Augustinus
Diyalektik Üzerine
De dialectica
11. Bölüm
Diyalektik, iyi tartışma ilmidir. Tartışmayı ise kelimelerle yaparız. Kelimeler de ya basittir ya birleşik. Basit kelimeler tek bir şeyi anlatanlardır: homo (insan), equus (at), disputat (tartışıyor), currit (koşuyor) dediğimizde olduğu gibi. Disputat iki parçadan birleşmiş olduğu hâlde basitler arasında sayılmasına şaşma. Çünkü mesele tarifle aydınlanır: Basit olanın, tek bir şeyi anlatan şey olduğu söylendi. Bu yüzden bu tarifle disputat'ı basitlere katıyoruz, ama loquor (konuşuyorum) dediğimizde söylediğimizi katmıyoruz. Çünkü bu tek bir kelime olsa da basit bir anlamı yoktur; çünkü konuşan kişiyi de anlatır. Bu yüzden artık doğruluğa ya da yanlışlığa açıktır; çünkü hem inkâr hem tasdik edilebilir. Demek fiilin her birinci ve ikinci şahsı, tek başına söylense bile, basit bir anlamı olmayan birleşik kelimeler arasında sayılacaktır. Çünkü ambulo (yürüyorum) diyen herkes hem yürümeyi hem de yürüyen kendisini anlatır; ambulas (yürüyorsun) diyen de aynı şekilde hem yapılan şeyi hem de onu yapanı anlatır. Ama ambulat (yürüyor) diyen, yürümenin kendisinden başka bir şey anlatmaz. Bu yüzden fiilin üçüncü şahsı hep basitler arasında sayılacak ve henüz ne tasdik ne de inkâr edilebilecektir; meğer ki konuşma âdeti gereği şahıs anlamının zorunlu olarak bağlı olduğu fiiller olsun: pluit (yağmur yağıyor) ya da ningit (kar yağıyor) dediğimizde, kimin yağdırdığı eklenmese de anlaşıldığı için bunlar basitler arasında sayılamaz.
Dialectica est bene disputandi scientia. Disputamus autem verbis. Verba igitur aut simplicia sunt, aut conjuncta. Simplicia sunt, quæ unum quiddam significant: ut cum dicimus homo, equus, disputat, currit. Nec mireris quod, disputat, quamvis ex duobus compositum sit, tamen inter simplicia numeratum est. Nam res definitione illustratur. Dictum est autem id esse simplex, quod unum quiddam significet. Itaque hoc includimus hac definitione, quod non includimus cum dicimus, loquor. Quamvis enim unum verbum sit, non habet tamen simplicem significationem, siquidem significat etiam personam quæ loquitur. Ideo jam obnoxium est veritati aut falsitati; nam et negari et affirmari potest. Omnis itaque prima et secunda persona verbi quamvis singillatim enuntietur, tamen inter conjuncta verba numerabitur, quæ simplicem non habent significationem. Siquidem quisquis dicat, ambulo; et ambulationem facit intelligi, et seipsum qui ambulat. Et quisquis dicit, ambulas; similiter et rem quæ fit, et eum qui facit, significat. At vero qui dicit, ambulat; nihil aliud quam ipsam significat ambulationem. Quamobrem tertia persona verbi semper inter simplicia numerabitur; et nondum aut affirmari aut negari potest, nisi talia verba sint, quibus necessario cohæret personæ significatio consuetudine loquendi, ut cum dicimus, pluit aut ningit, etiamsi non addatur quis pluat aut ningat, tamen quia intelligitur, non potest inter simplicia numerari.
22. Bölüm
Birleşik kelimeler, birbirine bağlanarak birden çok şey anlatanlardır: "İnsan yürüyor" ya da "Dağa doğru acele eden insan yürüyor" dediğimizde ve bu türden başka söyleyişlerde olduğu gibi. Ama birleşik kelimelerin bir kısmı, az önce söylenenler gibi, bir cümleyi tamamlar; bir kısmı tamamlamaz, bir şey bekler. Söylediğimiz aynı sözlerden, konmuş olan "yürüyor" fiilini çıkarırsan böyle olur: "Dağa doğru acele eden insan" kelimeleri birleşik olsa da söz hâlâ askıdadır. Cümleyi tamamlamayan bu kelimeler ayrıldıktan sonra geriye cümleyi tamamlayan birleşik kelimeler kalır. Bunların da iki türü vardır. Ya cümle doğruluğa ya da yanlışlığa açık olacak şekilde tamamlanır: "Her insan yürüyor" ya da "Her insan yürümüyor" ve bu türden başka cümleler gibi. Ya da cümle, zihnin niyetini yerine getirdiği hâlde tasdik ya da inkâr edilemeyecek şekilde tamamlanır: emrettiğimiz, dilediğimiz, lanet ettiğimiz zamanki ve buna benzer cümleler gibi. Çünkü biri "Çiftliğe git" ya da "Keşke çiftliğe gitse" ya da "Tanrılar onu kahretsin" derse, ne yalan söylemekle suçlanabilir ne de doğru söylediğine inanılabilir; çünkü hiçbir şeyi tasdik ya da inkâr etmemiştir. Bu yüzden böyle cümleler soru konusu olmaz ve tartışmacı gerektirmez.
Conjuncta verba sunt, quæ sibi connexa res plures significant, ut cum dicimus, homo ambulat, aut homo festinans in montem ambulat, et si quid tale. Sed conjunctorum verborum alia sunt, quæ sententiam comprehendunt, ut ea quæ dicta sunt; alia quæ non comprehendunt, sed exspectant aliquid; ut eadem ipsa quæ diximus, si subtrahas verbum quod positum est, ambulat: quamvis enim verba conjuncta sint, homo festinans in montem; tamen adhuc pendet oratio. Separatis igitur his verbis quæ non implent sententiam, restant ea verba conjuncta quæ sententiam comprehendunt: horum item duæ species sunt. Aut enim sic sententia comprehenditur, ut vero aut falso teneantur obnoxia, ut est, omnis homo ambulat; aut, omnis homo non ambulat; et si quid hujusmodi. Aut sic impletur sententia, ut licet perficiat propositum animi, affirmari tamen negarive non possit: ut cum imperamus, cum optamus, cum exsecramur, et his similia. Nam si quis dicat, perge ad villam, vel utinam pergat ad villam, aut, dii illum perdant; non potest argui quod mentiatur, aut credi quod verum dicat. Nihil enim affirmavit vel negavit: ergo nec tales sententiæ in quæstionem veniunt, aut disputatorem requirunt.
33. Bölüm
Tartışmacı gerektiren cümleler ise ya basittir ya birleşik. Basit cümleler, başka bir cümleyle hiçbir bağlantı olmadan söylenenlerdir: "Her insan yürüyor" dediğimiz cümle gibi. Birleşik cümleler, bağlantıları hakkında hüküm verilenlerdir: "Yürüyorsa hareket ediyordur" gibi. Ama cümlelerin bağlantısı hakkında hüküm verildiğinde bu, sonuca (summa) varılıncaya kadar sürer. Sonuç ise kabul edilenlerden çıkarılan şeydir. Söylediğim şudur: "Yürüyorsa hareket ediyordur" diyen biri bir şey ispat etmek ister. Bu kabul edilince, ona yalnız onun yürüdüğünün doğru olduğunu söylemek kalsın ve artık inkâr edilemeyecek sonuç, yani hareket ettiği çıksın; aynı şekilde, artık kabul edilemeyecek olan, yani yürümediği de. Yine, şöyle demek isterse: "Bu insan yürüyor", basit bir cümledir; bunu kabul edersem ve buna, cümlenin tamamlanması için bir şey bekleyen başka bir cümle eklerse: "Yürüyen herkes ise hareket eder", bunu da kabul edersem, ayrı ayrı söylenip kabul edilmiş cümlelerin bu birleşmesinden artık zorunlu olarak kabul edilecek o sonuç çıkar: "Öyleyse bu insan hareket ediyor."
Sed illæ quæ requiruntur, aut simplices sunt, aut conjunctæ. Simplices sunt, quæ sine ulla copulatione sententiae alterius enuntiantur: ut est illud quod dicimus, omnis homo ambulat. Conjunctæ sunt de quarum copulatione judicatur: ut est, si ambulat, movetur. Sed cum de conjunctione sententiarum judicium fit, tamdiu est donec perveniatur ad summam. Summa autem est quæ conficitur ex concessis. Quod dico tale est, Qui dicit, Si ambulat, movetur, probare vult aliquid, ut hoc concesso, verum esse restet illi dicenti, quod ambulet: et summa consequatur, quæ jam negari non potest, id est quod movetur: quæ item non potest concedi, id est quod non ambulet. Rursus si hoc modo velit dicere, homo iste ambulat, simplex sententia est: quam si concessero, et aliam quæ aliquid exspectat ad completionem sententiæ adjunxerit: quisquis autem ambulat, movetur. Et hanc etiam si concessero, ex hac junctione sententiarum quamvis singillatim enuntiatarum et concessarum, illa summa sequitur, quæ jam necessario concedatur, id est, igitur homo iste movetur.
44. Bölüm
Bunlar kısaca konduğuna göre, kısımları tek tek ele alalım. İlk olarak iki kısım vardır: Biri basit olarak söylenen şeyler hakkındadır; diyalektiğin adeta malzemesi buradadır. Öteki birleşik olarak söylenen şeyler hakkındadır; eser artık burada görünür. Basitler hakkındaki kısma "söyleme üzerine" (de loquendo) denir. Birleşikler hakkındaki ise üç kısma ayrılır. Cümleyi tamamlamayan kelime birleşmesi ayrıldıktan sonra, cümleyi henüz bir soru doğurmayacak ya da tartışmacı gerektirmeyecek şekilde tamamlayan kısma "ifade etme üzerine" (de eloquendo) denir. Anlamı, basit cümleler hakkında hüküm verilecek şekilde tamamlayan kısma "önerme üzerine" (de proloquendo) denir. Cümleyi, sonuca varılıncaya kadar bağlantının kendisi hakkında da hüküm verilecek şekilde kavrayan kısma ise "önermelerin sonucu üzerine" (de proloquiorum summa) denir. Öyleyse bu kısımları tek tek daha dikkatle açıklayalım.
His igitur breviter constitutis, singulas partes consideremus. Nam sunt primae duæ: una de iis quæ simpliciter dicuntur, ubi est quasi materia dialecticae; altera de iis quae conjuncta dicuntur, ubi jam quasi opus apparet. Quae de simplicibus, vocatur de loquendo. Illa vero quæ de conjunctis est, in tres partes dividitur. Separata enim conjunctione verborum quæ non implet sententiam, illa quæ sic implet sententiam, ut nondum faciat quæstionem vel disputatorem requirat, vocatur de eloquendo. Illa vero quæ sic implet sensum, ut de sententiis simplicibus judicetur, vocatur de proloquendo. Illa quæ sic comprehendit sententiam, ut de ipsa etiam copulatione judicetur, donec perveniatur ad summam, vocatur de proloquiorum summa. Has ergo singulas partes diligentius explicemus.
55. Bölüm
Kelime, her bir şeyin, konuşan tarafından söylenip dinleyen tarafından anlaşılabilecek işaretidir. Şey (res), anlaşılan ya da hissedilen ya da gizli kalan her şeydir. [Cisimler hissedilir, ruhanî şeyler anlaşılır; gizli kalan ise Tanrı'nın kendisi ve biçimsiz maddedir. Tanrı, ne cisim ne canlı ne his ne akıl ne de düşünülüp tasarlanabilecek herhangi bir şey olandır. Biçimsiz madde, değişen şeylerin değişebilirliğidir; bütün biçimleri alabilir.] İşaret, hem kendini hisse hem de kendinden başka bir şeyi ruha gösteren şeydir. Konuşmak, eklemli sesle işaret vermektir. Eklemli derken harflerle kavranabilen sesi kastediyorum. Tarif edilen bütün bu şeylerin doğru tarif edilip edilmediğini ve tariflerdeki kelimelerin bu noktada başka tariflerle sürdürülmesi gerekip gerekmediğini, tarif etme ilminin ele alındığı yer gösterecektir. Şimdi önümüzdeki şeyi dikkatle dinle.
