İçeriğe geç
Augustinus

Augustinus

Ruhun Ölümsüzlüğü Üzerine

De immortalitate animae

11. Bölüm

İlim bir yerde bulunuyorsa, yaşayan bir şeyden başka bir yerde bulunamıyorsa ve hep varsa; içinde hep var olan bir şey bulunan hiçbir şey de hep var olmamazlık edemiyorsa, içinde ilim bulunan şey hep yaşar. Akıl yürüten bizsek, yani ruhumuzsa; ruh ilim olmadan doğru akıl yürütemiyorsa ve ilimsiz bir ruh, ancak içinde ilim bulunmayan bir ruh olabiliyorsa, insan ruhunda ilim vardır. İlim ise bir yerdedir; çünkü vardır, var olan hiçbir şey de hiçbir yerde olmamazlık edemez. Yine, ilim ancak yaşayan bir şeyde bulunabilir. Çünkü yaşamayan hiçbir şey bir şey öğrenmez; hiçbir şey öğrenmeyen bir şeyde de ilim bulunamaz. Yine, ilim hep vardır. Çünkü var olan ve değişmeyen şeyin hep var olması zorunludur. İlmin var olduğunu ise kimse inkâr etmez. Bir dairenin merkezinden geçen çizginin, merkezden geçmeyen bütün çizgilerin en büyüğü olmamasının imkânsız olduğunu ve bunun bir ilme ait olduğunu kabul eden herkes, ilmin değişmez olduğunu da inkâr etmez. Yine, içinde hep var olan bir şey bulunan hiçbir şey hep var olmamazlık edemez. Çünkü hep var olan hiçbir şey, içinde hep bulunduğu şeyin bir gün kendisinden çekilip alınmasına katlanmaz. Akıl yürüttüğümüzde ise bunu yapan ruhtur. Çünkü bunu yalnız anlayan yapar; beden anlamaz, ruh da bedenin yardımıyla anlamaz; çünkü anlamak istediğinde bedenden yüz çevirir. Anlaşılan şey hep aynı kalır; bedene ait hiçbir şey ise hep aynı kalmaz. Öyleyse beden, anlamaya çabalayan ruha yardım edemez; ona engel olmaması yeter. Yine, kimse ilim olmadan doğru akıl yürütemez. Çünkü doğru akıl yürütme, kesin olandan kalkıp kesin olmayanı araştırmaya uzanan bir düşünmedir; ruhun bilmediği hiçbir şey de onda kesin değildir. Ruh bildiği her şeyi kendi içinde taşır; bilgi (scientia) de bir ilme ait olmayan hiçbir şeyi kapsamaz. Çünkü ilim, hangi şeyler olursa olsun, onların bilgisidir. Öyleyse insan ruhu hep yaşar.

1
  1. Si alicubi est disciplina, nec esse nisi in eo quod vivit potest, et semper est, neque quidquam in quo quid semper est potest esse non semper; semper vivit in quo est disciplina. Si nos sumus qui ratiocinamur, id est animus noster, nec recte ratiocinari sine disciplina potest, nec sine disciplina esse animus, nisi in quo disciplina non est, potest; est in hominis animo disciplina. Est autem alicubi disciplina: nam est, et quidquid est nusquam esse non potest. Item disciplina non potest esse, nisi in eo quod vivit. Nihil enim quod non vivit, aliquid discit; nec esse in eo quod nihil discit, disciplina potest. Item semper est disciplina. Nam quod est atque immutabile est, semper sit necesse est. Esse autem disciplinam, nemo negat. Et quisquis fatetur fieri non posse, ut ducta per medium circulum linea non sit omnium, quæ non per medium ducuntur maxima, idque esse alicujus disciplinae; immutabilem disciplinam esse non negat. Item nihil in quo quid semper est, potest esse non semper. Nihil enim quod semper est, patitur sibi subtrahi aliquando id in quo semper est. Jamvero cum ratiocinamur, animus id agit. Non enim id agit, nisi qui intelligit: nec corpus intelligit, nec animus auxiliante corpore intelligit; quia cum intelligere vult, a corpore avertitur. Quod enim intelligitur, ejusmodi est semper; nibilque corporis ejusmodi est semper: non igitur potest adjuvare animum ad intellectum nitentem, cui non impedire satis est. Item nemo sine disciplina recte ratiocinatur. Est enim recta ratiocinatio a certis ad incertorum indagationem nitens cogitatio: nihilque certum est in animo quod ignorat. Omne autem quod scit animus, in sese habet; nec ullam rem scientia complectitur, nisi quæ ad aliquam pertineat disciplinam. Est enim disciplina quarumcumque rerum scientia. Semper igitur animus humanus vivit.
22. Bölüm

Akıl ya ruhun kendisidir ya da ruhtadır. Aklımız bedenimizden daha iyidir; bedenimiz de bir tür cevherdir ve cevher olmak hiçbir şey olmamaktan daha iyidir; öyleyse akıl hiçbir şey değil değildir. Yine, bedenin uyumu her ne ise, dayanak olan bedende ayrılmaz şekilde bulunması zorunludur; o uyumda da, uyumun kendisi kadar ayrılmaz şekilde içinde bulunduğu o dayanak bedende aynı zorunlulukla bulunmayan hiçbir şeyin bulunduğuna inanılmamalıdır. İnsan bedeni ise değişkendir, akıl değişmez. Çünkü hep aynı şekilde olmayan her şey değişkendir. "İki ile dört altı eder" ise hep aynı şekilde vardır. Yine, dördün iki ile ikiden oluşması hep aynı şekilde vardır; ikide ise bu yoktur; öyleyse iki dört değildir. Bu hesap (ratio) ise değişmezdir; demek ki akıl (ratio) vardır. Dayanak değişince, onda ayrılmaz şekilde bulunan şeyin değişmemesi hiçbir şekilde mümkün değildir. Öyleyse ruh bedenin uyumu değildir. Değişmez şeylerin başına ölüm de gelemez. Öyleyse ruh, ister aklın kendisi olsun ister akıl onda ayrılmaz şekilde bulunsun, hep yaşar.

