gözler iyileşir ve yavrular sonradan görür.

6.5

Ὁ δὲ γὺψ νεοττεύει μὲν ἐπὶ πέτραις ἀπροσβάτοις· διὸ σπάνιον ἰδεῖν νεοττιὰν γυπὸς καὶ νεοττούς. Καὶ διὰ τοῦτο καὶ Ἡρόδωρος ὁ Βρύσωνος τοῦ σοφιστοῦ πατὴρ φησὶν εἶναι τοὺς γῦπας ἀφ’ ἑτέρας γῆς, ἀδήλου ἡμῖν, τοῦτό τε λέγων τὸ σημεῖον, ὅτι οὐδεὶς ἑώρακε γυπὸς νεοττιάν, καὶ ὅτι πολλοὶ ἐξαίφνης φαίνονται ἀκολουθοῦντες τοῖς στρατεύμασιν. Τὸ δ’ ἐστὶ χαλεπὸν μὲν ἰδεῖν, ὦπται δ’ ὅμως. Τίκτουσι δὲ δύο ᾠὰ οἱ γῦπες. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα ὅσα σαρκοφάγα οὐκ ὦπται πλεονάκις ἢ ἅπαξ τίκτοντα, ἡ δὲ χελιδὼν δὶς νεοττεύει μόνον τῶν σαρκοφάγων· τῶν δὲ νεοττῶν ἄν τις ἔτι νέων ὄντων τῆς χελιδόνος τὰ ὄμματα ἐκκεντήσῃ, γίνονται ὑγιεῖς καὶ βλέπουσιν ὕστερον.

6.66. Bölüm

Kartal üç yumurta yumurtlar, bunlardan ikisini çıkarır; Musaios'a atfedilen dizelerde dendiği gibi: Üç yumurtlar, ikisini çıkarır, birine bakar.

Çoğu zaman böyle olur; ama üç yavru çıkardığı da görülmüştür. Yavrular büyüyünce kartal, beslemekten bıkıp birini yuvadan atar. Bu dönemde kartalın, yabani hayvanların yavrularını kapmasın diye aç kaldığı da söylenir; nitekim pençeleri birkaç gün çarpılır, tüyleri ağarır; bu yüzden bu sırada yavrularına karşı huysuzlaşırlar. Yuvadan atılan yavruyu kemik kırıcı kartal alıp büyütür. Kartal otuz gün kadar kuluçkaya yatar. Öteki kuşlardan büyük olanların kuluçka süresi de bu kadardır, mesela kazınki ve toyunki; orta büyüklüktekilerin ise yirmi gün kadardır, mesela çaylağınki ve şahininki. Çaylak çoğunlukla iki yumurta yumurtlar, bazen üç yavru da çıkarır; aitolios denen kuş ise kimi zaman dört yavru çıkarır. Kuzgun da, bazılarının dediği gibi yalnız iki değil, daha çok yumurta yumurtlar; yirmi gün kadar kuluçkaya yatar ve yavrularını yuvadan atar. Başka kuşlar da aynı şeyi yapar: çok yumurtlayanlar çoğu zaman bir yavruyu atar. Kartal türlerinin hepsi yavrularına karşı aynı değildir: akkuyruklu kartal huysuzdur, kara kartallar ise yavrularını beslerken şefkatlidir. Gerçi hemen hemen bütün çengel pençeliler, yavruları uçabilir hâle gelir gelmez onları vurarak yuvadan atar. Söylendiği gibi öteki kuşların da çoğu böyle yapar ve yavrularını büyüttükten sonra artık onlarla hiç ilgilenmez; yalnız karga müstesnadır: karga bir süre daha ilgilenir; yavrular artık uçarken bile yanlarında uçarak onları besler.

6.6

Ὁ δ’ ἀετὸς ᾠὰ μὲν τίκτει τρία, ἐκλέπει δὲ τούτων τὰ δύο, ὥσπερ ἐστὶ καὶ ἐν τοῖς Μουσαίου λεγομένοις ἔπεσιν, Ὃς τρία μὲν τίκτει, δύο ἐκλέπει, ἓν δ’ ἀλεγίζει.

Ὡς μὲν οὖν τὰ πολλὰ οὕτω συμβαίνει, ἤδη δὲ καὶ τρεῖς νεοττοὶ ὠμμένοι εἰσίν. Ἐκβάλλει δ’ αὐξανομένων τὸν ἕτερον τῶν νεοττῶν ἀχθόμενος τῇ ἐδωδῇ. Ἅμα δὲ καὶ λέγεται ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ ἄπαστος γίνεσθαι, ὅπως μὴ ἁρπάζῃ τοὺς τῶν θηρίων σκύμνους· οἵ τε οὖν ὄνυχες αὐτοῦ διαστρέφονται ὀλίγας ἡμέρας, καὶ τὰ πτερὰ λευκαίνεται, ὥστε καὶ τοῖς τέκνοις τότε γίνονται χαλεποί. Τὸν δ’ ἐκβληθέντα δέχεται καὶ ἐκτρέφει ἡ φήνη. Ἐπῳάζει δὲ περὶ τριάκονθ’ ἡμέρας. Καὶ τῶν ἄλλων δὲ τοῖς μεγάλοις ὁ χρόνος τοσοῦτός ἐστι τῆς ἐπῳάσεως, οἷον χηνὶ καὶ ὠτίδι· τοῖς δὲ μέσοις περὶ εἴκοσιν, οἷον ἰκτίνῳ καὶ ἱέρακι. Τίκτει δὲ ὁ ἰκτῖνος τὰ μὲν πλεῖστα δύο, ἐνίοτε δὲ καὶ τρεῖς ἐξάγει νεοττούς· ὁ δ’ αἰτώλιος καλούμενος ἔστιν ὅτε καὶ τέτταρας. Τίκτει δὲ καὶ ὁ κόραξ οὐ μόνον δύο, ὥσπερ φασί τινες, ἀλλὰ καὶ πλείω· ἐπῳάζει δὲ περὶ εἴκοσιν ἡμέρας καὶ ἐκβάλλει τοὺς νεοττοὺς ὁ κόραξ. Ποιεῖ δὲ καὶ ἄλλα τῶν ὀρνέων τὸ αὐτὸ τοῦτο· πολλάκις γάρ, ὅσα πλείω τίκτει, ἕνα ἐκβάλλουσιν. Οὐ πάντα δὲ τὰ τῶν ἀετῶν γένη ὅμοια περὶ τὰ τέκνα, ἀλλ’ ὁ πύγαργος χαλεπός, οἱ δὲ μέλανες εὔτεκνοι περὶ τὴν τροφήν εἰσιν, ἐπεὶ πάντες γε ὡς εἰπεῖν οἱ γαμψώνυχες, ὅτε θᾶττον οἱ νεοττοὶ δύνανται πέτεσθαι, ἐκβάλλουσι τύπτοντες ἐκ τῆς νεοττιᾶς. Καὶ τῶν ἄλλων δέ, ὥσπερ εἴρηται, σχεδὸν οἱ πλεῖστοι τοῦτο δρῶσι καὶ θρέψαντες οὐδεμίαν ἐπιμέλειαν ποιοῦνται τὸ λοιπόν, πλὴν κορώνης· αὕτη δ’ ἐπί τινα χρόνον ἐπιμελεῖται· καὶ γὰρ ἤδη πετομένων σιτίζει παραπετομένη.

6.77. Bölüm

Bazıları guguk kuşunun şahinden dönüştüğünü söyler, çünkü bu sırada guguğun benzediği şahin ortadan kaybolur; guguk ötmeye başlar başlamaz öteki şahinler de, birkaç gün dışında, hemen hemen hiç görülmez. Guguk yazın kısa bir süre görünür, kışın kaybolur. Ama şahin çengel pençelidir, guguk değildir. Ayrıca başının görünüşü de şahine benzemez; bu iki bakımdan da daha çok güvercine benzer. Şahine yalnız renkçe benzer; ancak şahindeki alacalar çizgi gibidir, guguktakiler ise nokta gibi. Büyüklüğü ve uçuşu, şahinlerin en küçüğüne yakındır; bu şahin de guguğun göründüğü zamanda çoğunlukla ortalıkta görünmez; ama ikisinin birlikte görüldüğü de olmuştur. Bir guguğun bir şahin tarafından yendiği de görülmüştür; oysa aynı türden kuşların hiçbiri bunu yapmaz. Guguğun yavrusunu kimsenin görmediğini söylerler. Guguk yumurtlar, ama yuva yapmaz; bazen kendinden küçük kuşların yuvasına, onların yumurtalarını yiyip yumurtlar; en çok da phaps güvercinlerinin yuvalarına, yine onların yumurtalarını yiyerek. Nadiren iki, çoğunlukla bir yumurta yumurtlar. Hypolais kuşunun yuvasına da yumurtlar; o da yumurtayı olgunlaştırıp yavruyu büyütür. Guguk en çok bu sırada semiz ve eti lezzetli olur. Şahinlerin yavruları da çok lezzetli ve semiz olur. Şahinlerin bir türü uzak yerlerde ve sarp kayalarda yuva yapar.

6.7

Ὁ δὲ κόκκυξ λέγεται μὲν ὑπό τινων ὡς μεταβάλλει ἐξ ἱέρακος, διὰ τὸ ἀφανίζεσθαι τὸν ἱέρακα περὶ τοῦτον τὸν χρόνον, ᾧ ὅμοιός ἐστιν· σχεδὸν δὲ καὶ τοὺς ἄλλους ἱέρακας οὐκ ἔστιν ἰδεῖν, ὅτε θᾶττον φθέγγεται ὁ κόκκυξ, πλὴν ὀλίγας ἡμέρας. Ὁ δὲ κόκκυξ φαίνεται ἐπ’ ὀλίγον χρόνον τοῦ θέρους, τὸν δὲ χειμῶνα ἀφανίζεται. Ἔστι δ’ ὁ μὲν ἱέραξ γαμψώνυχος, ὁ δὲ κόκκυξ οὐ γαμψώνυχος. Ἔτι δὲ οὐδὲ τὰ περὶ τὴν κεφαλὴν ἔοικεν ἱέρακι, ἀλλ’ ἄμφω ταῦτα περιστερᾷ μᾶλλον· ἀλλ’ ἢ κατὰ τὸ χρῶμα μόνον προσέοικεν ἱέρακι, πλὴν τοῦ μὲν ἱέρακος τὰ ποικίλα οἷον γραμμαί εἰσι, τοῦ δὲ κόκκυγος οἷον στιγμαί. Τὸ μέντοι μέγεθος καὶ ἡ πτῆσις παραπλησία τῷ ἐλαχίστῳ τῶν ἱεράκων, ὃς κατὰ τὸν χρόνον τοῦτον ἀφανής ἐστιν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ὃν φαίνεται ὁ κόκκυξ, ἐπεὶ ἤδη γε ὠμμένοι εἰσὶν ἄμφω. Καὶ κατεσθιόμενος δ’ ὦπται κόκκυξ ὑπὸ ἱέρακος· καίτοι οὐθὲν ποιεῖ τοῦτο τῶν ὁμογενῶν ὀρνέων. Νεοττοὺς δὲ κόκκυγος λέγουσιν ὡς οὐδεὶς ἑώρακεν· ὁ δὲ τίκτει μέν, ἀλλ’ οὐ ποιησάμενος νεοττιάν, ἀλλ’ ἐνίοτε μὲν ἐν τῇ τῶν ἐλαττόνων ὀρνίθων ἐντίκτει καταφαγὼν τὰ ᾠὰ τὰ ἐκείνων, μάλιστα δ’ ἐν ταῖς τῶν φαβῶν νεοττιαῖς, καταφαγὼν καὶ τὰ τούτων ᾠά. Τίκτει δ’ ὀλιγάκις μὲν δύο, τὰ δὲ πλεῖστα ἕν. Ἐντίκτει δὲ καὶ τῇ τῆς ὑπολαΐδος νεοττιᾷ· ἡ δ’ ἐκπέττει καὶ ἐκτρέφει. Γίνεται δὲ πίων καὶ ἡδύκρεως κατὰ τοῦτον τὸν καιρὸν μάλιστα. Γίνονται δὲ καὶ τῶν ἱεράκων οἱ νεοττοὶ ἡδύκρεῳ σφόδρα καὶ πίονες. Νεοττεύει δὲ γένος τι αὐτῶν πόρρω καὶ ἐν ἀποτόμοις πέτραις.

6.88. Bölüm

Kuşların çoğu, güvercinler için söylendiği gibi, erkekle dişi nöbetleşerek kuluçkaya yatar; kimilerinde erkek, dişi kendine yiyecek bulmak için yuvadan ayrıldığı süre kadar yatar. Kazlarda yalnız dişiler kuluçkaya yatar ve bir kez başladılar mı yumurtaların başından hiç ayrılmazlar. Bütün göl kuşlarının yuvaları bataklık ve otlu yerlerin yanında olur; bu yüzden yumurtaların üstünde rahatça otururken kendilerine yiyecek bulabilir, büsbütün aç kalmazlar. Kargalarda da yalnız dişiler kuluçkaya yatar ve yumurtaların üstünden hiç kalkmaz; erkekler yiyecek getirip onları besler. Phapslarda dişi akşamüstü başlayıp bütün gece ve sabah kahvaltısı vaktine kadar kuluçkada kalır, günün geri kalanında erkek yatar. Keklikler yumurtaları için iki yuva yapar: birinin üstünde dişi, öbürünün üstünde erkek kuluçkaya yatar; ikisi de yavrularını çıkarınca onları ayrı ayrı büyütür. Erkek, yavruları ilk kez dışarı çıkardığında onlarla çiftleşir.

6.8

Ἐπῳάζει δὲ τὰ πολλὰ τῶν ὀρνέων, ὥσπερ εἴρηται περὶ τῶν περιστερῶν, διαδεχόμενα τὰ ἄρρενα τοῖς θήλεσι, τὰ δὲ τοσοῦτον χρόνον ὅσον ἀπολείπει τὸ θῆλυ τροφὴν αὑτῷ ποριζόμενον. Τῶν δὲ χηνῶν αἱ θήλειαι ἐπῳάζουσι μόναι, καὶ διαμένουσι διὰ παντὸς ἐφεδρεύουσαι, ὅτανπερ ἄρξωνται τοῦτο ποιεῖν. Πρὸς δὲ τόποις ἑλώδεσί τε καὶ πόαν ἔχουσι πάντων τῶν λιμναίων ὀρνίθων αἱ νεοττιαὶ γίνονται· διόπερ καὶ ἡσυχίαν ἔχοντες ἐπὶ τῶν ᾠῶν δύνανται τροφὴν αὑτοῖς πορίζεσθαι καὶ μὴ παντάπασιν ἄσιτοι εἶναι. Ἐπῳάζουσι δὲ καὶ τῶν κορωνῶν αἱ θήλειαι μόναι, καὶ διατελοῦσιν ἐπ’ αὐτῶν οὖσαι διὰ παντός· τρέφουσι δ’ αὐτὰς οἱ ἄρρενες κομίζοντες τὴν τροφὴν αὐταῖς καὶ σιτίζοντες. Τῶν δὲ φαβῶν ἡ μὲν θήλεια ἀπὸ δείλης ἀρξαμένη τήν τε νύχθ’ ὅλην ἐπῳάζει καὶ ἕως ἀκρατίσματος ὥρας, ὁ δ’ ἄρρην τὸ λοιπὸν τοῦ χρόνου. Οἱ δὲ πέρδικες δύο ποιοῦνται τῶν ᾠῶν σηκούς, καὶ ἐφ’ ᾧ μὲν ἡ θήλεια ἐπὶ δὲ θατέρῳ ὁ ἄρρην ἐπῳάζει, καὶ ἐκλέψας ἐκπέμπει ἑκάτερος ἑκάτερα· καὶ τοὺς νεοττοὺς ὅταν πρῶτον ἐξάγῃ, ὀχεύει αὐτούς.

6.99. Bölüm

Tavuskuşu yirmi beş yıl kadar yaşar, en çok üç yaşında döl verir; tüylerinin alacasını da bu yaşta kazanır. Yumurtaları otuz günde ya da biraz daha uzun sürede açar. Yılda yalnız bir kez yumurtlar; on iki ya da biraz daha az yumurta yumurtlar; ardı ardına değil, iki üç gün ara vererek yumurtlar; ilk kez yumurtlayanlar sekiz kadar yumurtlar. Tavuskuşları rüzgâr yumurtası da yumurtlar. İlkbahar dolaylarında çiftleşirler; yumurtlama da çiftleşmenin hemen ardından gelir. Tavuskuşu, ağaçlar yapraklarını dökmeye başlarken tüylerini döker ve ağaçlar yeniden sürgün verirken yeniden tüylenmeye başlar. Yetiştirenler tavuskuşu yumurtalarını kuluçka için tavuğun altına koyar; çünkü dişi kuluçkaya yatınca erkek üstüne uçup yumurtaları kırar. Bu sebeple yabani kuşların bazı dişileri de erkeklerden kaçıp yumurtlar ve kuluçkaya yatar. Tavuğun altına en çok iki yumurta konur, çünkü tavuk kuluçkada ancak bu kadarını çıkarabilir. Tavuk yere inip kuluçkayı yarıda bırakmasın diye yanına yiyecek koymaya özen gösterirler. Erkek kuşların erbezleri çiftleşme dönemi dolaylarında belirgin şekilde büyür; horozlar ve keklikler gibi daha azgın olanlarda daha belirgin, sürekli çiftleşmeyenlerde ise daha az.

Kuşların gebe kalması ve türeyişi hakkında söylenecekler bunlardır.

6.9

Ὁ δὲ ταὼς ζῇ μὲν περὶ πέντε καὶ εἴκοσιν ἔτη, γεννᾷ δὲ τριέτης μάλιστα, ἐν οἷς καὶ τὴν ποικιλίαν τῶν πτερῶν ἀπολαμβάνει· ἐκλέπει δ’ ἐν τριάκονθ’ ἡμέραις ἢ μικρῷ πλείοσιν. Ἅπαξ δὲ τοῦ ἔτους μόνον τίκτει· τίκτει δ’ ᾠὰ δώδεκα ἢ μικρῷ ἐλάττω· τίκτει δὲ διαλείπων δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας καὶ οὐκ ἐφεξῆς· αἱ δὲ πρωτοτόκοι μάλιστα περὶ ὀκτὼ ᾠά. Τίκτουσι δ’ οἱ ταῲ ὑπηνέμια. Ὀχεύονται δὲ περὶ τὸ ἔαρ· γίνεται δὲ καὶ ὁ τόκος εὐθέως μετὰ τὴν ὀχείαν. Πτερορρυεῖ δὲ ἅμα τοῖς πρώτοις τῶν δένδρων καὶ ἄρχεται αὖθις ἀπολαμβάνειν τὴν πτέρωσιν ἅμα τῇ τούτων βλαστήσει. Ἀλεκτορίδι δ’ ὑποτιθέασιν αὐτῶν τὰ ᾠὰ ἐπῳάζειν οἱ τρέφοντες διὰ τὸ τὸν ἄρρενα τῆς θηλείας τοῦτο δρώσης ἐπιπετόμενον συντρίβειν· διὰ ταύτην δὲ τὴν αἰτίαν καὶ τῶν ἀγρίων ἔνιοι ὀρνίθων ἀποδιδράσκοντες τοὺς ἄρρενας τίκτουσι καὶ ἐπῳάζουσιν. Ὑποτίθεται δὲ τοῖς ὄρνισι μάλιστα δύο ᾠά· τοσαῦτα γὰρ μόνα δύναται ἐπῳάζουσα ἐξάγειν. Ἐπιμελοῦνται δ’ ὅπως μὴ καταβαίνουσα διαλίπῃ τὸν ἐπῳασμόν, παρατιθέντες τροφήν. Οἱ δ’ ὄρνιθες περὶ τὴν ὀχείαν τοὺς ὄρχεις μείζους ἴσχουσιν ἐπιδήλως, οἱ μὲν μᾶλλον ὀχευτικοὶ καὶ μᾶλλον ἐπιδήλως, οἷον ἀλεκτρυόνες καὶ πέρδικες, οἱ δὲ μὴ συνεχῶς ἧττον.

Περὶ μὲν οὖν τῆς τῶν ὀρνίθων κυήσεως καὶ γενέσεως τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον,

6.1010. Bölüm

Balıkların hepsinin yumurtlamadığı daha önce söylendi: selakhiler canlı doğurur, öteki balıklar ise yumurtlar. Selakhiler önce kendi içlerinde yumurtlayıp sonra canlı doğurur ve yavrularını kendi içlerinde besler; yalnız fener balığı müstesnadır. Balıkların rahimleri de, yukarıda söylendiği gibi, farklıdır: yumurtlayanların rahmi çatallıdır ve aşağıda yer alır; selakhilerinki ise daha çok kuşlarınkine benzer. Ama kuş rahminden şu bakımdan ayrılır: bazılarında yumurtalar diyaframın yanında değil, ortada, belkemiği boyunca oluşur, büyüdükçe de oradan yer değiştirir. Bütün balıkların yumurtası iki renkli değil, tek renklidir; sarıdan çok beyaza çalar; hem önce hem de içinde yavru varken böyledir. Balık yumurtasından türeyiş, kuş yumurtasından türeyişten şu bakımdan ayrılır: balıkta kabuğun altındaki zara uzanan öteki göbek yoktur; kuşlarda sarıya uzanan kanal ise iki kanaldan balıkta bulunan tek kanaldır. Yumurtadan türeyişin geri kalanı kuşlarda da balıklarda da tamamen aynıdır: embriyo yumurtanın ucunda oluşur; damarlar aynı şekilde önce kalpten uzanır; baş, gözler ve üst kısımlar da başta aynı şekilde en büyük kısımlardır. Yavru büyüdükçe yumurta gitgide küçülür, sonunda kaybolur ve içeri alınır, tıpkı kuşlarda sarının olduğu gibi. Göbek midenin ağzının biraz altına bitişiktir. Yavrular gençken göbek uzundur, büyüdükçe kısalır, sonunda da, kuşlarda söylendiği gibi, içeri girene kadar küçülür. Embriyoyu ve yumurtayı ortak bir zar sarar; bunun altında embriyoyu ayrıca saran başka bir zar vardır; zarların arasında da sıvı bulunur. Küçük balıkların midesindeki besin de, kuş civcivlerininki gibi, kimi beyaz kimi sarıdır. Rahmin biçiminin nasıl olduğu anatomilerden incelensin. Bu balıklar arasında da farklar vardır; mesela köpekbalığı benzerleri hem kendi aralarında hem de yassı balıklara göre farklıdır. Bazılarında, söylendiği gibi, yumurtalar rahmin ortasında, belkemiğinin yanında yapışık durur, mesela kedi balıklarında; büyüdükçe yer değiştirirler. Rahim çatallı olduğu ve bu türden ötekilerinki gibi diyaframa bitişik bulunduğu için, yumurtalar iki kısmın her birine geçer. Bu balığın rahminde de, öteki köpekbalığı benzerlerininkinde de, diyaframdan biraz ilerleyince meme gibi beyaz şeyler bulunur; bunlar gebe olmadıkları zaman oluşmaz. Kedi balıkları ve batisler kabuk gibi şeyler taşır; içlerinde yumurtaya benzer bir sıvı oluşur. Kabuğun biçimi kavalların dillerine benzer; kabuklarda kıl gibi kanallar bulunur. Bazılarının nebrias köpekbalığı dediği kedi balıklarında kabuk yırtılıp düşünce yavrular çıkar; batislerde ise dişi yumurtladıktan sonra kabuk yırtılır ve yavru dışarı çıkar. Dikenli köpekbalığı yumurtalarını diyaframın yanında, memelerin yukarısında taşır; yumurta aşağı inince, ondan ayrılmış olarak yavru oluşur. Sapan balıklarında da türeyiş aynı şekilde olur. Düz denen köpekbalıkları yumurtalarını kedi balıkları gibi rahimlerin arasında taşır; bunlar çevreye dolaşıp rahmin iki çatalının her birine iner, hayvanlar da göbekleri rahme bağlı olarak oluşur; böylece yumurtalar tükenince embriyo, dört ayaklılardakine benzer bir hâlde görünür. Göbek uzundur; rahmin alt kısmına, her biri bir kotiledondan asılmış gibi bitişiktir; embriyonun ise ortasına, karaciğerin bulunduğu yere bitişiktir. Embriyo açılırsa, yumurtası artık kalmamış olsa bile, besininin yumurtaya benzediği görülür. Dört ayaklılarda olduğu gibi, her embriyonun çevresinde ayrı bir koryon ve zarlar bulunur. Embriyoların başı gençken yukarıda, iriyip tamamlanınca aşağıdadır. Sol kısımda erkekler, sağ kısımda dişiler oluşur; aynı kısımda dişi ve erkek bir arada da olur. Embriyolar açılınca, dört ayaklılarda olduğu gibi, büyük iç organlarının, mesela karaciğerin, kanlı olduğu görülür. Bütün selakhiler aynı zamanda hem yukarıda, diyaframın yanında kimi büyük kimi küçük birçok yumurta, hem de aşağıda artık embriyolar taşır. Bu yüzden birçokları bu tür balıkların her ay doğurup çiftleştiğini sanır; çünkü yavrularının hepsini birden değil, birçok defada ve uzun bir süre içinde bırakırlar. Aşağıdakiler ise rahimde aynı anda olgunlaşıp tamamlanır. Öteki köpekbalıkları yavrularını hem dışarı salar hem yeniden içlerine alır; keler ve uyuşturan balıklar da öyle yapar (seksen kadar embriyo taşıyan büyük bir uyuşturan balık görülmüştür); köpekbalıklarından yalnız dikenli köpekbalığı, dikeni yüzünden yavrularını içine almaz. Yassılardan trygon ve vatoz da kuyruklarının pürüzlülüğü yüzünden almaz. Fener balığı da başının büyüklüğü ve dikenleri yüzünden yavrularını içine almaz; zaten, daha önce söylendiği gibi, bunlar içinde canlı doğurmayan tek balık odur. Bu balıkların birbirinden farkları ve yumurtadan türeyişleri böyledir.

