Kavram
Genos (γένος)
- Yunanca
- γένος (genos) · μέγιστα γένη (megista genē) · κοινωνία τῶν γενῶν
- Latince
- genus; genera summa (Ficino: maxima genera)
- Almanca
- Gattung, Geschlecht; die größten Gattungen
- Fransızca
- genre; les genres les plus grands / grands genres
- İngilizce
- genus, kind
- Türkçe
- cins / soy / tür
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte genos doğuşla belirlenen topluluktur: soy, aile, kuşak, kavim, cinsiyet ("kadın cinsi"). Platon bunu önce sınıflama diline taşır: Sofist'in ilk yarısında (219a–231b) tekhnē'ler cinslere ve eidos'lara bölünür. 251a–259e'de genos ontolojik bir terime dönüşür: Yabancı, "geç öğrenmişler"in (251b) "insan iyidir" demeyi yasaklayan tutumuna karşı, cinslerin bir kısmının birbiriyle karıştığını (koinōnia, symmeixis), bir kısmının karışmadığını gösterir (251d–252e); harflerde ünlülerin (253a) ve tiz-pes seslerde uyumun (253b) örneğiyle, hangi cinslerin hangileriyle uyuştuğunu bilmenin bir epistēmē, "özgür insanların epistēmē'si", yani diyalektik olduğunu söyler (253b–e; dialektike). 254d'de en büyük cinsler seçilir: varolan (to on), duruş (stasis), devinim (kinēsis); 254e–255e'de bunlara aynı (tauton) ve başka olan (thateron) eklenir. Duruş ile devinim birbiriyle karışmaz; varolan ikisiyle de karışır; her biri kendisiyle aynı, ötekilerden başkadır; "başka olanın doğası" hepsinin içinden geçer (255e). Buradan var olmayan = başka olan sonucu çıkar (256d–259b; to me on). Aristoteles genos'u tanımın ilk öğesi (cins + ayrım = tür) ve "varolan bir cins değildir" (Metaph. B 3, 998b22) tezinin konusu yapar — Platon'un to on'u bir cins sayması bu itirazın hedefidir. Plotinos Enn. VI 2'de Sofist'in beş cinsini "düşünülür dünyanın cinsleri" olarak yeniden işler.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | soy, kuşak, köken | Il. 6.145–149 |
| MÖ 5. yy | Herodotos, tragedya | kavim, aile, cinsiyet | Hdt. 1.56 |
| MÖ 4. yy | Platon | (1) soy (Kratylos 393b; Sofist 216a, 246c); (2) sınıf: bölme ağacında cins (Sofist 219a–231b; Devlet Adamı); (3) ontolojik: birbiriyle karışan/karışmayan en büyük cinsler (Sofist 251a–259e); (4) Philebos'ta dört cins (peras, apeiron, karışım, neden) | Kratylos 392c–394d; Sofist 216a, 217a, 246c, 253b–259e; Philebos 23c–27c; Timaios 48e–52d (üçüncü cins) |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | cins–tür–ayrım; varolan ve bir cins değildir; kategoriler "yüklemlerin cinsleri" | Top. I 5; Metaph. B 3, 998b22; Kat. 4 |
| MS 3. yy | Plotinos | Sofist'in beş cinsi düşünülür dünyanın "birincil cinsleri" | Enn. VI 2 |
| MS 3. yy | Porphyrios | cins ağacı (arbor Porphyriana), en genel cins | Isagoge |
| MS 20. yy | Ackrill, Owen, Frede | megista genē ve "var"ın kullanımları (varoluşsal / yüklemsel / özdeşlik) tartışması | Ackrill 1957; Owen 1971; Frede 1967 |
Dönüşüm: Doğuşa bağlı soydan (Homeros) sınıflama birimine (Sofist'in bölmeleri), oradan birbirine karışan ontolojik yapılara (Sofist 253–259) geçer; Aristoteles'te yeniden mantıksal-sınıflayıcı birime iner ve "varolan bir cins olamaz" itirazıyla Platon'un ontolojik kullanımına kapı kapanır; Plotinos kapıyı yeniden açar.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | γένος, -ους (genos); μέγιστα γένη | γίγνομαι "doğmak, oluşmak" kökünden (gignesthai): "doğuş, soy, aile, kuşak, ırk, cins (cinsiyet), sınıf". Homeros'ta soy ve kuşak (Il. 6.145 yaprakların kuşağı). Platon'da: Kratylos 392c cins (cinsiyet), 393b–394d soy (döl ↔ soy); Theaitetos 202e "hecelerin cinsi"; Sofist 216a "soyu Elealı", 217a "üç cins" (sofist, devlet adamı, filozof), 219a–231b bölme (diairesis) ağacında "cins"; Sofist 253b–259e: genē birbirine karışan (meignusthai) ya da karışmayan en genel yapılar; 254d megista genē: varolan, duruş, devinim + aynı, başka. Bu bölümde genos ile eidos (254c, 255c, 256e) ve idea (255e "başka olanın idea'sı") birbirinin yerine kullanılır. |
| Latince | genus | Cicero genus / species (Top. 28–31) — Aristotelesçi genos / eidos'un Latince karşılığı; Porphyrios–Boethius genus generalissimum. |
| Almanca / Fransızca | Gattung; genre | Schleiermacher Gattung(en), 254d die größten; Diès genres; Cordero les genres les plus grands. |
| İngilizce | genus, kind |
Türkçe karşılığı
cins (genos) / soy. cins: Sofist bölme ağacında ve 253b'den itibaren "cinsler" için; Osmanlı-Türkçede cins hem soy hem sınıf; mantık dilinde (Aristoteles çevirilerinde) "cins–tür" yerleşik. soy: köken anlamında (Sofist 216a "soyu Elealı", 246c "iki soy" — maddeciler ve eidos dostları; Kratylos 393b). tür: eidos ile karışır (eidos transliterasyonla kalır). kategori: Aristotelesçi; megista genē'yi "Platon'un kategorileri" diye çevirmek geriye yansıtmadır, reddedildi.