Her kelime ses verir. Çünkü yazılı olduğunda kelime değil, kelimenin işaretidir. Okuyan harflere bakınca, sesle dışa vurulacak şey ruhuna gelir. Yazılı harfler, gözlere kendilerini, ruha da kendilerinden başka sesleri göstermekten başka ne yapar? Az önce de işaretin, kendini hisse, kendinden başka bir şeyi de ruha gösteren şey olduğunu söylemiştik. Öyleyse okuduğumuz şeyler kelimeler değil, kelimelerin işaretleridir. Ama harf eklemli sesin en küçük parçası olduğu hâlde, onu yazılı olarak gördüğümüzde de —tamamen sessiz olduğu ve sesin bir parçası değil, ses parçasının bir işareti olarak göründüğü hâlde— bu kelimeyi gevşekçe kullanıp ona harf deriz. Aynı şekilde yazılı olana da, anlam taşıyan sesli kelimenin bir işaretinden başka bir şey olarak görünmese de kelime denir. Öyleyse, söylemeye başladığım gibi, her kelime ses verir. Ama ses veren şeyin diyalektikle bir ilgisi yoktur. Çünkü bir kelimenin sesli harflerin dizilişiyle nasıl yumuşadığı ya da karşılaşmalarıyla nasıl açıldığı, ünsüzlerin araya girmesiyle nasıl düğümlendiği ya da yığılmasıyla nasıl sertleştiği, kaç ve ne tür hecelerden oluştuğu araştırıldığında ya da fark edildiğinde söz konusu olan onun sesidir; şiirin ritmi ve vurgusu da burada gramerciler tarafından yalnız kulağın işi olarak ele alınır. Yine de bunlar hakkında tartışıldığında bu da diyalektiğin dışında değildir; çünkü diyalektik tartışma ilmidir.
Verbum est uniuscujusque rei signum, quod ab audiente possit intelligi, a loquente prolatum. Res est quidquid intelligitur vel sentitur vel latet. [Sentiuntur enim corporalia, intelliguntur spiritualia; latet vero ipse Deus, et informis materia. Deus est quod neque corpus est, neque animal est, neque sensus est, neque intellectus est, neque aliquid quod excogitari potest. Informis materia est mutabilitas mutabilium rerum, capax omnium formarum.] Signum est et quod seipsum sensui, et praeter se aliquid animo ostendit. Loqui est articulata voce signum dare. Articulata autem dico quod comprehendi litteris potest. Hæc autem omnia quae definita sunt, utrum recte definita sint, et utrum hactenus verba definitionis aliis definitionibus prosequenda fuerint, ille indicabit locus in quo definiendi disciplina tractatur. Nunc quod instat, accipe intentus. Omne verbum sonat. Cum enim est in scripto, non verbum, sed verbi signum est. Quippe inspectis a legente litteris, occurrit animo, quod voce prorumpat. Quid enim aliud litteræ scriptæ, quam seipsas oculis, et praeter se animo voces ostendunt? Quia et paulo ante diximus, signum esse quod seipsum sensui, et præter se animo aliquid ostendit: quae legimus igitur, non verba sunt, sed signa verborum. Sed ut ipsa littera, cum sit pars minima vocis articulatæ, abutimur tamen hoc vocabulo ut appellemus litteram, etiam cum scriptam videmus; quamvis omnino tacita sit, neque ulla pars vocis, sed signum partis vocis appareat: ita etiam verbum appellatur cum scriptum est, quamvis verbi signum significantis vocis non eluceat. Ergo, ut coeperam dicere, omne verbum sonat. Sed quod sonat, nihil ad dialecticam. De sono enim verbi agitur, cum quaeritur, vel animadvertitur, quanta vocalium vel dispositione leniatur, vel concursione dehiscat; item consonantium vel interpositione nodetur, vel congestione asperetur; et quot vel qualibus syllabis constet, ubi poeticus rhythmus accentusque a grammaticis solo aurium tractatur negotio. Et tamen cum de his disputatur, præter dialecticam non est: hæc enim scientia disputandi est. Sed tunc verba sunt signa rerum, quando de ipsis
5_2Ama kelimeler, şeyler hakkında güç taşıdıklarında şeylerin işaretleridir; burada hakkında tartışılan kelimeler ise kelimelerin işaretleridir. Çünkü kelimeler hakkında ancak kelimelerle konuşabildiğimiz ve konuştuğumuzda da ancak bazı şeyler hakkında konuştuğumuz için, kelimelerin şey olmaktan çıkmayacak şekilde şeylerin işaretleri olduğu akla gelir. Öyleyse bir kelime ağızdan kendisi için çıktığında, yani kelimenin kendisi hakkında bir şey sorulsun ya da tartışılsın diye çıktığında, elbette tartışmaya ve soruya konu olan bir şeydir; ama o şeyin kendisine kelime denir. Kelimeden kulağın değil ruhun hissettiği ve ruhun kendisinde kapalı tutulan şeye "söylenebilir" (dicibile) denir. Kelime kendisi için değil de başka bir şeyi anlatmak için çıktığında ona "söz" (dictio) denir. Artık kelime olmayan, kelimenin zihindeki kavranışı da olmayan şeyin kendisine ise —onu anlatabilecek bir kelimesi olsun ya da olmasın— artık kendi adıyla "şey"den başka bir ad verilmez. Öyleyse şu dördü birbirinden ayrı tutulmalıdır: kelime, söylenebilir, söz, şey. "Kelime" dediğim hem kelimedir hem de kelimeyi anlatır. "Söylenebilir" dediğim kelimedir; ama kelimeyi değil, kelimede anlaşılan ve ruhta tutulan şeyi anlatır. "Söz" dediğim kelimedir; ama öyle bir kelime ki onunla o ikisi, yani kelimenin kendisi ve kelime aracılığıyla ruhta olan şey aynı anda anlatılır. "Şey" dediğim kelimedir; söylenen o üçünün dışında kalan her şeyi anlatır.
Ama bunların örneklerle aydınlatılması gerektiğini görüyorum. Diyelim ki bir gramerci bir çocuğa şöyle sordu: "Arma (silahlar) hangi sözcük türüdür?" Söylenen "arma" kendisi için söylenmiştir, yani kelime kelimenin kendisi için söylenmiştir. Söylediği öteki şeyler ise, "hangi sözcük türüdür?", kendileri için değil, söylenen "arma" kelimesi için ya ruhta hissedilmiş ya da sesle söylenmiştir. Ruhta hissedildiklerinde sesten önce söylenebilirdirler; söylediğim sebeple sese döküldüklerinde ise söz olmuşlardır. Burada kelime olan "arma"nın kendisi, Vergilius tarafından söylendiğinde sözdü; çünkü kendisi için söylenmemişti, onunla Aeneas'ın yaptığı savaşlar ya da Vulcanus'un Aeneas için yaptığı kalkan ve öteki silahlar anlatılsın diye söylenmişti. Aeneas'ın yaptığı savaşlar ya da kuşandığı silahların kendilerine gelince —yapıldıkları ve var oldukları sırada görülen, şimdi burada olsalar parmakla gösterebileceğimiz ya da dokunabileceğimiz, düşünülmeseler bile bu yüzden var olmamış olmayacak şeylerin kendileri—, bunlar kendi başlarına ne kelimedir, ne söylenebilir, ne de söz; şeydir, artık kendi adıyla "şey" dediğimiz şeylerdir. Öyleyse diyalektiğin bu kısmında kelimeleri, sözleri, söylenebilirleri ve şeyleri ele almamız gerekiyor. Bunların hepsinde kısmen kelimeler, kısmen kelime olmayanlar anlatıldığına göre —çünkü hakkında kelimelerle tartışılması gerekmeyen hiçbir şey yoktur—, önce, öteki şeyler hakkında tartışmayı mümkün kılan kelimeler hakkında tartışılır. Öyleyse herhangi bir kelime, sesi dışında, hakkında iyi tartışıldığında diyalektik yetiye aittir, diyalektik ilmine değil. Tıpkı Cicero'nun savunmalarının retorik yetiye ait olduğu, ama onlarda retoriğin kendisinin öğretilmediği gibi.
obtinent vim; verborum autem, illa de quibus hic disputatur. Nam cum de verbis loqui nisi verbis nequeamus, et cum loquimur non nisi de aliquibus rebus loquamur, occurrit animo ita esse verba signa rerum, ut res esse non desinant. Cum ergo verbum ab ore procedit, si propter se procedit, id est ut de ipso verbo aliquid quæratur aut disputetur, res est utique disputationi quæstionique subjecta. Sed ipsa res verbum vocatur. Quidquid autem ex verbo non auris, sed animus sentit, et ipso animo tenetur inclusum, dicibile vocatur: cum vero verbum procedit, non propter se, sed propter aliud aliquod significandum, dictio vocatur. Res autem ipsa, quae jam verbum non est, neque verbi in mente conceptio, sive habeat verbum, quo jam significari possit, sive non habeat, nihil aliud quam res vocatur proprio jam nomine. Hæc ergo quatuor distincte teneantur, verbum, dicibile, dictio, res. Quod dixi verbum, et verbum est, et verbum significat. Quod dixi dicibile, verbum est; nec tamen verbum, sed quod in verbo intelligitur et in animo continetur, significat. Quod dixi dictionem, verbum est, sed tale quo jam illa duo simul, id est ipsum verbum, et quod fit in animo per verbum, significantur. Quod dixi rem, verbum est, quod præter illa tria, quæ dicta sunt, quidquid restat, significat. Sed exemplis hæc illustranda esse perspicio. Fac igitur a quodam grammatico puerum interrogatum hoc modo: Arma, quæ pars orationis est? Quod dictum est, Arma, propter se dictum est, id est verbum propter ipsum verbum: Cætera vero quod ait, quæ pars orationis est, non propter se, sed propter verbum, quod arma dictum est, vel animo sensa, vel voce prolata sunt. Sed cum animo sensa sunt, ante vocem dicibilia sunt; cum autem propter id quod dixi, proruperunt in vocem, dictiones factæ sunt. Ipsum vero arma, quod hic verbum est, cum a Virgilio pronuntiatum est, dictio fuit: non enim propter se prolatum est, sed ut eo significarentur vel bella quæ gessit Æneas, vel scutum, vel cætera arma, quæ Vulcanus Æneæ fabricatus est. Ipsa vero bella vel arma, quae gesta sunt aut ingesta ab Ænea; ipsa, inquam, quae cum gererentur atque essent, videbantur, quaeque si nunc adessent, vel digito monstrare possemus, aut tangere, quae etiamsi non cogitarentur, non eo tamen fit ut non fuerint: ipsa enim per se nec verba sunt, nec dicibilia, nec dictiones; sed sunt res, quæ jam proprio nomine res vocamus. Tractandum est igitur nobis in hac parte dialecticæ de verbis, de dictionibus, de dicibilibus, de rebus: in quibus omnibus cum partim verba significentur, partim non verba (nihil est enim de quo non verbis disputare necesse sit); itaque de his primo disputatur, per quae de cæteris disputare conceditur. Igitur verbum quodlibet, excepto sono, de quo bene disputatur, ad facultatem dialecticae pertinet, non ad dialecticam disciplinam. Ut defensiones Ciceronis sunt quidem rhetoricae facultatis, sed non his docetur ipsa rhetorica.