2
  1. Ratio profecto aut animus est, aut in animo. Melior autem ratio nostra, quam corpus nostrum: et corpus nostrum nonnulla substantia est, et melius est esse substantiam, quam nihil: non est igitur ratio nihil. Rursum, quæcumque harmonia corporis est, in subjecto corpore sit necesse est inseparabiliter, nec aliud quidquam in illa harmonia esse credatur, quod non æque necessario sit in subjecto illo corpore, in quo et ipsa harmonia non minus inseparabiliter. Mutabile est autem corpus humanum, et immutabilis ratio. Mutabile est enim omne quod semper eodem modo non est. Et semper eodem modo est, duo et quatuor, sex. Item semper eodem modo est quod est, quod quatuor habent duo et duo; hoc autem non habent duo: duo igitur quatuor non sunt. Est autem ista ratio immutabilis: igitur ratio est. Nullo modo autem potest, mutato subjecto, id quod in eo est inseparabiliter non mutari. Non est igitur harmonia corporis animus. Nec mors potest accidere immutabilibus rebus. Semper ergo animus vivit, sive ipse ratio sit, sive in eo ratio inseparabiliter.
33. Bölüm

Sebat bir tür güçtür (virtus); her sebat değişmezdir; her güç bir şey yapabilir ve bir şey yaparken güç olmaktan çıkmaz. Her eylem de ya hareket eder ya hareket ettirir. Öyleyse ya hareket eden her şey ya da hiç değilse hareket ettiren her şey değişken değildir. Ama başkası tarafından hareket ettirilip kendisi hareket ettirmeyen her şey ölümlü bir şeydir. Ölümlü hiçbir şey de değişmez değildir. Bu yüzden artık kesin olarak ve hiçbir seçenek bırakmadan, hareket ettiren her şeyin değişmediği sonucuna varılır. Cevhersiz hareket yoktur; her cevher de ya yaşar ya yaşamaz; yaşamayan her şey cansızdır; cansız bir eylem de yoktur. Öyleyse değişmeden hareket ettiren şey yaşayan bir cevherden başka bir şey olamaz. Bu cevher de, hangi ara basamaklardan geçerse geçsin, bedeni hareket ettirir. Demek bedeni hareket ettiren her şey değişken değildir. Beden ise ancak zamana göre hareket eder; çünkü daha yavaş ya da daha hızlı hareket etmek buna bağlıdır. Buradan zaman içinde hareket ettiren ama yine de değişmeyen bir şey bulunduğu sonucu çıkar. Bedeni zaman içinde hareket ettiren her şey, tek bir gayeye yönelse de, her şeyi aynı anda yapamaz, birçok şey yapmaktan da geri duramaz. Çünkü hangi güçle yapılırsa yapılsın, parçalara bölünebilen şey tam anlamıyla bir olamaz; parçasız bir cisim de, ara vermeyen bir zaman da yoktur; en kısa bir hece bile, başlangıcını artık işitmediğin anda sonunu işitmeyeceğin bir şekilde söylenemez. Öte yandan bu şekilde yapılan bir şeyin yapılıp bitirilmesi için beklentiye, elden geldiğince kavranabilmesi için de hafızaya ihtiyaç vardır. Beklenti gelecek şeylere, hafıza ise geçmiş şeylere aittir. Ama yapmaya yönelim (intentio) şimdiki zamana aittir; gelecek onun aracılığıyla geçmişe geçer. Başlamış bir beden hareketinin sonu da hiç hafıza olmadan beklenemez. Çünkü başladığı, hatta hareket ettiği unutulmuş bir şeyin bitmesi nasıl beklenir? Öte yandan, şimdi olan bitirme yönelimi, gelecek olan sonun beklentisi olmadan var olamaz; henüz olmayan ya da artık olmayan şey ise hiçbir şey değildir. Öyleyse yapmakta, henüz var olmayan şeylere ait bir şey bulunabilir. Yapılan birçok şey aynı anda bulunamazken, yapanda birçok şey aynı anda bulunabilir. Öyleyse hareket edende bulunamazken hareket ettirende de bulunabilir. Ama zamanda aynı anda bulunamayan ve yine de gelecekten geçmişe aktarılan şeylerin değişken olması zorunludur.

Buradan artık, değişen şeyleri hareket ettirirken kendisi değişmeyen bir şeyin bulunabileceği sonucunu çıkarıyoruz. Çünkü hareket ettirenin, hareket ettirdiği bedeni istediği gayeye ulaştırma yönelimi değişmezken, kendisinden bir şey yapılan beden aynı hareketle an be an değişiyorsa ve değişmeden kaldığı apaçık olan o tamamlama yönelimi hem ustanın uzuvlarını hem de ustanın elindeki odunu ya da taşı hareket ettiriyorsa, söylenenin bundan çıktığından kim şüphe eder? Öyleyse ruh hareket ettirdiği için bedenlerde bir değişme olursa, ruh kendini ona verse bile, bu yüzden ruhun zorunlu olarak değiştiği ve bu yüzden de öldüğü düşünülmemelidir. Çünkü bu yönelim içinde aynı anda hem geçmiş şeylerin hafızasını hem de gelecek şeylerin beklentisini taşıyabilir; bunların hepsi de hayat olmadan var olamaz. Gerçi değişme olmadan hiçbir yok oluş, hareket olmadan da hiçbir değişme olmaz; ama her değişme yok oluşa, her hareket de değişmeye yol açmaz. Çünkü bedenimizin kendisinin çoğu zaman herhangi bir eylemle hareket ettiğini ve elbette yaşla da değiştiğini, ama henüz yok olmadığını, yani hayatsız olmadığını söylemek mümkündür. Öyleyse ruhun da, hareket yoluyla belki bir değişme başına gelse bile, hemen hayattan yoksun kaldığını düşünmemek mümkün olsun.