6.10

οἱ δ’ ἰχθύες ὅτι μὲν οὐ πάντες ᾠοτοκοῦσιν, εἴρηται πρότερον. Τὰ μὲν γὰρ σελάχη ζῳοτοκεῖ, τὸ δὲ τῶν ἄλλων γένος ἰχθύων ᾠοτοκεῖ. Ζῳοτοκεῖ δὲ τὰ σελάχη πρότερον ᾠοτοκήσαντα ἐν αὑτοῖς, καὶ ἐκτρέφουσιν ἐν αὑτοῖς, πλὴν βατράχου. Ἔχουσι δὲ καὶ τὰς ὑστέρας, ὥσπερ ἐν τοῖς ἄνω ἐλέχθη, διαφόρους οἱ ἰχθύες· τὰ μὲν γὰρ ᾠοτοκοῦντα δικρόας ἔχει καὶ κάτω, τὰ δὲ σελάχη ἀρνιθωδεστέρας. Διαφέρει δὲ τῆς τῶν ὀρνίθων ὑστέρας, ὅτι οὐ πρὸς τῷ ὑποζώματι ἐνίοις συνίσταται τὰ ᾠά, ἀλλὰ μεταξὺ κατὰ τὴν ῥάχιν, ἐκεῖθεν δ’ αὐξανόμενα μεταβαίνει. Τὸ δ’ ᾠὸν γίνεται πάντων τῶν ἰχθύων οὐ δίχρων ἀλλὰ μονόχρων, λευκότερον δ’ ἢ ὠχρότερον, καὶ πρότερον καὶ ὅταν ἐνῇ ὁ νεοττός. Διαφέρει δ’ ἡ γένεσις ἡ ἐκ τοῦ ᾠοῦ τοῦ τῶν ἰχθύων καὶ τῶν ὀρνίθων, ᾗ οὐκ ἔχει τὸν ἕτερον ὀμφαλὸν τείνοντα πρὸς τὸν ὑμένα τὸν ὑπὸ τὸ ὄστρακον· τὸν δ’ εἰς τὸ ὠχρὸν τοῖς ὄρνισι τείνοντα πόρον, τοῦτον ἔχει τοῖν δυοῖν μόνον. Ἡ δ’ ἄλλη γένεσις ἤδη πᾶσα ἡ αὐτὴ ἡ ἐκ τοῦ ᾠοῦ τῶν τε ὀρνίθων καὶ τῶν ἰχθύων· ἐπ’ ἄκρῳ τε γὰρ τούτου γίνεται, καὶ αἱ φλέβες ὁμοίως τείνουσιν ἐκ τῆς καρδίας πρῶτον, καὶ ἡ κεφαλὴ καὶ τὰ ὄμματα καὶ τὰ ἄνω μέγιστα ὁμοίως τὸ πρῶτον· αὐξανομένου δ’ ἀεὶ ἔλαττον γίνεται τὸ ᾠόν, καὶ τέλος ἀφανίζεται καὶ εἰσδύεται ἔσω, καθάπερ ἐν τοῖς ὄρνισιν ὁ νεοττὸς καλούμενος. Προσπέφυκε δὲ καὶ ὁ ὀμφαλὸς μικρὸν κατώτερον τοῦ στόματος τῆς γαστρός. Ἔστι δὲ νέοις μὲν οὖσιν ὁ ὀμφαλὸς μακρός, αὐξανομένοις δ’ ἐλάττων, καὶ τέλος μικρός, ἕως ἂν εἰσέλθῃ, καθάπερ ἐλέχθη ἐπὶ τῶν ὀρνίθων. Περιέχεται δὲ τὸ ἔμβρυον καὶ τὸ ᾠὸν ὑμένι κοινῷ· ὑπὸ δὲ τοῦτον ἄλλος ἐστὶν ὑμήν, ὃς περιέχει ἰδίᾳ τὸ ἔμβρυον· μεταξὺ δὲ τῶν ὑμένων ἔνεστιν ὑγρότης. Καὶ ἠ τροφὴ δ’ ὁμοία γίνεται τοῖς ἰχθυδίοις ἐν τῇ κοιλίᾳ ὥσπερ τοῖς τῶν ὀρνίθων νεοττοῖς, ἡ μὲν λευκὴ ἡ δ’ ὠχρά. Τὸ μὲν οὖν σχῆμα τῆς ὑστέρας ὡς ἔχει, ἐκ τῶν ἀνατομῶν θεωρείσθω· διαφορὰ δ’ ἐστὶν αὐτοῖς πρὸς αὑτούς, οἷον τοῖς γαλεώδεσι καὶ πρὸς αὑτοὺς καὶ πρὸς τὰ πλατέα. Ἐνίοις μὲν γὰρ ἐν τῷ μέσῳ τῆς ὑστέρας περὶ τὴν ῥάχιν προσπέφυκε τὰ ᾠά, ὥσπερ εἴρηται, οἷον τοῖς σκυλίοις· αὐξανόμενα δὲ περιέρχεται. Οὔσης δὲ δικρόας τῆς ὑστέρας καὶ προσπεφυκυίας πρὸς τῷ ὑποζώματι, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων, περιέρχεται εἰς ἑκάτερον τὸ μέρος. Ἔχει δ’ ἡ ὑστέρα καὶ αὕτη καὶ ἡ τῶν ἄλλων τῶν γαλεοειδῶν μικρὸν προελθόντι ἀπὸ τοῦ ὑποζώματος οἷον μαστοὺς λευκούς, οἳ κυημάτων μὴ ἐνόντων οὐκ ἐγγίνονται. Τὰ μὲν σκύλια καὶ αἱ βατίδες ἴσχουσι τὰ ὀστρακώδη, ἐν οἷς ἐγγίνεται ᾠώδης ὑγρότης· τὸ δὲ σχῆμα τοῦ ὀστράκου ὅμοιον ταῖς τῶν αὐλῶν γλώτταις, καὶ πόροι τριχώδεις ἐγγίνονται τοῖς ὀστράκοις. Τοῖς μὲν οὖν σκυλίοις, οὓς καλοῦσί τινες νεβρίας γαλεούς, ὅταν περιρραγῇ καὶ ἐκπέσῃ τὸ ὄστρακον, γίνονται οἱ νεοττοί· ταῖς δὲ βατίσιν, ὅταν ἐκτέκωσι, τοῦ ὀστράκου περιρραγέντος ἐξέρχεται ὁ νεοττός. Ὁ δ’ ἀκανθίας γαλεὸς πρὸς τῷ ὑποζώματι ἴσχει τὰ ᾠὰ ἄνωθεν τῶν μαστῶν· ὅταν δὲ καταβῇ τὸ ᾠόν, ἐπὶ τούτῳ ἀπολελυμένῳ γίνεται ὁ νεοττός. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον συμβαίνει ἡ γένεσις καὶ ἐπὶ τῶν ἀλωπέκων. Οἱ δὲ καλούμενοι λεῖοι τῶν γαλεῶν τὰ μὲν ᾠὰ ἴσχουσι μεταξὺ τῶν ὑστερῶν ὁμοίως τοῖς σκυλίοις, περιστάντα δὲ ταῦτα εἰς ἑκατέραν τὴν δικρόαν τῆς ὑστέρας καταβαίνει, καὶ τὰ ζῷα γίνεται τὸν ὀμφαλὸν ἔχοντα πρὸς τῇ ὑστέρᾳ, ὥστε ἀναλισκομένων τῶν ᾠῶν ὁμοίως δοκεῖν ἔχειν τὸ ἔμβρυον τοῖς τετράποσιν. Προσπέφυκε δὲ μακρὸς ὢν ὁ ὀμφαλὸς τῆς μὲν ὑστέρας πρὸς τῷ κάτω μέρει, ὥσπερ ἐκ κοτυληδόνος ἕκαστος ἠρτημένος, τοῦ δ’ ἐμβρύου κατὰ τὸ μέσον, ᾗ τὸ ἧπαρ. Ἡ δὲ τροφὴ ἀνατεμνομένου, κἂν μηκέτ’ ἔχῃ τὸ ᾠόν, ᾠώδης. Χόριον δὲ καὶ ὑμένες ἴδιοι περὶ ἕκαστον γίνονται τῶν ἐμβρύων, καθάπερ ἐπὶ τῶν τετραπόδων. Ἔχει δὲ τὰ ἔμβρυα τὴν κεφαλὴν νέα μὲν ὄντα ἄνω, ἁδρυνόμενα δὲ καὶ τέλεα ὄντα κάτω. Ἐγγίνεται δὲ καὶ ἐν τῇ ἀριστερᾷ ἄρρενα καὶ ἐν τῇ δεξιᾷ θήλεα, καὶ ἐν τῇ αὐτῇ ἅμα θήλεα καὶ ἄρρενα. Καὶ τὰ ἔμβρυα διαιρούμενα, ὁμοίως ὥσπερ ἐπὶ τῶν τετραπόδων, ἔχει τῶν σπλάγχνων ὅσα ἔχει μεγάλα, οἷον τὸ ἧπαρ, καὶ αἱματώδη. Πάντα δὲ τὰ σελαχώδη ἅμα ἔχουσιν ἄνω μὲν πρὸς τῷ ὑποζώματι ᾠά, τὰ μὲν μείζω τὰ δ’ ἐλάττω, πολλά, κάτω δ’ ἔμβρυα ἤδη· διὸ πολλοὶ κατὰ μῆνα τίκτειν καὶ ὀχεύεσθαι οἴονται τοὺς τοιούτους τῶν ἰχθύων, ὅτι οὐχ ἅμα πάντα προΐενται, ἀλλὰ πολλάκις καὶ πολὺν χρόνον. Τὰ δὲ κάτω ἐν τῇ ὑστέρᾳ ἅμα πέττεται καὶ τελεσιουργεῖται. Οἱ μὲν οὖν ἄλλοι γαλεοὶ καὶ ἐξαφιᾶσι καὶ δέχονται εἰς ἑαυτοὺς τοὺς νεοττούς, καὶ αἱ ῥῖναι καὶ αἱ νάρκαι (ἤδη δ’ ὤφθη νάρκη μεγάλη περὶ ὀγδοήκοντα ἔχουσα ἐν ἑαυτῇ ἔμβρυα), ὁ δ’ ἀκανθίας οὐκ εἰσδέχεται μόνος τῶν γαλεῶν διὰ τὴν ἄκανθαν. Τῶν δὲ πλατέων τρυγὼν καὶ βάτος οὐ δέχονται διὰ τὴν τραχύτητα τῆς κέρκου. Οὐκ εἰσδέχεται δ’ οὐδὲ βάτραχος τοὺς νεοττοὺς διὰ τὸ μέγεθος τῆς κεφαλῆς καὶ τὰς ἀκάνθας· οὐδὲ γὰρ ζῳοτοκεῖ μόνος τούτων, ὥσπερ εἴρηται πρότερον. Αἱ μὲν οὖν πρὸς ἄλληλα διαφοραὶ τοῦτον ἔχουσι τὸν τρόπον αὐτῶν, καὶ ἡ γένεσις ἡ ἐκ τῶν ᾠῶν·

6.1111. Bölüm

Erkeklerin kanalları çiftleşme zamanı dolaylarında tohumla öyle dolu olur ki sıkılınca beyaz tohum dışarı akar. Kanallar çatallıdır ve başlangıçlarını diyaframdan ve büyük damardan alır. Bu zaman dolaylarında erkeklerin kanalları dişilerin rahminden açıkça ayırt edilir; ama mevsim o mevsim değilse, alışık olmayan biri onları daha zor ayırt eder; çünkü bazılarında, bazı zamanlarda, kuşlardaki erbezleri için söylendiği gibi büsbütün belirsizleşirler. Tohum kanallarıyla rahim kanallarının birbirinden başka farkları da vardır; mesela erkeklerinkiler bele yapışıktır, dişilerin kanalları ise kolayca oynar ve ince bir zarla bağlıdır. Erkeklerin kanallarının nasıl olduğu da anatomilerde çizilmiş olanlardan incelensin. Selakhiler gebeyken yeniden gebe kalabilir; çoğu altı ay gebe kalır. En sık yavrulayan, köpekbalıklarından yıldızlı köpekbalığı denendir; ayda iki kez yavrular. Maimakterion ayında çiftleşmeye başlarlar. Öteki köpekbalıkları iki kez doğurur, kedi balığı müstesna; o yılda bir kez doğurur. Bazıları ilkbaharda doğurur; keler ise ilk kez ilkbaharda, ikinci kez de güzün, Ülker'in kış batışı dolaylarında doğurur; yavrularından en gürbüz olanlar ikinci doğumdakilerdir. Uyuşturan balıklar güz dolaylarında doğurur. Selakhiler hem sıcaklık için hem de yavruları için korktukları için açık denizden ve derinlerden kıyıya çıkıp orada doğurur. Öteki balıklardan farklı soylar arasında birleşen hiçbiri görülmemiştir; yalnız kelerle vatozun bunu yaptığı sanılır. Çünkü rhinobatos denen bir balık vardır; başı ve ön kısmı vatozunkine, arka kısmı kelerinkine benzer, sanki ikisinden olmuş gibidir. Köpekbalıkları ve köpekbalığı benzerleri, mesela sapan balığı ve köpek balığı, ayrıca yassı balıklar, yani uyuşturan balık, vatoz, düz vatoz ve trygon, söylenen şekilde önce yumurtlayıp sonra canlı doğurur.

6.11

οἱ δὲ ἄρρενες περὶ τὸν χρόνον τῆς ὀχείας τοὺς πόρους ἔχουσι θοροῦ πλήρεις οὕτως ὥστε θλιβομένων ἔξω ῥεῖν τὸ σπέρμα λευκόν. Εἰσὶ δ’ οἱ πόροι δίκροοι, ἀπὸ τοῦ ὑποζώματος καὶ τῆς μεγάλης φλεβὸς ἔχοντες τὴν ἀρχήν. Περὶ μὲν οὖν τὸν χρόνον τοῦτον ἤδη διάδηλοι πρὸς τὴν τῶν θηλειῶν ὑστέραν εἰσὶν οἱ πόροι τῶν ἀρρένων, ὅταν δὲ μὴ αὐτὴ ἡ ὥρα, ἧττον διάδηλοι τῷ μὴ συνήθει· πάμπαν γὰρ ἐν ἐνίοις καὶ ἐνίοτε ἄδηλοι γίνονται, ὥσπερ ἐλέχθη περὶ τῶν ὄρχεων ἐν τοῖς ὄρνισιν. Ἔχουσι δὲ διαφορὰς καὶ ἄλλας μὲν πρὸς ἄλληλα οἵ τε θορικοὶ πόροι καὶ οἱ ὑστερικοί, καὶ ὅτι οἱ μὲν προσπεφύκασι τῇ ὀσφύϊ, οἱ δὲ τῶν θηλειῶν πόροι εὐκίνητοί εἰσι καὶ λεπτῷ ὑμένι προσειλημμένοι. Θεωρείσθωσαν δὲ καὶ οἱ τῶν ἀρρένων πόροι, ὡς ἔχουσιν, ἐκ τῶν ἐν ταῖς ἀνατομαῖς διαγεγραμμένων. Ἐπικυΐσκεται δὲ τὰ σελάχη, καὶ κύει τοὺς πλείστους μῆνας ἕξ. Πλειστάκις δ’ ἀποτίκτει ὁ καλούμενος τῶν γαλεῶν ἀστερίας· ἀποτίκτει γὰρ δὶς τοῦ μηνός. Ἄρχονται δ’ ὀχεύεσθαι μηνὸς Μαιμακτηριῶνος. Οἱ δ’ ἄλλοι γαλεοὶ δὶς τίκτουσι, πλὴν τοῦ σκυλίου· οὗτος δ’ ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ. Τίκτουσι δὲ τὰ μὲν τοῦ ἔαρος αὐτῶν, ῥίνη δὲ καὶ τοῦ μετοπώρου πρὸς δύσιν Πλειάδος χειμερινὴν τὸ ὕστερον, τὸ δὲ πρῶτον τοῦ ἔαρος· εὐθηνεῖ δ’ αὐτῆς μάλιστα μὲν ὁ γόνος ὁ ὕστερος· αἱ δὲ νάρκαι περὶ τὸ φθινόπωρον. Ἐκτίκτει δὲ τὰ σελάχη πρὸς τὴν γῆν ἐκ τοῦ πελάγους καὶ τῶν βαθέων ἐπανιόντα διά τε τὴν ἀλέαν καὶ διὰ τὸ φοβεῖσθαι περὶ τῶν τέκνων. Τῶν μὲν οὖν ἄλλων ἰχθύων παρὰ τὰς συγγενείας οὐθὲν ὦπται συνδυαζόμενον, ῥίνη δὲ δοκεῖ μόνη τοῦτο ποιεῖν καὶ βάτος· ἔστι γάρ τις ἰχθὺς ὃς καλεῖται ῥινόβατος· ἔχει γὰρ τὴν μὲν κεφαλὴν καὶ τὰ ἔμπροσθεν βάτου, τὰ δ’ ὄπισθεν ῥίνης, ὡς γινόμενος ἐξ ἀμφοτέρων τούτων. Οἱ μὲν οὖν γαλεοὶ καὶ οἱ γαλεοειδεῖς, οἷον ἀλώπηξ καὶ κύων, καὶ οἱ πλατεῖς ἰχθύες, νάρκη καὶ βάτος καὶ λειόβατος καὶ τρυγών, τὸν εἰρημένον τρόπον ζῳοτοκοῦσιν ᾠοτοκήσαντες,

6.1212. Bölüm

Yunus, balina ve solungacı olmayıp püskürtme deliği olan öteki deniz memelileri ise doğrudan canlı doğurur; testere balığı ve öküz balığı da öyle. Bunların hiçbirinde yumurta görülmez, doğrudan bir cenin bulunur; hayvan da, insanda ve canlı doğuran dört ayaklılarda olduğu gibi, bu ceninin eklemlenmesinden oluşur. Yunus çoğunlukla bir, bazen iki yavru doğurur; balina en çok ve çoğu zaman iki, yoksa bir yavru doğurur. Mutur da yunus gibi doğurur; zaten küçük bir yunusa benzer ve Karadeniz'de bulunur. Mutur yunustan şu bakımdan farklıdır: daha küçüktür, sırttan daha geniştir, rengi de koyu mavidir. Birçokları muturun bir yunus türü olduğunu söyler. Püskürtme deliği olan hayvanların hepsi nefes alır ve havayı içine çeker, çünkü akciğerleri vardır. Yunusun uyurken burnunu sudan dışarı çıkardığı görülmüştür; uyurken horlar da. Yunusla muturun sütü vardır, yavrular onları emer; yavrularını küçükken içlerine de alırlar. Yunus yavruları hızlı büyür: on yılda tam boylarına ulaşırlar. Yunus on ay gebe kalır. Yazın doğurur, başka hiçbir mevsimde doğurmaz; Köpek Yıldızı doğarken otuz gün kadar ortadan kaybolduğu da olur. Yavrularının uzun süre peşinden gider; yavrusuna çok düşkün bir hayvandır. Uzun yaşar: kimilerinin yirmi beş, kimilerinin otuz yıl yaşadığı belli olmuştur; çünkü balıkçılar bazılarının kuyruğunu kesip salıverir, böylece yaşları bu işaretle anlaşılır. Fok ise iki yaşamlı hayvanlardandır: su almaz, nefes alır; kara hayvanlarından olduğu için karada, kıyılarda uyur ve doğurur; ama zamanının çoğunu denizde geçirir ve besinini denizden alır; bu yüzden ondan su hayvanlarıyla birlikte söz etmek gerekir. Fok doğrudan kendi içinde canlı doğurur, canlı yavrular dünyaya getirir; koryonu ve ötekileri de koyun gibi dışarı atar. Bir ya da iki, en çok üç yavru doğurur. İki memesi vardır ve dört ayaklılar gibi yavrularını emzirir. İnsan gibi yılın her mevsiminde doğurur, en çok da ilk oğlaklarla birlikte. Yavruları on iki günlükken onları günde birçok kez denize götürür ve yavaş yavaş alıştırır. Fok yokuş aşağı kayar, yürüyemez, çünkü ayaklarıyla destek alamaz. Kendini büzüp toplar; çünkü etli ve yumuşaktır, kemikleri de kıkırdağımsıdır. Şakağına vurmadıkça bir foku zorla öldürmek güçtür, çünkü bedeni etlidir. Öküze benzer bir ses çıkarır. Dişinin edep yeri batisinkine, geri kalan her şeyi ise kadınınkine benzer.

Suda yaşayan ve kendi içinde ya da dışarıda canlı doğuran hayvanların türeyişi ve doğumu böyledir.

6.12

δελφὶς δὲ καὶ φάλαινα καὶ τὰ ἄλλα κήτη, ὅσα μὴ ἔχει βράγχια ἀλλὰ φυσητῆρα, ζῳοτοκοῦσιν, ἔτι δὲ πρίστις καὶ βοῦς· οὐδὲν γὰρ τούτων φαίνεται ἔχον ᾠά, ἀλλ’ εὐθέως κύημα, ἐξ οὗ διαρθρουμένου γίνεται τὸ ζῷον, καθάπερ ἄνθρωπος καὶ τῶν τετραπόδων τὰ ζῳοτόκα. Τίκτει δ’ ὁ μὲν δελφὶς τὰ μὲν πολλὰ ἕν, ἐνίοτε δὲ καὶ δύο· ἡ δὲ φάλαινα ἢ δύο τὰ πλεῖστα καὶ πλεονάκις, ἢ ἕν. Ὁμοίως δὲ τῷ δελφῖνι καὶ ἡ φώκαινα· καὶ γάρ ἐστιν ὅμοιον δελφῖνι μικρῷ, γίνεται δ’ ἐν τῷ Πόντῳ. Διαφέρει δὲ φώκαινα δελφῖνος· ἔστι γὰρ τὸ μέγεθος ἔλαττον, εὐρύτερον δ’ ἐκ τοῦ νώτου· τὸ χρῶμα ἔχει κυανοῦν. Πολλοὶ δὲ δελφίνων τι γένος εἶναί φασι τὴν φώκαιναν. Ἀναπνεῖ δὲ πάντα ὅσα ἔχει φυσητῆρα, καὶ δέχεται τὸν ἀέρα· πλεύμονα γὰρ ἔχουσιν. Καὶ ὅ γε δελφὶς ὦπται, ὅταν καθεύδῃ, ὑπερέχων τὸ ῥύγχος, καὶ ῥέγχει καθεύδων. Ἔχει δ’ ὁ δελφὶς καὶ ἡ φώκαινα γάλα, καὶ θηλάζονται· καὶ εἰσδέχονται δὲ τὰ τέκνα μικρὰ ὄντα. Τὴν δ’ αὔξησιν τὰ τέκνα τῶν δελφίνων ποιοῦνται ταχεῖαν· ἐν ἔτεσι γὰρ δέκα μέγεθος λαμβάνουσι τέλεον. Κύει δὲ δέκα μῆνας. Τίκτει δ’ ὁ δελφὶς ἐν τῷ θέρει, ἐν ἄλλῃ δ’ ὥρᾳ οὐδεμιᾷ· συμβαίει δὲ καὶ ἀφανίζεσθαι αὐτὸν ὑπὸ κύνα περὶ τριάκονθ’ ἡμέρας. Παρακολουθεῖ δὲ τὰ τέκνα πολὺν χρόνον, καὶ ἔστι τὸ ζῷον φιλότεκνον. Ζῇ δ’ ἔτη πολλά· δῆλοι γὰρ ἔνιοι γεγόνασι βιοῦντες οἱ μὲν πέντε καὶ εἴκοσιν ἔτη, οἱ δὲ τριάκοντα· ἀποκόπτοντες γὰρ ἐνίων τὸ οὐραῖον οἱ ἁλιεῖς ἀφιᾶσιν, ὥστε τούτῳ γνωρίζεσθαι τοὺς χρόνους αὐτῶν. Ἡ δὲ φώκη ἔστι μὲν τῶν ἐπαμφοτεριζόντων ζῴων· οὐ δέχεται μὲν γὰρ τὸ ὕδωρ, ἀλλ’ ἀναπνεῖ καὶ καθεύδει καὶ τίκτει ἐν τῇ γῇ μέν, πρὸς αἰγιαλοῖς δέ, ὡς οὖσα τῶν πεζῶν, διατρίβει δὲ τοῦ χρόνου τὸν πολὺν καὶ τρέφεται ἐκ τῆς θαλάττης, διὸ μετὰ τῶν ἐνύδρων περὶ αὐτῆς λεκτέον. Ζῳοτοκεῖ μὲν οὖν εὐθὺς ἐν αὑτῇ, καὶ τίκτει ζῷα, καὶ χόριον καὶ τἆλλα προΐεται ὥσπερ πρόβατον. Τίκτει δ’ ἓν ἢ δύο, τὰ δὲ πλεῖστα τρία. Καὶ μαστοὺς δ’ ἔχει δύο, καὶ θηλάζεται ὑπὸ τῶν τέκνων καθάπερ τὰ τετράποδα. Τίκτει δ’ ὥσπερ ἄνθρωπος πᾶσαν ὥραν τοῦ ἔτους, μάλιστα δ’ ἅμα ταῖς πρώταις αἰξίν. Ἄγει δὲ περὶ δωδεκαταῖα ὄντα τὰ τέκνα εἰς τὴν θάλατταν πολλάκις τῆς ἡμέρας, συνεθίζουσα κατὰ μικρόν· τὰ δὲ κατάντη φέρεται, ἀλλ’ οὐ βαδίζει, διὰ τὸ μὴ δύνασθαι ἀπερείδεσθαι τοῖς ποσίν. Συνάγει δὲ καὶ συστέλλει ἑαυτήν· σαρκῶδες γάρ ἐστι καὶ μαλακόν, καὶ ὀστᾶ χονδρώδη ἔχει. Ἀποκτεῖναι δὲ φώκην χαλεπὸν βιαίως, ἐὰν μή τις πατάξῃ παρὰ τὸν κρόταφον· τὸ γὰρ σῶμα σαρκῶδες αὐτῆς. Ἀφίησι δὲ φωνὴν ὁμοίαν βοΐ. Ἔχει δὲ καὶ τὸ αἰδοῖον ἡ θήλεια ὅμοιον βατίδι, πάντα δὲ τἆλλα γυναικί.

Περὶ μὲν οὖν τῶν ἐνύδρων καὶ ζῳοτοκούντων ἢ ἐν αὑτοῖς ἢ ἔξω ἡ γένεσις καὶ τὰ περὶ τὸν τόκον τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον·

6.1313. Bölüm

Yumurtlayan balıkların rahmi, daha önce söylendiği gibi, çatallıdır ve aşağıdadır (pullu balıkların hepsi, mesela levrek, kefal, kefalos ve etelis; beyaz denen balıkların hepsi; yılanbalığı dışında düz derili balıkların hepsi yumurtlar). Yumurtaları kolayca dağılır. Bu, rahmin bütünüyle yumurtayla dolu olmasından ileri gelir; öyle ki küçük balıklarda yalnız iki yumurta varmış gibi görünür; çünkü küçüklüğü ve inceliği yüzünden bunlarda rahim seçilmez. Bütün balıkların çiftleşmesi daha önce anlatıldı. Balıkların çoğu erkek ve dişidir; ama erythrinos ile hani balığı hakkında şüphe vardır, çünkü hepsi gebe yakalanır. Birleşen balıklarda yumurtalar çiftleşmeyle oluşur, ama çiftleşmeden de yumurta taşırlar. Bazı ırmak balıkları bunu gösterir: phoksinoslar, denebilir ki doğar doğmaz ve henüz küçükken yumurta taşır. Yumurtalarını saçarlar; söylendiğine göre erkekler yumurtaların çoğunu yutar, bir kısmı da suda kaybolur; ama yumurtlamaya alıştıkları yerlere bıraktıkları yumurtalar kurtulur. Hepsi kurtulsaydı her türün sayısı sonsuz olurdu. Bunların da çoğu döllü olmaz; yalnız erkeğin tohumunu serptikleri döllü olur: dişi yumurtlayınca erkek peşinden gelip tohumunu yumurtaların üstüne serper; tohum serpilenlerin hepsinden küçük balıklar çıkar, ötekilerinden ise rastgele. Aynı şey yumuşakçalarda da olur: mürekkepbalığının erkeği, dişi yumurtlayınca yumurtaların üstüne serper. Bunun öteki yumuşakçalarda da olması makuldür; ama şimdilik yalnız mürekkepbalıklarında görülmüştür. Kıyıya yakın yerlerde yumurtlarlar; kayabalıkları taşların yanında yumurtlar, ama bıraktıkları şey yassı ve kolayca dağılır. Ötekiler de öyle yapar; çünkü kıyı dolayları ılıktır, daha çok besin vardır, yumurtalar da büyük balıklara yem olmaktan korunur. Bu yüzden Karadeniz'de balıkların çoğu Thermodon ırmağı dolaylarında yumurtlar; çünkü yer rüzgârsız ve ılıktır, tatlı suları da vardır. Yumurtlayan balıkların çoğu yılda bir kez yumurtlar; küçük phykisler müstesnadır, bunlar iki kez yumurtlar. Erkek phykis dişiden daha kara olmasıyla ve pullarının daha büyük olmasıyla ayrılır. Öteki balıklar tohum hâlinde doğurur ve yumurtalarını salar; bazılarının zargana dediği balık ise yumurtlama zamanı gelince yarılır ve yumurtalar böyle çıkar. Çünkü bu balığın, kör yılanlarınki gibi, karnının ve kasığının altında bir yarığı vardır; yumurtladıktan sonra yarık yeniden kapanır. Yumurtadan türeyiş, içeride yumurtlayanlarda da dışarıda yumurtlayanlarda da aynı şekilde olur: embriyo uçta oluşur ve bir zarla sarılır; önce gözler, büyük ve küre biçiminde olarak belirginleşir. Bundan şu da açıktır: bazılarının dediği gibi kurtçuklardan türeyenlere benzer şekilde oluşmazlar; çünkü onlarda tersi olur: önce alt kısımlar daha büyüktür, gözler ve baş sonra gelir. Yumurta tükenince iribaşa benzerler; başta hiç besin almadan, yumurtadan gelen sıvıyla büyürler, sonra büyüyene kadar ırmak sularıyla beslenirler. Karadeniz temizlenirken Hellespontos'a doğru phykos dedikleri bir şey sürüklenir; bu sarımtıraktır. Bazıları bunun tabii bir çiçek, yani yosunun çiçeği olduğunu söyler. Yazın başında olur. Bu bölgelerdeki istiridyeler ve küçük balıklar bununla beslenir. Bazıları deniz hayvanlarından mor salyangozun boyasını bundan aldığını da söyler.