5_36. Bölüm
Öyleyse her kelime, ses verdiği için, zorunlu olarak dört şeyi soru konusu yapar: kökenini, gücünü, çekimini ve dizilişini. Bir kelimenin kökeni, neden böyle söylendiği sorulduğunda araştırılır; bence pek meraklıca ve pek de gerekli olmayan bir iş. Bunu, Cicero da böyle düşünüyor diye söylemiş değilim; gerçi bu kadar açık bir konuda kimin bir otoriteye ihtiyacı olur? Kelimenin kökenini açıklamak çok faydalı olsaydı bile, izini sürmek gerçekten sonsuz bir iş olan şeye girişmek yersiz olurdu. Çünkü bir şeyin neden öyle söylendiğini kim bulabilir? Buna şu da eklenir: Rüyaların yorumu gibi kelimelerin kökeni de herkesin zekâsına göre ileri sürülür. İşte biri, kelimelerin (verba) kulağı adeta dövdükleri (verberare) için böyle adlandırıldığını düşünür. Hayır, der bir başkası, havayı dövdükleri için. Ama aramızdaki çekişme büyük değil; çünkü ikisi de bu kelimenin kökenini "dövmek"ten çıkarıyor. Ama işte yan yoldan bir üçüncüsü çıkıyor; bak ne kavga başlatıyor! Doğruyu söylememiz gerektiği ve tabiatın kendi hükmüyle yalan iğrenç olduğu için, diyor, kelime (verbum) adını doğrudan (verum) almıştır. Dördüncü bir zekâ da eksik olmadı. Çünkü kelimenin doğrudan geldiğini düşünen, ama ilk heceye yeterince dikkat edildiğine göre ikincinin de ihmal edilmemesi gerektiğini söyleyenler var. Verbum dediğimizde, diyorlar, ilk hecesi doğruyu (verum), ikincisi sesi anlatır. Bu ikinci hecenin de bombus (uğultu) olduğunu ileri sürüyorlar. Ennius'un ayakların sesine "ayakların uğultusu" (bombum pedum) demesi, Yunanlıların bağırmaya boēsai demesi ve Vergilius'un "ormanlar yankılanıyor" (reboant silvae) demesi buradandır. Demek verbum adeta vero boando'dan, yani doğruyu seslendirmekten söylenmiştir. Böyleyse bu ad bize, kelime kurduğumuzda yalan söylememeyi buyurur; ama bunları söyleyenlerin kendilerinin yalan söylemesinden korkuyorum. Öyleyse verbum'un verberare'den mi, yalnız verum'dan mı, yoksa vero boando'dan mı geldiğini düşüneceğimize, ya da ne anlattığını anladığımıza göre nereden geldiğine hiç aldırmamamız mı gerektiğine artık sen karar ver.
Yine de, üstlendiğimiz işin hiçbir kısmını atlamış görünmeyelim diye, kelimelerin kökeni hakkındaki bu konunun kısaca kaydedilmesini biraz dinlemeni istiyorum. Cicero'nun bu konuda alay ettiği Stoacılar, kesin bir açıklaması verilemeyecek hiçbir kelime olmadığını ileri sürerler. Onları şöyle sıkıştırmak kolay olduğu için —bunun sonsuz bir iş olduğunu, bir kelimenin kökenini hangi kelimelerle yorumladıysan onların da kökenini yeniden araştırman gerektiğini söyleyebilirdin—, bunun, şeyin kelimenin sesiyle bir benzerlik yoluyla uyuştuğu noktaya varılıncaya kadar süreceğini söylerler: Tunçun çınlaması (tinnitus), atların kişnemesi (hinnitus), koyunların melemesi (balatus), borazanların gürlemesi (clangor), zincirlerin gıcırtısı (stridor) dediğimizde olduğu gibi. Çünkü bu kelimelerin, onlarla anlatılan şeyler gibi ses verdiğini görüyorsun. Ama ses vermeyen şeyler de olduğu için bunlarda dokunmanın benzerliğinin geçerli olduğunu söylerler: Şeyler hisse yumuşak ya da sert dokunuyorsa, harflerin yumuşaklığı ya da sertliği de işitmeye öyle dokunur ve onlara adlarını böyle doğurmuştur. Lene (yumuşak) dediğimizde kelimenin kendisi de yumuşak ses verir. Asperitas'ın (sertlik) adının kendisiyle de sert olduğuna kim hükmetmez? Voluptas (haz) dediğimizde kulağa yumuşaktır; crux (çarmıh) dediğimizde serttir. Şeyler, kelimeler nasıl hissediliyorsa bizi öyle etkiler. Bal (mel), şeyin kendisi tadı ne kadar tatlı okşuyorsa, adıyla da işitmeyi o kadar tatlı okşar. Acre (keskin) ikisinde de serttir. Lana (yün) ve vepres (dikenler) nasıl işitiliyorsa şeyler de öyle dokunur. Şeylerin hissi seslerin hissiyle uyuştuğu için bunları kelimelerin adeta beşiği saydılar. Ad koyma serbestliğinin buradan şeylerin birbirine benzerliğine geçtiğini söylerler. Örneğin crux (çarmıh), kelimenin sertliği çarmıhın yol açtığı acının sertliğiyle uyuştuğu için böyle adlandırılmış olsa da, crura (bacaklar), acının sertliği yüzünden değil, uzunlukları ve katılıklarıyla öteki uzuvlardan daha çok çarmıhın tahtasına benzedikleri için böyle adlandırılmıştır. Oradan, kelimenin benzer bir şey için değil de adeta komşu bir şey için kullanıldığı gevşek kullanıma (abusio) varıldı. Çünkü parvum (küçük) ile minutum (ufaltılmış) anlamları arasında ne benzerlik var? Hiç ufaltılmamış, hatta biraz büyümüş bir şey de küçük olabilir. Yine de bir tür komşuluk yüzünden parvum yerine minutum deriz. Ama kelimenin bu gevşek kullanımı konuşanın elindedir; çünkü minutum dememek için elinde parvum vardır. Göstermek istediğimiz şeyle daha çok ilgili olan şudur: Hamamlarda içinde hiç balık bulunmayan ve balıklara benzer hiçbir yanı olmayan havuza piscina denir; yine de balıkların yaşadığı su yüzünden balıklardan (pisces) adlandırılmış görünür. Böylece kelime benzerlik yoluyla aktarılmamış, bir tür komşulukla kullanılmıştır. Biri, insanların yüzerken balıklara benzediğini ve piscina adının buradan doğduğunu söylerse bunu çürütmeye kalkmak aptallık olur; çünkü ikisi de konudan uzak değildir ve ikisi de belirsizdir.
Ergo omne verbum propter id quod sonat, quatuor quædam necessaria vocat in quæstionem, originem suam, vim, declinationem, ordinationem. De origine verbi quæritur, cum quæritur unde ita dicatur: res mea sententia nimis curiosa, et non nimis necessaria. Neque hoc mihi placuit dicere, quod sic Ciceroni quoque idem videtur; quamvis quis egeat auctoritate in re tam perspicua? Quod si omnino multum juvaret explicare originem verbi, ineptum esset aggredi, quod persequi profecto infinitum est. Quis enim reperire possit, quod quid dictum fuerit, unde ita dictum sit? Huc accedit, quod ut somniorum interpretatio, ita verborum origo pro cujusque ingenio prædicatur. Ecce enim verba ipsa quispiam ex eo putat dicta, quod aurem quasi verberent: Imo, inquit alius, quod aerem. Sed nostra non magna lis est. Nam uterque a verberando huius vocabuli originem trahit. Sed e transverso tertius: vide, quam rixam inferat. Quod enim verum, ait, nos loqui oporteat, odiosumque sit, natura ipsa judicante, mendacium; verbum a vero cognominatum est. Nec ingenium quartum defuit. Nam sunt qui verbum a vero quidem dictum putent, sed prima syllaba satis animadversa, secundam negligi non oportere. Verbum enim cum dicimus, inquiunt, prima ejus syllaba verum significat, secunda sonum. Hoc autem volunt esse bombum. Unde Ennius sonum pedum bombum pedum dixit: et βοάσαι Græci clamare; et Virgilius, «Reboant silvae.» Ergo verbum dictum est quasi a vero boando, hoc est verum sonando. Quod si ita est, præscribit quidem hoc nomen, ne cum verbum faciamus, mentiamur: sed vereor ne ipsi qui dicunt ista, mentiantur. Ergo ad te jam pertinet judicare, utrum verbum a verberando, an a vero solo, an a vero boando dictum putemus: an potius unde sit dictum non curemus; cum, quod significet, intelligamus. Breviter tamen hunc locum notatum esse de origine verborum, volo paulisper accipias, ne ullam partem suscepti operis prætermisisse videamur. Stoici autumant, quos Cicero in hac re irridet, nullum esse verbum, cujus non certa ratio explicari possit. Et quia hoc modo, suggerere facile fuit, si diceres hoc infinitum esse; quibus verbis alterius verbi originem interpretaveris; eorum rursus a te originem quærendam esse donec perveniatur eo ut res cum sono verbi aliqua similitudine concinat, ut, cum dicimus, æris tinnitum, equorum hinnitum, ovium balatum, tubarum clangorem, stridorem catenarum. Perspicis enim hæc verba ita sonare, ut res quae his verbis significantur. Sed quia sunt res, quæ non sonant; in his similitudinem tactus valere, ut si leniter vel aspere sensum tangunt, lenitas vel asperitas litterarum ut tangit auditum, sic eis nomina pepererit. Et ipsum lene cum dicimus, leniter sonat. Quis item asperitatem non et ipso nomine asperam judicet? Lene est auribus, cum dicimus voluptas: asperum est, cum dicimus, crux. Ita res ipsæ afficiunt, sicut verba sentiuntur. Mel, quam suaviter res ipsa gustum, tam suaviter nomen tangit auditum. Acre, in utroque asperum est: lana et vepres, ut audiuntur verba. sic illa tanguntur. Hæc quasi cunabula verborum esse crediderunt, ut sensus rerum cum sonorum sensu concordarent. Hinc ad ipsarum inter se rerum similitudinem processisse licentiam nominandi: ut cum, verbi causa, crux propterea dicta sit, quod ipsius verbi asperitas cum doloris, quem crux efficit, asperitate concordat: crura tamen non propter asperitatem doloris, sed quod longitudine atque duritia inter membra cætera sint ligno crucis similiora, sic appellata sint. Inde ad abusionem ventum est, ut usurpetur non tam rei similis, sed quasi vicinæ. Quid enim simile inter significationem parvi et minuti, cum possit parvum esse, quod non modo nihil minutum sit, sed etiam aliquid creverit? Dicimus tamen propter quamdam vicinitatem, minutum pro parvo. Sed hæc abusio vocabuli in potestate loquentis est: habet enim parvum, ut minutum non dicatur. Illud magis pertinet ad id quod volumus ostendere, quod cum piscina dicitur in balneis, in qua piscium nihil sit, nihilque piscibus simile habeat, videtur tamen a piscibus dicta propter aquam, ubi piscibus vita est. Ita vocabulum non translatum similitudine, sed quadam vicinitate usurpatum est. Quod si quis dicat homines piscibus similes natando fieri, et inde piscinæ nomen esse natum; stultum est hoc refutare, cum ab re neutrum abhorreat, et utrumque lateat.