3
  1. Quaedam constantiæ virtus est, et omnis constantia immutabilis est, et omnis virtus potest aliquid agere, nec cum agit aliquid, virtus non est. Omnis porro actio movetur, aut movet. Aut igitur non omne quod movetur, aut certe non omne quod movet, mutabile est. At omne quod ab alio movetur, nec movet ipsum, aliquid mortale est. Neque mortale quidquam immutabile. Quare de certo jam et sine ulla disjunctione concluditur, non omne quod movet mutari. Nullus autem motus sine substantia: et omnis substantia aut vivit, aut non vivit: atque omne quod non vivit, exanime est; nec est ulla exanimis actio. Illud igitur quod ita movet ut non mutetur, non potest esse nisi viva substantia. Hæc autem omnis per quoslibet gradus corpus movet. Non igitur omne quod corpus movet, mutabile est. Corpus autem non nisi secundum tempus movetur: ad hoc enim pertinet tardius et celerius moveri: conficitur esse quiddam quod tempore moveat, nec tamen mutetur. Omne autem quod tempore movet corpus, tametsi ad unum finem tendat, tamen nec simul potest omnia facere, nec potest non plura facere: neque enim valet quavis ope agatur, aut perfecte unum esse, quod in partes secari potest, aut ullum est sine partibus corpus, aut sine morarum intervallo tempus, aut vero vel brevissima syllaba enuntietur, cujus non tunc finem audias, cum jam non audis initium. Porro quod sic agitur, et exspectatione opus est ut peragi, et memoria ut comprehendi queat quantum potest. Et exspectatio futurarum rerum est, præteritarum vero memoria. At intentio ad agendum præsentis est temporis, per quod futurum in præteritum transit, nec coepti motus corporis exspectari finis potest sine ulla memoria. Quomodo enim exspectatur ut desinat, quod aut coepisse excidit, aut omnino motum esse? Rursus intentio peragendi quae præsens est, sine exspectatione finis qui futurus est, non potest esse: nec est quidquam quod aut nondum est, aut jam non est. Potest igitur in agendo quiddam esse, quod ad ea quæ nondum sunt pertineat. Possunt simul in agente plura esse, cum ea plura quæ aguntur simul esse non possint. Possunt ergo etiam in movente, cum in eo quod movetur non possint. At quaecumque in tempore simul esse non possunt, et tamen a futuro in præteritum transmittuntur, mutabilia sint necesse est. 4. Hinc jam colligimus, posse esse quiddam quod cum movet mutabilia, non mutatur. Cum enim non mutatur moventis intentio perducendi ad finem quem volet corpus quod movet, illudque corpus de quo aliquid fit eodem motu per momenta mutetur, atque illa intentio perficiendi quam immutatam manere manifestum est, et ipsa membra artificis, et lignum aut lapidem artifici subjectum moveat, quis dubitet consequens esse quod dictum est? Non igitur si qua mutatio corporum movente animo fit, quamvis in eam sit intentus, hinc eum necessario mutari, et ob hoc etiam mori arbitrandum est. Potest enim in hac intentione simul et memoriam praeteritorum et exspectationem futurorum habere, quæ omnia sine vita esse non possunt. Quanquam etsi nullus interitus sine mutatione sit, et nulla mutatio sine motu; non tamen omnis mutatio interitum, omnisque motus mutationem operatur. Licet enim ipsum corpus nostrum, et motum plerumque qualibet actione, et mutatum certe vel ætate dicere, tamen nondum interisse, id est non esse sine vita. Liceat igitur et animum non continuo putare privari vita, quanquam ei fortasse per motum mutatio nonnulla contingat.
44. Bölüm

Ruhta hayat olmadan var olamayacak değişmez bir şey kalıyorsa, ruhta ebedî hayatın da kalması zorunludur. Çünkü durum tam olarak şöyledir: birincisi varsa ikincisi de vardır. Birincisi ise vardır. Başka şeyleri bir yana bırakırsak, sayıların ilkesinin (ratio numerorum) değişken olduğunu, ya da herhangi bir sanatın bu ilkeye dayanmadığını, ya da sanatın, ustası onu icra etmediğinde ustada bulunmadığını, ya da ruhtan başka bir yerde bulunduğunu, ya da hayatın bulunmadığı yerde var olabileceğini, ya da değişmez olanın bir gün var olmayabileceğini, ya da sanatın başka, ilkenin başka olduğunu söylemeye kim cüret eder? Çünkü bir sanatın adeta birçok ilkenin bir araya gelişi olduğu söylense de, sanata yine de en doğru şekilde tek bir ilke de denebilir ve böyle anlaşılabilir. Ama ister bu olsun ister o, sanatın değişmez olduğu sonucu bundan daha az çıkmaz. Sanatın yalnız ustanın ruhunda bulunmadığı, ruhtan başka hiçbir yerde de bulunmadığı, hem de ayrılmaz şekilde bulunduğu apaçıktır. Çünkü sanat ruhtan ayrılırsa ya ruhtan başka bir yerde olacak, ya hiçbir yerde olmayacak, ya da ruhtan ruha durmadan geçecektir. Ama sanatın hayat olmadan bir yeri olmadığı gibi, akılla birlikte hayat da ruhtan başka hiçbir şeye ait değildir. Var olan şeyin hiçbir yerde olmaması ya da değişmez olanın bir gün var olmaması da mümkün değildir. Sanat ruhtan ruha geçiyor, bunu bırakıp ötekine yerleşiyorsa, kimse sanatı kaybetmeden öğretemez; ya da öğretenin unutması ya da ölümü olmadan kimse usta olamaz. Bunlar son derece saçma ve son derece yanlış olduğuna göre —ki öyledirler—, insan ruhu ölümsüzdür.

Ama sanat ruhta bazen bulunuyor, bazen bulunmuyorsa —unutkanlıktan ve beceriksizlikten bu yeterince bilinir—, öncül şu şekilde inkâr edilmedikçe bu delilin bağlantısı ruhun ölümsüzlüğü lehine hiçbir kanıt getirmez: Ya ruhta şimdiki düşüncede bulunmayan bir şey vardır, ya da eğitimli bir ruh yalnız geometriyi düşünürken onda müzik sanatı bulunmaz; ikincisi yanlıştır, öyleyse birincisi doğrudur. Ruh ise düşüncesine gelmeyen hiçbir şeye sahip olduğunu hissetmez. Demek ruhta, ruhun kendisinin kendinde bulunduğunu hissetmediği bir şey bulunabilir. Bunun ne kadar sürdüğünün hiçbir önemi yoktur. Çünkü ruh, dikkatini daha önce düşündüğü şeylere kolayca geri çeviremeyecek kadar uzun süre başka şeylerle meşgul olmuşsa, buna unutkanlık ya da beceriksizlik denir. Ama ister kendi kendimizle akıl yürütürken, ister başkası bizi bazı özgür sanatlar hakkında iyi sorgularken bulduğumuz şeyleri ruhumuzdan başka bir yerde bulmuyoruz. Bulmak da yapmak ya da doğurmak değildir; yoksa ruh, zaman içinde olan bir bulmayla ebedî şeyler doğurmuş olurdu. Çünkü çoğu zaman ebedî şeyler bulur: Dairenin ilkesinden, ya da bu tür sanatlarda bir zaman var olmamış ya da bir zaman var olmayacak diye kavranamayan başka bir şeyden daha ebedî ne vardır? Öyleyse insan ruhunun ölümsüz olduğu ve bütün gerçek ilkelerin, ruh onlara bilgisizlik ya da unutkanlık yüzünden sahip değilmiş ya da onları kaybetmiş gibi görünse de, onun gizli köşelerinde bulunduğu da apaçıktır.