6.13

οἱ δ’ ᾠοκοκοῦντες τῶν ἰχθύων τὴν μὲν ὑστέραν δικρόαν ἔχουσι καὶ κάτω, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον (ᾠοτοκοῦσι δὲ πάντες οἵ τε λεπιδωτοί, οἷον λάβραξ κεστρεὺς κέφαλος ἐτελίς, καὶ οἱ λευκοὶ καλούμενοι πάντες, καὶ οἱ λεῖοι πλὴν ἐγχέλυος), ᾠὸν δ’ ἴσχουσι ψαθυρόν. Τοῦτο δὲ φαίνεται διὰ τὸ τὴν ὑστέραν εἶναι πλήρη πᾶσαν ᾠῶν, ὥστ’ ἔν γε τοῖς μικροῖς τῶν ἰχθύων δοκεῖν ᾠὰ μόνον εἶναι δύο· διὰ τὴν μικρότητα γὰρ καὶ τὴν λεπτότητα ἄδηλος ἐν αὐτοῖς ἡ ὑστέρα. Περὶ μὲν οὖν τῆς ὀχείας πάντων τῶν ἰχθύων εἴρηται πρότερον. Εἰσὶ δὲ τῶν ἰχθύων οἱ μὲν πλεῖστοι ἄρρενες καὶ θήλεις, περὶ δ’ ἐρυθρίνου καὶ χάννης ἀπορεῖται· πάντες γὰρ ἁλίσκονται κυήματα ἔχοντες. Συνίσταται μὲν οὖν καὶ ὀχευομένων ᾠὰ τοῖς συνδυαζομένοις τῶν ἰχθύων, ἴσχουσι δὲ καὶ ἄνευ ὀχείας. Δηλοῦσι δ’ ἔνιοι τῶν ποταμίων· εὐθὺς γὰρ γεννώμενοι ὡς εἰπεῖν καὶ μικροὶ ὄντες οἱ φοξῖνοι κυήματ’ ἔχουσιν. Ἀπορραίνουσι δὲ τὰ ᾠά, καὶ καθάπερ λέγεται, τὰ μὲν πολλὰ ᾠὰ οἱ ἄρρενες ἀνακάπτουσι, τὰ δ’ ἀπόλλυται ἐν τῷ ὑγρῷ· ὅσα δ’ ἂν ἐκτέκωσιν εἰς τοὺς τόπους εἰς οὓς ἐκτίκτουσι, ταῦτα σώζεται· εἰ γὰρ πάντα ἐσώζετο, παμπληθὲς ἂν τὸ γένος ἦν ἑκάστων. Καὶ τούτων δ’ οὐ γίνεται τὰ πολλὰ γόνιμα, ἀλλ’ ὅσα ἂν ἐπιρράνῃ ὁ ἄρρην τῷ θορῷ· ὅταν γὰρ ἐκτέκῃ, παρεπόμενος ὁ ἄρρην ἐπιρραίνει ἐπὶ τὰ ᾠὰ τὸν θορόν, καὶ ὅσα μὲν ἂν ἐπιρρανθῇ, ἐκ πάντων γίνεται ἰχθύδια, ἐκ δὲ τῶν ἄλλων ὅπως ἂν τύχῃ. Ταὐτὸ δὲ συμβαίνει τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν μαλακίων· ὁ γὰρ ἄρρην τῶν σηπιῶν, ὅταν ἐκτέκῃ ἡ θήλεια, ἐπιρραίνει τὰ ᾠά. Ὅπερ εὔλογον συμβαίνειν καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων μαλακίων, ἀλλ’ ἐπὶ τῶν σηπιῶν ὦπται ἐν τῷ παρόντι μόνον. Ἐκτίκτουσι δὲ πρὸς τῇ γῇ, οἱ μὲν κωβιοὶ πρὸς τοῖς λίθοις, πλὴν πλατὺ καὶ ψαθυρὸν τὸ ἀποτικτόμενόν ἐστιν. Ὁμοίως δὲ καὶ οἱ ἄλλοι· ἀλεεινά τε γάρ ἐστι τὰ περὶ τὴν γῆν, καὶ τροφὴν ἔχει μᾶλλον, καὶ πρὸς τὸ μὴ κατεσθίεσθαι ὑπὸ τῶν μειζόνων τὰ κυήματα. Διὸ καὶ ἐν τῷ Πόντῳ περὶ τὸν Θερμώδοντα ποταμὸν οἱ πλεῖστοι τίκτουσιν· νήνεμος γὰρ ὁ τόπος καὶ ἀλεεινὸς καὶ ἔχων ὕδατα γλυκέα. Τίκτουσι δ’ οἱ μὲν ἄλλοι τῶν ᾠοτόκων ἰχθύων ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ, πλὴν τῶν μικρῶν φυκίδων· αὗται δὲ δίς. Διαφέρει δ’ ὁ ἄρρην φύκης τῆς θηλείας τῷ μελάντερος εἶναι καὶ μείζους ἔχειν τὰς λεπίδας. Οἱ μὲν οὖν ἄλλοι ἰχθύες ἐν γόνῳ τίκτουσι καὶ τὰ ᾠὰ ἀφιᾶσιν· ἣν δὲ καλοῦσί τινες βελόνην, ὅταν ἤδη ὥρα ᾖ τοῦ τίκτειν, διαρρήγνυται, καὶ οὕτω τὰ ᾠὰ ἐξέρχεται. Ἔχει γάρ τινα ὁ ἰχθὺς οὗτος διάφυσιν ὑπὸ τὴν γαστέρα καὶ τὸ ἦτρον, ὥσπερ οἱ τυφλίναι ὄφεις· ὅταν δ’ ἐκτέκῃ, συμφύεται ταῦτα πάλιν. Ἡ δὲ γένεσις ἐκ τοῦ ᾠοῦ ὁμοίως συμβαίνει ἐπί τε τῶν ἔσω ᾠοτοκούντων καὶ ἐπὶ τῶν ἔξω· ἐπ’ ἄκρου τε γὰρ γίνεται καὶ ὑμένι περιέχεται, καὶ πρῶτον διάδηλοι οἱ ὀφθαλμοὶ μεγάλοι καὶ σφαιροειδεῖς ὄντες. Ἧι καὶ δῆλον ὅτι οὐχ ὥσπερ τινές φασιν, ὁμοίως γίνονται τοῖς ἐκ τῶν σκωλήκων γινομένοις· τοὐναντίον γὰρ συμβαίνει ἐπ’ ἐκείνων, τὰ κάτω μείζω πρῶτον, οἱ δ’ ὀφθαλμοὶ καὶ ἡ κεφαλὴ ὕστερον. Ὅταν δ’ ἀναλωθῇ τὸ ᾠόν, γίνονται γυρινώδεις, καὶ τὸ μὲν πρῶτον οὐδεμίαν τροφὴν λαμβάνοντα αὐξάνονται ἐκ τῆς ἀπὸ τοῦ ᾠοῦ ἐγγιγνομένης ὑγρότητος, ὕστερον δὲ τρέφονται ἕως ἂν αὐξηθῶσι τοῖς ποταμίοις ὕδασιν. Τοῦ δὲ Πόντου καθαιρομένου ἐπιφέρεταί τι κατὰ τὸν Ἑλλήσποντον ὃ καλοῦσι φῦκος· ἔστι δ’ ὠχρὸν τοῦτο. Οἱ δέ τινές φασι τοῦτο ἄνθος εἶναί τι φυσικὸν τὸ φυκίον. Ἀρχομένου δὲ γίνεται τοῦ θέρους. Τούτῳ τρέφεται καὶ τὰ ὄστρεα καὶ τὰ ἰχθύδια τὰ ἐν τοῖς τόποις τούτοις. Φασὶ δέ τινες τῶν θαλαττίων καὶ τὴν πορφύραν ἴσχειν ἀπὸ τούτου τὸ ἄνθος.

6.1414. Bölüm

Göl ve ırmak balıkları çoğunlukla beş aylıkken yumurta taşır, ama hepsi bir yıl dolunca yumurtlar. Deniz balıkları gibi bunlar da hiçbir zaman hepsini birden salmaz, ne dişiler yumurtayı ne erkekler tohumu; dişilerde daima az çok yumurta, erkeklerde de tohum bulunur. Uygun mevsimde sazan beş altı kez yumurtlar, en çok da yıldızların doğuşlarına göre yumurtlar; khalkis üç kez, ötekiler yılda bir kez yumurtlar. Hepsi ırmakların ve göllerin taşkın sularında, kamışlıkların yanında yumurtlar, mesela phoksinoslar ve tatlısu levrekleri. Yayın balıkları ve tatlısu levrekleri yumurtalarını kurbağalar gibi kesintisiz bir dizi hâlinde salar. Bu dizi öyle bitişik ve sarılıdır ki balıkçılar göllerde tatlısu levreğinin yumurta dizisini, genişliği sayesinde kamışların üstünden makaraya sarar gibi çözer. Yayın balıklarının büyükleri derin yerlerde, bazıları bir kulaç derinlikte yumurtlar; küçükleri daha sığ yerlerde, en çok da söğüdün ya da başka bir ağacın köklerinin yanında, kamışın ve yosunun yanında yumurtlar. Bazen çok büyük bir balık küçük biriyle sarmaş dolaş olur; bazılarının göbek dediği, tohumlarını saldıkları kanallarını birbirine yaklaştırırlar; biri yumurtasını, öteki tohumunu salar. Yumurtalardan tohumla karışanlar hemen daha beyaz görünür ve denebilir ki bir gün içinde büyür. Az sonra balığın gözleri belirginleşir; çünkü bütün balıklarda, öteki hayvanlarda olduğu gibi, ilk ve en çok göze çarpan kısım budur ve en büyük görünür. Deniz balıklarında olduğu gibi, tohumun değmediği yumurta işe yaramaz ve kısırdır. Döllü yumurtalardan küçük balıklar büyüdükçe kabuk gibi bir şey dökülür; bu, yumurtayı ve küçük balığı saran zardır. Tohum yumurtayla karışınca, bunlardan oluşan şey köklerin yanında ya da nereye yumurtladılarsa orada çok yapışkan olur. Dişi yumurtlayıp gider; en çok yumurtladıkları yerde erkek yumurtaları bekler. Yumurtadan büyüme en yavaş yayın balığında olur; bu yüzden erkek, yavru rastgele küçük balıklara yem olmasın diye kırk elli gün başında bekler. Yavaşlıkta ikinci gelen sazanın türeyişidir; yine de bunların kurtulan yavruları da çabucak kaçıp kurtulur. Daha küçük bazı balıklarda yavrular üç günlükken bile artık küçük balık olur. Tohumun değdiği yumurtalar hem aynı gün hem de daha sonra büyür. Yayın balığının yumurtası burçak tanesi, sazanın ve bu türden balıklarınki darı tanesi kadar olur. Bunlar böyle yumurtlar ve döl verir; khalkis ise derin yerlerde, topluca ve sürü hâlinde yumurtlar; tilon dedikleri balık da kıyılarda, rüzgârdan korunaklı yerlerde yumurtlar; bu da sürü balığıdır. Sazan, baleros ve hemen hemen bütün ötekiler yumurtlamak için sığ yerlere itişip giderler; bir dişinin peşine çoğu zaman on üç on dört erkek takılır; dişi yumurtasını salıp geri çekilirken erkekler peşinden gelip tohumlarını serper. Yumurtaların çoğu kaybolur; çünkü dişi geri çekilirken yumurtladığı için yumurtalar dağılır; akıntıya kapılıp bir bitki örtüsüne takılmayan yumurta kaybolur. Yayın balığı dışında hiçbiri yumurtalarını beklemez; yalnız sazanın, kendi yavrularından bir yığına rastlarsa onları beklediği söylenir. Erkeklerin hepsinde tohum vardır, yılanbalığı müstesna; yılanbalığında ne yumurta ne tohum bulunur. Kefaller denizden göllere ve ırmaklara çıkar; yılanbalıkları ise tersine, oralardan denize iner.

6.14

Οἱ δὲ λιμναῖοι καὶ οἱ ποτάμιοι τῶν ἰχθύων κυήματα μὲν ἴσχουσι πεντάμηνοι τὴν ἡλικίαν ὄντες ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, τίκτουσι δὲ τοῦ ἐνιαυτοῦ περιιόντος ἅπαντες· ὥσπερ δὲ καὶ οἱ θαλάττιοι, καὶ οὗτοι οὐκ ἐξαφιᾶσιν οὐδέποτε ἅμα πᾶν, οὔτε αἱ θήλειαι τὸ ᾠὸν οὔτε οἱ ἄρρενες τὸν θορόν, ἀλλ’ ἔχουσιν ἀεὶ πλείω ἢ ἐλάττονα αἱ μὲν ᾠὰ οἱ δὲ θορόν. Τίκτουσι δ’ ἐν τῇ καθηκούσῃ ὥρᾳ κυπρῖνος μὲν πεντάκις ἢ ἑξάκις· ποιεῖαι δὲ τὸν τόκον μάλιστα ἐπὶ τοῖς ἄστροις· χαλκὶς δὲ τίκτει τρίς, οἱ δ’ ἄλλοι ἅπαξ ἐν τῷ ἐνιαυτῷ. Τίκτουσι δὲ πάντες ἐν ταῖς προλιμνάσι τῶν ποταμῶν καὶ τῶν λιμνῶν πρὸς τὰ καλαμώδη, οἷον οἵ τε φοξῖνοι καὶ αἱ πέρκαι. Οἱ δὲ γλάνεις καὶ αἱ πέρκαι συνεχὲς ἀφιᾶσι τὸ κύημα, ὥσπερ οἱ βάτραχοι· οὕτω δὲ συνεχές ἐστι τὸ κύημα περιειλιγμένον, ὥστε τό γε τῆς πέρκης διὰ πλατύτητα ἀναπηνίζονται ἐν ταῖς λίμναις οἱ ἁλιεῖς ἐκ τῶν καλάμων. Οἱ μὲν οὖν μείζους τῶν γλανίων ἐν τοῖς βαθέσι ἐκτίκτουσιν, ἔνιοι καὶ κατ’ ὀργυιᾶς τὸ βάθος, οἱ δ’ ἐλάττους αὐτῶν ἐν τοῖς βραχυτέροις, μάλιστα πρὸς ῥίζαις ἰτέας ἢ ἄλλου τινὸς δένδρου, καὶ πρὸς τῷ καλάμῳ δὲ καὶ πρὸς τῷ βρύῳ. Συμπλέκοται δὲ πρὸς ἀλλήλους ἐνίοτε καὶ πάνυ μέγας πρὸς μικρόν· καὶ προσαγαγόντες τοὺς πόρους πρὸς ἀλλήλους, οὓς καλοῦσί τινες ὀμφαλούς, ᾗ τὸν γόνον ἀφιᾶσιν, ὁ μὲν τὸ ᾠὸν ὁ δὲ τὸν θορὸν ἐξίησιν. Ὅσα δ’ ἂν τῷ θορῷ μιχθῇ τῶν ᾠῶν, εὐθύς τε λευκότερα φαίνεται καὶ μείζω ἐν ἡμέρᾳ ὡς εἰπεῖν. Ὕστερον δ’ ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ δῆλά ἐστι τὰ ὄμματα τοῦ ἰχθύος· τοῦτο γὰρ ἐν πᾶσι τοῖς ἰχθύσιν, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις, ἐπιδηλότατόν ἐστιν εὐθὺς καὶ φαίνεται μέγιστον. Ὅσων δ’ ἂν ᾠῶν ὁ θορὸς μὴ θίγῃ, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν θαλαττίων, ἀχρεῖον τὸ ᾠὸν τοῦτο καὶ ἄγονόν ἐστιν. Ἀπὸ δὲ τῶν γονίμων ᾠῶν αὐξανομένων τῶν ἰχθυδίων ἀποκαθαίρεται οἷον κέλυφος· τοῦτο δ’ ἐστὶν ὑμὴν ὁ περιέχων τὸ ᾠὸν καὶ τὸ ἰχθύδιον. Ὅταν δὲ μιγῇ τῷ ᾠῷ ὁ θορός, σφόδρα γίνεται κολλῶδες τὸ συνεστηκὸς ἐξ αὐτῶν πρὸς ταῖς ῥίζαις ἢ ὅπου ἂν ἐκτέκωσιν. Οὗ δ’ ἂν πλεῖστον τέκωσιν, ᾠοφυλακεῖ ὁ ἄρρην, ἡ δὲ θήλεια ἀπέρχεται τεκοῦσα. Ἔστι δὲ βραδυτάτη μὲν ἐκ τῶν ᾠῶν ἡ τῶν γλανίων αὔξησις, διὸ προσεδρεύει ὁ ἄρρην καὶ τετταράκοντα καὶ πεντήκοντα ἡμέρας, ὅπως μὴ κατεσθίηται ὁ γόνος ὑπὸ τῶν παρατυχόντων ἰχθυδίων· δευτέρα δὲ βραδυτῆτι ἡ τοῦ κυπρίνου γένεσις, ὅμως δὲ ταχέως καὶ τούτων ὁ σωζόμενος διαφεύγει γόνος. Τῶν δ’ ἐλαττόνων ἐνίων καὶ τριταίων ὄντων ἤδη ἰχθύδιά ἐστιν. Λαμβάνει δ’ αὔξησιν τὰ ᾠά, ὧν ἂν ἐπιψαύσῃ ὁ· θορός, καὶ αὐθημερὸν καὶ ὕστερον ἔτι. Τὸ μὲν οὖν τοῦ γλάνιος γίνεται ὅσον ὄροβος, τὰ δὲ τῶν κυπρίνων καὶ τῶν τοιούτων ὅσον κέγχρος. Ταῦτα μὲν οὖν τοῦτον τὸν τρόπον τίκτει καὶ γεννᾷ, χαλκὶς δὲ τίκτει ἐν τοῖς βαθέσιν ἀθρόα καὶ ἀγελαῖα, ὃν δὲ καλοῦσι τίλωνα, πρὸς τοῖς αἰγιαλοῖς ἐν ὑπηνέμοις· ἀγελαῖος δὲ καὶ οὗτος. Κυπρῖνος δὲ καὶ βάλερος καὶ οἱ ἄλλοι πάντες ὡς εἰπεῖν ὠθοῦνται μὲν εἰς τὰ βραχέα πρὸς τὸν τόκον, μιᾷ δὲ θηλείᾳ πολλάκις ἀκολουθοῦσιν ἄρρενες καὶ τρισκαίδεκα καὶ τεσσαρεσκαίδεκα· τῆς θηλείας δ’ ἀφιείσης τὸ ᾠὸν καὶ ὑποχωρούσης ἐπακολουθοῦντες ἐπιρραίνουσι τὸν θορόν. Ἀπόλλυται δὲ τὰ πλεῖστ’ αὐτῶν· διά τε γὰρ τὸ ὑποχωροῦσαν τίκτειν τὴν θήλειαν σκεδάννυται τὸ ᾠόν, ὅ τι ἂν ὑπὸ ῥεύματος ληφθῇ καὶ μὴ προσπέσῃ πρὸς ὕλην· καὶ γὰρ οὐδ’ ᾠοφυλακεῖ τῶν ἄλλων ἔξω γλάνιος οὐθείς, πλὴν ἐὰν ἀθρόῳ γόνῳ ἑαυτοῦ περιτύχῃ ὁ κυπρῖνος· τοῦτον δέ φασιν ᾠοφυλακεῖν. Θορὸν δὲ πάντες ἔχουσιν οἱ ἄρρενες πλὴν ἐγχέλυος· αὕτη δ’ οὐδέτερον οὔτ’ ᾠὸν οὔτε θορόν. Οἱ μὲν οὖν κεστρεῖς ἐκ τῆς θαλάττης ἀναβαίνουσιν εἴς τε τὰς λίμνας καὶ τοὺς ποταμούς, αἱ δ’ ἐγχέλυς τοὐναντίον ἐκ τούτων εἰς τὴν θάλατταν.

6.1515. Bölüm

Balıkların çoğu, söylendiği gibi, yumurtadan türer. Bununla birlikte bazıları çamurdan ve kumdan da türer; çiftleşmeyle ve yumurtadan türeyen soylardan bazıları bile. Bu, başka bataklıklarda da olur; söylendiğine göre bir zamanlar Knidos dolaylarında böyle bir bataklık varmış. Bu bataklık Köpek Yıldızı doğarken kurur, bütün çamuru da çıkarılırmış; ilk yağmurlarla birlikte de içinde su toplanmaya başlarmış. Su toplanmaya başlarken içinde küçük balıklar türermiş. Bunlar, çiftleşmeyle türemeyen bir kefal türüymüş; büyüklükleri küçük izmaritler kadarmış; hiçbirinde ne yumurta ne tohum varmış. Asya'da denize dökülmeyen ırmaklarda da, haşlanmalık ufak balıklar kadar küçük başka balıklar aynı şekilde türer. Bazıları kefallerin hepsinin kendiliğinden bittiğini söyler; ama doğru söylemezler, çünkü dişilerinin yumurtası, erkeklerinin de tohumu olduğu görülür. Ama kefallerin çamurdan ve kumdan biten böyle bir türü vardır. Bundan, bazı balıkların ne hayvanlardan ne de çiftleşmeden, kendiliğinden türediği açıktır. Ne yumurtlayan ne de canlı doğuran balıkların hepsi kimi çamurdan, kimi kumdan ve yüzeydeki çürümeden türer; mesela ufak balığın "köpük" denen türü kumlu topraktan türer. Bu ufak balık büyümez ve döl vermez; zaman uzayınca ölür, yerine yenisi türer. Bu yüzden kısa bir süre dışında, denebilir ki yılın bütün mevsimlerinde bulunur: güzün Arktouros'un doğuşundan başlayıp ilkbahara kadar sürer. Bazen topraktan çıktığının kanıtı şudur: hava soğukken avlanırsa yakalanmaz, açık ve güzel havada ise sanki sıcaklığa doğru topraktan çıkıyormuş gibi yakalanır. Ağ çekilip toprak kazındıkça da çoğu zaman daha çok ve daha iyisi çıkar. Öteki ufak balıklar çabuk büyüdükleri için daha kötüdür. Bunlar gölgeli ve bataklık yerlerde, güzel havalardan sonra toprak ısınınca türer; mesela Atina dolaylarında Salamis'te, Themistokles'in mezarının yanında ve Marathon'da, çünkü köpük bu yerlerde türer. Böyle yerlerde ve böyle güzel havalarda görülür; ama bazı yerlerde gökten bol yağmur yağınca, yağmur suyunun yaptığı köpükte de türer; ona köpük denmesi de bu yüzdendir. Bazen hava güzelken denizin yüzeyinde de sürüklenir: nasıl gübrede kurtçuklar toplanırsa, köpükte de bu ufak balık, köpük yüzeyde nerede birikirse orada toplanır; bu yüzden bu ufak balık birçok yere açık denizden gelir. Yıl yağışlı ve ılık geçince bolca olur ve çok yakalanır. Öteki ufak balıklar ise balıkların yavrusudur: kobitis denen, toprağa gömülen küçük ve değersiz kayabalıklarının yavrusudur; Phaleron ufak balığından membraslar, bunlardan trikhisler, trikhislerden trikhiaslar olur; bir ufak balıktan da, mesela Atinalıların limanındakinden, enkrasikholos denenler olur. İzmaritlerin ve kefallerin yavrusu olan başka bir ufak balık da vardır. Kısır köpük suludur ve, daha önce söylendiği gibi, kısa süre dayanır; sonunda geriye yalnız baş ve gözler kalır. Ama şimdi balıkçılar onu taşıyabilmek için bir yol buldu: tuzlanınca daha uzun dayanıyor.

6.15

Οἱ μὲν οὖν πλεῖστοι, ὥσπερ εἴρηται, τῶν ἰχθύων γίνονται ἐξ ᾠῶν. Οὐ μὴν ἀλλ’ ἔνιοι καὶ ἐκ τῆς ἰλύος καὶ ἐκ τῆς ἄμμου γίνονται, καὶ τῶν τοιούτων γενῶν ἃ γίνεται ἐκ συνδυασμοῦ καὶ ᾠῶν, ἐν τέλμασιν ἄλλοις τε, καὶ οἷον περὶ Κνίδον φασὶν εἶναί ποτε, ὃ ἐξηραίνετο μὲν ὑπὸ κύνα καὶ ἡ ἰλὺς ἅπασα ἐξῃρεῖτο, ὕδωρ δ’ ἤρχετο ἐγγίνεσθαι ἅμα τοῖς πρώτοις γιγνομένοις. Ἐν τούτῳ ἰχθύδια ἐνεγίνετο ἀρχομένου τοῦ ὕδατος. Ἦν δὲ κεστρέων τι γένος τοῦτο, ὃ οὐδὲ γίνεται ἐξ ὀχείας, μέγεθος ἡλίκα μαινίδια μικρά· ᾠὸν δὲ τούτων εἶχεν οὐδὲν οὐδὲ θορόν. Γίνεται δὲ καὶ ἐν ποταμοῖς ἐν τῇ Ἀσίᾳ, οὐ διαρρέουσιν εἰς τὴν θάλατταν, ἰχθύδια μικρά, ἡλίκοι ἑψητοί, ἕτερα τὸν αὐτὸν τρόπον τούτοις. Ἔνιοι δὲ καὶ ὅλως φασὶ τοὺς κεστρεῖς φύεσθαι πάντας, οὐκ ὀρθῶς λέγοντες· ἔχουσαι γὰρ φαίνονται καὶ ᾠὰ αἱ θήλειαι αὐτῶν καὶ θορὸν οἱ ἄρρενες. Ἀλλὰ γένος τί ἐστιν αὐτῶν τοιοῦτον, ὃ φύεται ἐκ τῆς ἰλύος καὶ τῆς ἄμμου. Ὅτι μὲν οὖν γίνεται αὐτόματα ἔνια οὔτ’ ἐκ ζῴων οὔτ’ ἐξ ὀχείας, φανερὸν ἐκ τούτων. Ὅσα δὲ μήτ’ ᾠοτοκεῖ μήτε ζῳοτοκεῖ, πάντα γίνεται τὰ μὲν ἐκ τῆς ἰλύος τὰ δ’ ἐκ τῆς ἄμμου καὶ τῆς ἐπιπολαζούσης σήψεως, οἷον καὶ τῆς ἀφύης ὁ καλούμενος ἀφρὸς γίνεται ἐκ τῆς ἀμμώδους γῆς· καὶ ἔστιν αὕτη ἡ ἀφύη ἀναυξὴς καὶ ἄγονος, καὶ ὅταν πλείων γένηται χρόνος, ἀπόλλυται, ἄλλη δὲ πάλιν ἐπιγίνεται, διὸ ἔξω χρόνου τινὸς ὀλίγου πᾶσαν ὡς εἰπεῖν τὴν ἄλλην γίνεται ὥραν· διαμένει γὰρ ἀρξαμένη ἀπὸ ἀρκτούρου μετοπωρινοῦ μέχρι τοῦ ἔαρος. Σημεῖον δ’ ὅτι ἐνίοτ’ ἐκ τῆς γῆς ἀνέρχεται· ἁλιευομένων γάρ, ἐὰν μὲν ᾖ ψῦχος, οὐχ ἁλίσκεται, ἐὰν δ’ ᾖ εὐδία, ἁλίσκεται, ὡς ἐκ τῆς γῆς ἀνιοῦσα πρὸς τὴν ἀλέαν. Καὶ ἑλκόντων καὶ ἀναξυομένης τῆς γῆς πλεονάκις πλείων γίνεται καὶ βελτίων. Αἱ δ’ ἄλλαι ἀφύαι χείρους διὰ τὸ ταχὺ λαμβάνειν αὔξησιν. Γίνονται δ’ ἐν τοῖς ἐπισκίοις καὶ ἑλώδεσι τόποις, ὅταν εὐημερίας γενομένης ἀναθερμαίνηται ἡ γῆ, οἷον περὶ Ἀθήνας ἐν Σαλαμῖνι καὶ πρὸς τῷ Θεμιστοκλείῳ καὶ ἐν Μαραθῶνι· ἐν γὰρ τούτοις τοῖς τόποις γίνεται ὁ ἀφρός. Φαίνεται δ’ ἐν μὲν τόποις τοιούτοις καὶ εὐημερίαις τοιαύταις, γίνεται δ’ ἐνιαχοῦ καὶ ὁπόταν ὕδωρ πολὺ ἐξ οὐρανοῦ γένηται, ἐν τῷ ἀφρῷ τῷ γιγνομένῳ ὑπὸ τοῦ ὀμβρίου ὕδατος, διὸ καὶ καλεῖται ἀφρός· καὶ ἐπιφέρεται ἐνίοτε ἐπιπολῆς τῆς θαλάττης, ὅταν εὐημερία ᾖ, ἐν ᾧ συστρέφεται, οἷον ἐν τῇ κόπρῳ τὰ σκωλήκια, οὕτως ἐν τούτῳ ὁ ἀφρός, ὅπου ἂν συστῇ ἐπιπολῆς· διὸ πολλαχοῦ προσφέρεται ἐκ τοῦ πελάγους ἡ ἀφύη αὕτη. Καὶ εὐθηνεῖ δὲ καὶ ἁλίσκεται πλείστη, ὁπόταν ἔνυγρον καὶ εὐδιεινὸν γένηται τὸ ἔτος. Ἡ δ’ ἄλλη ἀφύη γόνος ἰχθύων ἐστίν, ἡ μὲν καλουμένη κωβῖτις κωβιῶν τῶν μικρῶν καὶ φαύλων, οἳ καταδύνουσιν εἰς τὴν γῆν· ἐκ δὲ τῆς φαληρικῆς γίγνονται μεμβράδες, ἐκ δὲ τούτων τριχίδες, ἐκ δὲ τῶν τριχίδων τριχίαι, ἐκ δὲ μιᾶς ἀφύης, οἷον τῆς ἐν τῷ Ἀθηναίων λιμένι, οἱ ἐγκρασίχολοι καλούμενοι. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλη ἀφύη, ἣ γόνος ἐστὶ μαινίδων καὶ κεστρέων. Ὁ δ’ ἀφρὸς ὁ ἄγονος ὑγρός ἐστι καὶ διαμένει ὀλίγον χρόνον, καθάπερ εἴρηται πρότερον· τέλος γὰρ λείπεται κεφαλὴ καὶ ὀφθαλμοί. Πλὴν νῦν εὕρηται τοῖς ἁλιεῦσι πρὸς τὸ διακομίζειν· ἁλιζομένη γὰρ πλείω μένει χρόνον.