5_4Yine de iyi oldu ki komşuluktan alınan bir kelime kökeninin benzerlikten çıkarılandan ne kadar farklı olduğunu artık tek bir örnekle aydınlatabiliyoruz. Buradan zıtlığa kadar ilerlendi. Çünkü lucus'un (koru) hiç ışık vermediği (minime luceat) için, bellum'un (savaş) güzel (bella) bir şey olmadığı için, foedus'un (antlaşma) çirkin (foeda) bir şey olmadığı için böyle adlandırıldığı düşünülür. Ama bazılarının istediği gibi bu son ad domuzun çirkinliğinden (foeditas) geliyorsa, yapılan şeyin onun aracılığıyla yapıldığı şeyden adlandırıldığı o komşuluğa geri dönülür. Çünkü bu komşuluk da geniş bir alana yayılır ve birçok kısma ayrılır: Ya yapan yoluyla, tam şu örnekteki gibi, antlaşmanın onunla yapıldığı domuzun çirkinliğinden; ya etki yoluyla, puteus'un (kuyu), etkisi içmek (potatio) olduğu için böyle adlandırıldığına inanılması gibi; ya kapsayan yoluyla, urbs'ün (şehir), uğurlu bir yerde sabanla çepeçevre çizildiği için orbis'ten (çember) adlandırıldığını ileri sürmeleri gibi —Vergilius da Aeneas'ın şehrin sınırını sabanla çizdiği yerde bunu anar—; ya kapsanan yoluyla, biri d harfinin değişmesiyle horreum'un (ambar) hordeum'dan (arpa) adlandırıldığını ileri sürerse olduğu gibi; ya gevşek kullanım yoluyla, ambarda buğday saklansa da ona horreum dediğimizde olduğu gibi; ya parçadan bütüne, kılıcın ucu olan mucro'nun adıyla kılıca mucro demeleri gibi; ya da bütünden parçaya, capillus'un (saç) adeta capitis pilus (başın kılı) olması gibi. Daha ne kadar ileri gideyim? Sayılabilecek başka ne olursa olsun, kelimenin kökeninin ya şeylerle seslerin benzerliğinde, ya şeylerin birbirine benzerliğinde, ya komşulukta ya da zıtlıkta bulunduğunu göreceksin. Bu kökenin izini sesin benzerliğinin ötesine süremeyiz; üstelik bunu da her zaman yapamayız. Çünkü açıklaması verilemeyecek sayısız kelime vardır: Ya açıklamaları yoktur, benim düşündüğüm gibi; ya da gizlidir, Stoacıların ileri sürdüğü gibi.
Yine de kelimelerin o beşiğine, daha doğrusu köküne, hatta tohumuna nasıl ulaşıldığını sandıklarına biraz bak; bunun ötesinde köken aranmasını yasaklarlar, biri istese bile bir şey bulamaz. v harfinin ünsüz yerini tuttuğu hecelerin, örneğin venter (karın), vafer (kurnaz), velum (yelken), vinum (şarap), vomis (saban demiri), vulnus (yara) kelimelerindeki gibi, kalın ve adeta güçlü bir ses verdiğinden kimse şüphe etmez. Konuşma âdeti de bunu doğrular; çünkü bazı kelimelerde kulağı yormasınlar diye bu heceleri çıkarırız: amavisti yerine amasti'yi, abivit yerine abiit'i daha istekle söylememiz ve buna benzer sayısız örnek buradandır. Öyleyse vim (gücü) dediğimizde, söylendiği gibi, kelimenin sesi adeta güçlü olarak anlattığı şeye uyar. Artık o komşuluktan, yaptıkları şey yoluyla, yani zorla bağladıkları (violenta) için vincula'nın (bağlar) ve bir şeyin bağlandığı vimen'in (söğüt dalı) böyle adlandırıldığı düşünülebilir. Vites (asmalar) da, bağlandıkları destek kazıklarına sarılarak asılı durdukları için oradan adlanır. Terentius'un benzerlik yüzünden iki büklüm bir yaşlıya vietus (bükük) demesi de buradandır. Yolcuların ayaklarıyla kıvrılmış ve çiğnenmiş toprağa via (yol) denmesi de buradandır. Ama via'nın ayakların gücüyle (vi) çiğnendiği için böyle adlandırıldığına inanılırsa köken o komşuluğa geri döner. Diyelim ki asmanın ya da söğüt dalının benzerliğinden, yani kıvrılmaktan adlandırıldı. Biri bana via'nın neden böyle adlandırıldığını sorar; kıvrılmaktan, diye cevap veririm; çünkü eskiler kıvrık olana, iki büklüm olana vietum derlerdi; tekerleklerin, demir çemberle sarıldıkları için ahşap kısımlarına vieti demeleri de buradandır. Sormaya devam eder: Kıvrık olana neden vietum denir? Burada da asmanın benzerliğinden, diye cevap veririm. Üstüme gelir ve vitis adının nereden geldiğini ister; kavradığı şeyleri sardığı (vincit) için, derim. Vincire'nin (sarmak) kendisinin nereden geldiğini araştırır; vis'ten (güç), deriz. Vis'e neden böyle denildiğini soracak; açıklama verilir: Kelimenin sağlam ve güçlü sesi anlattığı şeye uyar. Bunun ötesinde soracak bir şeyi yoktur. Kelimelerin kökeninin seslerin bozulmasıyla kaç şekilde değiştiğinin izini sürmek ise yersizdir; çünkü hem uzundur hem de söylenenlerden daha az gereklidir.
Illud tamen bene accidit, quod uno exemplo dilucidare jam possumus, quid distet origo verbi, quæ de vicinitate arripitur, ab ea quæ similitudine ducitur. Hinc facta est progressio usque ad contrarium. Nam lucus dictus putatur, quod minime luceat; et bellum, quod res bella non sit; et foederis nomen, quod res foeda non sit: quod si a fæditate porci dictum est, ut nonnulli volunt, redit ergo ad illam vicinitatem, cum id quod fit, ab eo per quod fit nominatur. Nam et ista omnino vicinitas late patet, et per multas partes secatur. Aut per efficientiam, ut hoc ipsum a foeditate porci, per quem foedus efficitur; aut per effectum, ut puteus, quod ejus effectus potatio est, creditur dictus; aut per id quod continet, ut urbem ab orbe appellatam volunt, quod auspicato loco circumduci aratro solet: cujus rei et Virgilius meminit, ubi Æneas urbem designat aratro: aut per id quod continetur, ut si quis horreum mutata d littera affirmet ab hordeo nominatum; aut per abusionem, ut cum hordeum dicimus, et ibi triticum conditur; vel a parte totum, ut mucronis nomine, quae summa pars est gladii, gladium vocant; vel a toto pars, ut capillus quasi capitis pilus. Quid ultra provehar? Quidquid aliud annumerari potest, aut similitudine rerum et sonorum, aut similitudine rerum ipsarum, aut vicinitate, aut contrario, contineri videbis originem verbi, quam prosequi non quidem ultra soni similitudinem possumus; sed hoc non semper utique possumus. Innumerabilia enim sunt verba. quorum ratio reddi non possit: aut non est, ut ego arbitror; aut latet, ut Stoici contendunt. Vide tamen paululum, quomodo perveniri putant ad illa verborum cunabula, vel ad stirpem potius atque adeo sementum, ultra quod quæri originem vetant, nec si quis velit, potest quidquam invenire. Nemo ambigit syllabas, in quibus v littera locum obtinet consonantis, ut sunt in his verbis, venter, vafer, velum, vinum, vomis, vulnus, crassum et quasi validum sonum edere. Quod approbat etiam loquendi consuetudo, cum quibusdam verbis eas subtrahimus, ne onerent aurem. Nam inde est quod amasti libentius dicimus quam amavisti, et abiit; non abivit; et in hunc modum innumerabilia. Ergo cum dicimus, vim, sonus verbi, ut dictum est, quasi validus congruit rei, quæ significatur. Jam ex illa vicinitate per id quod efficiunt, hoc est quia violenta sunt, dicta vincula possint videri, et vimen quo aliquid vinciatur. Inde vites, quod adminiculis quibus vinciantur nexibus pendent. Hinc etiam propter similitudinem, incurvum senem victum Terentius appellavit. Hinc terra, quæ pedibus itinerantium flexuosa et trita est, via dicitur. Si autem via, quae vi pedum trita est, creditur dicta, redit origo ad illam vicinitatem. Sed faciamus a similitudine vitis vel viminis, hoc est a flexu esse dictam: quærit ergo me quispiam, quare via dicta est: respondeo, a flexu, quia flexum velut incurvum vietum veteres dixerunt: unde vietos quod cantho ambiantur, rotarum ligna vocant. Persequitur quaerere, unde vietum flexum dicatur: et hic respondeo, a similitudine vitis. Instat atque exigit unde istud sit vitis nomen: dico quia vincit ea quæ comprehenderit. Scrutatur ipsum vincire, unde dictum sit: dicemus, a vi. Vis quare sic appellatur, requiret: redditur ratio, quia robusto et valido sono verbum rei, quæ significatur, congruit. Ultra quod requirat non habet. Quot modis autem origo verborum corruptione vocum varietur, ineptum est prosequi: nam et longum, et minus quam illa quæ dicta sunt, necessarium est.
5_57. Bölüm
Şimdi kelimelerin gücünü konunun elverdiği ölçüde kısaca ele alalım. Kelimenin gücü, onun ne kadar etkili olduğunun tanınmasını sağlayan şeydir; dinleyeni ne kadar harekete geçirebiliyorsa o kadar etkilidir. Dinleyeni de ya kendisine göre, ya anlattığı şeye göre, ya da ikisine birden göre harekete geçirir. Kendisine göre harekete geçirdiğinde ya yalnız hisse, ya sanata, ya da ikisine birden ilişir. His de ya tabiatla ya alışkanlıkla harekete geçer. Biri Kral Artaxerxes'in adını andığında incinmek, Euryalus'un adını işittiğinde ise okşanmak tabiatla harekete geçmektir. Çünkü bu adları taşıyan insanlar hakkında hiçbir şey işitmemiş olsa bile, kim birinde büyük bir sertlik, ötekinde bir yumuşaklık bulunduğuna hükmetmez? His alışkanlıkla, biri bir şey işitip incindiğinde harekete geçer; burada sesin tatlılığı ya da tatsızlığı bakımından bir fark yoktur; ama kulakların derinlikleri, içlerinden geçen sesleri tanıdık konuklar gibi mi, tanımadık konuklar gibi mi kabul ettiklerine göre harekete geçebilir. Dinleyen ise, kendisine söylenen bir kelimede onun hangi sözcük türü olduğuna ya da kelimeler hakkında öğretilen ilimlerde öğrendiği başka bir şeye dikkat ettiğinde sanatla harekete geçer. İkisiyle birden, yani hem hisle hem sanatla kelime hakkında, kulakların ölçtüğünü aklın kaydettiği ve adın buna göre konduğu zaman hüküm verilir: optimus (en iyi) dendiğinde, bu adın bir uzun ve iki kısa hecesi kulağa çarpar çarpmaz ruh sanat sayesinde hemen daktil ayağını tanır. Kelime hissi kendisine göre değil de anlattığı şeye göre, kelime aracılığıyla bir işaret alındığında ruh, aldığı işaretin işaret olduğu şeyin kendisinden başka hiçbir şeyi seyretmediğinde harekete geçirir: Örneğin Augustinus adı anıldığında, beni tanıyan kişi benim kendimden başka hiçbir şey düşünmez; ya da bu adı beni tanımayan ya da Augustinus diye anılan başka birini tanıyan biri işitirse aklına herhangi bir insan gelir. Kelime dinleyeni aynı anda hem kendisine göre hem de anlattığı şeye göre harekete geçirdiğinde ise hem söyleyişin kendisi hem de onunla söylenen şey aynı anda fark edilir. Kulakların iffeti "Manu, ventre, pene bona patria laceraverat" ("Eliyle, karnıyla, penisiyle baba mirasını didik didik etmişti") sözünü işittiğinde neden incinmez de, bedenin müstehcen kısmı pis ve bayağı bir adla anılsa incinirdi? Bunda iki çirkinlik birden, yani hem şeyin hem kelimenin çirkinliği, hissi ve ruhu incitirdi; meğer ki anlatılan şeyin çirkinliği anlatan kelimenin yakışığıyla örtülmüş olsun; oysa iki ad da aynı şeyin adıdır. Tıpkı bir fahişenin başka biri olmadığı hâlde, yargıcın önüne çıkarken giydiği kılıkta başka, sefahat düşkünü birinin yatak odasında yatarken başka göründüğü gibi.