4
  1. Si enim manet aliquid immutabile in animo, quod sine vita esse non possit; animo etiam vita sempiterna maneat necesse est. Nam hoc prorsus ita se habet, ut si primum est, sit secundum. Est autem primum. Quis enim, ut alia omittam, aut rationem numerorum mutabilem esse audeat dicere, aut artem quamlibet non ista ratione constare; aut artem non esse in artifice, etiam cum eam non exercet; aut ejus esse, nisi in animo; aut ubi vita non sit, esse posse; aut quod immutabile est, esse aliquando non posse; aut aliud esse artem, aliud rationem? Quamvis enim ars una multarum quasi quidam coetus rationum esse dicatur, tamen ars etiam una ratio dici verissime atque intelligi potest. Sed sive hoc, sive illud sit, non minus immutabilem artem esse conficitur: artem autem non solum esse in animo artificis, sed etiam nusquam esse nisi in animo manifestum est, idque inseparabiliter. Nam si ars ab animo separabitur; aut erit præterquam in animo, aut nusquam erit, aut de animo in animum continuo transibit. At ut sedes arti nulla sine vita est, ita nec vita cum ratione ulli nisi animae. Nusquam porro esse quod est, vel quod immutabile est non esse aliquando non potest. Si vero ars de animo in animum transit, in illo mansura deserens istam; nemo artem docet nisi amittendo, aut etiam non nisi docentis oblivione fit aliquis peritus, sive morte. Quæ si absurdissima et falsissima sunt, sicuti sunt, immortalis est animus humanus. 6. At enim si ars aliquando est, aliquando non est in animo, quod per oblivionem atque imperitiam satis notum est; nihil ad ejus immortalitatem affert argumenti hujus connexio, nisi negetur antecedens hoc modo. Aut est aliquid in animo, quod in praesenti cogitatione non est; aut non est in erudito animo ars musica, cum de sola geometrica cogitat: hoc autem falsum est; illud igitur verum. Non autem quidquam se habere animus sentit, nisi quod in cogitationem venerit. Potest igitur aliquid esse in animo, quod esse in se animus ipse non sentiat. Id autem quamdiu sit; nihil interest. Namque si diutius fuerit in aliis animus occupatus, quam ut intentionem suam in ante cogitata facile possit reflectere, oblivio vel imperitia nominatur. Sed cum vel nos ipsi nobiscum ratiocinantes, vel ab alio bene interrogati de quibusdam liberalibus artibus ea quae invenimus, non alibi quam in animo nostro invenimus: neque id est invenire, quod facere aut gignere; alioquin æterna gigneret animus inventione temporali (nam aeterna saepe invenit; quid enim tam aeternum quam circuli ratio, vel si quid aliud in hujuscemodi artibus, nec non fuisse aliquando, nec non fore comprehenditur?): manifestum etiam est, immortalem esse animum humanum, et omnes veras rationes in secretis ejus esse, quamvis eas sive ignoratione sive oblivione, aut non habere, aut amisisse videatur.
55. Bölüm

Şimdi ruhun değişmesinin ne ölçüde kabul edilmesi gerektiğine bakalım. Çünkü ruh, kendisinde sanatın bulunduğu bir dayanaksa ve dayanakta bulunan şey değişmeden dayanak değişemiyorsa, sanatın ve aklın içinde bulundukları ruhun değişken olduğu ortaya çıkarken onların değişmez olduğunu nasıl savunabiliriz? Zıtlara doğru olan değişmeden daha büyük bir değişme hangisidir? Başka şeyleri bir yana bırakırsak, ruhun bazen aptal, bazen bilge olduğunu kim inkâr eder? Öyleyse önce ruhun değişmesi denen şeyin kaç şekilde anlaşıldığına bakalım. Sanırım bunlar, en azından bize daha açık ve daha belirgin olanlar, cins bakımından iki, tür bakımından ise daha çok bulunur. Çünkü ruhun ya bedenin etkilenmelerine göre ya da kendi etkilenmelerine göre değiştiği söylenir. Bedeninkilere göre: yaşlarla, hastalıklarla, acılarla, yorgunluklarla, rahatsızlıklarla, hazlarla. Kendininkilere göre ise: arzulayarak, sevinerek, korkarak, kederlenerek, çalışarak, öğrenerek.

Bütün bu değişmeler, ruhun öldüğüne dair zorunlu bir delil değilse, kendi başlarına, tek tek ele alındıklarında hiç korkulacak şeyler değildir. Ama dayanak değişince dayanakta bulunan her şeyin zorunlu olarak değiştiğini söyleyen akıl yürütmemize aykırı düşüp düşmediklerine bakmak gerekir. Aykırı düşmezler. Çünkü o söz, dayanağın adını bütünüyle değiştirmeye zorlandığı bir değişmeye göre söylenmiştir. Balmumu beyazken bir yerden siyah renk alırsa yine de balmumu olmaktan çıkmaz; kare bir biçimden yuvarlak bir biçime geçerse, yumuşakken sertleşirse, sıcakken soğursa da öyle. Bunlar dayanaktadır, balmumu da dayanaktır. Ama bunlar değişirken balmumu ne daha çok ne daha az balmumu olarak kalır. Demek dayanakta bulunan şeylerde bir değişme olabilir, ama dayanağın kendisi olduğu ve adlandırıldığı şey bakımından değişmez. Oysa dayanakta bulunan şeylerde, dayanak denen şeye artık hiçbir şekilde öyle denemeyecek kadar büyük bir değişme olsaydı —örneğin balmumu ateşin sıcaklığıyla havaya karışıp gittiğinde ve balmumu olan dayanağın değiştiğini, artık balmumu olmadığını haklı olarak anlatan bir değişmeye uğradığında—, o dayanakta, o dayanak böyle olduğu için bulunan şeylerden hiçbirinin hiçbir şekilde kaldığı düşünülemezdi.

Bu yüzden, yukarıda söylediğimiz gibi, ruh içinde aklın ayrılmaz şekilde bulunduğu bir dayanaksa —dayanakta bulunduğunu gösteren o zorunlulukla—, yaşayan ruhtan başkası ruh olamıyorsa, ruhtaki akıl hayat olmadan var olamıyorsa ve akıl ölümsüzse, ruh ölümsüzdür. Çünkü değişmez akıl, kendi dayanağı var olmadığında hiçbir şekilde kalamazdı. Bu da ruhun başına onu ruh olmaktan çıkaracak, yani ölmeye zorlayacak kadar büyük bir değişme gelseydi olurdu. Ama ister beden yoluyla ister ruhun kendisi yoluyla olsun —gerçi bunlardan bazılarının ruhun kendisi yoluyla, yani sebebi ruhun kendisi olarak olup olmadığı küçük bir soru değildir—, bu değişmelerin hiçbiri ruhu ruh olmaktan çıkarmaz. Demek bunlar yalnız kendi başlarına değil, bizim akıl yürütmelerimiz bakımından da korkulacak şeyler değildir.