6.1616. Bölüm

Yılanbalıkları ne çiftleşmeden türer ne de yumurtlar; ne tohumlu ne de yumurtalı bir yılanbalığı hiç yakalanmamıştır; yarılınca içlerinde ne tohum kanalı ne de rahim kanalı bulunur. Kanlı hayvanlar içinde bu cinsin tamamı ne çiftleşmeden ne de yumurtadan türer. Bunun böyle olduğu açıktır: bazı bataklık göllerde bütün su boşaltılıp çamur kazındığında, yağmur suyu gelince yılanbalıkları yeniden türer; kuraklıkta türemezler, suyu hiç çekilmeyen göllerde de türemezler; çünkü yağmur suyuyla yaşar ve beslenirler. Demek ki ne çiftleşmeden ne de yumurtadan türedikleri açıktır. Bazıları onların döl verdiğini sanır, çünkü bazı yılanbalıklarının içinde küçük kurtlar bulunur; yılanbalıklarının bunlardan türediğini düşünürler. Ama bu doğru değildir; yılanbalıkları, çamurda ve nemli toprakta kendiliğinden oluşan, "toprağın bağırsakları" denen şeylerden türer. Bunlardan sıyrılıp çıkan yılanbalıkları görülmüştür; bazıları da bunlar kazınıp yarılınca içlerinde görünür. Böyle şeyler denizde de ırmaklarda da, en çok çürümenin olduğu yerde oluşur: denizde yosun bulunan yerlerin yanında, ırmaklarda ve göllerde de kıyıların çevresinde; çünkü sıcaklık burada güçlüdür ve çürütür. Yılanbalıklarının türeyişi böyledir.

6.16

Αἱ δ’ ἐγχέλυς οὔτ’ ἐξ ὀχείας γίνονται οὔτ’ ᾠοτοκοῦσιν, οὐδ’ ἐλήφθη πώποτε οὔτε θορὸν ἔχουσα οὐδεμία οὔτ’ ᾠά, οὔτ’ ἀνασχισθεῖσαι ἐντὸς θορικοὺς πόρους οὔθ’ ὑστερικοὺς ἔχουσιν· ἀλλὰ τοῦτο ὅλον τὸ γένος τῶν ἐναίμων οὐ γίνεται οὔτ’ ἐξ ὀχείας οὔτ’ ἐξ ᾠῶν. Φανερὸν δ’ ἐστὶν ὅτι οὕτως ἔχει· ἐν ἐνίαις γὰρ τελματώδεσι λίμναις τοῦ τε ὕδατος παντὸς ἐξαντληθέντος καὶ τοῦ πηλοῦ ξυσθέντος γίνονται πάλιν, ὅταν ὕδωρ γένηται ὄμβριον· ἐν δὲ τοῖς αὐχμοῖς οὐ γίνονται, οὐδ’ ἐν ταῖς διαμενούσαις λίμναις· καὶ γὰρ ζῶσι καὶ τρέφονται ὀμβρίῳ ὕδατι. Ὅτι μὲν οὖν οὔτ’ ἐξ ὀχείας οὔτ’ ἐξ ᾠῶν γίνονται, φανερόν ἐστιν· δοκοῦσι δέ τισι γεννᾶν, ὅτι ἐν ἐνίαις τῶν ἐγχελύων ἑλμίνθια ἐγγίνεται· ἐκ τούτων γὰρ οἴονται γίνεσθαι ἐγχέλυς. Τοῦτο δ’ ἐστὶν οὐκ ἀληθές, ἀλλὰ γίγνονται ἐκ τῶν καλουμένων γῆς ἐντέρων, ἃ αὐτόματα συνίσταται ἐν τῷ πηλῷ καὶ ἐν τῇ γῇ τῇ ἐνίκμῳ. Καὶ ἤδη εἰσὶν ὠμμέναι αἱ μὲν ἐκδύνουσαι ἐκ τούτων, αἱ δ’ ἐν διακνιζομένοις καὶ διαιρουμένοις γίνονται φανεραί. Καὶ ἐν τῇ θαλάττῃ δὲ καὶ ἐν τοῖς ποταμοῖς γίνονται τὰ τοιαῦτα, ὅταν ᾖ μάλιστα σῆψις, τῆς μὲν θαλάττης πρὸς τοῖς τοιούτοις τόποις οὗ ἂν ᾖ φῦκος, τῶν δὲ ποταμῶν καὶ λιμνῶν περὶ τὰ χείλη· ἐνταῦθα γὰρ ἡ ἀλέα ἰσχύουσα σήπει. Περὶ μὲν οὖν τῆς τῶν ἐγχελύων γενέσεως τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον.

6.1717. Bölüm

Balıkların hepsi ne aynı mevsimde ne de aynı şekilde yumurtlar, aynı süre gebe de kalmazlar. Çiftleşmeden önce erkekler ve dişiler sürüler oluşturur; çiftleşme ve yumurtlama zamanı gelince çift çift eşleşirler. Bunlardan bazıları otuz günden fazla gebe kalmaz, bazıları daha kısa süre gebe kalır; ama hepsi haftalarla ölçülebilen sürelerde gebe kalır. En uzun gebe kalanlar, bazılarının marinos dediği balıklardır. Sargos Poseideon ayı dolaylarında gebe kalır ve otuz gün gebe kalır; kefallerden bazılarının khelon dediği tür ve myksōn da aynı mevsimde ve sargosla aynı süre gebe kalır. Hepsi gebelikte sıkıntı çeker, bu yüzden en çok bu mevsimde karaya vururlar, çünkü azgınlık içinde kıyıya doğru sürüklenirler. Genel olarak bu zaman dolaylarında, yumurtlayana kadar sürekli hareket hâlindedirler; balıklar içinde bunu en çok kefal yapar; yumurtladıktan sonra sakinleşirler. Birçok balıkta, karınlarında kurtçuklar oluşunca yumurtlama sona erer; çünkü küçük ve canlı kurtçuklar oluşur, bunlar yumurtaları dışarı sürer. Rhyas balıkları ilkbaharda, balıkların çoğu da ilkbahar ılımı dolaylarında yumurtlar; ötekilerde ise yılın aynı mevsimi değildir: kimisi yazın, kimisi güz ılımı dolaylarında yumurtlar. Bunlar içinde ilk yumurtlayan atherinadır (kıyıya yakın yerde yumurtlar), en son yumurtlayan da kefalostur; bu, birinin yavrusunun ilk, ötekininkinin en son görünmesinden anlaşılır. Kefal de ilk yumurtlayanlardandır; salpa çoğu yerde yazın başında, bazı yerlerde de güzün yumurtlar. Bazılarının anthias dediği aulopias da yazın yumurtlar. Bunlardan sonra çipura, levrek, mırmır ve genel olarak koşucu denen balıklar yumurtlar. Sürü balıkları içinde en son yumurtlayanlar barbunya ve korakinostur; bunlar güz dolaylarında yumurtlar. Barbunya çamurun üstüne yumurtlar, bu yüzden geç yumurtlar, çünkü çamur uzun süre soğuk kalır. Korakinos kayalık yerlerde yaşadığı için barbunyadan sonra, yosunlara doğru çıkıp yumurtlar; uzun süre de gebe kalır. İzmaritler kış dönümünden sonra yumurtlar. Öteki balıklardan açık denizde yaşayanların çoğu yazın yumurtlar; kanıtı, bu süre içinde yakalanmamalarıdır. Balıklar içinde en doğurganı izmarittir, selakhiler içinde de fener balığı; ama kolayca telef oldukları için azdırlar, çünkü topluca ve kıyıya yakın yumurtlarlar. Genel olarak selakhiler canlı doğurdukları için daha az döl verir, ama büyüklükleri sayesinde en çok bunlar kurtulur. Zargana denen balık da geç doğurur; çoğu da doğurmadan önce yumurtalar yüzünden yarılır; yumurtaları çok sayıda değildir, ama büyüktür. Zehirli örümceklerde olduğu gibi yavrular zarganının da çevresine yığılır, çünkü zargana kendi yanına yumurtlar; biri onlara dokunursa kaçarlar. Atherina karnını kuma sürterek yumurtlar. Tonlar da yağdan çatlar; iki yıl yaşarlar. Balıkçılar bunu şundan çıkarır: bir zamanlar bir yıl dişi tonlar görülmemiş, ertesi yıl tonlar da görülmemiş. Tonların palamutlardan bir yaş büyük olduğu sanılır. Tonlar ve uskumrular Elaphebolion ayının sonu dolaylarında çiftleşir, Hekatombaion ayının başı dolaylarında yumurtlar; yumurtalarını bir torba içinde gibi bırakırlar. Dişi tonların büyümesi hızlıdır: balıklar Karadeniz'de yumurtlayınca yumurtadan, kimilerinin skordylē, Bizanslıların ise birkaç günde büyüdükleri için auksis dediği balıklar çıkar; bunlar güzün dişi tonlarla birlikte Karadeniz'den çıkar, ilkbaharda da artık palamut olarak içeri girer. Öteki balıkların hemen hepsi de hızlı büyür, ama hepsi Karadeniz'de daha hızlı büyür; nitekim torikler orada günden güne gözle görülür şekilde büyür. Genel olarak şunu kabul etmek gerekir: aynı balıklar için, yerleri aynı değilse, ne çiftleşme ve gebeliğin, ne de yumurtlama ve gürbüzlüğün mevsimi aynıdır; nitekim korakinos denen balıklar bazı yerlerde buğday hasadı dolaylarında yumurtlar. Söylenenler, çoğunlukla olana bakılarak belirlenmiştir. Mığrıların da yumurtası olur; ama bu her yerde aynı ölçüde belirgin değildir, yumurta da yağ yüzünden pek görünmez; çünkü yılanlarınki gibi uzun bir yumurta taşır. Ama ateşe konunca belli olur: yağ tütüp erir, yumurtalar ise sıkışarak sıçrar ve çıtırdar. Ayrıca biri parmaklarıyla yoklayıp ovarsa yağ düz, yumurta pürüzlü gelir. Bazı mığrıların yağı olur ama hiç yumurtası olmaz; bazılarının ise tersine hiç yağı olmaz, yumurtası ise şimdi anlatılan türdendir.

6.17

Τοὺς δὲ τόκους οὔτε πάντες οἱ ἰχθύες ποιοῦνται τὴν αὐτὴν ὥραν οὔθ’ ὁμοίως, οὔτε κύουσι τὸν ἴσον χρόνον. Πρὸ μὲν οὖν τῆς ὀχείας ἀγέλαι γίνονται ἀρρένων καὶ θηλειῶν· ὅταν δὲ περὶ τὴν ὀχείαν καὶ τοὺς τόκους ὦσι, συνδυάζονται. Κύουσι δὲ τούτων ἔνιοι μὲν οὐ πλείους τριάκονθ’ ἡμερῶν, οἱ δὲ ἐλάττω χρόνον, πάντες δ’ ἐν χρόνοις διαιρουμένοις εἰς τὸν τῶν ἑβδομάδων ἀριθμόν. Κύουσι δὲ πλεῖστον χρόνον οὓς καλοῦσί τινες μαρίνους. Σάργος δὲ κυΐσκεται μὲν περὶ τὸν Ποσειδεῶνα μῆνα, κύει δ’ ἡμέρας τριάκοντα· καὶ ὃν καλοῦσι δέ τινες χελῶνα τῶν κεστρέων, καὶ ὁ μύξων τὴν αὐτὴν ὥραν καὶ ἴσον χρόνον κύουσι τῷ σάργῳ. Πονοῦσι δὲ τῇ κυήσει πάντες, διὸ μάλιστα τὴν ὥραν ταύτην ἐκπίπτουσιν· φέρονται γὰρ οἰστρῶντες πρὸς τὴν γῆν. Καὶ ὅλως ἐν κινήσει περὶ τὸν χρόνον τοῦτον διατελοῦσιν ὄντες, ἕως ἂν ἐκτέκωσιν· καὶ μάλιστα ὁ κεστρεὺς τοῦτο ποιεῖ τῶν ἰχθύων· ὅταν δ’ ἐκτέκωσιν, ἡσυχάζουσιν. Πολλοῖς δὲ τῶν ἰχθύων πέρας ἐστὶ τοῦ τίκτειν, ὅταν ἐγγένηται σκωλήκια ἐν τῇ γαστρί· ἐγγίνεται γὰρ μικρὰ καὶ ἔμψυχα, ἃ ἐξελαύνει τὰ κυήματα. Οἱ δὲ τόκοι γίνονται τοῖς μὲν ῥυάσι τοῦ ἔαρος, καὶ τοῖς πλείστοις δὲ περὶ τὴν ἐαρινὴν ἰσημερίαν· τοῖς δ’ ἄλλοις οὐχ ἡ αὐτὴ ὥρα τοῦ ἔτους, ἀλλὰ τοῖς μὲν τοῦ θέρους, τοῖς δὲ περὶ τὴν φθινοπωρινὴν ἰσημερίαν. Τίκτει δὲ πρῶτον τῶν τοιούτων ἀθερίνη (τίκτει δὲ πρὸς τῇ γῇ), κέφαλος δὲ ὕστατος· δῆλον δ’ ἐκ τοῦ πρῶτον ταύτης φαίνεσθαι τὸν γόνον, τοῦ δ’ ὕστατον. Τίκτει δὲ καὶ κεστρεὺς ἐν τοῖς πρώτοις, καὶ σάλπη τοῦ θέρους ἀρχομένου ἐν τοῖς πλείστοις, ἐνιαχοῦ δὲ μετοπώρου. Τίκτει δὲ καὶ ὁ αὐλωπίας, ὃν καλοῦσί τινες ἀνθίαν, τοῦ θέρους. Μετὰ δὲ τούτους χρύσοφρυς καὶ λάβραξ καὶ μόρμυρος καὶ ὅλως οἱ καλούμενοι δρομάδες. Ὕστατοι δὲ τῶν ἀγελαίων τρίγλη καὶ κορακῖνος· τίκτουσι δὲ οὗτοι περὶ τὸ μετόπωρον. Τίκτει δ’ ἡ τρίγλη ἐπὶ τῷ πηλῷ, διὸ ὀψὲ τίκτει· πολὺν γὰρ χρόνον ὁ πηλὸς ψυχρός ἐστιν. Ὁ δὲ κορακῖνος ὕστερον τῆς τρίγλης ἐπὶ τῶν φυκίων ἐκπορευόμενος, διὰ τὸ βιοτεύειν ἐν τοῖς πετραίοις χωρίοις· κύει δὲ πολὺν χρόνον. Αἱ δὲ μαινίδες τίκτουσι μετὰ τροπὰς χειμερινάς. Τῶν δ’ ἄλλων ὅσοι πελάγιοι, οἱ πολλοὶ θέρους τίκτουσιν· σημεῖον δ’ ὅτι οὐχ ἁλίσκονται τὸν χρόνον τοῦτον. Πολυγονώτατον δ’ ἐστὶ τῶν ἰχθύων μαινίς, τῶν δὲ σελαχῶν βάτραχος· ἀλλὰ σπάνιοί εἰσι διὰ τὸ ἀπόλλυσθαι ῥᾳδίως· τίκτει γὰρ ἀθρόα καὶ πρὸς τῇ γῇ. Ὅλως δ’ ὀλιγογονώτερα μέν ἐστι τὰ σελάχη διὰ τὸ ζῳοτοκεῖν, σώζεται δὲ μάλιστα ταῦτα διὰ τὸ μέγεθος. Ὀψίγονον δ’ ἐστὶ καὶ ἡ καλουμένη βελόνη, καὶ αἱ πολλαὶ αὐτῶν πρὸ τοῦ τίκτειν διαρρήγνυνται ὑπὸ τῶν ᾠῶν· ἴσχει δ’ οὐχ οὕτω πολλὰ ὡς μεγάλα. Καὶ ὥσπερ τὰ φαλάγγια δέ, περικέχυνται καὶ περὶ τὴν βελόνην· ἐκτίκτει γὰρ πρὸς αὑτῇ, κἄν τις θίγῃ, φεύγουσιν. Ἡ δ’ ἀθερίνη τίκτει τρίβουσα τὴν κοιλίαν πρὸς τὴν ἄμμον. Διαρρήγνυνται δὲ καὶ οἱ θύννοι ὑπὸ τῆς πιμελῆς, ζῶσι δ’ ἔτη δύο. Σημεῖον δὲ τούτου ποιοῦνται οἱ ἁλιεῖς· ἐκλιπουσῶν γάρ ποτε τῶν θυννίδων ἐνιαυτόν, τῷ ἐχομένῳ ἔτει καὶ οἱ θύννοι ἐξέλιπον. Δοκοῦσι δ’ ἐνιαυτῷ εἶναι πρεσβύτεροι τῶν πηλαμύδων. Ὀχεύονται δ’ οἱ θύννοι καὶ οἱ σκόμβροι περὶ τὸν Ἐλαφηβολιῶνα φθίνοντα, τίκτουσι δὲ περὶ τὸν Ἑκατομβαιῶνα ἀρχόμενον· τίκτουσι δὲ οἷον ἐν θυλάκῳ τὰ ᾠά. Ἡ δ’ αὔξησίς ἐστι τῶν θυννίδων ταχεῖα· ὅταν γὰρ τέκωσιν οἱ ἰχθύες ἐν τῷ Πόντῳ, γίγνονται ἐκ τοῦ ᾠοῦ ἃς καλοῦσιν οἱ μὲν σκορδύλας, Βυζάντιοι δ’ αὐξίδας διὰ τὸ ἐν ὀλίγαις αὐξάνεσθαι ἡμέραις, καὶ ἐξέρχονται μὲν τοῦ φθινοπώρου ἅμα ταῖς θυννίσιν, εἰσπλέουσι δὲ τοῦ ἔαρος ἤδη οὖσαι πηλαμύδες. Σχεδὸν δὲ καὶ οἱ ἄλλοι πάντες ἰχθύες ταχεῖαν λαμβάνουσι τὴν αὔξησιν, πάντες δ’ ἐν τῷ Πόντῳ θᾶττον· παρ’ ἡμέραν γὰρ καὶ αἱ ἄμιαι πολὺ ἐπιδήλως αὔξονται. Ὅλως δὲ δεῖ νομίζειν τοῖς αὐτοῖς ἰχθύσι μὴ ἐν τοῖς αὐτοῖς τόποις μήτε τῆς ὀχείας καὶ τῆς κυήσεως εἶναι τὴν αὐτὴν ὥραν μήτε τοῦ τόκου καὶ τῆς εὐημερίας, ἐπεὶ καὶ οἱ καλούμενοι κορακῖνοι ἐνιαχοῦ τίκτουσι περὶ τὸν πυραμητόν· ἀλλὰ τοῦ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ γιγνομένου ἐστόχασται τὰ εἰρημένα. Ἴσχουσι δὲ καὶ οἱ γόγγροι κυήματα· ἀλλ’ οὐκ ἐν πᾶσι τοῖς τόποις ὁμοίως τοῦτο ἐπίδηλον, οὐδὲ τὸ κύημα σφόδρα φανερὸν διὰ τὴν πιμελήν· ἴσχει γὰρ μακρόν, ὥσπερ καὶ οἱ ὄφεις. Ἀλλ’ ἐπὶ τὸ πῦρ τιθέμενον διάδηλον ποιεῖ· ἡ μὲν γὰρ πιμελὴ θυμιᾶται καὶ τήκεται, τὰ δὲ πηδᾷ καὶ ψοφεῖ ἐκθλιβόμενα. Ἔτι δ’ ἄν τις ψηλαφᾷ καὶ τρίβῃ τοῖς δακτύλοις, τὸ μὲν στέαρ λεῖον φαίνεται, τὸ δ’ ᾠὸν τραχύ. Ἔνιοι μὲν οὖν γόγγροι στέαρ μὲν ἔχουσιν ᾠὸν δ’ οὐδέν, οἱ δὲ τοὐναντίον στέαρ μὲν οὐθέν, ᾠὸν δὲ τοιοῦτον οἷον εἴρηται νῦν.

6.1818. Bölüm

Öteki hayvanlar hakkında, yani yüzenler ve uçanlar ile karada yaşayıp yumurtlayanların hepsi hakkında, çiftleşme, gebelik ve bunlara benzer öteki konularda söylenecek hemen her şey söylendi. Şimdi karada yaşayıp canlı doğuranlar ile insan hakkında olup bitenleri aynı şekilde anlatmak gerekiyor. Çiftleşme hem her birine özgü yönleriyle hem de hepsinde ortak olan yönleriyle ele alındı. Bütün hayvanlarda ortak olan şu ki çiftleşmenin verdiği arzu ve hazla en çok o zaman coşar, kendilerinden geçerler. Dişiler ilk doğurduklarında en saldırgan hâldedir, erkekler ise çiftleşme zamanında. Aygırlar öteki atları ısırır, yere yıkar ve binicilerini kovalar; yaban domuzları da, bu mevsimde en zayıf hâlde oldukları hâlde, çiftleşme yüzünden son derece saldırganlaşır. Birbirleriyle şaşılacak dövüşlere girerler: önceden hazırlanıp derilerini olabildiğince kalınlaştırarak kendilerini zırhlarlar; ağaçlara sürtünür, defalarca çamura bulanıp kururlar. Birbirleriyle dövüşüp birbirlerini domuz sürülerinden kovarlar; öyle şiddetle dövüşürler ki çoğu zaman ikisi birden ölür.

6.18

Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ζῴων καὶ πλωτῶν καὶ πτηνῶν, καὶ περὶ τῶν πεζῶν ὅσα ᾠοτοκεῖ, σχεδὸν εἴρηται περὶ πάντων, περί τε ὀχείας καὶ κυήσεως καὶ τῶν ἄλλων τῶν ὁμοιοτρόπων τούτοις· περὶ δὲ τῶν πεζῶν ὅσα ζῳοτοκεῖ καὶ περὶ ἀνθρώπου λεκτέον τὰ συμβαίνοντα τὸν αὐτὸν τρόπον. Περὶ μὲν οὖν ὀχείας εἴρηται καὶ ἰδίᾳ καὶ κοινῇ κατὰ πάντων. Πάντων δὲ κοινὸν τῶν ζῴων τὸ περὶ τὴν ἐπιθυμίαν καὶ τὴν ἡδονὴν ἐπτοῆσθαι τὴν ἀπὸ τῆς ὀχείας μάλιστα. Τὰ μὲν οὖν θήλεα χαλεπώτατα, ὅταν ἐκτέκωσι πρῶτον, οἱ δ’ ἄρρενες περὶ τὴν ὀχείαν. Οἵ τε γὰρ ἵπποι δάκνουσι τοὺς ἵππους καὶ καταβάλλουσι καὶ διώκουσι τοὺς ἱππέας, καὶ οἱ ὕες οἱ ἄγριοι χαλεπώτατοι, καίπερ ἀσθενέστατοι περὶ τὸν καιρὸν τοῦτον ὄντες, διὰ τὴν ὀχείαν, καὶ πρὸς ἀλλήλους μὲν ποιοῦνται μάχας θαυμαστάς, θωρακίζοντες ἑαυτοὺς καὶ ποιοῦντες τὸ δέρμα ὡς παχύτατον ἐκ παρασκευῆς, πρὸς τὰ δένδρα τρίβοντες καὶ τῷ πηλῷ μολύνοντες πολλάκις καὶ ξηραίνοντες ἑαυτούς· μάχονται δὲ πρὸς ἀλλήλους, ἐξελαύνοντες

s214Boğalar, koçlar ve tekeler de böyledir: önceleri hep birlikte otlarken çiftleşme mevsimi gelince ayrılıp birbirleriyle dövüşürler. Erkek deve de çiftleşme sırasında, yaklaşan ister insan ister deve olsun, saldırgandır; ata karşı ise zaten her zaman düşmandır. Yabani hayvanlarda da durum aynıdır: ayılar, kurtlar ve aslanlar bu mevsimde yanlarına yaklaşanlara karşı saldırganlaşır; ama bu tür hayvanların hiçbiri sürü hâlinde yaşamadığı için birbirleriyle daha az dövüşürler. Dişi ayılar da yavruları yüzünden saldırgandır, tıpkı dişi köpeklerin enikleri yüzünden saldırgan olması gibi. Filler de çiftleşme zamanı azar. Bu yüzden Hindistan'da fil besleyenlerin onları dişilerle çiftleştirmediği söylenir: bu dönemde kudurup sahiplerinin kötü yapılmış evlerini yıkar, daha birçok zarar verirlermiş. Bol yemin de onları yumuşattığı söylenir; ayrıca yanlarına başka filler getirip getirilen fillere onları dövmelerini buyurarak cezalandırır ve boyun eğdirirlermiş. Tek bir mevsimde değil de sık sık çiftleşen hayvanlar, mesela insanla birlikte yaşayan domuzlar ve köpekler, birleşme fırsatı bol olduğu için böyle davranmaz görünür. Dişiler içinde çiftleşmeye en istekli olan kısraktır, ardından inek gelir. Kısraklar "at deliliğine" tutulur; bu yüzden hayvanlar içinde yalnız onların adını, cinsellikte ölçüyü kaçıranlara hakaret olarak yakıştırırlar. Bu mevsimde rüzgârdan gebe kaldıkları da söylenir; bu yüzden Girit'te aygırları kısrakların arasından ayırmazlar.

s214

ἐκ τῶν συοφορβίων, οὕτω σφοδρῶς ὥστε πολλάκις ἀμφότεροι ἀποθνήσκουσιν. Ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ ταῦροι καὶ οἱ κριοὶ καὶ οἱ τράγοι· πρότερον γὰρ ὄντες σύννομοι ἕκαστοι περὶ τοὺς καιροὺς τῆς ὀχείας μάχονται διιστάμενοι πρὸς ἀλλήλους. Χαλεπὸς δὲ καὶ ὁ κάμηλος περὶ τὴν ὀχείαν ὁ ἄρρην, ἐάν τε ἄνθρωπος ἐάν τε κάμηλος πλησιάζῃ· ἵππῳ μὲν γὰρ ὅλως ἀεὶ πολεμεῖ. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἀγρίων· καὶ γὰρ ἄρκτοι καὶ λύκοι καὶ λέοντες χαλεποὶ τοῖς πλησιάζουσι γίνονται περὶ τὸν καιρὸν τοῦτον, πρὸς ἀλλήλους δ’ ἧττον μάχονται διὰ τὸ μὴ ἀγελαῖον εἶναι μηθὲν τῶν τοιούτων ζῴων. Χαλεπαὶ δὲ καὶ αἱ θήλειαι ἄρκτοι ἀπὸ τῶν σκύμνων, ὥσπερ καὶ αἱ κύνες ἀπὸ τῶν σκυλακίων. Ἐξαγριαίνονται δὲ καὶ οἱ ἐλέφαντες περὶ τὴν ὀχείαν, διό περ φασὶν οὐκ ἐᾶν αὐτοὺς ὀχεύειν τὰς θηλείας τοὺς τρέφοντας ἐν τοῖς Ἰνδοῖς· ἐμμανεῖς γὰρ γινομένους ἐν τοῖς χρόνοις τούτοις ἀνατρέπειν τὰς οἰκήσεις αὐτῶν ἅτε φαύλως ᾠκοδομημένας, καὶ ἄλλα πολλὰ ἐργάζεσθαι. Φασὶ δὲ καὶ τὴν τῆς τροφῆς δαψίλειαν πραοτέρους αὐτοὺς παρέχειν· καὶ προσάγοντες δ’ αὐτοῖς ἑτέρους κολάζουσι καὶ δουλοῦνται προστάττοντες τύπτειν τοῖς προσαγομένοις. Τὰ δὲ πολλάκις ποιούμενα τὰς ὀχείας καὶ μὴ κατὰ μίαν ὥραν, οἷον τὰ συνανθρωπευόμενα, ὕες τε καὶ κύνες, ἧττον τοιαῦτα ποιοῦντα φαίνεται διὰ τὴν ἀφθονίαν τῆς ὁμιλίας. Τῶν δὲ θηλειῶν ὁρμητικῶς ἔχουσι πρὸς τὸν συνδυασμὸν μάλιστα μὲν ἵππος, ἔπειτα βοῦς. Αἱ μὲν οὖν ἵπποι αἱ θήλειαι ἱππομανοῦσιν· ὅθεν καὶ ἐπὶ τὴν βλασφημίαν τὸ ὄνομα αὐτῶν ἐπιφέρουσιν ἀπὸ μόνου τῶν ζῴων τὴν ἐπὶ τῶν ἀκολάστων περὶ τὸ ἀφροδισιάζεσθαι. Λέγονται δὲ καὶ ἐξανεμοῦσθαι περὶ τὸν καιρὸν τοῦτον· διὸ ἐν

s215Bu hâle tutulduklarında öteki atlardan ayrılıp koşarlar. Bu, domuzlarda "kaprizein" denen hâlin aynısıdır. Ne doğuya ne batıya, ya kuzeye ya güneye koşarlar. Bu hâl üzerlerine çöktü mü, ya yorgunluktan bitip tükeninceye ya da denize varıncaya kadar kimseyi yanlarına yaklaştırmazlar; o zaman da dışarı bir şey atarlar. Buna da, yeni doğan tayda bulunan şey gibi, hippomanes derler; domuzlardaki kapria'ya benzer ve büyücü kadınlar her şeyden çok bunu ararlar. Çiftleşme mevsiminde kısraklar birbirlerine eskisinden daha çok sokulur, kuyruklarını sık sık sallar ve başka zamanlardakinden farklı bir ses çıkarırlar. Cinsel organlarından tohuma benzeyen, ama erkeğinkinden çok daha sulu bir şey akar; bazıları buna da hippomanes der, ama taylarda biten şeye değil. Bunu toplamanın zahmetli olduğunu söylerler, çünkü azar azar akarmış. Kızgınlık dönemlerinde sık sık işer ve birbirleriyle oynaşırlar. Atlarda durum böyledir. İnekler ise boğaya kızışır; bu hâle öyle şiddetle kapılırlar ki sığırtmaçlar onları zapt edemez, tutamaz. Kısraklar da inekler de çiftleşmeye kızıştıklarında, hem cinsel organlarının şişmesinden hem de kısraklar gibi ineklerin de sık sık işemesinden belli olur. Üstelik inekler boğaların üstüne çıkar, peşlerinden hiç ayrılmaz, hep yanlarında dururlar. Atlarda da sığırlarda da gençler çiftleşmeye daha önce kızışır; havalar iyi gidip bedenleri sağlıklı olduğunda daha çok kızışırlar. Kısraklar yeleleri kırkıldığında heveslerini daha çok yitirir ve daha durgun olurlar.