Kelimelerin bu kadar büyük ve çok yönlü bir gücü olduğu görüldüğüne göre —zamanın elverdiği ölçüde ona kısaca ve özetle değindik—, bu düşünceden iki yönlü bir kaygı doğar: kısmen hakikati açıklamak, kısmen yakışığı korumak; bunlardan birincisi en çok diyalektikçiye, ikincisi hatibe aittir. Çünkü tartışmaya yakışıksızlık yakışmasa da, belagatin de yalancı olmaması gerekse de, birinde öğrenme arzusu dinlemenin zevklerini çoğu zaman, hatta neredeyse her zaman hor görür; ötekinde ise daha bilgisiz kalabalık süslü söyleneni doğru söylenmiş de sanır. Öyleyse her birine ait olan şey açıkça görüldüğüne göre, tartışmacının, zevk vermeye biraz özen gösteriyorsa, retorik bir renkle bezenmesi; hatibin de hakikati inandırmak istiyorsa, diyalektiğin adeta sinirleri ve kemikleriyle güçlendirilmesi gerektiği apaçıktır. Tabiatın kendisi de bunları bedenlerimizde ne güçlerimizin sağlamlığından esirgeyebilmiş ne de gözlerin tiksintisine açık bırakmıştır. Öyleyse şimdi, diyalektiğin üstlendiği gibi hakikati ayırt etmek için, kelimelerin bu gücünden —bazı tohumlarını şuraya buraya serptik— hangi engellerin doğduğuna bakalım.
Nunc vim verborum, quantum res patitur, breviter consideremus. Vis verbi est, qua cognoscitur quantum valeat: valet autem tantum, quantum audientem movere potest. Porro movet audientem, aut secundum se, aut secundum id quod significat, aut ex utroque communiter. Sed cum secundum se movet, aut ad solum sensum pertinet, aut ad artem, aut ad utrumque. Sensus autem aut natura movetur, aut consuetudine. Natura movetur in eo, quod offenditur si quis nominet Artaxerxem regem, vel mulcetur cum audit Euryalum. Quis enim etiamsi nihil utique de his hominibus audierit, quorum ista sunt nomina, nou tamen in illo asperitatem maximam, et in hoc judicet esse lenitatem? Consuetudine movetur sensus, cum offenditur cum audit quiddam: nam hic ad suavitatem soni vel insuavitatem nihil interest; sed tamen valent aurium penetralia movere, utrum per se transeuntes sonos quasi hospites notos, an ignotos recipiant. Arte autem movetur auditor, cum enuntiato sibi verbo, attendit quæ sit pars orationis, vel si quid aliud in his disciplinis, quae de verbis traduntur, accepit. At vero ex utroque, id est et sensu et arte de verbo judicatur, cum id, quod aures metiuntur, ratio notat, et nomen ita ponitur; ut dicitur, optimus: mox ut aurem longa una syllaba et duæ breves hujus nominis percusserint, animus ex arte statim pedem dactylum agnoscit. Sensum vero non secundum se, sed secundum id quod significat verbum movet, quando per verbum accepto signo, animus nihil aliud quam ipsam rem intuetur, cujus illud signum est quod accepit: ut cum, Augustino nominato, nihil aliud quam ego ipse cogitor ab ipso, cui notus sum: aut quilibet hominum menti occurrit, si forte hoc nomen, vel qui me ignorat audierit, vel qui alium novit, qui Augustinus vocetur. Cum autem simul et secundum se verbum movet audientem, et secundum id quod significat; tunc ipsa enuntiatio, et id quod ab eo enuntiatur, simul advertitur. Unde enim fit quod non offenditur aurium castitas, cum audit, Manu, ventre, pene bona patria laceraverat; offenderetur autem si obscoena pars corporis sordido ac vulgari nomine appellaretur? in hoc autem sensum animumque utriusque deformitas offenderet, nisi illa turpitudo rei quæ significata est, decore verbi significantis operiretur, cum res eadem sit, cujus utrumque vocabulum est: veluti non alia meretrix, sed aliter tamen videtur eo cultu, quo ante judicem stare assolet, aliter eo quo in luxuriosi cubiculo jaceret. Cum igitur tantam vim tamque multiplicem appareat esse verborum, quam breviter pro tempore summatimque attigimus; duplex hic ex consideratione sensus nascitur: partim propter explicandam veritatem, partim propter servandum decorem, quorum primum ad dialecticum, secundum ad oratorem maxime pertinet. Quamvis enim nec disputationem deceat ineptam, nec eloquentiam oporteat esse mendacem; tamen et in illa sæpe atque adeo pene semper audiendi delicias discendi cupido contemnit, et in hac imperitior multitudo quod ornate dicitur, etiam vere dici arbitratur. Ergo cum appareat quid sit uniuscujusque proprium, manifestum est et disputatorem, si qua ei delectandi cura est, rhetorico colore aspergendum; et oratorem, si veritatem persuadere vult, dialecticis quasi nervis atque ossibus esse roborandum, quae ipsa natura corporibus nostris, nec firmitati virium subtrahere potuit, nec oculorum offensioni patere permisit. Itaque nunc propter veritatem dijudicandam, quod dialectica profitetur, ex hac verborum vi, cujus quædam semina sparsimus, quae impedimenta nascantur videamus.
88. Bölüm
Dinleyicinin kelimelerdeki hakikati görmesine ya karanlık ya da çok anlamlılık engel olur. Karanlık ile çok anlamlı arasındaki fark şudur: Çok anlamlıda birçok şey kendini gösterir, ama bunlardan hangisinin alınması gerektiği bilinmez; karanlıkta ise dikkat edilecek hiçbir şey ya da pek az şey görünür. Ama görünen az olduğunda karanlık çok anlamlıya benzer. Yola çıkan biri iki yollu, üç yollu, hatta deyim yerindeyse çok yollu bir yere varsa, ama sis o kadar yoğun olsa ki yollardan hiçbiri seçilmese, ilerlemekten önce karanlık yüzünden alıkonmuş olur. Sis biraz seyrelmeye başlayınca bir şey görünür, ama bunun bir yol mu, yoksa toprağın kendine özgü daha parlak bir rengi mi olduğu belli değildir: İşte çok anlamlıya benzeyen karanlık budur. Gök gözlere yetecek kadar aydınlanınca bütün yolların nereye uzandığı artık açıktır; ama hangisinden gidileceğinde karanlık yüzünden değil, çok anlamlılık yüzünden tereddüt edilir.
Karanlığın da üç türü vardır. Birincisi hisse açık, zihne kapalı olandır. Bir nar resmi gören, ama narı ne hiç görmüş ne de nasıl bir şey olduğunu hiç işitmiş olan birini düşün: Resmin neyin resmi olduğunu bilmeyişi gözlerinin değil zihninin eksiğidir. İkinci tür, hisse kapalı olmasa zihne açık olacak şeydir: karanlıkta duran bir insan resmi gibi; çünkü göze görününce zihin onun bir insan resmi olduğundan hiç şüphe etmeyecektir. Üçüncü tür, hisse de gizli olan, ama gözler önüne serilse bile zihin için hiç daha belirgin olmayacak şeydir. Bu, hepsinin en karanlığıdır: tıpkı narı bilmeyen birinin o nar resmini üstelik karanlıkta tanımaya zorlanması gibi.
Şimdi zihnini, bu benzetmelerin kendileri için kurulduğu kelimelere çevir. Bir gramer hocasının öğrencilerini toplayıp susturduktan sonra alçak bir sesle temetum (şarap) dediğini düşün. Yakında oturanlar onun söylediğini yeterince işittiler, daha uzaktakiler pek az işittiler, en uzaktakilere ise sesten hiçbir şey ulaşmadı. Bunlardan bir kısmı —nasıl olduysa daha uzakta oturanlar— temetum'un ne olduğunu biliyordu; ötekiler ise bundan büsbütün habersizdi. Hepsini de karanlık engelliyordu. Burada o karanlık türlerinin hepsini görüyorsun. Sesi işitmekte hiç tereddüt etmeyenler [ama kelimeyi bilmeyenler] birinci türden çekiyorlardı; buna benzeyen şey, narı bilmeyenlerin önündeki, ama aydınlıkta duran nar resmidir. Kelimeyi bilen, ama sesi kulaklarıyla ya pek az ya da hiç almamış olanlar ikinci türle uğraşıyorlardı; buna benzeyen şey, görünür bir yerde değil de büsbütün karanlık bir yerde duran insan resmidir. Hem sesten hem de kelimenin anlamından yoksun olanlar ise üçüncü türün, hepsinden kötüsünün körlüğüne sarılmışlardı. Bazı karanlığın çok anlamlıya benzediği söylenmişti; bu da kelimeyi bildikleri hâlde sesi ya hiç ya da tam seçemeyecek şekilde almış olanlarda görülebilir. Demek ki sesi yeterince açık olan, dili dolaşmayan ve en bilinen kelimeleri kullanan kişi, karanlık konuşmanın bütün türlerinden kaçınacaktır.
Şimdi aynı gramer hocası örneğinde, kelimenin çok anlamlılığının karanlığından ne kadar başka bir şekilde engel olduğunu gör. Orada bulunanların hocanın sesini kulaklarıyla yeterince aldığını, onun da herkesin bildiği bir kelime söylediğini farz et; mesela magnus (büyük) dediğini ve sonra sustuğunu farz et. Bu adı işitince ne kadar belirsizlik içinde kaldıklarına dikkat et. Ya "Bu hangi sözcük türüdür?" diye soracaksa? Ya vezinler hakkında bunun hangi ayak olduğunu soracaksa? Ya tarihten bir soru, mesela Büyük Pompeius'un (Magnus Pompeius) kaç savaş yaptığını soracaksa? Ya şiirleri övmek için "Büyük ve neredeyse tek şair Vergilius" diyecekse? Ya öğrencilerinin ihmalini azarlamak için sonra şu sözlerle patlayacaksa: "Büyük bir uyuşukluk (magnus torpor) sardı sizi derse karşı!" Karanlığın sisi kalkınca yukarıda sözü edilen o çok yollu yerin adeta belirdiğini görüyor musun? Çünkü söylenen bu tek magnus kelimesi hem bir addır, hem bir khoreios ayağıdır (uzun-kısa), hem Pompeius'tur, hem Vergilius'tur, hem de ihmalin uyuşukluğudur; anılmamış başka şeyler, hatta sayısız şey de bu kelimenin söylenişiyle anlaşılabilir.