5
  1. Nunc autem quatenus accipienda sit animi mutatio videamus. Si enim subjectum est animus arte in subjecto existente, neque subjectum immutari potest quin et id quod in subjecto est immutetur; qui possumus obtinere immutabilem esse artem atque rationem, si mutabilis animus in quo illa sunt esse convincitur? Quae autem major quam in contraria solet esse mutatio? et quis negat animum, ut omittam caetera, stultum alias, alias vero esse sapientem? Prius ergo quot modis accipiatur, quae dicitur animae mutatio, videamus; qui, ut opinor, manifestiores duntaxat clarioresque nobis duo sunt genere, specie vero plures inveniuntur. Namque aut secundum corporis passiones, aut secundum suas, anima dicitur immutari. Secundum corporis, ut per aetates, per morbos, per dolores, labores, offensiones, per voluptates. Secundum suas autem, ut cupiendo, lætando, metuendo, ægrescendo, studendo, discendo. 8. Hæ omnes mutationes, si non necessario argumento sunt mori animam, nihil quidem metuendæ sunt per se ipsae separatim: sed ne rationi nostrae adversentur, qua dictum est, mutato subjecto omne quod in subjecto est necessario mutari, videndum est. Sed non adversantur. Nam illud secundum hanc mutationem subjecti dicitur, per quam omnino mutare cogitur nomen. Nam si ex albo cera nigrum colorem ducat alicunde, non minus cera est; et si ex quadrata rotundam formam sumat, et ex molli durescat, frigescatque ex calida: at ista in subjecto sunt, et cera subjectum. Manet autem cera non magis minusve cera, cum illa mutentur. Potest igitur aliqua mutatio fieri eorum quæ in subjecto sunt, cum ipsum tamen juxta id quod hoc est ac dicitur, non mutetur. At si eorum quae in subjecto sunt, tanta commutatio fieret, ut illud quod subesse dicebatur, dici jam omnino non posset; veluti cum calore ignis cera in auras discedit, eamque mutationem patitur ut recte intelligatur mutatum esse subjectum, quod cera erat, et cera jam non est: nullo modo aliqua ratione quidquam eorum, quae in illo subjecto ideo erant quia hoc erat, remanere putaretur. 9. Quamobrem si anima subjectum est, ut supra diximus, in quo ratio inseparabiliter, ea necessitate quoque qua in subjecto esse monstratur, nec nisi viva anima potest esse anima, nec in ea ratio potest esse sine vita, et immortalis est ratio; immortalis est anima. Prorsus enim nullo pacto non existente subjecto suo immutabilis ratio permaneret. Quod eveniret, si tanta accideret animæ mutatio, ut eam non animam faceret, id est mori cogeret. Nulla autem illarum mutationum, quae sive per corpus, sive per ipsam animam fiunt (quamvis utrum aliquæ per ipsam fiant, id est quarum ipsa sit causa, non parva sit quæstio), id agit ut animam non animam faciat. Jam igitur non solum per se, verum nec nostris rationibus formidandæ sunt.
66. Bölüm

Öyleyse aklın ne olduğunu ve kaç şekilde tarif edilebileceğini bilmek için bütün akıl yürütme gücümüzle çalışmamız gerektiğini görüyorum; böylece ruhun ölümsüzlüğü de her bakımdan kesinleşsin. Akıl, ruhun bakışıdır; ruh onunla bedenle değil, kendi kendisiyle doğruyu görür. Ya da akıl, bedenle olmayan, doğrunun seyrinin kendisidir; ya da seyredilen doğrunun kendisidir. Birincinin ruhta olduğundan kimse şüphe etmez; ikinci ve üçüncü hakkında soru sorulabilir; ama ikincisi de ruhsuz olamaz. Üçüncüsü hakkında ise büyük bir soru vardır: Ruhun bedenin aracılığı olmadan gördüğü o doğru kendi kendisiyle mi vardır, ruhta değil midir, ya da ruhsuz var olabilir mi? Durum nasıl olursa olsun, ruh onunla bir birleşme olmadıkça onu kendi kendisiyle seyredemezdi. Çünkü seyrettiğimiz ya da düşünceyle kavradığımız her şeyi ya hisle ya akılla (intellectus) kavrarız. Ama hisle kavranan şeylerin bizim dışımızda olduğu da hissedilir ve bunlar bir yerde bulunur; bu yüzden onların gerçekten kavranamayacağı bile ileri sürülür. Akılla kavranan şeyler ise, anlayan ruhun kendisinden başka bir yere konmuş gibi anlaşılmaz; çünkü bir yerde bulunmadıkları da onlarla birlikte anlaşılır.