s215

Κρήτῃ οὐκ ἐξαιροῦσι τὰ ὀχεῖα ἐκ τῶν θηλειῶν. Ὅταν δὲ τοῦτο πάθωσι, θέουσιν ἐκ τῶν ἄλλων ἵππων. Ἔστι δὲ τὸ πάθος ὅπερ ἐπὶ τῶν ὑῶν λέγεται τὸ καπρίζειν. Θέουσι δὲ οὔτε πρὸς ἕω οὔτε πρὸς δυσμάς, ἀλλὰ πρὸς ἄρκτον ἤ νότον. Ὅταν δ’ ἐμπέσῃ τὸ πάθος, οὐδένα ἐῶσι πλησιάζειν, ἕως ἂν ἢ ἀπείπωσι διὰ τὸν πόνον ἢ πρὸς θάλατταν ἔλθωσιν· τότε δ’ ἐκβάλλουσί τι. Καλοῦσι δὲ καὶ τοῦτο, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ τικτομένου, ἱππομανές· ἔστι δ’ οἷον ἡ καπρία, καὶ ζητοῦσι τοῦτο μάλιστα πάντων αἱ περὶ τὰς φαρμακείας. Περὶ δὲ τὴν ὥραν τῆς ὀχείας συγκύπτουσί τε πρὸς ἀλλήλας μᾶλλον ἢ πρότερον, καὶ τὴν κέρκον κινοῦσι πυκνά, καὶ τὴν φωνὴν ἀφιᾶσιν ἀλλοιοτέραν ἢ κατὰ τὸν ἄλλον χρόνον· ῥεῖ δ’ αὐταῖς ἐκ τοῦ αἰδοίου ὅμοιον γονῇ, λεπτότερον δὲ πολὺ ἢ τὸ τοῦ ἄρρενος· καὶ καλοῦσι τοῦτό τινες ἱππομανές, ἀλλ’ οὐ τὸ ἐπὶ τοῖς πώλοις ἐπιφυόμενον· ἐργῶδες δ’ εἶναί φασι λαβεῖν· κατὰ μικρὸν γὰρ ῥεῖν. Καὶ οὐροῦσι δὲ πολλάκις, ὅταν σκυζῶσι, καὶ πρὸς αὑτὰς παίζουσιν. Τὰ μὲν οὖν περὶ τοὺς ἵππους τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, αἱ δὲ βόες ταυρῶσιν· οὕτω δὲ σφόδρα κατακώχιμαι τῷ πάθει γίνονται, ὥστε μὴ δύνασθαι αὐτῶν κρατεῖν μηδὲ λαμβάνεσθαι τοὺς βουκόλους. Δῆλαι δ’ εἰσὶ καὶ αἱ ἵπποι καὶ αἱ βόες, ὅταν ὀργῶσι πρὸς τὴν ὀχείαν, καὶ τῇ ἐπάρσει τῶν αἰδοίων, καὶ τῷ πυκνὰ οὐρεῖν αἱ βόες ὥσπερ αἱ ἵπποι. Ἔτι δ’ αἵ γε βόες ἐπὶ τοὺς ταύρους ἀναβαίνουσι, καὶ παρακολουθοῦσιν ἀεί, καὶ παρεστᾶσιν. Πρότερα δὲ τὰ νεώτερα ὀργᾷ πρὸς τὴν ὀχείαν καὶ ἐν τοῖς ἵπποις καὶ ἐν τοῖς βουσίν· καὶ ὅταν εὐημερίαι γίνωνται καὶ τὰ σώματα εὖ ἔχωσι, μᾶλλον ὀργῶσιν. Αἱ μὲν οὖν ἵπποι ὅταν ἀποκείρωνται,

s216Aygırlar kendi sürülerindeki kısrakları, çiftleşmeden önce yalnız birkaç gün bir arada bulunmuş olsalar bile, kokularından tanır. Sürüler birbirine karışırsa ısırarak öteki aygırları uzaklaştırırlar ve her biri kendi kısraklarını alıp ayrı otlar. Her aygıra otuz kadar, ya da biraz daha fazla kısrak verilir. Başka bir aygır yaklaşınca kısraklarını bir araya toplar, çevrelerinde dönüp koşar, sonra gidip onunla dövüşür; kısraklardan biri kımıldarsa onu ısırıp engeller. Boğa ise çiftleşme mevsimi gelince ineklerin sürüsüne katılır ve öteki boğalarla dövüşür; ondan önce boğalar kendi aralarında birlikte otlar. Buna "sürüye küsmek" (atimagelein) denir; nitekim Epeiros'taki boğalar çoğu zaman üç ay boyunca ortalıkta görünmez. Genel olarak bütün yabani hayvanlar, ya da çoğu, çiftleşme mevsiminden önce dişilerle birlikte otlamaz; erginlik çağına gelince ayrılırlar ve erkekler dişilerden ayrı otlar. Dişi domuzlar da çiftleşmeye kızıştıklarında (buna "kapran" denir) insanlara bile saldırır. Köpeklerde bu hâle "skyzan" denir. Dişilerin cinsel organları çiftleşmeye kızıştıklarında şişer, o bölgede ıslaklık olur; kısraklar bu mevsimde ayrıca beyaz bir sıvı damlatır. Âdet akıntısı da olur, ama öteki hayvanların hiçbirinde kadınlardaki kadar değil. Koyunlarda ve keçilerde çiftleşme mevsimi gelince, çiftleşmeden önce bir belirti görülür; çiftleştikten sonra da belirtiler görülür, ardından doğum yaklaşıncaya kadar kesilir. Doğum yaklaşınca yine belirti görülür ve çobanlar doğumun yakın olduğunu böyle anlar.

s216

ἀποπαύονται τῆς ὁρμῆς μᾶλλον καὶ γίνονται κατηφέστεραι. Οἱ δ’ ἄρρενες ἵπποι διαγινώσκουσι τὰς θηλείας τὰς συννόμους ταῖς ὀσμαῖς, κἂν ὀλίγας ἡμέρας ἅμα γένωνται πρὸ τῆς ὀχείας· κἂν ἀναμιχθῶσιν ἀλλήλοις, ἐξελαύνουσι δάκνοντες, καὶ νέμονται χωρίς, ἕκαστοι τὰς ἑαυτῶν ἔχοντες. Διδόασι δ’ ἑκάστῳ περὶ τριάκοντα ἢ μικρῷ πλείους. Ὅταν δὲ προσίῃ τις ἄρρην, συστρέψας εἰς ταὐτὸ καὶ περιδραμὼν κύκλῳ, προσελθὼν μάχεται· κἄν τις κινῆται, δάκνει καὶ κωλύει. Ὁ δὲ ταῦρος, ὅταν ὥρα τῆς ὀχείας ᾖ, τότε γίνεται σύννομος καὶ μάχεται τοῖς ἄλλοις, τὸν δὲ πρότερον χρόνον μετ’ ἀλλήλων εἰσίν, ὃ καλεῖται ἀτιμαγελεῖν· πολλάκις γὰρ οἵ γ’ ἐν τῇ Ἠπείρῳ οὐ φαίνονται τριῶν μηνῶν. Ὅλως δὲ τὰ ἄγρια πάντα ἢ τὰ πλεῖστα οὐ συννέμονται τοῖς θήλεσι πρὸ τῆς ὥρας τοῦ ὀχεύειν, ἀλλ’ ἐκκρίνονται, ὅταν εἰς ἡλικίαν ἔλθωσι, καὶ χωρὶς βόσκονται τὰ ἄρρενα τῶν θηλειῶν. Καὶ αἱ ὕες δ’ ὅταν ἔχωσι πρὸς τὴν ὀχείαν ὁρμητικῶς, ὃ καλεῖται καπρᾶν, ὠθοῦνται καὶ πρὸς τοὺς ἀνθρώπους. Περὶ δὲ τὰς κύνας τὸ τοιοῦτον πάθος καλεῖται σκυζᾶν. Ἔπαρσις μὲν οὖν τοῖς θήλεσιν ἐγγίνεται τῶν αἰδοίων, ὅταν πρὸς τὴν ὀχείαν ὀργῶσι, καὶ ὑγρασία περὶ τὸν τόπον· αἱ δ’ ἵπποι καὶ ἀπορραίνουσι λευκὴν ὑγρότητα περὶ τὸν καιρὸν τοῦτον. Καθάρσεις δὲ γίνονται μὲν καταμηνίων, οὐ μὴν ὅσαι γε ταῖς γυναιξὶν οὐθενὶ τῶν ἄλλων ζῴων. Τοῖς μὲν οὖν προβάτοις καὶ αἰξίν, ἐπειδὰν ὥρα ᾖ ὀχεύεσθαι, ἐπισημαίνει πρὸ τοῦ ὀχεύεσθαι· καὶ ἐπειδὰν ὀχευθῶσι, γίνεται τὰ σημεῖα, εἶτα διαλείπει, μέχρι οὗ ἂν μέλλωσι τίκτειν. Τότε δ’ ἐπισημαίνει, καὶ οὕτω γινώσκουσιν

s217Doğurduktan sonra bol bir akıntı olur; başta pek kanlı değildir, sonra ise çok kanlıdır. İnekte, eşekte ve kısrakta bu akıntı, iri oldukları için koyun ve keçidekinden fazladır, ama bedenlerinin büyüklüğüne oranla çok daha azdır. İnek çiftleşmeye kızıştığında kısa bir akıntı olur, yarım kotyle kadar ya da biraz fazla; çiftleşmenin en uygun vakti de bu akıntı sıralarıdır. Dört ayaklıların hepsi içinde en kolay doğuran ve lohusa akıntısı en temiz olan kısraktır; beden büyüklüğüne göre en az kanı o akıtır. İneklerde ve kısraklarda âdet kanaması çoğunlukla iki, dört ya da altı ay arayla görülür; ama hayvanların peşinden giden ya da onları çok iyi tanıyan biri değilseniz bunu fark etmek kolay değildir; bu yüzden bazıları bu hayvanlarda âdet görülmediğini sanır. Dişi katırlarda hiç âdet olmaz, yalnız dişinin idrarı daha koyudur. Genel olarak dört ayaklılarda mesanenin artığı insanlarınkinden koyudur; dişi koyunlarla keçilerin idrarı erkeklerinkinden de koyudur; eşekte dişinin idrarı daha sulu, sığırda ise dişininki daha keskindir. Doğumdan sonra bütün dört ayaklıların idrarı koyulaşır, en çok da daha az akıntı salanlarınki. Süt, çiftleşmeye başladıklarında irin gibidir; ancak sonradan, doğurduklarında işe yarar hâle gelir. Gebe koyunlar ve keçiler semirir ve daha çok yer; inekler ve öteki dört ayaklıların hepsi de öyle. Genel olarak söylemek gerekirse, çiftleşmeye en istekli oldukları mevsim ilkbahardır.

s217

ὅτι ἐπίτοκοι οἱ ποιμένες. Ἐπειδὰν δὲ τέκῃ, κάθαρσις γίνεται πολλή, τὸ μὲν πρῶτον οὐ σφόδρα αἱματώδης, ὕστερον μέντοι σφόδρα. Βοῒ δὲ καὶ ὄνῳ καὶ ἵππῳ πλείω μὲν τούτων διὰ τὸ μέγεθος, ἐλάττω δὲ κατὰ λόγον πολλῷ. Ἡ μὲν οὖν βοῦς ὅταν ὀργᾷ πρὸς τὴν ὀχείαν ἡ θήλεια, καθαίρεται κάθαρσιν βραχεῖαν ὅσον ἡμικοτύλιον ἢ μικρῷ πλέον· καιρὸς δὲ γίνεται τῆς ὀχείας μάλιστα περὶ τὴν κάθαρσιν. Ἵππος δὲ τῶν τετραπόδων ἁπάντων εὐτοκώτατον καὶ λοχίων καθαρώτατον, καὶ ἐλαχίστην προΐεται αἵματος ῥύσιν, ὡς κατὰ τὸ τοῦ σώματος μέγεθος. Μάλιστα δὲ καὶ ταῖς βουσὶ καὶ ταῖς ἵπποις τὰ καταμήνια ἐπισημαίνει διαλείποντα δίμηνον καὶ τετράμηνον καὶ ἑξάμηνον· ἀλλ’ οὐ ῥᾴδιον γνῶναι μὴ παρεπομένῳ μηδὲ συνήθει σφόδρα, διὸ ἔνιοι οὐκ οἴονται γίνεσθαι αὐτοῖς. Τοῖς δ’ ὀρεῦσι τοῖς θήλεσιν οὐθὲν γίνεται καταμήνιον, ἀλλὰ τὸ οὖρον παχύτερον τὸ τῆς θηλείας. Ὅλως μὲν οὖν τὸ τῆς κύστεως περίττωμα τοῖς τετράποσι παχύτερον ἢ τὸ τῶν ἀνθρώπων, τὸ δὲ τῶν προβάτων καὶ τῶν αἰγῶν τῶν θηλειῶν παχύτερον ἔτι ἢ τὸ τῶν ἀρρένων· ὄνου δὲ λεπτότερον τὸ τῶν θηλειῶν, βοὸς δὲ δριμύτερον τὸ τῆς θηλείας. Μετὰ δὲ τοὺς τόκους ἁπάντων τῶν τετραπόδων παχύτερον τὸ οὖρον γίνεται, καὶ μᾶλλον τῶν ἐλάττω προϊεμένων κάθαρσιν. Τὸ δὲ γάλα γίνεται, ὅταν ὀχεύεσθαι ἄρχωνται, πυοειδές· χρήσιμον δὲ γίνεται, ἐπειδὰν τέκωσιν ὕστερον. Κύοντα δὲ καὶ πρόβατα καὶ αἶγες πιότερα γίνονται καὶ ἐσθίουσι μᾶλλον· καὶ βόες δὲ ὡσαύτως καὶ τἆλλα τὰ τετράποδα πάντα. Ὁρμητικώτατα μὲν οὖν ὡς ἐπὶ τὸ πᾶν εἰπεῖν πρὸς τὴν ὀχείαν τὴν

s218Ama hepsi çiftleşmeyi aynı vakitte yapmaz; yavrularını besleyip büyütmeye göre uygun düşen vakitlerde yapar. Evcil domuzlar dört ay gebe kalır ve en fazla yirmi yavru doğurur; ama çok yavru doğururlarsa hepsini besleyemezler. Yaşlandıklarında yine aynı sayıda doğururlar, ama daha güç çiftleşirler. Tek çiftleşmeyle gebe kalırlar; ama çiftleşmeden sonra kimilerinin kapria dediği şeyi dışarı attıkları için onları defalarca aşıya verirler. Bu hepsinde olur; bazıları bununla birlikte tohumu da dışarı atar. Gebelik sırasında yavrulardan zarar görüp büyümesi aksayana "metakhoiron" denir; bu, rahmin neresinde olursa olur. Domuz doğurunca ilk memesini ilk doğan yavruya verir. Kızgınlıktaki dişiyi, kulakları düşmeden hemen aşıya vermemek gerekir, yoksa yeniden kızışır; ama tam kızgınlıktayken aşıya verilirse, söylediğimiz gibi, tek çiftleşme yeter. Çiftleştirilen erkek domuza arpa, doğurmuş dişi domuza haşlanmış arpa vermek iyidir. Dişi domuzların bazıları yalnız ilk batınlarında güzel yavrular doğurur; bazıları ise yaşları ilerledikçe iyi yavrular ve iyi genç domuzlar doğurur. Bazıları, dişi domuzun bir gözü çıkarılırsa çoğu zaman çabucak öldüğünü söyler. Domuzların çoğu on beş yıl kadar yaşar, bazıları yirmiye yaklaşır.

s218

ἐαρινὴν ὥραν ἐστίν· οὐ μὴν τὰ πάντα γε ποιεῖται τὸν αὐτὸν καιρὸν τῆς ὀχείας, ἀλλὰ πρὸς τὴν ἐκτροφὴν τῶν τέκνων ἐν τοῖς καθήκουσι καιροῖς. Αἱ μὲν οὖν ἥμεροι ὕες κύουσι τέτταρας μῆνας, τίκτουσι δὲ τὰ πλεῖστα εἴκοσιν· πλὴν ἂν πολλὰ τέκωσιν, οὐ δύνανται ἐκτρέφειν πάντα. Γηράσκουσαι δὲ τίκτουσι μὲν ὁμοίως, ὀχεύονται δὲ βραδύτερον· κυΐσκονται δ’ ἐκ μιᾶς ὀχείας, ἀλλὰ πολλάκις ἐπιβιβάσκουσι διὰ τὸ ἐκβάλλειν μετὰ τὴν ὀχείαν τὴν καλουμένην ὑπό τινων καπρίαν. Τοῦτο μὲν οὖν συμβαίνει πάσαις, ἔνιαι δ’ ἅμα τούτῳ καὶ τὸ σπέρμα προΐενται. Ἐν δὲ τῇ κυήσει ὃ ἂν βλαφθῇ τῶν τέκνων καὶ τῷ μεγέθει πηρωθῇ, καλεῖται μετάχοιρον· τοῦτο δὲ γίνεται ὅπου ἂν τύχῃ τῆς ὑστέρας. Ὅταν δὲ γεννήσῃ, τῷ πρώτῳ τὸν πρῶτον παρέχει μαστόν. Θυῶσαν δ’ οὐ δεῖ εὐθὺς βιβάζειν, πρὶν ἂν μὴ τὰ ὦτα καταβάλῃ· εἰ δὲ μή, ἀναθυᾷ πάλιν· ἂν δ’ ὀργῶσαν βιβάσῃ, μία ὀχεία, ὥσπερ εἴρηται, ἀρκεῖ. Συμφέρει δ’ ὀχεύοντι μὲν τῷ κάπρῳ παρέχειν κριθάς, τετοκυίᾳ δὲ τῇ ὑῒ κριθὰς ἑφθάς. Εἰσὶ δὲ τῶν ὑῶν αἱ μὲν εὐθὺς καλλίχοιροι μόνον, αἱ δ’ ἐπαυξανόμεναι τὰ τέκνα καὶ τὰς δέλφακας χρηστὰς γεννῶσιν. Φασὶ δέ τινες, ἐὰν τὸν ἕτερον ὀφθαλμὸν ἐκκοπῇ ἡ ὗς, ἀποθνήσκειν διὰ ταχέων ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. Ζῶσι δ’ αἱ πλεῖσται μὲν περὶ ἔτη πεντεκαίδεκα, ἔνιαι δὲ καὶ τῶν εἴκοσιν ὀλίγον ἀπολείπουσιν.

6.1919. Bölüm

Koyunlar üç dört çiftleşmede gebe kalır; çiftleşmeden sonra yağmur yağarsa gebelik tutmaz ve yeniden gebe kalmaları gerekir. Keçilerde de böyledir. Çoğunlukla iki yavru doğururlar, bazen de üç ya da dört. Koyun da keçi de beş ay gebe kalır; bu yüzden bazı yerlerde, yani sıcak olan, hayvanların iyi beslendiği ve bol yem bulduğu yerlerde, yılda iki kez doğururlar. Keçi sekiz yıl kadar, koyun on yıl kadar yaşar, ama çoğu daha kısa yaşar; yalnız sürünün önderleri on beş yıl bile yaşar. Her sürüde erkeklerden birini önder olarak yetiştirirler; çoban adıyla çağırınca bu koç sürünün önüne geçer. Bunu küçükten alıştırırlar. Etiyopya dolaylarındaki koyunlar on iki, on üç yıl, keçiler de on, on bir yıl yaşar. Koyun da keçi de yaşadıkça çiftleşir. Koyunlar da keçiler de iyi otladıklarında, bir de koç, teke ya da ana ikiz doğuran soydansa ikiz doğurur. Dişi ya da erkek doğurmaları hem sulara bağlıdır (çünkü bazı sular dişi, bazıları erkek doğurtur) hem de çiftleşmeye: kuzey rüzgârı eserken çiftleşenler daha çok erkek, güney rüzgârı eserken çiftleşenler daha çok dişi doğurur. Dişi doğuranlar da değişip erkek doğurabilir; yalnız çiftleşirken kuzeye bakmaları gerekir. Sabah erken çiftleşmeye alışmış olanlar, geç vakit çiftleştirilmek istenirse koçları kabul etmez. Koçun dilinin altındaki damarlar beyazsa kuzular beyaz, karaysa kara olur; ikisi birden varsa kuzular alaca, kızılsa kızıl olur. Tuzlu su içenler daha erken çiftleşir; doğurmadan önce ve doğurduktan sonra, bir de ilkbaharda yeniden tuz vermek gerekir. Çobanlar keçilere önder seçmez, çünkü keçilerin tabiatı yerinde durmaz, atak ve oynaktır. Koyunlardan yaşlılar belli mevsiminde çiftleşmeye heveslenirse çobanlar bunun sürü için bereketli bir yılın işareti olduğunu söyler; gençler heveslenirse sürünün kötü bir yıl geçireceğini.

6.19

Τὰ δὲ πρόβατα κυΐσκεται μὲν ἐν τρισὶν ἢ τέτταρσιν ὀχείαις, ἂν δ’ ὕδωρ ἐπιγένηται μετὰ τὴν ὀχείαν, ἀνακυΐσκει· ὁμοίως δὲ καὶ αἱ αἶγες. Τίκτουσι δὲ τὰ μὲν πλεῖστα δύο, ἐνίοτε δὲ καὶ τρία ἢ τέτταρα. Κύει δὲ πέντε μῆνας καὶ πρόβατον καὶ αἴξ· διὸ ἐν ἐνίοις τόποις, ὅσοι ἀλεεινοί εἰσι καὶ ἐν οἷς εὐημεροῦσι καὶ τροφὴν ἄφθονον ἔχουσι, δὶς τίκτουσιν. Ζῇ δ’ αἲξ μὲν περὶ ἔτη ὀκτώ, πρόβατον δὲ δέκα, τὰ δὲ πλεῖστα ἐλάττω, πλὴν οἱ ἡγεμόνες τῶν προβάτων· οὗτοι δὲ καὶ πεντεκαίδεκα. Ἐν ἑκάστῃ δὲ ποίμνῃ κατασκευάζουσιν ἡγεμόνα τῶν ἀρρένων, ὃς ὅταν ὀνόματι κληθῇ ὑπὸ τοῦ ποιμένος προηγεῖται· συνεθίζουσι δὲ τοῦτο δρᾶν ἐκ νέων. Τὰ δὲ περὶ τὴν Αἰθιοπίαν πρόβατα ζῇ καὶ δώδεκα καὶ τριακαίδεκα ἔτη, καὶ αἶγες δὲ καὶ δέκα καὶ ἕνδεκα. Ὀχεύει δὲ καὶ ὀχεύεται, ἕως ἂν ζῇ, καὶ πρόβατον καὶ αἴξ. Διδυμοτοκοῦσι δὲ καὶ πρόβατα καὶ αἶγες διά τε εὐβοσίαν, καὶ ἐὰν ὁ κριὸς ἢ ὁ τράγος ᾖ διδυμοτόκος ἢ ἡ μήτηρ. Θηλυγόνα δέ, τὰ δ’ ἀρρενογόνα γίνεται διά τε τὰ ὕδατα (ἔστι γὰρ τὰ μὲν θηλυγόνα τὰ δὲ ἀρρενογόνα) καὶ διὰ τὰς ὀχείας ὡσαύτως, καὶ βορείοις μὲν ὀχευόμενα ἀρρενοτοκεῖ μᾶλλον, νοτίοις δὲ θηλυτοκεῖ. Μεταβάλλει δὲ καὶ τὰ θηλυτοκοῦντα καὶ ἀρρενοτοκεῖ· δεῖ δ’ ὁρᾶν ὀχευόμενα πρὸς βορέαν. Τὰ δ’ εἰωθότα πρωῒ ὀχεύεσθαι, ἐὰν ὀψὲ ὀχεύῃ τις, οὐχ ὑπομένουσι τοὺς κριούς. Λευκὰ δὲ τὰ ἔκγονα γίνεται καὶ μέλανα, ἐὰν ὑπὸ τῇ τοῦ κριοῦ γλώττῃ λευκαὶ φλέβες ὦσιν ἢ μέλαιναι, λευκὰ μὲν ἐὰν λευκαί, μέλανα δ’ ἐὰν μέλαιναι· ἐὰν δ’ ἀμφότεραι, ἀμφότερα· πυρρὰ δ’ ἐὰν πυρραί. Τὰ δὲ τὸ ἁλυκὸν ὕδωρ πίνοντα πρότερον ὀχεύεται· δεῖ δ’ ἁλίζειν πρὶν τεκεῖν καὶ ἐπειδὰν τέκῃ, καὶ ἔαρος αὖθις. Αἰγῶν δ’ ἡγεμόνα οὐ καθιστᾶσιν οἱ νομεῖς διὰ τὸ μὴ μόνιμον εἶναι τὴν φύσιν αὐτῶν, ἀλλ’ ὀξεῖαν καὶ εὐκίνητον. Τῶν δὲ προβάτων ἐὰν μὲν τὰ πρεσβύτερα ὁρμᾷ πρὸς τὴν ὀχείαν κατὰ τὴν τεταγμένην ὥραν, φασὶν οἱ ποιμένες σημεῖον εὐετηρίας εἶναι τοῖς προβάτοις, ἐὰν δὲ τὰ νεώτερα, κακοθηνεῖν τὰ πρόβατα.