Impedit auditorem ad veritatem videndam in verbis, aut obscuritas aut ambiguitas. Inter obscurum et ambiguum hoc interest, quod in ambiguo plura se ostendunt, quorum quid potius accipiendum sit ignoratur; in obscuro autem nihil, aut parum quod attendatur, apparet. Sed ubi parum est quod apparet, obscurum est ambiguo simile: veluti si quis ingrediens iter, excipiatur aliquo bivio, vel trivio, vel etiam, ut ita dicam, multivio loco, sed densitate nebulæ nihil viarum quod est, eluceat: ergo a pergendo prius obscuritate tenetur. At ubi aliquantum rarescere nebulæ cœperint, videtur aliquid, quod utrum via sit, an terræ proprius et nitidior color incertum est: hoc est obscurum ambiguo simile. Dilucescente caelo quantum oculis satis sit, jam omnium viarum deductio clara est; sed qua sit pergendum, non obscuritate, sed ambiguitate dubitatur. Item sunt obscurorum genera tria: unum est quod sensui patet, animo clausum est; tanquam si quis malum punicum pictum videat, qui neque viderit aliquando, nec omnino quale esset audierit; non oculorum est, sed animi, quod cujusce rei pictura sit, nescit. Alterum genus est, ubi res animo pateret, nisi sensui clauderetur, sicut est homo pictus in tenebris: nam ubi oculis apparuerit, nihil animus hominem pictum dubitabit. Tertium genus est, in quo etiam sensui absconditur, quod tamen si nudaretur, nihilo magis animo emineret: quod genus est omnium obscurissimum, ut si imperitus malum illud punicum pictum etiam in tenebris cogeretur agnoscere. Refer nunc animum ad verba, quorum istæ sunt similitudines constitutæ. Pone quempiam grammaticum, convocatis discipulis, factoque silentio suppressa voce dixisse, Temetum: quod ab eo dictum, qui prope assidebant, satis audierunt; qui remotius, parum; qui autem remotissime nulla omnino voce perstricti sunt. Horum autem partim sciebant, illi scilicet qui nescio quo casu remotiores erant, quid esset temetum; reliquos prorsus latebat: omnes obscuritate impediebantur. Et hic jam perspicis omnia illa genera obscuritatum. Nam qui auditu nihil dubitabant, primum illud genus patiebantur, cui simile est, malum punicum ignorantibus, sed in luce pictum. Qui noverant verbum, sed auribus aut parum aut omnino non acceperant vocem; secundo illo genere laborabant, cui similis est hominis imago, sed non in conspicuo, sed omnino tenebroso loco. Qui autem non solum vocis, sed et significationis verbi expertes erant; tertii generis, quod omnino deterrimum est, caecitate involvebantur. Quod autem dictum est, quoddam obscurum ambiguo simile, in his perspici potest, quibus verbum erat quidem notum, sed vocem penitus nullam, aut non omnino certam perceperant. Omnia igitur obscura loquendi genera vitabit, qui et voce quantum satis est clara, nec ore impedito, et verbis notissimis utetur. Vide nunc in eodem grammatici exemplo, quam longe alias impediat ambiguitas quam obscuritas verbi. Fac enim eos qui aderant et satis sensu accepisse vocem magistri, et illum verbum enuntiasse, quod esset omnibus notum; ut puta, fac eum dixisse, Magnus, et deinde siluisse: attende quid incerti, hoc audito nomine, patiantur. Quid si dicturus est, Quæ pars orationis est? Quid si de metris quæsiturus, qui sit pes? Quid si historiam interrogaturus, ut puta, magnus Pompeius quot bella gesserit? Quid si commendandorum carminum gratia dicturus est, Magnus et pene solus poeta Virgilius? Quid si objurgaturus negligentiam discipulorum, in hæc deinde verba prorumpat, Magnus vos ob studium disciplinae torpor invasit? Videsne remota nebula obscuritatis, illud quod supra dictum est quasi eminuisse multivium? Nam hoc unum quod dictum est, magnus, et nomen est, et pes chorius est, et Pompeius est, et Virgilius est, et negligentiæ torpor. Et si qua alia vel innumerabilia non commemorata sunt, quæ tamen per hanc enuntiationem verbi possunt intelligi.
9_29. Bölüm
Bu yüzden diyalektikçiler her kelimenin çok anlamlı olduğunu pek haklı olarak söylemişlerdir. Cicero'da Hortensius'un şu şekilde yaptığı kurnazca itiraz seni sarsmasın: "Çok anlamlı sözleri keskin bir kulakla işittiklerini, açık seçik açıkladıklarını söylüyorlar; ama yine her kelimenin çok anlamlı olduğunu da söylüyorlar. Öyleyse çok anlamlıları çok anlamlılarla nasıl açıklayacaklar? Bu, karanlığa sönmüş bir lamba götürmek demektir." Kolay ve kurnazca söylenmiş bir söz. Ama bu, yine Cicero'da Antonius'un Scaevola'ya söylediği şeyin ta kendisidir: "Kısacası bilgelere ustaca, ahmaklara da doğru konuşuyor görünesin diye." Hortensius o yerde, zekâsının keskinliği ve sözünün zarafetiyle, sanki saf ve tatlı bir kadehle bilgisizlerin gözüne sis çökertmekten başka ne yapıyor? Çünkü her kelimenin çok anlamlı olduğu, tek tek kelimeler için söylenmiştir. Çok anlamlılar tartışarak açıklanır; tek tek kelimelerle ise kimse tartışmaz. Demek ki kimse çok anlamlı kelimeleri çok anlamlı kelimelerle açıklamayacaktır. Bununla birlikte her kelime çok anlamlı olduğu hâlde, kimse çok anlamlı bir kelimeyi kelimelerle açıklamaktan başka türlü açıklayamaz; ama bunlar birleşik kelimelerdir ve artık çok anlamlı değildir. "Her asker iki ayaklıdır" denseydi, bundan bütünüyle iki ayaklı askerlerden oluşan bir taburun da iki ayaklı olduğu sonucu çıkmazdı. Bunun gibi, her kelime çok anlamlıdır derken cümleyi, tartışmayı kastetmiyorum; bunlar kelimelerden dokunsa bile. Demek ki her çok anlamlı kelime, çok anlamlı olmayan bir tartışmayla açıklanacaktır.
Şimdi çok anlamlılık türlerine bakalım. İlk iki tür şunlardır: Biri söylenen şeylerde de, öteki yalnız yazılan şeylerde tereddüt doğurur. Biri acies kelimesini işitse de okusa da, cümleden anlaşılmadıkça bununla askerlerin saffının mı, demirin ağzının mı, yoksa gözün keskinliğinin mi söylendiğinden ya da yazıldığından emin olamayabilir. Ama biri sözgelimi yazılmış bir leporem kelimesi bulsa ve hangi cümle içinde konduğu görünmese, bu kelimenin sondan bir önceki hecesinin lepos'tan (zarafet) geliyorsa uzatılması mı, yoksa lepus'tan (tavşan) geliyorsa kısaltılması mı gerektiğinde elbette tereddüt edecektir. Bu adın belirtme hâlini konuşanın sesinden duysaydı, bu dolambaca düşmezdi. Biri konuşanın kötü telaffuz etmiş olabileceğini söylerse, o zaman dinleyiciyi artık çok anlamlılık değil karanlık engellerdi; yine de çok anlamlıya benzeyen o karanlık türünden; çünkü Latinceye aykırı telaffuz edilmiş bir kelime düşüneni farklı anlamlara doğru çekmez, görünen anlama doğru iter.
Bu iki tür birbirinden çok ayrıldığına göre, birinci tür yine ikiye ayrılır. Söylenen ve birçok şey olarak anlaşılabilen her sözde bu birçok şey ya tek bir adla ve tek bir açıklamayla tutulur, ya da yalnız tek bir adla tutulur ama farklı açıklamalarla açıklanır. Tek bir tarifin kuşatabildiği şeylere tek anlamlılar (univoca) denir; aynı ad altında farklı biçimlerde tarif edilmesi gerekenlerin adı ise eşadlılardır (aequivoca). Öyleyse önce tek anlamlıları ele alalım, ta ki artık ortaya konmuş olan bu tür örneklerle aydınlansın. "İnsan" dediğimizde hem çocuğu hem genci hem yaşlıyı, hem ahmağı hem bilgeyi, hem büyüğü hem küçüğü, hem vatandaşı hem yabancıyı, hem şehirliyi hem köylüyü, hem geçmişte yaşamış olanı hem şimdi var olanı, hem oturanı hem ayakta duranı, hem zengini hem yoksulu, hem bir iş yapanı hem boş duranı, hem sevineni hem yas tutanı ya da ikisi de olmayanı söylemiş oluruz. Ama bu söyleyişlerin hiçbirinde, insan adını aldığı gibi insanın tarifiyle de kuşatılmayan bir şey yoktur. Çünkü insanın tarifi "akıllı, ölümlü canlı"dır. Öyleyse kimse yalnız gencin akıllı ölümlü canlı olduğunu, yaşlının ve çocuğun öyle olmadığını, ya da yalnız bilgenin öyle olduğunu, ahmağın öyle olmadığını söyleyemez; tersine bunlar da, sayılan ötekiler de, insan adıyla kuşatıldıkları gibi insanın tarifiyle de kuşatılırlar. Çünkü ister çocuk, ister ahmak, ister yoksul, isterse uyuyan biri olsun, akıllı ölümlü bir canlı değilse insan da değildir. Ama insandır; öyleyse o tarifle kuşatılması zorunludur. Ötekiler hakkında bir tereddüt yoktur; ama küçük çocuk, ahmak ya da büsbütün budala, uyuyan, sarhoş ya da çılgın hakkında, bunların nasıl akıllı canlılar olabileceğinden şüphe edilebilir. Bu savunulabilirse de başka konulara yetişmek isteyenler için uzun bir iştir. Ele aldığımız konu için şu kadarı yeter: İnsanın bu tarifi, her insan onunla kuşatılmadıkça ve insandan başka hiçbir şey onunla kuşatılmadıkça doğru değildir. Demek ki tek anlamlılar, yalnız tek bir adla değil, aynı adın tek bir tarifiyle de kuşatılan şeylerdir; gerçi bunlar kendi aralarında kendi adları ve tarifleriyle de ayırt edilebilir. Çocuk, delikanlı, zengin ve yoksul, hür ve köle —ve başka hangi farklar varsa— farklı adlardır ve bu yüzden kendi aralarında kendilerine özgü tarifleri olacaktır; ama ortak tek adları "insan" olduğu gibi, ortak tek tarifleri de "akıllı ölümlü canlı"dır.
Itaque rectissime a dialecticis dictum est, ambiguum esse omne verbum. Nec moveat quod apud Ciceronem calumniatur Hortensius, hoc modo: Ambigua se aiunt audire acute, explicare dilucide: item omne verbum ambiguum esse dicunt, quomodo igitur ambigua ambiguis explicabunt? nam hoc est in tenebras exstinctum lumen inferre. Facile quidem atque callide dictum. Sed hoc est quod apud eumdem Ciceronem Scævolæ dicit Antonius: Denique ut sapientibus diserte, stultis etiam vere videaris dicere. Quid enim aliud loco illo facit Hortensius, nisi acumine ingenii et lepore sermonis, quasi meraco et suavi poculo imperitis caliginem offundit? Quod enim dictum est, omne verbum ambiguum esse, de singulis verbis dictum est. Explicantur ambigua disputando, et nemo utique verbis singulis disputat. Nemo igitur ambigua verba verbis ambiguis explicabit. Et tamen cum omne verbum ambiguum sit, nemo verbum ambiguum nisi verbis, sed etiam conjunctis, quæ jam ambigua non sunt, explicabit. Ut enim si diceretur, omnis miles bipes est, non ex eo sequeretur, ut cohors ex militibus bipedibus tota constaret. Ita cum dico ambiguum omne verbum, non dico sententiam, non disputationem quamvis verbis ista texantur. Omne igitur ambiguum verbum non ambigua disputatione explicabitur. Nunc ambiguitatum genera videamus. Quæ prima duo sunt: unum in iis etiam, quæ dicuntur; alterum quod in iis solis, quæ scribuntur, dubitationem facit. Nam si quis audierit, Acies, et si quis legerit, poterit incertum habere, nisi per sententiam clarescat, utrum acies militum, an ferri, an oculorum dicta vel scripta sit. At vero si quis inveniat scriptum, verbi causa leporem, nec appareat qua sententia positum sit, profecto dubitabit, utrum penultima hujus verbi syllaba producenda sit, ab eo quod est lepos; an ab eo quod est lepus corripienda. Quam scilicet non pateretur ambagem, si accusativum hujus nominis casum voce loquentis acciperet. Quod si quis dicat, loquentem male pronuntiare potuisse; jam non ambiguitate, sed obscuritate impediretur auditor. Ex illo tamen genere quod ambiguo simile est, quia male latine pronuntiatum verbum, non in diversas rationes trahit cogitantem, sed ad id quod apparet impellit. Cum igitur ista duo genera inter se plurimum distent, primum genus rursus in duo dividitur: nam quidquid dicitur, et per plura intelligi potest, eadem scilicet plura aut uno vocabulo et una interpretatione; aut tantum uno tenentur vocabulo, sed diversis expeditionibus explicantur. Ea quæ una definitio potest includere, univoca nominantur: illis autem quae sub uno nomine necesse est definire diverse, æquivoci nomen est. Prius ergo consideremus univoca, ut quomodo genus hoc jam patefactum est, illustretur exemplis. Hominem cum dicimus, tam puerum dicimus quam juvenem, quam senem, tam stultum quam sapientem, tam magnum quam parvum, tam civem quam peregrinum, tam urbanum quam agrestem, tam qui jam fuit quam qui nunc est, tam sedentem quam stantem, tam divitem quam pauperem, tam agentem aliquid quam cessantem, tam gaudentem quam mœrentem vel neutrum. Sed in his omnibus dictionibus nihil est, quod non ut hominis nomen accepit, ita etiam hominis definitione claudatur: nam definitio hominis est, Animal rationale, mortale: non ergo quisquam potest dicere animal rationale mortale juvenem tantum, non etiam senem et puerum, etc., aut sapientem esse tantum, non etiam stultum; imo et ista et cætera, quæ numerata sunt, sicut hominis nomine, ita etiam definitione continentur: nam sive puer, sive stultus, sive pauper, sive etiam dormiens, si animal rationale mortale non est; nec homo est. Est autem homo; illa igitur definitione contineatur necesse est. Et de cæteris quidem nihil ambigitur: de puero autem parvo aut stulto, sive prorsus fatuo, aut de dormiente, vel ebrio, vel furente dubitari potest, quomodo possunt esse animalia rationalia, etiam si possit defendi, sed ad alia properantibus longum est. Ad id quod agitur illud satis est, non esse istam definitionem hominis rectam, nisi et omnis homo eadem contineatur, et praeter hominem nihil. Haec sunt igitur univoca, quae non solum nomine uno, sed una etiam ejusdem nominis definitione clauduntur: quamvis et inter se propriis nominibus et definitionibus distingui possunt. Diversa enim nomina, puer, adolescens, dives et pauper, liber et servus, et si quod aliud differentiarum est, et inter se ideo proprias definitiones habebunt: sed ut illis unum commune nomen est homo, sic animal rationale mortale definitio una communis est.