Bu yüzden seyreden ruh ile seyrettiği doğrunun bu birleşmesi şöyledir: Ya ruh dayanaktır, o doğru da dayanakta bulunur; ya tersine doğru dayanaktır, ruh dayanakta bulunur; ya da ikisi de cevherdir. Bu üçünden birincisi doğruysa, yukarıdaki tartışmaya göre ruh akıl kadar ölümsüzdür; çünkü akıl yaşayan bir şeyden başkasında bulunamaz. Aynı zorunluluk ikincide de vardır. Çünkü akıl denen o doğrunun, göründüğü gibi, değişen hiçbir yanı yoksa, onda bir dayanakta bulunur gibi bulunan hiçbir şey değişemez. Öyleyse bütün kavga üçüncüsü üzerinedir. Çünkü ruh bir cevherse ve onun birleştiği akıl da bir cevherse, biri, akıl kalırken ruhun var olmaktan çıkabileceğini düşünse saçma olmaz. Ama ruh akıldan ayrılmadığı ve ona bağlı kaldığı sürece zorunlu olarak kaldığı ve yaşadığı apaçıktır. Peki ruh hangi kuvvetle ayrılabilir? Gücü daha zayıf, kaynağı daha aşağı, düzeni daha uzak olan cismanî bir kuvvetle mi? Hiçbir şekilde. Öyleyse ruha ait bir kuvvetle mi? Ama nasıl? Daha güçlü olan başka bir ruh, ötekini oradan ayırmadıkça aklı seyredemez mi? Ama herkes seyretse de seyreden hiç kimse akıldan yoksun kalmaz. Aklın kendisinden daha güçlü hiçbir şey olmadığına göre de —çünkü ondan daha değişmez hiçbir şey yoktur—, henüz akla bağlanmamış bir ruh hiçbir şekilde bağlanmış olandan daha güçlü olmayacaktır. Geriye ya aklın ruhu kendinden ayırması ya da ruhun kendi iradesiyle ondan ayrılması kalır. Ama o tabiatta, kendinden yararlanılmak üzere kendini ruha sunmasını engelleyecek hiçbir kıskançlık yoktur. Sonra, akıl ne kadar çok varsa, kendisine bağlanan her şeyi o kadar var kılar; yok oluş da buna zıttır. Ruhun iradeyle akıldan ayrıldığını söylemek ise, bir yerin kapsamadığı şeylerin birbirinden ayrılması diye bir şey olabilseydi, pek saçma olmazdı. Gerçi bu, başka itirazlarla karşıladığımız yukarıdaki bütün delillere karşı da söylenebilir. Peki? Ruhun ölümsüz olduğu sonucuna artık varmalı mıyız? Yoksa ayrılamasa bile sönebilir mi? Ama aklın o gücü kendi birleşmesiyle ruhu etkiliyorsa —etkilememesi de mümkün değildir—, elbette ona varlık verecek şekilde etkiler. Çünkü akıl, en yüksek değişmezliğin de anlaşıldığı yerde en çok vardır. Bu yüzden kendisinden etkilediği şeyi bir bakıma var olmaya zorlar. Öyleyse ruh akıldan ayrılmadıkça sönemez; yukarıda akıl yürüttüğümüz gibi de ayrılamaz; öyleyse yok olamaz.

6
  1. Ergo incumbendum omnibus ratiocinandi viribus video, ut ratio quid sit, et quoties definiri possit sciatur, ut secundum omnes modos et de animae immortalitate constet. Ratio est aspectus animi, quo per seipsum, non per corpus verum intuetur: aut ipsa veri contemplatio, non per corpus; aut ipsum verum quod contemplatur. Primum illud in animo esse nemo ambigit: de secundo et tertio quæri potest; sed et secundum sine animo esse non potest. De tertio magna quaestio est, utrum verum illud quod sine instrumento corporis animus intuetur sit per seipsum, et non sit in animo, aut possit esse sine animo. Quoquolibet modo autem se habeat, non id posset contemplari animus per seipsum, nisi aliqua conjunctione cum eo. Nam omne quod contemplamur, sive cogitatione capimus, aut sensu aut intellectu capimus. Sed ea quae sensu capiuntur, extra etiam nos esse sentiuntur, et locis continentur, unde nec percipi quidem posse affirmantur. Ea vero quæ intelliguntur, non quasi alibi posita intelliguntur, quam ipse qui intelligit animus: simul enim etiam intelliguntur non contineri loco. 11. Quare ista conjunctio intuentis animi, et ejus veri quod intuetur, aut ita est ut subjectum sit animus, verum autem illud in subjecto; aut contra subjectum verum, et in subjecto animus; aut utrumque substantia. Horum autem trium si primum est, tam est immortalis animus quam ratio, secundum superiorem disputationem quod inesse illa nisi vivo non potest. Eadem necessitas in secundo est. Nam si verum illud quod ratio dicitur, nihil habet commutabile sicut apparet; nihil commutari potest quod in eo tanquam in subjecto est. Remanet igitur omnis pugna de tertio. Nam si animus substantia est, et substantia ratio cui conjungitur; non absurde quis putaverit fieri posse, ut manente illa hic esse desinat. Sed manifestum est quamdiu animus a ratione non separatur eique cohæret, necessario eum manere atque vivere. Separari autem qua tandem vi potest? Num corporea, cujus et potentia infirmior, et origo inferior, et ordo separatior? Nullo modo. Animali ergo? Sed enim quo modo? An alter animus potentior quisquis est, contemplari rationem non potest, nisi alterum inde separaverit? At neque ratio cuiquam contemplanti defuerit, si omnes contemplentur: et cum nihil sit ipsa ratione potentius, qua nihil est incommutabilius; nullo pacto erit animus nondum rationi conjunctus, eo qui est conjunctus potentior. Restat ut aut ipsa ratio a se ipsam separet, aut ipse animus ab ea voluntate separetur. Sed nihil est in illa natura invidentiae, quominus fruendam se animo praebeat. Deinde quo magis est, eo quidquid sibi conjungitur facit ut sit, cui rei contrarius est interitus. Voluntate autem animum separari a ratione non nimis absurde quis diceret, si ulla ab invicem separatio posset esse rerum quas non continet locus. Quod quidem dici adversus omnia superiora potest, quibus alias contradictiones opposuimus. Quid ergo? Jamne concludendum est, animum esse immortalem? an etiamsi separari non potest, exstingui potest? At si illa rationis vis ipsa sua conjunctione afficit animum; neque enim non afficere potest; ita profecto afficit ut ei esse tribuat. Est enim maxime ipsa ratio, ubi summa etiam incommutabilitas intelligitur. Itaque eum quem ex se afficit, cogit esse quodammodo. Non ergo exstingui animus potest, nisi a ratione separatus; separari autem non potest, ut supra ratiocinati sumus: non potest igitur interire.
77. Bölüm