6.2020. Bölüm

Köpeklerin birçok cinsi vardır. Lakonya köpeği sekiz aylıkken çiftleşmeye başlar; bazı erkekler de bu sıralarda bacak kaldırarak işemeye başlar. Dişi köpek tek çiftleşmeyle gebe kalır; bu en çok gizlice çiftleşen köpeklerde görülür, çünkü bir kez üstüne çıkmakla döllerler. Lakonya köpeği yılın altıda biri kadar gebe kalır (bu altmış gün eder), bazen bir, iki ya da üç gün fazla, en çok bir gün eksik. Doğurduğunda enikleri on iki gün kör kalır. Doğurduktan sonra altıncı ayda yeniden çiftleşir, daha önce değil. Bazı köpekler yılın beşte biri kadar gebe kalır (bu yetmiş iki gün eder); bunların enikleri on dört gün kör kalır. Bazıları ise yılın dörtte biri kadar gebe kalır (bu tam üç ay eder); bunların enikleri on yedi gün kör kalır. Dişi köpeğin kızgınlığı da bu kadar sürer gibidir. Köpeklerde âdet kanaması yedi gün sürer; aynı zamanda cinsel organ da şişer. Bu süre içinde çiftleşmeyi kabul etmezler, ondan sonraki yedi gün içinde kabul ederler; çünkü kızgınlık çoğunlukla toplam on dört gün sürer gibidir, ama bazılarında bu hâl on altı gün kadar sürmüştür. Doğumdaki akıntı yavrularla birlikte gelir; koyu ve balgam gibidir. Doğurduklarında bunun miktarı da beden büyüklüklerine oranla azdır. Dişi köpeklerin sütü çoğunlukla doğumdan beş gün önce gelir; ama bazılarında yedi, bazılarında dört gün önce gelir. Süt, doğurur doğurmaz işe yarar. Lakonya köpeğinde ise süt çiftleşmeden otuz gün sonra gelir. Süt önce koyudur, zaman geçtikçe incelir. Köpek sütü koyulukta, domuz ve tavşan sütünden sonra öteki hayvanlarınkini geçer. Çiftleşme çağına geldiklerinde de bir işaret görülür: insanlarda olduğu gibi memelerin uçları biraz şişer ve kıkırdaklanır; ama alışkın olmayan biri bunu zor fark eder, çünkü işaret pek küçüktür. Bu dişide olur, erkekte bunların hiçbiri olmaz. Erkekler çoğunlukla altı aylıkken bacak kaldırarak işemeye başlar; ama bazıları bunu daha geç, sekiz aylıkken, bazıları da altı aylık olmadan yapar. Kısacası güçlenmeye başladıklarında bunu yaparlar. Dişilerin hepsi çömelerek işer; ama bunlardan da bacak kaldırarak işeyenler görülmüştür. Köpek en fazla on iki yavru doğurur, çoğunlukla beş ya da altı; tek yavru doğuran da görülmüştür. Lakonya köpekleri çoğunlukla sekiz yavru doğurur. Dişiler de erkekler de yaşadıkça çiftleşir. Lakonya köpeklerinde kendine özgü bir durum vardır: çalıştırıldıklarında, boş durduklarından daha iyi çiftleşirler. Lakonya köpeğinin erkeği on yıl kadar, dişisi on iki yıl kadar yaşar; öteki köpeklerin çoğu on dört on beş yıl, bazıları yirmi yıl yaşar. Bu yüzden bazıları Homeros'un, Odysseus'un köpeğini yirminci yılında öldürmekle doğru yaptığını düşünür. Lakonya köpeklerinde erkekler daha çok çalıştırıldığı için dişiler erkeklerden uzun yaşar; öteki köpeklerde bu pek belli değildir, ama yine de erkekler dişilerden uzun yaşar. Köpek, "köpek dişi" denen dişler dışında diş dökmez; bunları da dişisi erkeği aynı şekilde, dört aylıkken döker. Yalnız bunları döktükleri için bazıları anlaşamaz: kimisi, köpekler yalnız iki diş döktüğü için (bunu yakalamak da zordur) hiç diş dökmediklerini söyler; kimisi de bunların döküldüğünü görünce öteki dişleri de döktüklerini sanır. Köpeklerin yaşını dişlerinden anlarlar: gençlerin dişleri beyaz ve sivri, yaşlılarınki kara ve körelmiştir.

6.20

Τῶν δὲ κυνῶν ἔστι μὲν γένη πλείω, ὀχεύει δὲ κύων ἡ Λακωνικὴ μὲν ὀκτάμηνος καὶ ὀχεύεται· καὶ τὸ σκέλος δ’ αἴροντες οὐροῦσιν ἤδη ἔνιοι περὶ τὸν χρόνον τοῦτον. Κυΐσκεται δὲ κύων ἐκ μιᾶς ὀχείας· δῆλον δὲ τοῦτο γίνεται μάλιστα ἐν τοῖς κλέπτουσι τὰς ὀχείας· ἅπαξ γὰρ ἐπιβάντες πληροῦσιν. Κύει δ’ ἡ μὲν Λακωνικὴ ἕκτον μέρος τοῦ ἐνιαυτοῦ (τοῦτο δ’ ἐστὶν ἡμέραι ἑξήκοντα), κἂν ἄρα μιᾷ ἢ δυσὶν ἢ τρισὶ πλείονας ἡμέρας καὶ ἐλάττους μιᾷ. Τυφλὰ δὲ γίνεται αὐτῇ τὰ σκυλάκια, ὅταν τέκῃ, δώδεκα ἡμέρας. Τεκοῦσα δὲ πάλιν ὀχεύεται ἕκτῳ μηνί, καὶ οὐ πρότερον. Ἔνιαι δὲ κύουσι τῶν κυνῶν τὸ πέμπτον μέρος τοῦ ἐνιαυτοῦ (τοῦτο δ’ ἐστὶν ἡμέραι ἑβδομήκοντα καὶ δύο), τυφλὰ δὲ γίνεται τὰ σκυλάκια τούτων τῶν κυνῶν ἡμέρας δεκατέτταρας. Ἔνιαι δὲ κύουσι μὲν τέταρτον μέρος τοῦ ἐνιαυτοῦ (τοῦτο δ’ ἐστὶ τρεῖς μῆνες ὅλοι), τυφλὰ δὲ τὰ σκυλάκια τούτων γίνεται ἑπτακαίδεχ’ ἡμέραις. Δοκεῖ δὲ σκυζᾶν τὸν ἴσον χρόνον κύων. Τὰ δὲ καταμήνια ταῖς κυσὶν ἑπτὰ ἡμέραις γίνεται· συμβαίνει δ’ ἅμα καὶ ἔπαρσις αἰδοίου. Ἐν δὲ τῷ χρόνῳ τούτῳ οὐ προσίενται ὀχείαν, ἀλλ’ ἐν ταῖς μετὰ ταύτας ἑπτὰ ἡμέραις· τὰς γὰρ πάσας δοκεῖ σκυζᾶν ἡμέρας τέτταρας καὶ δέκα ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, οὐ μὴν ἀλλά τισι καὶ περὶ ἑκκαίδεχ’ ἡμέρας γεγένηται τοῦτο τὸ πάθος. Ἡ δ’ ἐν τοῖς τόκοις κάθαρσις γίνεται ἅμα τοῖς σκυλακίοις τικτομένοις, ἔστι δ’ αὕτη παχεῖα καὶ φλεγματώδης· καὶ τὸ πλῆθος δ’, ὅταν ἐκτέκωσιν, ἀπισχναίνεται ἔλαττον ἢ κατὰ τὸ σῶμα. Τὸ δὲ γάλα αἱ κύνες ἴσχουσι πρὸ τοῦ τεκεῖν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἡμέρας πέντε· οὐ μὴν ἀλλ’ ἐνίαις καὶ ἑπτὰ γίνεται πρότερον καὶ τέτταρσιν. Χρήσιμον δ’ εὐθύς ἐστι τὸ γάλα, ὅταν τέκωσιν. Ἡ δὲ Λακωνικὴ μετὰ τὴν ὀχείαν τριάκονθ’ ἡμέραις ὕστερον. Τὸ μὲν οὖν πρῶτον παχύ ἐστι, χρονιζόμενον δὲ γίνεται λεπτότερον. Διαφέρει δὲ παχύτητι τὸ κύνειον τῶν ἄλλων ζῴων μετὰ τὸ ὕειον καὶ δασυπόδειον. Γίνεται δὲ σημεῖον καὶ ὅταν ἡλικίαν ἔχωσι τοῦ ὀχεύεσθαι· ὥσπερ γὰρ τοῖς ἀνθρώποις, ἐπὶ ταῖς θηλαῖς τῶν μαστῶν ἐπιγίνεται ἀνοίδησίς τις καὶ χόνδρον ἴσχουσιν· οὐ μὴν ἀλλ’ ἔργον μὴ συνήθει ὄντι ταῦτα καταμαθεῖν· οὐ γὰρ ἔχει μέγεθος οὐθὲν τὸ σημεῖον. Τῇ μὲν οὖν θηλείᾳ τοῦτο συμβαίνει, τῷ δ’ ἄρρενι οὐθὲν τούτων. Τὸ δὲ σκέλος αἴροντες οὐροῦσιν οἱ ἄρρενες ὡς μὲν ἐπὶ τὸ πολὺ ὅταν ἑξάμηνοι ὦσιν· ποιοῦσι δέ τινες τοῦτο καὶ ὕστερον, ἤδη ὀκτάμηνοι ὄντες, καὶ πρότερον ἢ ἑξάμηνοι· ὡς γὰρ ἁπλῶς εἰπεῖν, ὅταν ἰσχύειν ἄρξωνται, αὐτὸ ποιοῦσιν. Αἱ δὲ θήλειαι πᾶσαι καθεζόμεναι οὐροῦσιν· ἤδη δέ τινες καὶ τούτων ἄρασαι τὸ σκέλος οὔρησαν. Τίκτει δὲ κύων σκυλάκια τὰ πλεῖστα δώδεκα, ὡς δ’ ἐπὶ τὸ πολὺ πέντε ἢ ἕξ· ἤδη δὲ καὶ ἓν ἔτεκέ τις· αἱ δὲ Λακωνικαὶ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ὀκτώ. Ὀχεύονται δ’ αἱ θήλειαι καὶ ὀχεύουσιν οἱ ἄρρενες ἕως ἂν ζῶσιν. Ἴδιον δ’ ἐπὶ τῶν Λακωνικῶν συμβαίνει πάθος· πονήσαντες γὰρ μᾶλλον δύνανται ὀχεύειν ἢ ἀργοῦντες. Ζῇ δ’ ἡ μὲν Λακωνικὴ κύων ὁ μὲν ἄρρην περὶ ἔτη δέκα, ἡ δὲ θήλεια περὶ ἔτη δώδεκα, τῶν δ’ ἄλλων κυνῶν αἱ μὲν πλεῖσται περὶ ἔτη τετταρακαίδεκα ἢ πεντεκαίδεκα, ἔνιαι δὲ καὶ εἴκοσιν· διὸ καὶ Ὅμηρον οἴονταί τινες ὀρθῶς ποιῆσαι τῷ εἰκοστῷ ἔτει ἀποθανόντα τὸν κύνα τοῦ Ὀδυσσέως. Ἐπὶ μὲν οὖν τῶν Λακωνικῶν διὰ τὸ πονεῖν τοὺς ἄρρενας μᾶλλον μακροβιώτεραι αἱ θήλειαι τῶν ἀρρένων· ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων λίαν μὲν οὐκ ἐπίδηλον, μακροβιώτεροι δ’ ὅμως οἱ ἄρρενες τῶν θηλειῶν εἰσίν. Ὀδόντας δὲ κύων οὐ βάλλει πλὴν τοὺς καλουμένους κυνόδοντας· τούτους δ’ ὅταν ὦσι τετράμηνοι, ὁμοίως αἵ τε θήλειαι καὶ οἱ ἄρρενες. Διὰ δὲ τὸ τούτους μόνους βάλλειν ἀμφισβητοῦσί τινες· οἱ μὲν γὰρ διὰ τὸ δύο μόνους βάλλειν ὅλως οὔ φασι (χαλεπὸν γὰρ ἐπιτυχεῖν τούτοις), οἱ δ’ ὅταν ἴδωσι τούτους, ὅλως οἴονται βάλλειν καὶ τοὺς ἄλλους. Τὰς δ’ ἡλικίας ἐκ τῶν ὀδόντων σκοποῦσιν· οἱ μὲν γὰρ νέοι λευκοὺς καὶ ὀξεῖς ἔχουσιν, οἱ δὲ πρεσβύτεροι μέλανας καὶ ἀμβλεῖς.

6.2121. Bölüm

Boğa tek çiftleşmede döller; öyle şiddetle çıkar ki inek eğilip bükülür. Boğanın hamlesi boşa giderse, inek yirmi gün geçtikten sonra yeniden çiftleşmeyi kabul eder. Yaşlı boğalar, ara vermedikçe, aynı gün aynı ineğin üstüne birden çok kez çıkmaz; gençler ise dinçlikleri yüzünden aynı ineği defalarca zorlar ve birçok ineğin üstüne çıkar. Erkekler içinde şehvete en az düşkün olan boğadır. Boğalardan galip gelen çiftleşir; o şehvetten tükenince yenilen boğa ona saldırır ve çoğu zaman üstün gelir. Erkekler de dişiler de, döl verecek şekilde, ilk kez bir yaşında çiftleşir; ama bu çoğunlukla bir yaş sekiz aylıkken olur, en çok kabul gören görüşe göre ise iki yaşında. İnek dokuz ay gebe kalır, onuncu ayda doğurur; bazıları ise gününü gününe sayarak tam on ay gebe kaldığını ileri sürer. Söylenen sürelerden önce doğan yavru düşüktür ve yaşamaz; çünkü tırnakları yumuşak ve eksik kalır. İnek çoğunlukla tek yavru doğurur, seyrek olarak iki; yaşadıkça hem doğurur hem çiftleşir. Dişiler çoğunlukla on beş yıl kadar yaşar; erkekler de iğdiş edilirlerse öyle. Bazıları, bedenleri sağlamsa, yirmi yıl ve daha fazla da yaşar. Çünkü iğdiş edilmiş öküzleri alıştırıp, koyunlarda olduğu gibi, sığır sürüsüne önder yaparlar; bunlar hem çalışmadıkları hem de el değmemiş otlaklarda otladıkları için ötekilerden uzun yaşar. Sığır en dinç çağına beş yaşında erer; bu yüzden bazıları Homeros'un beş yaşında bir erkek ve dokuz mevsimlik öküzün derken doğru söylediğini öne sürer; çünkü ikisi aynı anlama gelirmiş. Sığır dişlerini iki yaşında döker, hepsini birden değil, at gibi. Ayak hastalığına tutulduğunda tırnaklarını dökmez, yalnız ayakları çok şişer. Süt, inek doğurunca işe yarar hâle gelir; doğumdan önce sütü yoktur. İlk gelen süt pıhtılaşınca taş gibi sertleşir; suyla karıştırılmazsa böyle olur. Bir yaşından küçük sığırlar çiftleşmez, olağanüstü bir durum olmadıkça; ama dört aylıkken çiftleşmiş erkekler ve dişiler de görülmüştür. Çoğu çiftleşmeye Thargelion ve Skirophorion aylarında başlar; ama bazıları sonbahara kadar da gebe kalır. Birçok inek gebe kalır ve çiftleşmeyi kabul ederse bu, kışın sert ve yağmurlu geçeceğinin kesin işareti sayılır. Kısraklardaki o huylar ineklerde de görülür, ama daha hafif.

6.21

Βοῦς δὲ πληροῖ μὲν ὁ ἄρρην ἐκ μιᾶς ὀχείας, βαίνει δὲ σφοδρῶς ὥστε συγκάμπτεσθαι τὴν βοῦν· ἐὰν δ’ ἁμάρτῃ τῆς ὁρμῆς, εἴκοσιν ἡμέρας διαλείπουσα προσίεται πάλιν ἡ θήλεια τὴν ὀχείαν. Οἱ μὲν οὖν πρεσβύτεροι τῶν ταύρων οὐδ’ ἀναβαίνουσι πλεονάκις ἐπὶ τὴν αὐτὴν τῆς αὐτῆς ἡμέρας, ἐὰν μὴ ἄρα διαλιπόντες· οἱ δὲ νεώτεροι καὶ τὴν αὐτὴν βιάζονται πλεονάκις καὶ ἐπὶ πολλὰς ἀναβαίνουσι διὰ τὴν ἀκμήν. Ἥκιστα δὲ λάγνον τῶν ἀρρένων ἐστὶ βοῦς. Ὀχεύει δ’ ὁ νικῶν τῶν ταύρων· ὅταν δ’ ἐξαδυνατήσῃ διὰ τὴν λαγνείαν, ἐπιτίθεται ὁ ἡττώμενος, καὶ κρατεῖ πολλάκις. Ὀχεύει δὲ τὰ ἄρρενα καὶ ὀχεύεται τὰ θήλεα ἐνιαύσια ὄντα πρῶτον, ὥστε καὶ γεννᾶν· οὐ μὴν ἀλλὰ τό γ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἐνιαύσιοι καὶ ὀκτάμηνοι, τὸ δὲ μάλισθ’ ὁμολογούμενον διετεῖς. Κύει δ’ ἐννέα μῆνας, δεκάτῳ δὲ τίκτει· ἔνιοι δὲ διισχυρίζονται δέκα μῆνας κύειν ἡμερολεγδόν. Ὅ τι δ’ ἂν ἔμπροσθεν ἐξενεχθῇ τῶν εἰρημένων χρόνων, ἐκβόλιμόν ἐστι καὶ οὐ θέλει ζῆν· μαλακαὶ γὰρ καὶ ἀτελεῖς γίνονται αἱ ὁπλαί. Τίκτει δ’ ἓν τὰ πλεῖστα, ὀλιγάκις δὲ δύο· καὶ τίκτει καὶ ὀχεύει ἕως ἂν ζῇ. Ζῶσι δ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ περὶ πεντεκαίδεκα ἔτη αἱ θήλειαι· καὶ οἱ ἄρρενες δ’, ἐὰν ἐκτμηθῶσιν. Ἔνιοι δὲ ζῶσι καὶ εἴκοσιν ἔτη καὶ ἔτι πλείω, ἐὰν εὔφορον ἔχωσι τὸ σῶμα· καὶ γὰρ τῶν βοῶν τοὺς τομίας ἐθίζουσι, καὶ καθιστᾶσι τῶν βοῶν ἡγεμόνας ὥσπερ τῶν προβάτων, καὶ ζῶσιν οὗτοι πλείω χρόνον τῶν ἄλλων διά τε τὸ μὴ πονεῖν καὶ διὰ τὸ νέμεσθαι ἀκέραιον νομήν. Ἀκμάζει δὲ μάλιστα πεντέτης ὤν, διὸ καὶ Ὅμηρόν φασι πεποιηκέναι τινὲς ὀρθῶς ποιήσαντα ἄρσενα πενταέτηρον

καὶ τὸ βοὸς ἐννεώροιο·

δύνασθαι γὰρ ταὐτόν. Τοὺς δ’ ὀδόντας βάλλει βοῦς διετής, καὶ οὐκ ἀθρόους ἀλλ’ ὥσπερ ἵππος· τὰς δ’ ὁπλάς, ὁπόταν ποδαγρᾷ, οὐκ ἀποβάλλει, ἀλλ’ οἰδεῖ μόνον σφόδρα τοὺς πόδας. Τὸ δὲ γάλα, ὅταν τέκῃ, χρήσιμον γίνεται· ἔμπροσθεν δ’ οὐκ ἔχει γάλα. Τὸ δὲ πρῶτον γινόμενον γάλα ὅταν παγῇ, οὕτω γίνεται σκληρὸν ὥσπερ λίθος· τοῦτο δὲ συμβαίνει, ἐὰν μή τις μίξῃ ὕδατι. Νεώτεραι δ’ ἐνιαυσίων οὐκ ὀχεύονται, πλὴν ἐάν τι τερατῶδες ᾖ· ἤδη δέ τινες καὶ τετράμηνοι ὠχεύθησαν καὶ ὤχευσαν. Ἄρχονται δὲ τῆς ὀχείας περὶ τὸν Θαργηλιῶνα μῆνα καὶ τὸν Σκιρροφοριῶνα αἱ πλεῖσται· οὐ μὴν ἀλλ’ ἔνιαι καὶ μέχρι τοῦ μετοπώρου κυΐσκονται. Ὅταν δὲ πολλαὶ κύωσι καὶ προσδέχωνται τὴν ὀχείαν, σφόδρα δοκεῖ σημεῖον εἶναι καὶ χειμῶνος καὶ ἐπομβρίας. Αἱ δὲ συνήθειαι γίνονται μὲν ταῖς βουσὶν ὥσπερ ταῖς ἵπποις, ἧττον δέ.

6.2222. Bölüm

Aygır iki yaşında çiftleşmeye başlar, kısrak da iki yaşında çiftleştirilir; ama bunlar azdır, yavruları da daha küçük ve daha cılız olur. Çoğunlukla aygırlar üç yaşında çiftleşmeye, kısraklar da çiftleştirilmeye başlar; yavruları da yirmi yaşına kadar giderek daha iyi olur. Kısrak on bir ay gebe kalır, on ikinci ayda doğurur. Aygır belli sayıda günde döllemez; bazen bir, iki ya da üç günde, bazen daha uzun sürede döller. Eşek kısrağın üstüne çıktığında aygırdan daha çabuk döller. Atların çiftleşmesi sığırlarınki gibi zahmetli değildir. İnsandan sonra, dişisiyle erkeğiyle en şehvetli hayvan attır. Gençlerin çağından önce çiftleşmesi, otlak iyi ve yem bol olduğunda olur. Kısrak çoğunlukla tek yavru doğurur, ama bazen en fazla iki doğurur. İki katır doğuran bir kısrak da görülmüştür; bunu olağanüstü bir şey sayarlar. Aygır otuz aylıkken de çiftleşir, ama iyi döl verecek şekilde ancak diş dökmeyi bitirince çiftleşir. Söylendiğine göre bazıları diş dökerken de döllemiştir, yeter ki tabiatça kısır olmasınlar. Atın kırk dişi vardır. İlk dördünü, ikisi üstten ikisi alttan, otuz aylıkken döker; bir yıl geçince aynı şekilde dört diş daha, ikisi üstten ikisi alttan, döker; bir yıl daha geçince yine aynı şekilde dört diş daha döker. Dört buçuk yaşını geçince artık hiç diş dökmez. Daha ilk dökümde bütün dişlerini birden döken at da görülmüştür, son dökümde hepsini birden döken de; ama bu tür şeyler seyrek olur. Böylece at, dört buçuk yaşına gelince üremeye en elverişli hâle gelmiş olur. Atların yaşlıları, erkekte de dişide de, daha doğurgandır. Aygırlar analarının ve kızlarının üstüne de çıkar; hatta bir at sürüsü, atlar kendi yavrularıyla çiftleştiğinde tamamlanmış sayılır. İskitler gebe kısraklara, karındaki yavru döner dönmez binerler; böylece kısrakların daha kolay doğurduğunu söylerler. Öteki dört ayaklılar yatarak doğurur; bu yüzden hepsinin yavrusu yan çıkar. Kısrak ise doğum yaklaşınca ayakta dikilerek yavrusunu bırakır. Atların çoğu on sekiz ile yirmi yıl, bazıları yirmi beş ile otuz yıl yaşar; özenle bakılırsa ömrü elli yıla kadar da uzar. Çoğunun ömrü en uzun ihtimalle otuz yıldır. Kısrak çoğunlukla yirmi beş yıl yaşar, ama kırk yıl yaşamış olanlar da vardır. Erkekler çiftleşme yüzünden dişilerden, ayrı beslenen atlar da sürülerde beslenenlerden daha az yaşar. Kısrak boyunu ve yüksekliğini beş yaşında, aygır altı yaşında tamamlar; bundan sonraki altı yılda bedeni dolgunlaşır ve yirmi yaşına kadar gelişmeye devam eder. Doğumdan sonra dişiler erkeklerden önce olgunlaşır; ana karnında ise erkekler dişilerden önce gelişir, tıpkı insanlarda olduğu gibi. Aynı şey çok yavru doğuran öteki hayvanlarda da görülür. Katır yavrusunun altı ay emdiği, sonra çekiştirip acıttığı için ananın onu artık memeye yaklaştırmadığı söylenir; tay ise daha uzun süre emer. At da katır da diş dökümünden sonra en dinç çağındadır; bütün dişlerini döktükten sonra yaşlarını anlamak kolay değildir. Bu yüzden dişlerini dökmemiş olanın "işaret taşıdığını", dökmüş olanın taşımadığını söylerler. Yine de diş dökümünden sonra yaş en iyi köpek dişinden anlaşılır: binek atlarında bu diş sürtünmeden küçülür (çünkü gem buraya gelir); binilmeyen atlarda büyüktür ama dışa doğru ayrık durur; gençlerde ise sivri ve küçüktür. Aygır her mevsim ve yaşadıkça çiftleşir; kısrak da yaşadıkça çiftleşir, ama biri bağlamak ya da başka bir zor kullanmak gibi bir şey yapmadıkça her mevsim değil. Çiftleşmeye ve döllemeye kapalı belli bir mevsim yoktur; yine de çiftleşme rastgele bir zamanda olursa doğan yavruyu besleyip büyütemezler. Opus'ta bir at sürüsünde kırk yaşında çiftleşen bir aygır vardı; ön ayaklarını kaldırmasına yardım etmek gerekiyordu. Kısraklar ilkbaharda çiftleştirilmeye başlar. Kısrak doğurduktan hemen sonra yeniden gebe kalmaz, bir süre ara verir; doğumdan sonra dördüncü ya da beşinci yılda daha iyi yavru doğurur. Bir yıl boyunca hiç doğurmadan, nadasa bırakılmış tarla gibi dinlenmesi şarttır. Kısrak, söylendiği gibi, arayla doğurur; eşek ise ardı ardına. Kısrakların bazıları tamamen kısırdır; bazıları gebe kalır ama yavruyu sonuna kadar taşıyamaz. Bunların işaretinin şu olduğunu söylerler: yarılan cenin böbreklerinin çevresinde böbreğe benzer başka organlar bulunur, öyle ki dört böbreği varmış gibi görünür. Kısrak doğurunca hemen eşi yer ve tayın alnında biten şeyi ısırıp koparır; buna hippomanes denir. Büyüklüğü kuru bir incirden biraz küçüktür; görünüşü yassı, yuvarlak ve karadır. Biri bunu kısraktan önce kapar da kısrak koklarsa, kokusuyla kendinden geçip çıldırır; bu yüzden büyücü kadınlar da bunu arayıp toplar. Aygırla çiftleşmiş bir kısrağa eşek çiftleşirse, karnındaki cenini öldürür. At çobanları, sığırlarda olduğu gibi atlara önder seçmez; çünkü atların tabiatı yerinde durmaz, atak ve oynaktır.