10_210. Bölüm
Şimdi eşadlılara bakalım. Bunlarda çok anlamlılığın karışıklığı neredeyse sonsuz bir orman gibi gürleşir; yine de onları belirli türlere ayırmaya çalışacağım. Gücümün çabama yetişip yetişmediğine sen karar vereceksin. Eşadlılardan gelen çok anlamlılıkların önce üç türü vardır: biri sanattan, öteki kullanımdan, üçüncüsü ikisinden birden gelir. Sanattan derken, kelimeler hakkındaki ilimlerde kelimelere konan adları kastediyorum. Çünkü eşadlının ne olduğu gramerciler arasında bir türlü, diyalektikçiler arasında başka türlü tarif edilir; yine de söylediğim bu tek Tullius kelimesi hem bir addır, hem bir daktil ayağıdır, hem de eşadlıdır. Bu yüzden biri benden Tullius'un ne olduğunu tarif etmemi isterse, bu kavramların hangisini olursa olsun açıklayarak cevap veririm. Haklı olarak şöyle diyebilirim: "Tullius, konsülken Catilina'nın suikastını bastıran, son derece büyük bir hatip olan bir insanı anlatan addır." Dikkatle bak: Adın kendisini tarif ettim. Çünkü yaşasaydı parmakla gösterilebilecek olan Tullius'un kendisini tarif etmem gerekseydi, "Tullius bir insanı anlatan addır" demezdim; "Tullius bir insandır" der, gerisini de buna eklerdim. Yine şöyle cevap verebilirdim: "Tullius adı bir daktildir ve şu harflerden oluşur"; çünkü hangi harflerden oluştuğunu da göstermek gerekir. Şunu da söylemek mümkündür: "Tullius, yukarıda söylenenlerin ve bulunabilecek başka şeylerin hepsinin onunla eşadlı olduğu bir kelimedir." Ama diyorum ki: Bu andığım Tullius adını sanatların terimlerine göre bu kadar çeşitli biçimde tarif edebildiğime göre, eşadlılardan gelen ve haklı olarak sanattan ileri geldiği söylenebilecek bir çok anlamlılık türü olduğundan neden şüphe edelim? Çünkü eşadlıların, tek bir adla tutuldukları gibi tek bir tarifle tutulamayan şeyler olduğunu söylemiştik.
Bundan sonra konuşma kullanımından geldiğini söylediğimiz ikinci tür gelir. Kullanım derken, kelimeleri kendisi için öğrendiğimiz şeyi kastediyorum. Çünkü kim kelimeleri kelimeler için arayıp toplar? Öyleyse birinin, sözcük türleri, vezinler ya da kelimeler hakkındaki herhangi bir ilim hakkında soru sorulmadığını bilerek dinlediğini düşün; yine de Tullius dendiğinde eşadlıların çok anlamlılığıyla engellenebilir. Çünkü bu adla hem son derece büyük hatip olan kişinin kendisi, hem onun resmi ya da heykeli, hem yazılarını içeren kitap, hem de mezarında cesedinden ne kaldıysa o anlatılabilir. "Tullius vatanını yıkımdan kurtardı", "Tullius Capitolium'da yaldızlı duruyor", "Tullius'u baştan sona okumalısın", "Tullius bu yere gömüldü" derken farklı anlamlarla konuşuruz: Ad tektir, ama bunların hepsi farklı tariflerle açıklanmalıdır. Demek ki eşadlıların bu türünde çok anlamlılık artık kelimeler hakkındaki ilimden değil, anlatılan şeylerin kendisinden doğar. Peki ya dinleyeni ya da okuyanı ikisi birden, yani hem sanattan hem konuşma kullanımından söylenen karıştırırsa, bu da doğru olarak üçüncü tür diye sayılmayacak mı? Bunun örneği bir cümlede daha açık görünür; mesela biri "Birçokları daktil vezniyle yazdı, Tullius gibi" derse, burada Tullius'un daktil ayağına örnek olarak mı, yoksa daktil vezniyle yazan bir şair olarak mı konduğu belirsizdir; bunlardan birincisi sanattan, ikincisi konuşma kullanımından anlaşılır. Ama yukarıda gösterdiğimiz gibi, gramer hocası dinleyen öğrencilerine bu kelimenin yalnız sesini söylese bile, bu basit kelimelerde de olur.
Bu üç tür açık gerekçelerle birbirinden ayrıldığına göre, birinci türü yine ikiye ayırıyoruz. Kelimeler hakkındaki sanattan çok anlamlılık doğuran şeylerin bir kısmı kendine örnek olabilir, bir kısmı olamaz. Nomen (ad) kelimesinin neyi anlattığını tarif ettiğimde, bu söylediğim nomen kelimesinin kendisini örnek olarak koyabilirim; çünkü o da elbette bir addır: Hâllere göre ad kuralıyla çekilir: nomen, nominis, nomini vb. Yine dactylus (daktil) kelimesinin neyi anlattığını tarif ettiğimde, bu kelimenin kendisi örnek olabilir; çünkü dactylus dediğimizde bir uzun ve ardından iki kısa hece söyleriz. Ama adverbium (zarf) kelimesinin neyi anlattığı tarif edildiğinde, bu kelimenin kendisi örnek olarak söylenemez; çünkü adverbium dediğimizde bu söyleyişin kendisi bir addır. Böylece bir kavrama göre adverbium elbette zarftır ve ad değildir; ötekine göre ise adverbium zarf değildir, çünkü addır. Yine kretik ayağının (creticus) neyi anlattığı tarif edildiğinde, bu kelimenin kendisi örnek olamaz; çünkü creticus dediğimizde bu söyleyiş önce bir uzun, sonra iki kısa heceden oluşur, anlattığı şey ise bir uzun, bir kısa ve bir uzun hecedir. Böylece burada da bir kavrama göre creticus kretikten başka bir şey değildir ve daktil değildir; ötekine göre ise creticus kretik değildir, çünkü daktildir.
Nunc æquivoca videamus, in quibus ambiguitatum perplexio prope infinita silvescit: conabor tamen eas in genera certa distinguere. Utrum autem conatum meum haec facultas sequatur, tu judicabis. Ambiguitatum igitur, quæ ab æquivocis veniunt, primo genera tria sunt: unum ab arte, alterum ab usu, tertium ab utroque. Arte nunc dico propter nomina quæ in verborum disciplinis verbis imponuntur. Aliter enim definitur apud grammaticos quid sit æquivocum, aliter apud dialecticos; et tamen hoc unum quod dico, Tullius, et nomen est, et pes dactylus, et æquivocum. Itaque si quis ex me efflagitet, ut definiam quid sit Tullius, cujuslibet notionis explicatione respondeo. Possum enim recte dicere, Tullius nomen est, quo significatur homo summus quidam orator, qui Catilinæ conjurationem consul oppressit. Subtiliter attende me nomen ipsum definisse: nam si mihi Tullius ipse, qui si viveret, digito monstrari potuisset, definiendus foret, non dicerem, Tullius est nomen, quo significatur homo; sed dicerem, Tullius est homo, et ita cætera adjungerem. Item respondere possem, Hoc nomen Tullius est dactylus, his literis constans: quod enim eas litteras habeat, opus est innuere. Licet enim illud dicere, Tullius est verbum, per quod æquivocantur inter se omnia cum hoc ipso, quæ supra dicta sunt, et si quid aliud inveniri potest. Sed dico: cum ergo hoc nomen quod dixi, Tullius, secundum artium vocabula tam varie mihi licuit definire; quid dubitamus esse ambiguorum genus ex æquivocis venientium, quod merito dici possit ex arte contingere? Diximus enim aequivoca esse, quæ non ut uno nomine, ita etiam una definitione possunt teneri. Unde nunc alterum genus est, quod ex loquendi usu venire memoravimus. Usum nunc appello illud verbum, propter quod verba cognoscimus. Quis enim verba propter verba conquirat et colligat? Itaque jam constitue aliquem sic audire, ut notum ei sit, nihil de partibus orationis, aut de metris quæri, aut de verborum aliqua disciplina: tamen adhuc potest cum dicitur, Tullius, æquivocorum ambiguitate impediri. Hoc enim nomine et ipse qui fuit summus orator, et ejus picta imago vel statua, et codex quo ejus litteræ continentur, et si quid est in sepulcro ejus cadaveris, significari potest. Diversis enim rationibus dicimus, Tullius ab interitu patriam liberavit; et, Tullius inauratus in Capitolio stat; et, Tullius, tibi totus legendus est; et, Tullius hoc loco sepultus est: unum enim nomen est, sed diversis hæc omnia definitionibus explicanda sunt. Hoc igitur genus æquivocorum est, in quo jam nulla de disciplina verborum oritur ambiguitas, sed de ipsis rebus quæ significantur. At si utrumque confundat audientem vel legentem, sive quod ex arte, sive ex loquendi usu dicitur, nonne tertium genus recte annumerabitur? Cujus exemplum in sententia quidem apertius apparet, ut si quis dicat: Multi dactylico metro scripserunt, ut est Tullius: nam hic incertum est utrum Tullius pro exemplo dactyli pedis, an dactylico poetæ positum sit: quorum illud ex arte, hoc ex usu loquendi accipitur. Sed in simplicibus etiam verbis contingit, licet tantum vocem hujus verbi grammaticus audientibus discipulis enuntiet, ut supra ostendimus. Cum igitur hæc tria genera manifestis rationibus inter se differant, rursum primum genus in duo dividimus. Quidquid enim ex arte verborum facit ambiguitatem, partim sibi pro exemplo esse potest, partim non potest. Cum enim definio quid significat nomen, possum hoc ipsum exemplo gratia supponere, quod dico nomen, utique nomen est: hoc enim lege per casus flectitur dicendo nomen, nominis, nomini, etc. Item cum definio quid significat, dactylus, hoc ipsum potest pro exemplo esse: etenim cum dicimus, dactylus, unam syllabam longam et duas deinde breves enuntiamus. At vero cum definitur adverbium quid significet, non potest hoc ipsum pro exemplo dici: etenim cum adverbium dicimus, hæc ipsa enuntiatio nomen est. Ita secundum aliam notionem, adverbium utique adverbium est, et nomen non est; secundum aliam vero adverbium non est adverbium, quia nomen est. Item pes creticus, quando quid significet definitur, non potest hoc ipsum pro exemplo esse: hæc enim ipsa enuntiatio quando dicimus, creticus, prima longa syllaba, deinde duabus brevibus constat; quod autem significat, longa syllaba et brevis et longa est: ita et hic secundum aliam notionem, creticus nihil aliud est quam creticus, et dactylus non est; secundum aliam vero creticus non est creticus, quia dactylus est.