Ama ruhun aptallığa düşmesine yol açan bu akıldan yüz çevirme, ruhun eksilmesi olmadan olamaz. Çünkü ruh akla daha çok dönük ve ona bağlı olduğunda, bunun sebebi, en çok ve ilk olarak var olan, hakikat denen değişmez şeye bağlı olmasıdır; ondan yüz çevirdiğinde ise daha az var olur, bu da eksilmektir. Her eksilme ise hiçliğe yönelir; yok oluşu da, bir şey olan şeyin hiçbir şey hâline gelmesinden daha uygun bir anlamda anlamamak gerekir. Bu yüzden hiçliğe yönelmek yok oluşa yönelmektir. Bunun, eksilmenin başına geldiği ruhun başına neden gelmeyeceğini söylemek zordur. Burada geri kalan her şeyi kabul ediyoruz; ama hiçliğe yönelen şeyin yok olacağı, yani hiçliğe varacağı sonucunun çıktığını inkâr ediyoruz. Bu bedende de görülebilir. Çünkü her cisim duyulur evrenin bir parçası olduğuna göre, ne kadar büyükse ve ne kadar çok yer kaplıyorsa evrene o kadar yaklaşır; bunu ne kadar çok yaparsa da o kadar çok vardır. Çünkü bütün parçadan daha çok vardır. Bu yüzden küçüldüğünde daha az var olması da zorunludur. Demek küçüldüğünde eksilmeye uğrar. Küçülmesi de ondan bir şey kesilip çıkarıldığında olur. Buradan, böyle bir çıkarmayla hiçliğe yöneldiği sonucu çıkar. Ama hiçbir kesme onu hiçliğe vardırmaz. Çünkü kalan her parça cisimdir ve ne olursa olsun, ne kadar küçük olursa olsun bir yer kaplar. Bunu da tekrar tekrar kesilebileceği parçaları olmasaydı yapamazdı. Demek sonsuzca kesilerek sonsuzca küçülebilir, dolayısıyla hiçbir zaman hiçliğe varamasa da eksilmeye uğrayabilir ve hiçliğe yönelebilir. Aynı şey uzayın kendisi ve herhangi bir aralık için de söylenebilir ve anlaşılabilir. Çünkü bunlar sınırlı olsalar bile, örneğin yarısını, kalandan da her seferinde yarısını çıkararak aralık küçülür ve bir sona doğru ilerler, ama o sona hiçbir şekilde varılmaz. Ruh için bundan daha da az korkmak gerekir. Çünkü ruh, bedene kendisinden hayat verildiği için, elbette bedenden daha iyi ve daha canlıdır.

7
  1. At enim aversio ipsa a ratione per quam stultitia contingit animo, sine defectu ejus fieri non potest: si enim magis est ad rationem conversus eique inhaerens, ideo quod inhaeret incommutabili rei quæ est veritas, quae et maxime et primitus est; eum ab ea est aversus, idipsum esse minus habet, quod est deficere. Omnis autem defectus tendit ad nihilum; et interitum nullum magis proprie oportet accipi, quam cum id, quod aliquid erat, nihil fit. Quare tendere ad nihilum, est ad interitum tendere. Qui cur non cadat in animum, vix est dicere, in quem defectus cadit. Dantur hic caetera: sed negatur esse consequens interire id quod tendit ad nihilum, id est ad nihilum pervenire. Quod in corpore quoque animadverti potest. Nam quoniam quodlibet corpus pars est mundi sensibilis, et ideo quanto majus est locique plus occupat, tanto magis propinquat universo: quantoque id magis facit, tanto magis est. Magis enim est totum quam pars. Quare etiam minus sit, cum minuitur, necesse est. Defectum ergo patitur cum minuitur. Porro autem minuitur, cum ex eo aliquid praecisione detrahitur. Ex quo conficitur ut tali detractione tendat ad nihilum. At nulla præcisio perducit ad nihilum. Omnis enim pars quae remanet, corpus est, et quidquid hoc est, quantolibet spatio locum occupat. Neque id posset, nisi haberet partes in quas identidem cæderetur. Potest igitur infinite cædendo infinite minui, et ideo defectum pati atque ad nihilum tendere, quamvis pervenire nunquam queat. Quod item de ipso spatio et quolibet intervallo dici atque intelligi potest. Nam et de his etiam terminatis, dimidiam, verbi gratia, partem detrahendo, et ex eo quod restat, semper dimidiam, minuitur intervallum, atque ad finem progreditur, ad quem tamen nullo pervenitur modo. Quo minus hoc de animo formidandum est. Est enim profecto corpore melior et vivacior, a quo huic vita tribuitur.
88. Bölüm

Cismi var kılan şey, cismin kütlesinde bulunan şey değil de suretinde bulunan şeyse —bu görüş daha yenilmez bir akıl yürütmeyle doğrulanır: çünkü cisim ne kadar güzel suretli ve güzelse o kadar çok, ne kadar çirkin ve biçimsizse o kadar az vardır; bu eksilme de, yukarıda yeterince ele alınan kütlenin kesilmesiyle değil, suretten yoksun kalmakla olur—, bu konuyu dikkatle araştırıp incelemek gerekir. Yoksa biri ruhun böyle bir eksilmeyle yok olduğunu ileri sürebilir: Ruh aptalken kendine ait bir suretten yoksun kaldığına göre, bu yoksunluğun ruhu her türlü suretten soyacak, bu düşüşle onu hiçliğe indirecek ve yok olmaya zorlayacak kadar artabileceğine inanılabilir. Bu yüzden, cismin bile cisim olmasını sağlayan suretten yoksun kalmasının mümkün olmadığını gösterebilirsek, ruhun ruh olmasını sağlayan şeyin ondan çok daha az alınabileceğini belki haklı olarak savunabiliriz. Çünkü kendine iyi bakan herkes, herhangi bir ruhun her türlü cisimden üstün tutulması gerektiğini kabul eder.

Öyleyse akıl yürütmemizin başlangıcı şu olsun: Hiçbir şey kendini yapmaz ya da doğurmaz; yoksa var olmadan önce var olurdu. Bu yanlışsa, o doğrudur. Yine, yapılmamış ya da doğmamış olup da var olan şeyin ebedî olması zorunludur. Bu tabiatı ve üstünlüğü herhangi bir cisme veren kimse büyük bir yanılgıya düşer. Ama neden çekişiyoruz? Çünkü bunu ruha vermeye çok daha fazla zorlanıyoruz. Öyle ki herhangi bir cisim ebedîyse, ebedî olmayan hiçbir ruh yoktur; çünkü herhangi bir ruh herhangi bir cisimden, bütün ebedî şeyler de ebedî olmayanlardan üstün tutulmalıdır. Ama doğru olarak söylendiği gibi cisim yapılmışsa, bir yapan onu yapmıştır, hem de ondan aşağı olmayan bir yapan. Çünkü öyle olsaydı, yaptığı şeye, o şeyin var olmasını sağlayan şeyi verecek güçte olmazdı. Ona eşit de değildir; çünkü yapanın, yapmak için, yaptığı şeyden daha iyi bir şeye sahip olması gerekir. Doğuran için ise, ondan doğan şey ne ise kendisinin de o olduğunu söylemek saçma değildir. Öyleyse bütün cisim, daha güçlü ve daha iyi bir kuvvet ve tabiat tarafından yapılmıştır; elbette cismanî olmayan bir tabiat tarafından. Çünkü cisim bir cisim tarafından yapılmış olsaydı bütün cisim yapılamazdı; zira bu akıl yürütmenin başında koyduğumuz şey çok doğrudur: hiçbir şey kendi kendisi tarafından yapılamaz. Bütün cismi yapan bu cisimsiz kuvvet ve tabiat, bütünü hazır gücüyle bir arada tutar. Çünkü yapıp çekilmemiş, yaptığını yüzüstü bırakmamıştır. Cisim olmayan ve deyim yerindeyse yer değiştirerek hareket etmeyen o cevher, yer kaplayan cevherden ayrılamaz; o yapıcı kuvvet de, kendisinin yaptığı şeyi korumaktan ve onu, ne ölçüde varsa o ölçüde var olmasını sağlayan suretten yoksun bırakmamaktan geri duramaz. Çünkü kendi kendisiyle var olmayan şey, kendisini var kılan şey tarafından bırakılırsa elbette var olmayacaktır. Cismin, yapıldığında, yaratıcısı onu bıraksa bile artık kendi kendisiyle yetinebilecek bir şey aldığını da söyleyemeyiz.