6.22

Ἵππος δ’ ἄρχεται ὀχεύειν ὁ μὲν ἄρρην διέτης, καὶ ἡ θήλεια διέτης ὀχεύεσθαι· ταῦτα μέντοι ὀλίγα ἐστί, καὶ τὰ ἔκγονα τούτων ἐλάττω καὶ ἀσθενικώτερα· ὡς δ’ ἐπὶ τὸ πολὺ ἄρχονται ὀχεύειν τριετεῖς ὄντες, καὶ αἱ ἵπποι ὀχεύεσθαι, καὶ ἐπιδιδόασι δ’ ἀεὶ πρὸς τὸ βελτίω τὰ ἔκγονα γίνεσθαι μέχρι ἐτῶν εἴκοσιν. Κύει δ’ ἕνδεκα μῆνας, δωδεκάτῳ δὲ τίκτει. Πληροῖ δ’ ὁ ἵππος οὐκ ἐν τεταγμέναις ἡμέραις, ἀλλ’ ἐνίοτε μὲν ἐν μιᾷ ἢ δυσὶν ἢ τρισίν, ἐνίοτε δ’ ἐν πλείοσιν· θᾶττον δὲ πληροῖ ἐπιβαίνων ὄνος ἢ ἵππος. Ἡ δ’ ὀχεία οὐκ ἐπίπονος τῶν ἵππων, ὥσπερ ἡ τῶν βοῶν. Λαγνίστατον δὲ καὶ τῶν θηλειῶν καὶ τῶν ἀρρένων μετ’ ἄνθρωπον ἵππος ἐστίν. Ἡ δὲ τῶν νεωτέρων ὀχεία γίνεται παρὰ τὴν ἡλικίαν, ὅταν εὐβοσία καὶ ἀφθονία γένηται τροφῆς. Ἔστι μὲν οὖν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μονοτόκος, τίκτει μέντοι ποτὲ καὶ δύο τὰ πλεῖστα. Καὶ ἡμιόνους δ’ ἤδη ἔτεκέ τις δύο· ἃ κρίνουσιν ἐν τέρασιν. Ὀχεύει μὲν οὖν ἵππος καὶ τριακοντάμηνος· ὥστε δὲ καὶ γεννᾶν ἀξίως, ὅταν παύσηται βάλλων. Ἤδη δέ τινες καὶ βάλλοντες ἐπλήρωσαν, ὡς φασίν, ἂν μὴ φύσει ἄγονοι τυγχάνωσιν ὄντες. Ἔχει μὲν οὖν ὀδόντας τετταράκοντα, βάλλει δὲ τοὺς μὲν πρώτους τέτταρας τριακοντάμηνος, τοὺς μὲν δύο ἄνωθεν τοὺς δὲ δύο κάτωθεν· ἐπειδὰν δὲ γένηται ἐνιαυτός, βάλλει τὸν αὐτὸν τρόπον τέτταρας, δύο μὲν ἄνωθεν δύο δὲ κάτωθεν, καὶ πάλιν ὅταν ἄλλος ἐνιαυτὸς γένηται, ἑτέρους τέτταρας τὸν αὐτὸν τρόπον· τεττάρων δ’ ἐτῶν παρελθόντων καὶ ἓξ μηνῶν οὐκέτι βάλλει οὐδένα. Ἤδη δέ τις τὸ πρῶτον εὐθὺς ἅμα πάντας ἐξέβαλε, καὶ ἄλλος ἅμα τοῖς τελευταίοις ἅπαντας· ἀλλὰ τὰ τοιαῦτα γίνεται ὀλίγάκις. Ὥστε σχεδὸν συμβαίνει, ὅταν τεττάρων ἐτῶν ᾖ καὶ ἓξ μηνῶν, χρήσιμον εἶναι πρὸς τὴν γέννησιν μάλιστα. Εἰσὶ δ’ οἱ πρεσβύτεροι τῶν ἵππων γονιμώτεροι, καὶ οἱ ἄρρενες τῶν ἀρρένων καὶ αἱ θήλειαι τῶν θηλειῶν. Ἀναβαίνουσι δὲ καὶ ἐπὶ τὰς μητέρας οἱ ἵπποι καὶ ἐπὶ τὰς θυγατέρας· καὶ τότε δοκεῖ τέλεον εἶναι τὸ ἱπποφόρβιον, ὅταν ὀχεύωσι τὰ ἑαυτῶν ἔκγονα. Οἱ δὲ Σκύθαι ἱππεύουσι ταῖς κυούσαις ἵπποις, ὅταν θᾶττον στραφῇ τὸ ἔμβρυον, καὶ φασὶ γίνεσθαι αὐτὰς εὐτοκωτέρας. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα τετράποδα κατακείμενα τίκτει, διὸ καὶ πλάγια προέρχεται τὰ ἔμβρυα πάντων· ἡ δ’ ἵππος ἡ θήλεια ὅταν ἤδη πλησίον ᾖ τῆς ἀφέσεως, ὀρθὴ στᾶσα προΐεται τὸ ἔκγονον. Ζῶσι δὲ τῶν ἵππων οἱ μὲν πλεῖστοι περὶ ὀκτωκαίδεκα ἔτη καὶ εἴκοσιν, ἔνιοι δὲ πεντεκαιείκοσι καὶ τριάκοντα· ἐὰν δέ τις ἐπιμελῶς θεραπεύῃ, ἐκτείνει καὶ πρὸς τὰ πεντήκοντα. Ὁ δὲ μακρότατος βίος τῶν πλείστων ἐστὶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τριακοντέτης· ἡ δὲ θήλεια ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μὲν πέντε καὶ εἴκοσιν ἔτη, ἤδη δέ τινες καὶ τετταράκοντα ἔτη βεβιώκασιν. Ἐλάττω δὲ χρόνον βιοῦσιν οἱ ἄρρενες τῶν θηλειῶν διὰ τὰς ὀχείας, καὶ οἱ ἰδίᾳ τρεφόμενοι τῶν ἐν τοῖς ἱπποφορβίοις. Ἡ μὲν οὖν θήλεια πέντ’ ἐτῶν τέλος λαμβάνει μήκους καὶ ὕψους, ὁ δ’ ἄρρην ἓξ ἐτῶν· μετὰ δὲ ταῦτα ἐν ἄλλοις ἓξ ἔτεσι τὸ πλῆθος λαμβάνει τοῦ σώματος, καὶ ἐπιδίδωσι μέχρι ἐτῶν εἴκοσιν. Ἀποτελειοῦται δὲ τὰ θήλεα τῶν ἀρρένων ἔμπροσθεν, ἐν δὲ τῇ γαστρὶ τὰ ἄρρενα τῶν θηλειῶν, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων· ταὐτὸ δὲ τοῦτο συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ζῴων ὅσα πλείω τίκτει. Θηλάζειν δέ φασι τὸν μὲν ἡμίονον ἑξάμηνον, εἶτ’ οὐκέτι προσίεσθαι διὰ τὸ σπᾶσθαι καὶ πονεῖν· τὸν δ’ ἵππον πλείω χρόνον. Ἀκμάζει δὲ καὶ ἵππος καὶ ἡμίονος μετὰ τοὺς βόλους· ὅταν δὲ πάντας ὦσι βεβληκότες, οὐ ῥᾴδιον γνῶναι τὴν ἡλικίαν. Διὸ καὶ λέγουσι γνώμην ἔχειν, ὅταν ἄβολος ᾖ· ὅταν δὲ βεβληκώς, οὐκ ἔχειν. Ὅμως δὲ μάλιστα γνωρίζεται ἡ ἡλικία μετὰ τοὺς βόλους τῷ κυνόδοντι· τῶν μὲν γὰρ ἱππαστῶν γίνεται μικρὸς διὰ τὴν τρίψιν (κατὰ τοῦτον γὰρ ἐμβάλλεται ὁ χαλινός), τῶν δὲ μὴ ἱππαστῶν μέγας μὲν ἀλλ’ ἀπηρτημένος, τῶν δὲ νέων ὀξὺς καὶ μικρός. Ὀχεύει δ’ ὁ μὲν ἄρρην πᾶσάν τε ὥραν καὶ ἕως ζῇ· καὶ ἡ θήλεια δ’ ὀχεύεται ἕως ἂν ζῇ, οὔπω δὲ πᾶσαν ὥραν, ἐὰν μή τις δεσμὸν ἢ ἄλλην τινὰ προσενέγκῃ ἀνάγκην· ὥρα δ’ οὐκ ἀφαιρεῖται οὐδεμία τεταγμένη τοῦ ὀχεύεσθαι καὶ ὀχεύειν. Οὐ μέντοι γε ὅτ’ ἔτυχε γενομένης τῆς ὀχείας δύνανται ἃ ἂν γεννήσωσιν ἐκτρέφειν. Ἐν Ὀποῦντι δ’ ἐν ἱπποφορβίῳ ἵππος ἐγένετο ὃς ὤχευεν ἐτῶν ὢν τετταράκοντα· ἔδει δὲ τὰ πρόσθια σκέλη συνεπαίρειν. Ἄρχονται δ’ ὀχεύεσθαι αἱ ἵπποι τοῦ ἔαρος. Ὅταν δὲ τέκῃ ἡ ἵππος, οὐκ εὐθὺς μετὰ τοῦτο πίμπλαται ἀλλὰ διαλείπει χρόνον, καὶ τίκτει ἀμείνω τετάρτῳ ἢ πέμπτῳ ἔτει μετὰ τὸν τόκον. Ἔνα δ’ ἐνιαυτὸν καὶ πάμπαν ἀνάγκη διαλείπειν καὶ ποιεῖν ὥσπερ νειόν. Ἵππος μὲν οὖν διαλείπουσα τίκτει, ὥσπερ εἴρηται, ὄνος δὲ συνεχῶς. Γίνονται δὲ τῶν ἵππων αἱ μὲν καὶ ἄτεκνοι ὅλως, αἱ δὲ συλλαμβάνουσι μέν, οὐ δύνανται δ’ ἐκφέρειν· σημεῖον δὲ τῶν τοιούτων λέγουσιν εἶναι, τὸ ἔμβρυον ἀνασχιζόμενον ἔχειν ἄλλα νεφροειδῆ περὶ τοὺς νεφρούς, ὥστε δοκεῖν τέτταρας ἔχειν νεφρούς. Ὅταν δὲ τέκῃ ἡ ἵππος, τό τε χόριον εὐθὺς κατεσθίει, καὶ ἀπεσθίει τοῦ πώλου ὃ ἐπιφύεται ἐπὶ τοῦ μετώπου τῶν πώλων, καλεῖται δὲ ἱππομανές· ἔστι δὲ τὸ μέγεθος ἔλαττον μικρῷ ἰσχάδος, τὴν δ’ ἰδέαν πλατύ, περιφερές, μέλαν. Τοῦτο ἐάν τις φθῇ λαβὼν καὶ ὄσφρηται ἡ ἵππος, ἐξίσταται καὶ μαίνεται πρὸς τὴν ὀσμήν· διὸ καὶ τοῦτο αἱ φαρμακίδες ζητοῦσι καὶ συλλέγουσιν. Ἐὰν δ’ ὠχευμένην ἵππον ὑπὸ ἵππου ὄνος ὀχεύσῃ, διαφθείρει τὸ ἔμβρυον τὸ ἐνυπάρχον. Ἵππων δ’ ἡγεμόνα οὐ καθιστᾶσιν οἱ ἱπποφορβοὶ ὥσπερ βοῶν, διὰ τὸ μὴ μόνιμον εἶναι τὴν φύσιν αὐτῶν ἀλλ’ ὀξεῖαν καὶ εὐκίνητον.

6.2323. Bölüm

Eşek otuz aylıkken çiftleşir ve çiftleştirilir; ilk dişlerini de o zaman döker. İkincileri altıncı ayda döker, üçüncüleri ve dördüncüleri de aynı aralıkla; bu dördüncülere "işaret dişleri" (gnōmōnes) derler. Bir yaşında gebe kalıp yavrusunu büyütebilen dişi eşek de görülmüştür. Dişi eşek çiftleştirildikten sonra, engellenmezse tohumu işeyerek dışarı atar; bu yüzden çiftleşmenin hemen ardından onu döverek koştururlar. On ikinci ayda doğurur. Çoğunlukla tek yavru doğurur, çünkü tabiatça tek doğuran bir hayvandır; ama bazen iki de doğurur. Söylendiği gibi, eşek bir kısrağın üstüne çıkarsa aygırın döllediği yavruyu öldürür; ama kısrak eşek tarafından döllenmişse aygır eşeğin döllediğini öldürmez. Dişi eşek gebeliğinin onuncu ayında süt verir. Doğurduktan yedi gün sonra yeniden aşıya verilir; o gün aşıya verilirse en iyi döllenir, ama daha sonra da döllenebilir. İşaret dişlerini dökmeden önce doğurmamışsa artık hiç döllenmez, ömrünün geri kalanında bir daha gebe kalmaz. İnsan gözü önünde ya da aydınlıkta doğurmak istemez; doğuracağı zaman onu karanlık bir yere götürürler. İşaret dişlerini dökmeden önce doğurmuşsa ömrü boyunca doğurur. Eşek otuz yıldan fazla yaşar; dişisi erkeğinden daha uzun yaşar. Aygır dişi eşekle ya da eşek kısrakla çiftleşirse, aynı cinsten olanların, yani atın atla ya da eşeğin eşekle çiftleşmesinde olduğundan çok daha sık düşük olur. At ile eşek çiftleştiğinde gebelik süresi erkeğe göre belirlenir; yani erkeğin kendi cinsinden bir dişiyle çiftleşmesinde gebelik ne kadar sürüyorsa o kadar sürer. Doğan yavrunun beden büyüklüğü, görünüşü ve gücü ise daha çok anaya benzer. Bu şekilde ara vermeden sürekli çiftleştirilirlerse dişi çabucak kısırlaşır; bu yüzden bu işle uğraşanlar onları böyle sürekli çiftleştirmez, araya bir süre koyarlar. Eşek bir kısraktan emmemişse ne kısrak eşeği ne de dişi eşek aygırı kabul eder; bu yüzden "kısrak emmiş" (hippothēlai) denen eşekleri bilerek kısrakların altına verip emzirirler. Bunlar otlakta, aygırlar gibi zorla bastırıp çiftleşir.

6.23

Ὄνος δ’ ὀχεύει μὲν καὶ ὀχεύεται τριακοντάμηνος, καὶ βάλλει τοὺς πρώτους ὀδόντας· τοὺς δὲ δευτέρους ἕκτῳ μηνί, καὶ τοὺς τρίτους καὶ τοὺς τετάρτους ὡσαύτως· τούτους δὲ γνώμονας καλοῦσι, τοὺς τετάρτους. Ἤδη δὲ καὶ ἐνιαυσία ὄνος ἐκύησεν ὥστε καὶ ἐκτραφῆναι. Ἐξουρεῖ δ’, ὅταν ὀχευθῇ, τὴν γονήν, ἐὰν μὴ κωλύηται· διὸ τύπτουσι μετὰ τὴν ὀχείαν εὐθὺς καὶ διώκουσιν. Τίκτει δὲ δωδεκάτῳ μηνί. Τίκτει δὲ τὰ μὲν πολλὰ ἕν· μονοτόκον γάρ ἐστι φύσει· τίκτει δ’ ἐνίοτε καὶ δύο. Ὁ μὲν οὖν ὄνος ἐπαναβὰς διαφθείρει τὸ τοῦ ἵππου ὄχευμα, ὥσπερ εἴρηται· ὁ δ’ ἵππος τὸ τοῦ ὄνου οὐ διαφθείρει, ὅταν ᾖ ὠχευμένη ἡ ἵππος ὑπὸ τοῦ ὄνου. Ἴσχει δὲ γάλα κύουσα δεκάμηνος οὖσα. Τεκοῦσα δὲ βιβάζεται ἑβδόμῃ ἡμέρᾳ, καὶ μάλιστα δέχεται τὸ πλῆσμα ταύτῃ βιβασθεῖσα τῇ ἡμέρᾳ, λαμβάνει δὲ καὶ ὕστερον. Ἐὰν δὲ μὴ τέκῃ πρὶν τὸ γνῶμα λιπεῖν, οὐκέτι λαμβάνει πλῆσμα οὐδὲ κυΐσκεται τοῦ λοιποῦ βίου παντός. Τίκτειν δ’ οὐ θέλει οὔτε ὁρωμένη ὑπὸ ἀνθρώπου οὔτ’ ἐν τῷ φωτί, ἀλλ’ εἰς τὸ σκότος ἀπάγουσιν, ὅταν μέλλῃ τίκτειν. Τίκτει δὲ διὰ βίου, ἐὰν τέκῃ πρὶν τὸ γνῶμα λιπεῖν. Βιοῖ δ’ ὄνος πλείω τριάκοντ’ ἐτῶν, καὶ ἡ θήλεια τοῦ ἄρρενος πλείω ἔτη. Ὅταν δ’ ἵππος ὀχεύσῃ ὄνον ἢ ὄνος ἵππον, πολὺ μᾶλλον ἐξαμβλοῖ ἢ ὅταν τὰ ὁμογενῆ ἀλλήλοις μιχθῇ, οἷον ἵππος ἵππῳ ἢ ὄνος ὄνῳ. Ἀποβαίνει δὲ καὶ ὁ τῆς κυήσεως χρόνος, ὅταν μιχθῇ ἵππος καὶ ὄνος, κατὰ τὸ ἄρρεν, λέγω δ’ ἐν ὅσῳ χρόνῳ τοῦτο γίνεται ἐξ ὁμογενῶν γινόμενον. Τὸ δὲ μέγεθος τοῦ σώματος καὶ τὸ εἶδος καὶ ἡ ἰσχὺς μᾶλλον τῷ θήλει ἀφομοιοῦται τοῦ γενομένου. Ἂν δὲ συνεχῶς μίσγηται καὶ μὴ διαλείπῃ χρόνον τινὰ οὕτως ὀχευόμενα, ταχέως ἄγονον τὸ θῆλυ γίνεται· διὸ συνεχῶς οὐ μίσγουσιν οὕτως οἱ περὶ ταῦτα πραγματευόμενοι, ἀλλὰ διαλείπουσί τινα χρόνον. Οὐ προσδέχεται δ’ οὔτε ἡ ἵππος τὸν ὄνον οὔτε ἡ ὄνος τὸν ἵππον, ἐὰν μὴ τύχῃ τεθηλακὼς ὁ ὄνος ἵππον· ὑποβάλλουσι γὰρ ἐπίτηδες οὓς καλοῦσιν ἱπποθήλας. Οὗτοι δ’ ὀχεύουσιν ἐν τῇ νομῇ βίᾳ κρατοῦντες, ὥσπερ οἱ ἵπποι.

6.2424. Bölüm

Katır ilk diş dökümünden sonra dişinin üstüne çıkar ve çiftleşir; yedi yaşında döllediği de olur. Bir kısrağın üstüne çıktığında bir ginnos doğduğu görülmüştür; ama sonra artık kısrağın üstüne çıkmaz. Dişi katırın da döllendiği görülmüştür, ama yavruyu sonuna kadar taşıyacak şekilde değil. Fenike'nin ötesindeki Suriye'de katırlar hem çiftleşir hem doğurur; ama bu, onlara benzeyen başka bir cinstir. Ginnos denenler, kısrak gebelik sırasında hastalanırsa doğar; insanlardaki cüceler, domuzlardaki metakhoiron gibi. Ginnosun da, cücelerin olduğu gibi, cinsel organı büyüktür. Katır uzun yıllar yaşar; seksen yıl yaşayanı bile olmuştur, mesela Atina'da tapınak yapılırken. Bu katır yaşlılığı yüzünden işten salıverilmiş olduğu hâlde yük çeken hayvanlara eşlik eder, yanlarında yürüyüp koşulu çiftleri işe gayrete getirirdi; bu yüzden tahıl satıcılarının onu teknelerinden kovmamasına karar verildi. Dişi katır erkeğinden daha yavaş yaşlanır. Bazıları dişinin işerken arındığını, erkeğin ise idrarı kokladığı için daha çabuk yaşlandığını söyler.

Bu hayvanların üremesi böyledir.

6.24

Ὁ δ’ ὀρεὺς ἀναβαίνει μὲν καὶ ὀχεύει μετὰ τὸν πρῶτον βόλον, ἑπταετὴς δ’ ὢν καὶ πληροῖ, καὶ ἤδη ἐγένετο γίννος ὅταν ἀναβῇ ἐφ’ ἵππον θήλειαν· ὕστερον δ’ οὐκέτι ἀναβαίνει. Καὶ ὁ θῆλυς δ’ ὀρεὺς ἤδη ἐπληρώθη, οὐ μέντοι γε ὥστ’ ἐξενεγκεῖν διὰ τέλους. Αἱ δ’ ἐν τῇ Συρίᾳ τῇ ὑπὲρ Φοινίκης ἡμίονοι καὶ ὀχεύονται καὶ τίκτουσιν· ἀλλ’ ἔστι τὸ γένος ὅμοιον μὲν ἕτερον δέ. Οἱ δὲ καλούμενοι γίννοι γίνονται ἐξ ἵππου, ὅταν νοσήσῃ ἐν τῇ κυήσει, ὥσπερ ἐν μὲν τοῖς ἀνθρώποις οἱ νάνοι, ἐν δὲ τοῖς ὑσὶ τὰ μετάχοιρα· καὶ ἴσχει δέ, ὥσπερ οἱ νάνοι, ὁ γίννος τὸ αἰδοῖον μέγα. Ζῇ δ’ ἡμίονος ἔτη πολλά· ἤδη γάρ τις βεβίωκεν ἔτη καὶ ὀγδοήκοντα, οἷον Ἀθήνῃσιν ὅτε τὸν νεὼν ᾠκοδόμουν· ὃς καὶ ἀφειμένος ἤδη διὰ τὸ γῆρας συναμπρεύων καὶ παραπορευόμενος παρώξυνε τὰ ζεύγη πρὸς τὸ ἔργον, ὥστ’ ἐψηφίσαντο μὴ ἀπελαύνειν αὐτὸν τοὺς σιτοπώλους ἀπὸ τῶν τηλιῶν. Γηράσκει δὲ βραδύτερον ὁ θῆλυς ὀρεὺς τοῦ ἄρρενος. Λέγουσι δ’ ἔνιοι ὅτι ἡ μὲν καθαίρεται οὐροῦσα, ὁ δ’ ἄρρην διὰ τὸ ὀσφραίνεσθαι τοῦ οὔρου γηράσκει θᾶττον.

Τούτων μὲν οὖν τῶν ζῴων αἱ γενέσεις τοῦτον ἔχουσι τὸν τρόπον.

6.2525. Bölüm

Dört ayaklıların bakımıyla uğraşanlar gençlerini yaşlılarından şöyle ayırt eder: çeneden çekilen deri çabucak yerine dönerse hayvan genç, uzun süre buruşuk kalırsa yaşlıdır.

6.25

Τὰ δὲ νέα καὶ τὰ παλαιὰ τετράποδα διαγινώσκουσιν οἱ περὶ τὰς θεραπείας ὄντες αὐτῶν· ἐὰν μὲν ἀπὸ τῆς γνάθου τὸ δέρμα ἐφελκόμενον ταχὺ ἐπίῃ, νέον τὸ τετράπουν, ἐὰν δὲ πολὺν χρόνον μένῃ ἐρρυτιδωμένον, παλαιόν.

6.2626. Bölüm

Deve on ay gebe kalır ve her seferinde yalnız bir yavru doğurur, çünkü tek doğuran bir hayvandır. Yavruyu bir yaşında anasından ayırırlar. Deve uzun yaşar, elli yıldan fazla. İlkbaharda doğurur ve yeniden gebe kalıncaya kadar sütü olur. Eti de sütü de bütün hayvanlarınkinden lezzetlidir; sütünü, iki ölçüsüne ya da üç ölçüsüne bir ölçü su katarak içerler.

6.26

Ἡ δὲ κάμηλος κύει μὲν δέκα μῆνας, τίκτει δ’ ἀεὶ ἓν μόνον· μονοτόκον γάρ ἐστιν. Ἐκκρίνουσι δ’ ἐκ τῶν καμήλων ἐνιαύσιον τὸ ἔκγονον. Ζῇ δὲ χρόνον πολύν, πλείω ἢ πεντήκοντα ἔτη. Τίκτει δὲ τοῦ ἔαρος, καὶ γάλα ἔχει μέχρι οὖ ἂν ἐν γαστρὶ λάβῃ. Ἔχει δὲ καὶ τὰ κρέα καὶ τὸ γάλα ἥδιστα πάντων· πίνουσι δὲ τὸ γάλα δύο καὶ ἕνα ἢ τρία καὶ ἕνα πρὸς ὕδωρ κεράσαντες.

6.2727. Bölüm

Fil ilk kez yirmi yaşında çiftleşir. Dişi döllendikten sonra yavruyu, bazılarına göre bir buçuk yıl, başkalarına göre üç yıl karnında taşır; süre üzerinde anlaşılamamasının sebebi, çiftleşmenin kolayca gözlenememesidir. Dişi arka ayakları üzerine çömelerek doğurur ve sancı çektiği belli olur. Yavru doğunca hortumuyla değil ağzıyla emer; doğar doğmaz yürür ve görür.

6.27

Ὁ δ’ ἐλέφας ὀχεύει καὶ ὀχεύεται πρῶτον εἴκοσιν ἐτῶν. Ὅταν δ’ ὀχευθῇ ἡ θήλεια, φέρει ἐν γαστρί, ὡς μέν τινές φασιν, ἐνιαυτὸν καὶ ἓξ μῆνας, ὡς δ’ ἕτεροι, τρί’ ἔτη· τοῦ δὲ μὴ ὁμολογεῖσθαι τὸν χρόνον αἴτιον τὸ μὴ εὐθεώρητον εἶναι τὴν ὀχείαν. Τίκτει δ’ ἡ θήλεια συγκαθίσασα ἐπὶ τὰ ὄπισθεν, καὶ ἀλγοῦσα δήλη ἐστίν. Ὁ δὲ σκύμνος ὅταν γένηται, θηλάζει τῷ στόματι καὶ οὐ τῷ μυκτῆρι, καὶ βαδίζει καὶ βλέπει εὐθὺς γεννηθείς.

6.2828. Bölüm

Yaban domuzları kışın başında çiftleşir; ilkbaharda da en zor geçilen yerlere, bilhassa sarp, derin vadili ve gölgelik yerlere çekilip doğururlar. Erkek dişilerin arasında çoğunlukla otuz gün kalır. Doğan yavruların sayısı ve gebelik süresi evcil domuzlardakiyle aynıdır. Sesleri de evcillerinkine yakındır; yalnız dişi daha çok ses çıkarır, erkek seyrek çıkarır. Yaban domuzlarının erkeklerinden iğdiş olanlar daha iri ve daha azgın olur; nitekim Homeros da şöyle yazmıştır: Bir yaban domuzu saldı üstlerine, iğdiş bir erkek; benzemiyordu ekmek yiyen bir yaratığa, ormanlık bir doruğa benziyordu. Bunlar, gençken husyelerine kaşıntı hastalığı düştüğü için iğdiş olur: ağaçlara sürtünüp kaşınırken husyelerini ezerler.

6.28

Αἱ δ’ ὕες αἱ ἄγριαι τοῦ χειμῶνος ἀρχομένου ὀχεύονται, τίκτουσι δὲ τοῦ ἔαρος ἀποχωροῦσαι εἰς τοὺς δυσβατωτάτους τόπους καὶ ἀποκρήμνους μάλιστα καὶ φαραγγώδεις καὶ συσκίους. Διατρίβει δ’ ὁ ἄρρην ἐν ταῖς ὑσὶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἡμέρας τριάκοντα. Τὸ δὲ πλῆθος τῶν τικτομένων καὶ ὁ χρόνος τῆς κυήσεως ὁ αὐτὸς καὶ ἐπὶ τῶν ἡμέρων ὑῶν ἐστίν. Τὰς δὲ φωνὰς παραπλησίους ἔχουσι τοῖς ἡμέροις, πλὴν μᾶλλον ἡ θήλεια φωνεῖ, ὁ δ’ ἄρρην σπανίως. Τῶν δ’ ἀρρένων καὶ ἀγρίων οἱ τομίαι μείζους γίνονται καὶ χαλεπώτεροι, ὥσπερ καὶ Ὅμηρος ἐποίησεν

θρέψεν ἐπὶ χλούνην σῦν ἄγριον· οὐδὲ ἐῴκει θηρί γε σιτοφάγῳ, ἀλλὰ ῥίῳ ὑλήεντι.

Γίνονται δὲ τομίαι διὰ τὸ νέοις οὖσιν ἐμπίπτειν νόσημα κνησμὸν εἰς τοὺς ὄρχεις· εἶτα ξυόμενοι πρὸς τὰ δένδρα ἐκθλίβουσι τοὺς ὄρχεις.

6.2929. Bölüm

Geyik de, daha önce söylendiği gibi, çoğunlukla dişi erkeğin altından ileri kayarak çiftleşir (çünkü dişi, erkeğin sert hamlesi yüzünden çoğu zaman onu üstünde taşıyamaz); ama bazen koyunlar gibi yerinde durup erkeği kabul ederek de çiftleşirler. Kızıştıklarında dişiler birbirlerinden uzak durur. Erkek dişi değiştirir, birinin yanında kalmaz; kısa bir ara verip başka dişilere yaklaşır. Çiftleşme Arktouros'un doğuşundan sonra, Boedromion ve Maimakterion aylarında olur. Dişi sekiz ay gebe kalır; birkaç gün içinde gebe kalır ve bir erkek birçok dişiyi döller. Çoğunlukla tek yavru doğurur; iki doğuranlar da görülmüştür, ama azdır. Yırtıcı hayvanlardan korktuğu için yavrusunu yolların kenarında doğurur. Yavru geyikler çabuk büyür. Dişi geyiklerde başka zamanlar akıntı olmaz; doğurduklarında ise balgamsı bir akıntı olur. Yavrularını barınaklarına götürmeyi âdet edinmişlerdir; burası onların sığınağıdır: çevresi sarp, tek girişi olan bir kayalık. Geyik orada üstüne saldıranlara karşı kendini savunur. Ömrü hakkında uzun yaşadığına dair masallar anlatılır; ama anlatılanların hiçbiri güvenilir görünmüyor; üstelik gebeliği ve yavruların büyümesi, uzun yaşayan bir hayvanınkine benzemiyor. Asya'da, Arginussa'da, Alkibiades'in öldüğü yerde Elaphoeis denen dağda geyiklerin hepsinin kulağı yarıktır; öyle ki başka yerlere gitseler bile bundan tanınırlar. Ana karnındaki cenin de bu işareti daha o zamandan taşır. Dişilerin ineklerdeki gibi dört memesi vardır. Dişiler döllenince erkekler ayrılıp kendi başlarına kalır; çiftleşme isteğinin itişiyle her biri yalnız başına çukurlar kazar ve tekeler gibi pis kokar. Yüzleri de, tekelerinki gibi, ıslandıkları için kararır. Yağmur yağıncaya kadar böyle yaşarlar; ondan sonra otlamaya dönerler. Bu hayvan bunları tabiatça şehvetli olduğu ve şişmanladığı için yapar; çünkü yazın aşırı şişmanlar. Bu yüzden koşamazlar; yaya kovalayanlar onları ikinci ya da üçüncü koşuda yakalar, sıcaktan ve soluk soluğa kalmaktan suya kaçarlar. Çiftleştikleri dönemde etleri, tekelerinki gibi, kötüleşir ve pis kokar. Kışın zayıflar ve güçsüzleşirler; ilkbahara doğru koşmak için en dinç hâllerine gelirler. Kaçarken koşularına ara verirler; durup kovalayan yaklaşıncaya kadar beklerler, sonra yeniden kaçarlar. Bunu iç organları ağrıdığı için yaptıkları sanılır; çünkü bağırsakları o kadar ince ve zayıftır ki biri hafifçe vursa, deri sağlam kaldığı hâlde bağırsak kopar.