Megista genē'yi "en büyük cinsler" diye çevirmek, onları diairesis ağacının en tepesindeki sınıflar olarak okumayı çağrıştırır; oysa Sofist 254b–d'de bunlar hiyerarşinin tepesi değil, "hepsinin içinden geçen" (254b, 255e) ve birbiriyle karışan yapılar gibi işler: "başka olan" her şeyin içinden geçer, ama bir sınıf gibi onları kapsamaz. "Soy" dersen doğuş/köken çağrışımını (γίγνεσθαι kökü) korursun, ama "varolanın soyu" gibi mitolojik bir renk katarsın. "Kategori" dersen Aristoteles'in yüklem sınıflarını geriye yansıtırsın. "Cins" nötr kalır ve Sofist'in kendi bölme ağacındaki kullanımla (219a–231b) sürekliliği korur; bedeli, 254–259'daki genos–eidos–idea dönüşümlülüğünü Türkçede görünmez kılmamaktır: bu yüzden eidos ve idea transliterasyonla bırakılır, genos "cins" olarak çevrilir — okur üç sözcüğün Platon'da yer değiştirdiğini transliterasyonlardan izleyebilir.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde γένος = cins (sınıflama ve ontolojik bağlam; ilk geçişte parantezle genos), köken anlamında soy (Kratylos 393b, Sofist 216a, 246c kararları). μέγιστα γένη = cinslerin en büyükleri / en büyük cinsler (megista genē). Beşli: τὸ ὄν = varolan, στάσις = duruş, κίνησις = devinim, ταὐτόν = aynı, θάτερον / τὸ ἕτερον = başka olan ("başkanın" biçimi "başkan"la karıştığı için ad hâlinde daima "başka olan"; yüklem olarak "başka"). κοινωνία / κοινωνεῖν = ortaklık / ortaklık etmek; μείγνυσθαι / σύμμειξις = karışmak / karışım; συμπλοκή = örgü.
Atıf ve kaynak notu
"Beş büyük cins" (pente megista genē) ifadesi Platon'da bu biçimiyle geçmez: 254d'de megista tōn genōn üç tanedir (varolan, duruş, devinim), aynı ve başka 254e–255e'de "dördüncü" ve "beşinci" olarak eklenir; 254c'de "en büyük sayılanlardan bazıları" (tōn megistōn legomenōn atta) denir — seçimin tüketici olduğu iddia edilmez. "Platon'un kategorileri" nitelemesi (Plotinos'tan Trendelenburg'a) Aristotelesçi bir çerçevedir. Sofist 255c–e'deki "kendi başına / başka bir şeye göre" (kath' hauto / pros alla) ayrımının "var"ın iki anlamını (özdeşlik ve yüklem) ayırdığı tezi modern analitik yorumdur (Owen, Ackrill).
İlgili kavramlar
- Sofist — 251d–252e: cinslerin karışımı için üç seçenek; 253b–e: karışabilirliği bilen epistēmē = diyalektik; 254b–255e: beş cins; 255e–259b: başka olanın doğası ve var olmayan; 259e: söz, eidos'ların birbiriyle örgüsünden (symplokē) doğar.
- dialektike · eidos · idea · to me on · dynamis (ortaklık gücü) · diairesis · ousia · holon · stoikheion (harfler benzetmesi) · ileride not adayları: koinōnia, thateron, kinēsis/stasis.
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: cins, cinsi, Cins, cinsidir, cinsleri, genos
Metinlerde işaretlendiği yerler
39 yer · 31 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Demokritos, Fragmanlar68B300-18
- Platon, Sofist253b 254d 260a
- Platon, Devlet Adamı260a 285a
- Platon, Philebos12e 23d
- Platon, Lysis216d
- Platon, Devlet452e 477c 585b
- Platon, Kanunlar897b 908b 928e
- Platon, Epinomis990e
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihi1.1
- Aristoteles, Metafizik1024a25
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları6.58.8
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi2.17.42
- Augustinus, Düzen Üzerine2.31
- Augustinus, Diyalektik Üzerine10_3
- Augustinus, Teslis Üzerine91
- Boethius, Teslis Üzerine1
- Boethius, Eutykhes'e ve Nestorius'a Karşı2
- Boethius, Porphyrios'un Eisagoge'si Şerhi, Birinci ŞerhPL64.9_2
- Boethius, Aristoteles'in Kategoriler'i ŞerhiPL64.171
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si ŞerhiPL64.295_2
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.399
- Boethius, Kategorik Kıyaslara GirişPL64.761
- Boethius, Kategorik Kıyas ÜzerinePL64.793
- Boethius, Şartlı Kıyaslar ÜzerinePL64.835
- Boethius, Bölme ÜzerinePL64.875
- Boethius, Topik Farklar ÜzerinePL64.1177
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1045
- Boethius, Musiki ÜzerinePL63.1189
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)1.7
- Sevillalı Isidorus, Hükümler1.19
- Thomas Aquinas, Varlık ve Öz Üzerinepr.1