10_3Kelimeler hakkındaki ilimlerin dışında konuşma kullanımına ait olduğu söylenen ikinci türün iki biçimi vardır. Çünkü eşadlıların ya aynı kökenden ya da farklı kökenden geldiğini söylemiştik. Aynı kökenden diyorum: Tek bir adla, ama tek bir tarif altında olmaksızın tutuldukları hâlde yine de adeta tek bir kaynaktan aktıkları zaman; Tullius ile hem bir insanın, hem bir heykelin, hem bir kitabın, hem de bir cesedin anlaşılabilmesi gibi. Bunlar gerçi tek bir tarifle kuşatılamaz, ama tek bir kaynakları vardır: o heykelin, o kitabın ve o cesedin kendisine ait olduğu gerçek insan. Farklı kökenden olanlara örnek nepos'tur: Bu kelime birbirinden çok uzak kökenlerden gelerek hem torunu hem de sefihi anlatır. Öyleyse bunları birbirinden ayrı tutalım ve aynı kökenden dediğim türün hangi kısımlara ayrıldığına bakalım. İkiye ayrılır: biri aktarmayla (translatio), öteki çekimle (declinatio) olur.
Aktarma diyorum: Benzerlik yüzünden tek bir ad birçok şeyin adı olduğu zaman; Tullius'un hem büyük belagat sahibi olan kişiye hem de heykeline denmesi gibi. Ya da bütünden parça adlandırıldığında; o Tullius'un cesedine Tullius denebilmesi gibi. Ya da parçadan bütün; "çatılar" (tecta) deyip bütün evleri kastettiğimizde olduğu gibi. Ya da cinsten tür: Romalılar konuştuğumuz bütün sözlere asıl anlamıyla verba derler, ama yine de verba adı özel olarak kiplere ve zamanlara göre çektiğimiz fiillere verilmiştir. Ya da türden cins: scholastici (okullular) adı hem özel hem ilk anlamıyla hâlâ okulda olanlara verildiği hâlde, edebiyatla yaşayan herkes bu adı kullanır. Ya da yapandan yapılan: Cicero'nun kitabına Cicero denmesi gibi; ya da yapılandan yapan: dehşete yol açan şeye "dehşet" denmesi gibi. Ya da kapsayandan kapsanan: evdekilere de "ev" denmesi gibi; ya da bunun tersi: meyvesi gibi ağacına da castanea (kestane) denmesi gibi. Ya da aynı kökenden adeta aktarılarak adlandırılan başka ne bulunabilirse. Kelimelerde çok anlamlılığı neyin yaptığını sanırım görüyorsun.
Aynı kökene ait olup çekim yüzünden çok anlamlı olduğunu söylediğimiz kelimeler ise şunlardır. Sözgelimi birinin pluit (yağıyor, yağdı) dediğini farz et: Bunlar da elbette farklı şekillerde tarif edilmelidir. Yine scribere dendiğinde, bunun etken çatının mastarı olarak mı, edilgen çatının emir kipi olarak mı söylendiği belirsizdir. Homo tek bir ad ve tek bir söyleyiş olduğu hâlde, yalın hâlden başka, seslenme hâlinden başka olur. Hatta doctius kelimesinin söylenişi de farklıdır: doctius mancipium (daha bilgili köle) dediğimizde başka, doctius illo disputavit (ondan daha bilgince tartıştı) dediğimizde başka bir şeydir. Demek ki çok anlamlılık çekimden doğmuştur; burada çekim derken, kelimeleri ister seslerde ister anlamlarda çekerken olan her şeyi kastediyorum. Doctus ile docte yalnız seslerde çekilmiştir; homo ile homo ise yalnız anlamlarda. Ama bu türden çok anlamlılıkları ufak ufak bölüp izlemek neredeyse sonsuz bir iştir. Bu yüzden, hele senin zekân için, konunun yerini buraya kadar işaret etmiş olmak yeterli olsun.
Şimdi farklı kökenden gelenlere bak. Bunlar da önce iki biçime ayrılır. Bunlardan biri dillerin farklılığından olandır: iste dediğimizde bu tek ses Yunanlılarda başka (iste, "bilin"), bizde başka (iste, "bu") bir şey anlatır. Gerçi bu türü herkes bilmez; çünkü dilleri bilmeyen ya da diller üzerinde tartışmayan kimseye açık değildir. Öteki biçim tek bir dilde çok anlamlılık yapan, ama tek bir kelimeyle anlatılan şeylerin kökeni farklı olan biçimdir; yukarıda nepos için söylediğimiz gibi. Bu da yine ikiye ayrılır. Ya aynı sözcük türü altında olur: nepos hem torunu hem de sefihi anlatırken bir addır. Ya da farklı sözcük türleri altında: Terentius'un "Denemeden bunu (istuc) nereden bileceksin?" sözünde olduğu gibi; çünkü istuc hem zamirdir hem zarftır. Eşadlılarda üçüncü tür olarak koyduğumuz ikisinden birden, yani hem sanattan hem kelimelerin kullanımından da, yukarıdaki iki türde koyduğumuz kadar çok anlamlılık biçimi ortaya çıkabilir.
Geriye yalnız yazılı metinlerde bulunan çok anlamlılık türü kalıyor. Bunun üç türü vardır: Böyle bir çok anlamlılık ya hecelerin süresinden, ya vurgudan, ya da ikisinden birden doğar. Süreden: venit yazıldığında, ilk hecenin süresi gizli kaldığı için zamanı belirsizdir [şimdiki mi geçmiş mi]. Vurgudan: pone yazıldığında, pono (koyarım) kelimesinden mi geldiği, yoksa "Arkadan izleyerek (pone sequens), çünkü Proserpina bu kanunu koymuştu" dizesindeki gibi mi söylendiği, vurgunun yeri gizli kaldığı için belirsizdir. İkisinden birden olur: yukarıda leporem için söylediğimiz gibi; çünkü bu kelime lepus'tan değil de lepos'tan çekilmişse, sondan bir önceki hecesi hem uzatılmalı hem de vurgulanmalıdır.
Secundum igitur genus, quod jam ⟦præter⟧ disciplinas verborum ad loquendi usum dictum est pertinere, duas habet formas. Nam æquivoca dicta sunt, aut ex eadem origine venientia, aut ex diversa. Ex eadem origine appello, quando uno nomine ac non sub una definitione teneantur, uno tamen quasi fonte dimanant, ut est istud, quia Tullius et homo et statua et codex et cadaver intelligi potest: non possunt quidem ista una definitione concludi, sed tamen unum habent fontem, ipsum scilicet verum hominem, cujus et illa statua, et ille liber, et illud cadaver est. Ex diversa origine, ut cum dicimus, nepos, longe ex diversa origine filium filii et luxuriosum significat. Hæc ergo distincta teneamus, et inde illud genus, quod ex eadem origine appello, in quæ item dividatur: nam dividitur in duo, quorum unum translatione, alterum declinatione contingit. Translationem voco, cum vel similitudine unum nomen fit multis rebus, ut Tullius, et ille in quo magna eloquentia fuit, et statua ejus dicitur. Vel ex toto, cum pars cognominatur, ut cum cadaver illius Tullius dici potest: vel ex parte totum, ut cum tecta dicimus totas domus. Aut a genere species: verba enim principaliter dicunt Romani, quibus loquimur; sed tamen verba proprie nominata sunt, quæ per modos et tempora declinamus: aut ab specie genus; nam cum scholastici non solum proprie, sed et primitus dicantur ii qui adhuc in schola sunt; omnes tamen qui in litteris vivunt, nomen hoc usurpant. Aut ab efficiente effectus, ut Cicero est liber Ciceronis: aut ab effectu efficiens, ut terror, quia terrorem fecit. Aut a continente quæ continentur, ut domus etiam qui in domo sunt dicuntur: aut a conversa vice, ut castanea arbor dicitur quæ et fructus: vel si quod aliud inveniri potest, quod ex eadem origine quasi transferendo cognominetur. Vides, ut arbitror, quid faciat in verbis ambiguitatem. Quæ autem ad eamdem originem pertinentia conditione declinationis ambigua esse dicimus, talia sunt. Fac verbi causa quemque dixisse, pluit. Et hæc diverse utique definienda sunt. ⟦Item⟧ scribere cum dicit, incertum est utrum in infinitivo activi, an imperativo passivi pronuntiatum sit. Homo cum unum nomen sit, et una enuntiatio, tamen fit aliud ex nominativo, aliud ex vocativo. Quin ⟦et⟧ doctius et docte verbi enuntiatio quoque diversa est. Doctius aliud est cum dicimus, doctius mancipium; aliud cum dicimus, doctius illo disputavit. Declinatione igitur ambiguitas orta est: nam declinationem nunc appello, quidquid sive per voces sive per significationes flectendo verba contingit. Hic doctus et docte, tantum per voces flexum est; hic homo et homo, secundum solas significationes. Sed hujusmodi genus ambiguitatum minutatim concidere ac prosequi pene infinitum est. Itaque locum ipsum hactenus notasse suffecerit, ingenio præsertim tuo. Vide nunc ea, quæ ex diversa origine veniunt: nam ipsa dividuntur adhuc in duas primas formas, quarum una est, quæ contingit diversitate linguarum; ut cum dicimus, iste, hæc una vox aliud apud Græcos, aliud apud nos significat. Quod genus tamen non omnis novit: non ⟦enim⟧ unicuique perspicuum est, nisi qui linguas nosset, aut qui linguas disputaret. Altera forma est, quæ in una quidem lingua facit ambiguitatem, diversa tamen eorum origine, quæ uno vocabulo significantur, quale est illud, quod de nepote supra posuimus. Quod rursus in duo scinditur. Aut sub eodem genere partis orationis, sicut nomen est nepos, cum filium filii, et cum luxuriosum significat; aut sub diversis, ut dictum est a Terentio, Qui scias ergo istuc nisi periclum feceris? Sed etiam istuc pronomen, istuc adverbium. Jam ex utroque, id est arte et usu verborum, quod in æquivocis tertium genus posueramus, tot ambiguitatum formae possunt existere, quot in duobus superioribus posueramus. Restat ergo illud genus ambiguum, quod in scriptis solis reperitur. Cujus tres sunt species: aut enim spatio syllabarum fit tale ambiguum, aut acumine, aut utroque. Spatio autem, ut cum scribitur, venit, de tempore incertum est, propter occultum primae syllabæ spatium. Acumine autem, ut cum scribitur, pone, utrum ab eo quod est pono, an ut dictum: Pone sequens, namque hanc dederat Proserpina legem, incertum est propter latentem acuminis locum. At vero ex utroque fit, ut in superioribus de lepore diximus; nam non solum producenda, sed acuenda est etiam penultima syllaba hujus verbi, si ab eo quod est lepos, non ab eo quod est lepus, deflexum est.