6.29

Ἡ δ’ ἔλαφος τὴν μὲν ὀχείαν ποιεῖται, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον, τὰ πλεῖστα μὲν ἐξ ὑπαγωγῆς (οὐ γὰρ ὑπομένει ἡ θήλεια τὸν ἄρρενα πολλάκις διὰ τὴν συντονίαν), οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὑπομένουσαι ἐνίοτε ὀχεύονται, καθάπερ τὰ πρόβατα· καὶ ὅταν ὀργῶσι, παρεκκλίνουσιν ἀλλήλας. Μεταλλάττει δ’ ὁ ἄρρην καὶ οὐ πρὸς μιᾷ διατρίβει, ἀλλὰ διαλιπὼν βραχὺν χρόνον πλησιάζει ἄλλαις. Ἡ δ’ ὀχεία γίνεται μετ’ ἀρκτοῦρον περὶ τὸν Βοηδρομιῶνα καὶ Μαιμακτηριῶνα. Κύει δ’ ὀκτὼ μῆνας· κυΐσκεται δ’ ἐν ὀλίγαις ἡμέραις, καὶ ὑφ’ ἑνὸς πολλαί. Τίκτει δ’ ὡς μὲν ἐπὶ τὸ πολὺ ἕν, ἤδη δέ τινες ὠμμέναι εἰσὶν ὀλίγαι καὶ δύο. Καὶ ποιεῖται τοὺς τόκους παρὰ τὰς ὁδοὺς διὰ τὸν πρὸς τὰ θηρία φόβον. Ἡ δ’ αὔξησις ταχεῖα τῶν νεβρῶν. Κάθαρσις δὲ κατ’ ἄλλους μὲν χρόνους οὐ συμβαίνει ταῖς ἐλάφοις· ὅταν δὲ τίκτωσι, γίνεται φλεγματώδης αὐταῖς κάθαρσις. Εἴθισται δ’ ἄγειν τοὺς νεβροὺς ἐπὶ τοὺς σταθμούς· ἔστι δὲ τοῦτο τὸ χωρίον αὐταῖς καταφυγή, πέτρα περιρραγεῖσα μίαν ἔχουσα εἴσοδον, οὗ καὶ ἀμύνεσθαι εἴωθεν ἤδη τοὺς ἐπιτιθεμένους. Περὶ δὲ τῆς ζωῆς μυθολογεῖται μὲν ὡς ὂν μακρόβιον, οὐ φαίνεται δ’ οὔτε τῶν μυθολογουμένων οὐθὲν σαφές, ἥ τε κύησις καὶ ἡ αὔξησις τῶν νεβρῶν συμβαίνει οὐχ ὡς μακροβίου τοῦ ζῴου ὄντος. Ἐν δὲ τῷ ὄρει τῷ Ἐλαφώεντι καλουμένῳ, ὅ ἐστι τῆς Ἀσίας ἐν τῇ Ἀργινούσῃ, οὗ ἐτελεύτησεν Ἀλκιβιάδης, αἱ ἔλαφοι πᾶσαι τὸ οὖς ἐσχισμέναι εἰσίν, ὥστε κἂν ἐκτοπίσωσι γινώσκεσθαι τούτῳ· καὶ τὰ ἔμβρυα δ’ ἐν τῇ γαστρὶ ὄντα εὐθὺς ἔχει τοῦτο τὸ σημεῖον. Θηλὰς δ’ ἔχουσιν αἱ θήλειαι τέτταρας ὥσπερ αἱ βόες. Ἐπειδὰν δὲ πλησθῶσιν αἱ θήλειαι, ἐκκρίνονται οἱ ἄρρενες καθ’ ἑαυτούς, καὶ διὰ τὴν ὁρμὴν τὴν τῶν ἀφροδισίων ἕκαστος μονούμενος βόθρους ὀρύττει, καὶ βρωμᾶται ὥσπερ οἱ τράγοι· καὶ τὰ πρόσωπα διὰ τὸ ῥαίνεσθαι μέλανα γίνεται αὐτῶν, ὥσπερ τῶν τράγων. Οὕτω δὲ διάγουσιν, ἕως ἂν ὕδωρ γένηται· μετὰ δὲ ταῦτα τρέπονται πρὸς τὴν νομήν. Ταῦτα δὲ ποιεῖ τὸ ζῷον διὰ τὸ φύσει λάγνον εἶναι καὶ διὰ τὴν παχύτητα· ὑπερβάλλουσα γὰρ γίνεται τοῦ θέρους αὐτῶν, διὸ καὶ οὐ δύνανται θεῖν, ἀλλ’ ἁλίσκονται ὑπὸ τῶν πεζῇ διωκόντων ἐν τῷ δευτέρῳ δρόμῳ καὶ τρίτῳ, καὶ φεύγουσι διὰ τὸ καῦμα καὶ τὸ ἆσθμα εἰς τὸ ὕδωρ. Καθ’ ὃν δὲ χρόνον ὀχεύουσι, τὰ κρέα γίνεται φαῦλα καὶ δυσώδη, καθάπερ καὶ τῶν τράγων. Ἐν μὲν οὖν τῷ χειμῶνι γίνονται λεπτοὶ καὶ ἀσθενεῖς, πρὸς δ’ ἔαρ μάλιστ’ ἀκμάζουσι πρὸς τὸ δραμεῖν. Ἐν δὲ τῷ φεύγειν ἀνάπαυσιν ποιοῦνται τῶν δρόμων, καὶ ὑφιστάμενοι μένουσιν ἕως ἂν πλησίον ἔλθῃ ὁ διώκων· τότε δὲ πάλιν φεύγουσιν. Τοῦτο δὲ δοκοῦσι ποιεῖν διὰ τὸ πονεῖν τὰ ἐντός· τὸ γὰρ ἔντερον ἔχει λεπτὸν καὶ ἀσθενὲς οὕτως ὥστ’ ἐὰν ἠρέμα τις πατάξῃ, διακόπτεται τοῦ δέρματος ὑγιοῦς ὄντος.

6.3030. Bölüm

Ayılar da, daha önce söylendiği gibi, üst üste binerek değil, yere uzanarak çiftleşir. Ayı otuz gün gebe kalır. Bir ya da iki yavru doğurur, en çok beş. Doğurduğu yavru, kendi bedenine oranla en küçük yavrudur: gelincikten küçük, sıçandan büyüktür; tüysüz ve kördür, bacakları ve organlarının çoğu da neredeyse biçimlenmemiştir. Elaphebolion ayında çiftleşir, kış uykusuna çekilme mevsimi sıralarında doğurur. Bu dönemde dişi de erkek de son derece semizdir; dişi yavruyu besleyip büyütünce, üçüncü ayda, ilkbaharda artık ortaya çıkarlar. Oklukirpi de kış uykusuna yatar, aynı sayıda gün gebe kalır ve öteki bakımlardan da ayı gibidir. Gebe bir ayıyı yakalamak zordur.

6.30

Αἱ δ’ ἄρκτοι τὴν μὲν ὀχείαν ποιοῦνται, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, οὐκ ἀναβαδὸν ἀλλὰ κατακεκλιμέναι ἐπὶ τῆς γῆς. Κύει δ’ ἄρκτος τριάκονθ’ ἡμέρας. Τίκτει δὲ καὶ ἓν καὶ δύο, τὰ δὲ πλεῖστα πέντε. Ἐλάχιστον δὲ τίκτει τὸ ἔμβρυον τῷ μεγέθει ὡς κατὰ τὸ σῶμα τὸ ἑαυτῆς· ἔλαττον μὲν γὰρ γαλῆς τίκτει, μεῖζον δὲ μυός, καὶ ψιλὸν καὶ τυφλόν, καὶ σχεδὸν ἀδιάρθρωτα τὰ σκέλη καὶ τὰ πλεῖστα τῶν μορίων. Τὴν δ’ ὀχείαν ποιεῖται τοῦ μηνὸς τοῦ Ἐλαφηβολιῶνος, τίκτει δὲ περὶ τὴν ὥραν τὴν τοῦ φωλεύειν. Γίγνονται μὲν οὖν περὶ τὸν χρόνον τοῦτον καὶ ἡ θήλεια καὶ ἡ ἄρρην πιότατοι· ὅταν δ’ ἐκθρέψῃ τρίτῳ μηνί, ἐκφαίνουσιν ἤδη τοῦ ἔαρος. Καὶ ἡ ὕστριξ δὲ φωλεύει καὶ κύει ἴσας ἡμέρας, καὶ τἆλλα ὡσαύτως τῇ ἄρκτῳ. Κύουσαν δ’ ἄρκτον ἔργον ἐστὶ λαβεῖν.

6.3131. Bölüm

Aslanın arkadan çiftleştiği ve geriye doğru işediği daha önce söylendi. Her mevsim çiftleşip doğurmaz, ama her yıl doğurur. İlkbaharda doğurur; çoğunlukla iki yavru, en fazla altı; bazen de tek yavru doğurur. Aslanın doğururken rahmini dışarı attığına dair anlatılan masal saçmadır; masalı uyduran, aslanların neden az olduğunun sebebini bulamadığı için uydurmuştur. Çünkü aslanlar seyrek bir cinstir ve pek çok yerde bulunmaz; bütün Avrupa'da yalnız Akheloos ile Nessos ırmakları arasında bulunur. Aslan da çok küçük yavrular doğurur; öyle ki iki aylıkken bile güçlükle yürürler. Suriye'deki aslanlar beş kez doğurur: ilk seferde beş yavru, sonra her seferinde bir eksik; bundan sonra artık hiç doğurmaz, kısır kalırlar. Dişi aslanın yelesi yoktur, yalnız erkek aslanın vardır. Aslan dişlerinden yalnız köpek dişi denen dört dişi döker, ikisi üstten ikisi alttan; bunları da altı aylıkken döker.

6.31

Λέων δ’ ὅτι μὲν ὀχεύει ὄπισθεν καὶ ἔστιν ὀπισθουρητικόν, εἴρηται πρότερον· ὀχεύει δὲ καὶ τίκτει οὐ πᾶσαν ὥραν, καθ’ ἕκαστον μέντοι τὸν ἐνιαυτόν. Τίκτει μὲν οὖν τοῦ ἔαρος, τίκτει δ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ δύο, τὰ μέντοι πλεῖστα ἕξ· τίκτει δ’ ἐνίοτε καὶ ἕν. Ὁ δὲ λεχθεὶς μῦθος περὶ τοῦ ἐκβάλλειν τὰς ὑστέρας τίκτοντα ληρώδης ἐστί, συνετέθη δ’ ἐκ τοῦ σπανίους εἶναι τοὺς λέοντας, ἀποροῦντος τὴν αἰτίαν τοῦ τὸν μῦθον συνθέντος· σπάνιον γὰρ τὸ γένος τὸ τῶν λεόντων ἐστὶ καὶ οὐκ ἐν πολλῷ γίνεται τόπῳ, ἀλλὰ τῆς Εὐρώπης ἁπάσης ἐν τῷ μεταξὺ τοῦ Ἀχελῴου καὶ τοῦ Νέσσου ποταμοῦ. Τίκτει δὲ καὶ ὁ λέων πάνυ μικρὰ οὕτως ὥστε δίμηνα ὄντα μόλις βαδίζειν. Οἱ δ’ ἐν Συρίᾳ λέοντες τίκτουσι πεντάκις, τὸ πρῶτον πέντε, εἶτ’ ἀεὶ ἑνὶ ἐλάττονα· μετὰ δὲ ταῦτα οὐκέτι οὐδὲν τίκτουσιν, ἀλλ’ ἄγονοι διατελοῦσιν. Οὐκ ἔχει δὲ ἡ λέαινα χαίτην, ἀλλ’ ὁ ἄρρην λέων. Βάλλει δὲ ὁ λέων τῶν ὀδόντων τοὺς κυνόδοντας καλουμένους τέτταρας μόνους, δύο μὲν ἄνωθεν δύο δὲ κάτωθεν· βάλλει δ’ ἑξάμηνος ὢν τὴν ἡλικίαν.

6.3232. Bölüm

Sırtlan renkçe kurda benzer, ama daha tüylüdür ve bütün sırtı boyunca bir yelesi vardır. Cinsel organları hakkında söylenen, yani hem erkek hem dişi organı taşıdığı sözü yalandır. Erkek sırtlanın erkeklik organı kurtlarınkine ve köpeklerinkine benzer; dişilik organı gibi görünen şey ise kuyruğun altındadır; şekilce dişi organına benzer, ama hiçbir kanalı yoktur; onun altında da dışkı kanalı bulunur. Dişi sırtlanın da dişilik organı denen şeye benzer bir organı vardır; o da erkekteki gibi kuyruğun altındadır ve hiçbir kanalı yoktur. Ondan sonra dışkı kanalı, onun altında da asıl dişilik organı gelir. Dişi sırtlanın, bu tür öteki dişi hayvanlar gibi rahmi de vardır. Dişi sırtlan yakalamak nadirdir; bir avcı, yakaladığı on bir sırtlandan yalnız birinin dişi olduğunu söylemişti.

6.32

Ἡ δὲ ὕαινα τῷ μὲν χρώματι λυκώδης ἐστί, δασυτέρα δέ, καὶ λοφιὰν ἔχει δι’ ὅλης τῆς ῥάχεως· περὶ δὲ τῶν αἰδοίων ὃ λέγεται, ὡς ἔχει ἄρρενος καὶ θηλείας, ψεῦδός ἐστιν. Ἀλλ’ ἔχει τὸ μὲν τοῦ ἄρρενος ὅμοιον τῷ τῶν λύκων καὶ τῶν κυνῶν, τὸ δὲ δοκοῦν θηλείας εἶναι ὑποκάτω μὲν ἔχει τῆς κέρκου, παραπλήσιον δ’ ἐστὶ τῷ σχήματι τῷ τοῦ θήλεος, οὐκ ἔχει μέντοι οὐδένα πόρον· ὑποκάτω δ’ ἐστὶν αὐτοῦ ὁ τῆς περιττώσεως πόρος. Ἡ δὲ θήλεια ὕαινα ἔχει μὲν καὶ τὸ ὅμοιον τῷ τῆς θηλείας λεγομένῳ αἰδοίῳ, ἔχει δ’ ὥσπερ ὁ ἄρρην αὐτὸ ὑποκάτω τῆς κέρκου, πόρον δ’ οὐδένα ἔχει· μετὰ δὲ τοῦτο ὁ τῆς περιττώσεώς ἐστι πόρος, ὑποκάτω δὲ τούτου τὸ ἀληθινὸν αἰδοῖον. Ἔχει δ’ ἡ ὕαινα ἡ θήλεια καὶ ὑστέραν, ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα ζῷα τὰ θήλεα, ὅσα ἐστὶ τοιαῦτα. Σπάνιον δ’ ἐστι λαβεῖν θήλειαν ὕαιναν· ἐν ἕνδεκα γοῦν κυνηγός τις μίαν ἔφη λαβεῖν.

6.3333. Bölüm

Tavşanlar da, daha önce söylendiği gibi, arkadan birleşerek çiftleşir (çünkü geriye doğru işeyen bir hayvandır). Her mevsim çiftleşip doğururlar; gebeyken yeniden gebe kalırlar ve her ay doğururlar. Yavrularını bir defada değil, araya rastgele günler girerek doğururlar. Dişinin sütü doğurmadan önce gelir; doğurur doğurmaz yeniden çiftleşir ve daha emzirirken gebe kalır. Sütü koyulukta domuz sütüne benzer. Çok parmaklıların çoğu gibi kör yavrular doğurur.

6.33

Οἱ δὲ δασύποδες ὀχεύονται μὲν συνιόντες ὄπισθεν, ὥσπερ εἴρηται πρότερον (ἔστι γὰρ ὀπισθουρητικόν), ὀχεύονται δὲ καὶ τίκτουσι πᾶσαν ὥραν, καὶ ἐπικυΐσκονται ὅταν κύωσι, καὶ τίκτουσι κατὰ μὴνα. Τίκτουσι δ’ οὐκ ἀθρόα, ἀλλὰ διαλείπουσιν ἡμέρας ὅσας ἄν τύχωσιν. Ἴσχει δ’ ἡ θήλεια γάλα πρότερον ἢ τεκεῖν, καὶ τεκοῦσα εὐθὺς ὀχεύεται, καὶ συλλαμβάνει ἔτι θηλαζομένη· τὸ δὲ γάλα παχύτητι ὅμοιόν ἐστι τῷ ὑείῳ. Τίκτει δὲ τυφλά, ὥσπερ τὰ πολλὰ τῶν πολυσχιδῶν.

6.3434. Bölüm

Tilki üstüne binerek çiftleşir; ayı gibi doğurur, hatta yavrusu ondan da biçimsizdir. Doğuracağı zaman öyle uzaklara çekilir ki gebe bir tilkinin yakalanması nadirdir. Doğurunca yavrularını diliyle yalayarak ısıtır ve olgunlaştırır. En fazla dört yavru doğurur.

6.34

Ἡ δ’ ἀλώπηξ ὀχεύει μὲν ἀναβαίνουσα, τίκτει δ’ ὥσπερ ἡ ἄρκτος, καὶ ἔτι μᾶλλον ἀδιάρθρωτον. Ὅταν δὲ μέλλῃ τίκτειν, ἐκτοπίζει οὕτως ὥστε σπάνιον εἶναι τὸ ληφθῆναι κύουσαν. Ὅταν δ’ ἐκτέκῃ, τῇ γλώττῃ λείχουσα ἐκθερμαίνει καὶ συμπέττει. Τίκτει δὲ τέτταρα τὰ πλεῖστα.

6.3535. Bölüm

Kurt gebelik süresinde ve doğan yavruların sayısında köpek gibidir; köpek gibi kör yavrular doğurur. Yılda yalnız bir mevsim çiftleşir ve yazın başında doğurur. Doğumu hakkında masala karışan bir söz anlatılır: bütün kurtların yılın on iki günü içinde doğurduğunu söylerler. Bunun sebebini de bir masalla açıklarlar: Hera'dan korktuğu için dişi kurt kılığına giren Leto'yu Hyperboreoslar ülkesinden Delos'a bu kadar günde getirmişler. Gebelik süresinin bu olup olmadığı şimdiye kadar hiç gözlenmedi; yalnız böyle söylenir. Kurtların ömürlerinde yalnız bir kez doğurduğuna dair söz de doğru görünmüyor.

Kediler ve firavunfareleri köpekler kadar yavru doğurur ve aynı yiyeceklerle beslenir; altı yıl kadar yaşarlar. Pars da kurt gibi kör yavru doğurur; en fazla dört yavru doğurur. Çakallar da köpekler gibi gebe kalır ve kör yavrular doğurur; iki, üç ya da dört yavru doğururlar. Çakalın gövdesi kuyruğa doğru uzun, boyu kısadır. Bacakları kısa olduğu hâlde, bedeni esnek olduğu için hızıyla da göze çarpar ve uzağa sıçrar.

6.35

Λύκος δὲ κύει μὲν καὶ τίκτει καθάπερ κύων τῷ χρόνῳ καὶ τῷ πλήθει τῶν γιγνομένων, καὶ τυφλὰ τίκτει ὥσπερ κύων· ὀχεύει δὲ καὶ ὀχεύεται κατὰ μίαν ὥραν, καὶ τίκτει ἀρχομένου τοῦ θέρους. Λέγεται δέ τις περὶ τοῦ τόκου λόγος πρὸς μῦθον συνάπτων· φασὶ γὰρ πάντας τοὺς λύκους ἐν δώδεχ’ ἡμέραις τοῦ ἐνιαυτοῦ τίκτειν. Τούτου δὲ τὴν αἰτίαν ἐν μύθῳ λέγουσιν, ὅτι ἐν τοσαύταις ἡμέραις τὴν Λητὼ παρεκόμισαν ἐξ Ὑπερβορέων εἰς Δῆλον, λύκαιναν φαινομένην διὰ τὸν τῆς Ἥρας φόβον. Εἰ δ’ ἐστὶν ὁ χρόνος οὗτος τῆς κυήσεως ἢ μή ἐστιν, οὐδέν πω συνῶπται μέχρι γε τοῦ νῦν, ἀλλ’ ἢ ὅτι λέγεται μόνον. Οὐκ ἀληθὲς δὲ φαίνεται ὂν οὐδὲ τὸ λεγόμενον ὡς ἅπαξ ἐν τῷ βίῳ τίκτουσιν οἱ λύκοι.

Οἱ δ’ αἴλουροι καὶ οἱ ἰχνεύμονες τίκτουσιν ὅσαπερ καὶ οἱ κύνες, καὶ τρέφονται τοῖς αὐτοῖς· ζῶσι δὲ περὶ ἔτη ἕξ. Καὶ ὁ πανθὴρ δὲ τίκτει τυφλὰ ὥσπερ λύκος, τίκτει δὲ τὰ πλεῖστα τέτταρα τὸν ἀριθμόν. Καὶ οἱ θῶες δ’ ὁμοίως κυΐσκονται τοῖς κυσί, καὶ τίκτουσι τυφλά· τίκτουσι δὲ καὶ δύο καὶ τρία καὶ τέτταρα τὸν ἀριθμόν. Ἔστι δὲ τὴν ἰδέαν ἐπ’ οὐρὰν μὲν μακρός, τὸ δ’ ὕψος βραχύτερος. Ὁμοίως δὲ ταχυτῆτι διαφέρει, καίπερ τῶν σκελῶν ὄντων βραχέων, διὰ τὸ ὑγρὸς εἶναι, καὶ πηδᾷ πόρρω.

6.3636. Bölüm

Suriye'de de katır denen hayvanlar vardır; ama bunlar at ile eşeğin çiftleşmesinden doğanlardan ayrı bir cinstir. Görünüşçe onlara benzerler ve, yaban eşeklerinin evcil eşeklere benzemesi gibi, bu benzerlik yüzünden bu adı almışlardır. Bu katırlar da yaban eşekleri gibi hızlarıyla göze çarpar. Bu katırlar kendi aralarında ürer. Bunun kanıtı şu: Pharnabazos'un babası Pharnakes zamanında bunlardan bazıları Frigya'ya getirildi ve soyları hâlâ sürüyor. Şimdi üç tane kaldı; söylendiğine göre eskiden dokuz taneydiler.

6.36

Εἰσὶ δ’ ἐν Συρίᾳ οἱ καλούμενοι ἡμίονοι, ἕτερον γένος τῶν ἐκ συνδυασμοῦ γινομένων ἵππου καὶ ὄνου, ὅμοιοι δὲ τὴν ὄψιν, ὥσπερ καὶ οἱ ἄγριοι ὄνοι πρὸς τοὺς ἡμέρους, ἀπό τινος ὁμοιότητος λεχθέντες. Εἰσὶ δ’ ὥσπερ οἱ ὄνοι οἱ ἄγριοι καὶ αἱ ἡμίονοι, τὴν ταχυτῆτα διαφέροντες. Αὗται αἱ ἡμίονοι γεννῶσιν ἐξ ἀλλήλων. Σημεῖον δέ· ἦλθον γάρ τινες εἰς Φρυγίαν ἐπὶ Φαρνάκου τοῦ Φαρναβάζου πατρός, καὶ διαμένουσιν ἔτι. Εἰσὶ δὲ νῦν μὲν τρεῖς, τὸ παλαιὸν δ’ ἐννέα ἧσαν, ὡς φασίν.

6.3737. Bölüm

Farelerin üremesi, sayısı ve hızı bakımından öteki hayvanlarınkinden çok daha şaşırtıcıdır. Bir keresinde gebe bir dişi fare darı dolu bir küpte kapalı kalmış; kısa süre sonra küp açıldığında içinde yüz yirmi fare görülmüş. Tarlalarda birden türeyen farelerin nasıl ürediği ve nasıl yok olduğu da şaşılacak bir şeydir. Birçok yerde tarla fareleri anlatılamayacak kadar çoğalır, öyle ki ekinden neredeyse hiçbir şey kalmaz. Ekini öyle çabuk yok ederler ki küçük tarlası olan çiftçilerden bazıları, bir gün önce hasat vaktinin geldiğini görüp ertesi sabah orakçıları getirdiklerinde her şeyi yenmiş bulur. Farelerin ortadan kalkması da akla uygun bir şekilde olmaz: birkaç gün içinde büsbütün kaybolurlar. Oysa önceki zamanlarda insanlar onları tütsüleyerek, yuvalarını kazıp açarak, avlayarak ve domuzları salarak (çünkü domuzlar fare yuvalarını eşeler) baş edemezler. Tilkiler de onları avlar; yaban gelincikleri de fareler çoğaldığında en çok onları öldürür. Ama hiçbiri farelerin çok ve hızlı üremesiyle baş edemez; yağmurlardan başka hiçbir şey baş edemez. Yağmurlar yağınca çabucak yok olurlar. İran'ın bir yerinde dişi fare yarıldığında, ceninlerden dişi olanların da gebe olduğu görülür. Bazıları da farelerin tuz yalarlarsa çiftleşmeden gebe kaldığını söyleyip bunda diretir. Mısır'daki farelerin kılları kara kirpilerininki gibi serttir. İki ayak üstünde yürüyen başka fareler de vardır: ön ayakları küçük, arka ayakları büyüktür; bunlar da çok sayıda türer. Başka birçok fare cinsi de vardır.

6.37

Ἡ δὲ τῶν μυῶν γένεσις θαυμασιωτάτη παρὰ τἆλλα ζῷά ἐστι τῷ πλήθει καὶ τῷ τάχει. Ἤδη γάρ ποτε ἐναποληφθείσης τῆς θηλείας κυούσης ἐν ἀγγείῳ κέγχρου, μετ’ ὀλίγον ἀνοιχθέντος τοῦ ἀγγείου ἐφάνησαν ἑκατὸν καὶ εἴκοσι μύες τὸν ἀριθμόν. Ἀπορεῖται δὲ καὶ ἡ τῶν ἐπιπολαζόντων γένεσις μυῶν ἐν ταῖς χώραις καὶ ἡ φθορά· πολλαχοῦ γὰρ εἴωθε πλῆθος γίνεσθαι ἀμύθητον τῶν ἀρουραίων, ὥστ’ ὀλίγον λείπεσθαι τοῦ σίτου παντός. Γίνεται δ’ οὕτω ταχεῖα ἡ φθορά, ὥστ’ ἔνιοι τῶν μὴ μεγάλας γεωργίας ἐργαζομένων, τῇ προτεραίᾳ ἰδόντες ὅτι θερίζειν ὥρα, τῇ ὑστεραίᾳ ἕωθεν ἄγοντες τοὺς θεριστὰς καταβεβρωμένα ἅπαντα καταλαμβάνουσιν. Ὁ δ’ ἀφανισμὸς οὐ κατὰ λόγον ἀποβαίνει· ἐν ὀλίγαις γὰρ ἡμέραις ἀφανεῖς πάμπαν γίγνονται· καίτοι ἐν τοῖς ἔμπροσθεν χρόνοις οὐ κρατοῦσιν οἱ ἄνθρωποι ἀποθυμιῶντες καὶ ἀνορύττοντες, ἔτι δὲ θηρεύοντες καὶ τὰς ὗς ἐμβάλλοντες· αὗται γὰρ ἀνορύττουσι τὰς μυωπίας. Θηρεύουσι δὲ καὶ αἱ ἀλώπεκες αὐτούς, καὶ αἱ γαλαῖ αἱ ἄγριαι μάλιστα ἀναιροῦσιν, ὅταν ἐπιγένωνται· ἀλλ’ οὐ κρατοῦσι τῆς πολυγονίας καὶ τῆς ταχυγονίας, οὐδ’ ἄλλ’ οὐθὲν πλὴν οἱ ὄμβροι, ὅταν ἐπιγένωνται· τότε δ’ ἀφανίζονται ταχέως. Τῆς δὲ Περσικῆς ἔν τινι τόπῳ ἀνασχιζομένης τῆς θηλείας τῶν ἐμβρύων τὰ θήλεα κύοντα φαίνεται. Φασὶ δὲ τινες καὶ ἰσχυρίζονται ὅτι ἂν ἅλα λείχωσιν, ἄνευ ὀχείας γίνεσθαι ἐγκύους. Οἱ δ’ ἐν Αἰγύπτῳ μύες σκληρὰν ἔχουσι τὴν τρίχα ὥσπερ οἱ χερσαῖοι ἐχῖνοι. Εἰσὶ δὲ καὶ ἕτεροι οἳ βαδίζουσιν ἐπὶ τοῖς δυσὶ ποσίν· τὰ γὰρ πρόσθια μικρὰ ἔχουσι, τὰ δ’ ὀπίσθια μεγάλα· γίνονται δὲ πλήθει πολλοί. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλα γένη μυῶν πολλά.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…