Ama böyleyse, bedenden üstün olduğu apaçık olan ruh buna daha çok sahiptir. Böylece ruh kendi kendisiyle var olabiliyorsa ölümsüz olduğu en yakından ispat edilir. Çünkü böyle olan her şeyin bozulmaz olması ve bu yüzden yok olamaması zorunludur; çünkü hiçbir şey kendini bırakmaz. Ama cismin değişkenliği ortadadır; bütün cismin bütün hareketi bunu yeterince gösterir. Bu yüzden böyle bir tabiatı incelenebildiği kadar dikkatle inceleyenler, onun düzenli bir değişkenlikle değişmez olanı taklit ettiğini bulurlar. Kendi kendisiyle var olan şeyin ise hiçbir harekete ihtiyacı yoktur, çünkü bütün zenginliği kendisinde mevcuttur; her hareket, hareket edenin muhtaç olduğu başka bir şeye doğrudur. Öyleyse bütün cisimde suret vardır; onu yapan daha iyi tabiat ona yeter ve onu bir arada tutar. Bu yüzden o değişkenlik cismin elinden cisim olmayı almaz, onu son derece düzenli bir hareketle bir suretten başka bir surete geçirir. Çünkü onun hiçbir parçasının hiçliğe indirgenmesine izin verilmez; o yapıcı kuvvet, ne yorulan ne gevşeyen bir güçle bütünü kavrar ve kendisi sayesinde var olan her şeye, ne ölçüde varsa o ölçüde var olmayı verir. Bu yüzden kimse, ya ruhun bedenden daha iyi olduğundan emin olmayacak ya da bunu kabul ettiği hâlde bedenin başına beden olmamanın gelmediğini, ruhun başına ise ruh olmamanın geldiğini düşünecek kadar akıldan sapmamalıdır. Bu başına gelmiyorsa ve ruh yaşamadıkça var olamıyorsa, ruh elbette hiçbir zaman ölmez.

8
  1. Quod si non id quod est in mole corporis, sed id quod in specie facit corpus esse, quæ sententia invictiore ratione approbatur: tanto enim magis est corpus, quanto speciosius est atque pulchrius; tantoque minus est, quanto foedius ac deformius; quæ defectio non præcisione molis, de qua jam satis actum est, sed speciei privatione contingit: quærendum de hac re diligenter ac discutiendum est, ne quis affirmet animum tali defectu interire; ut quoniam specie aliqua sua privatur dum stultus est, credatur in tantum augeri posse hanc privationem, ut omni modo specie spoliet animum, et ea labe ad nihilum redigat cogatque interire. Quamobrem si potuerimus impetrare ut ostendatur, ne corpori quidem hoc posse accidere, ut etiam ea specie privetur qua corpus est; jure fortasse obtinebimus multo minus auferri posse animo quo animus est. Siquidem nemo se bene inspexit, qui non omni corpori qualemlibet animum praeponendum esse fateatur. 14. Sit igitur nostrae ratiocinationis exordium, quod nulla res se facit aut gignit, alioquin erat antequam esset: quod si falsum est, illud est verum. Item quod factum ortumve non est, et tamen est, sempiternum sit necesse est. Quam naturam et excellentiam quisquis ulli corpori dat, errat vehementer quidem. Sed quid pugnamus? multo enim magis eam dare animo cogimur. Ita si corpus ullum est sempiternum, nullus animus non sempiternus est. Quoniam quilibet animus cuilibet corpori praeferendus est, et omnia sempiterna non sempiternis. At si quod vere dicitur, factum est corpus; aliquo faciente factum est, nec eo inferiore. Neque enim esset potens ad dandam ei quod faceret, quidquid illud est quod est, id quod faciebat. Sed ne pari quidem: oportet enim facientem melius aliquid habere ad faciendum, quam est id quod facit Nam de gignente non absurde dicitur, hoc eum esse, quod est illud quod ab eo gignitur. Universum igitur corpus ab aliqua vi et natura potentiore atque meliore factum est, non utique corporea. Nam si corpus a corpore factum est, non potuit universum fieri. Verissimum est enim quod in exordio ratiocinationis hujus posuimus, nullam rem a se posse fieri. Hæc autem vis et natura incorporea effectrix corporis universi præsente potentia tenet universum. Non enim fecit, atque discessit effectumque deseruit. Ea quippe substantia quae corpus non est, neque, ut ita dicam, localiter movetur, ut ab ea substantia quae locum obtinet, separari queat; et illa effectoria vis vacare non potest, quin id quod ab ea factum est, tueatur, et specie carere non sinat, qua est in quantumcumque est. Quod enim per se non est, si destituatur ab eo per quod est, profecto non erit: et non possumus dicere id accepisse corpus cum factum est, ut seipso jam contentum esse posset, etiamsi a conditore desereretur. 15. Quanquam si ita est, magis id habet animus, quem corpori praestare manifestum est. Atque ita de proximo immortalis probatur, si potest esse per seipsum. Quidquid enim tale est, incorruptibile sit necesse est, ac per hoc interire non possit, quia nihil se deserit. Sed corporis mutabilitas in promptu est, quod ipsius universi corporis universus motus satis indicat. Unde diligenter inspicientibus quantum talis natura inspici potest, ordinata mutabilitate id quod immutabile est imitari reperitur. Quod autem per se est, ne motu quidem opus habet ullo, omni copia sibi seipso existente; quia motus omnis ad aliud est, cujus indiget quod movetur. Adest igitur species universo corpori, meliore natura sufficiente atque obtinente quæ fecit: quare illa mutabilitas non adimit corpori corpus esse, sed de specie in speciem transire facit motu ordinatissimo. Non enim quæpiam ejus pars ad nihilum redigi sinitur, cum totum capessat vis illa effectoria nec laborante nec deside potentia, dans ut sit omne quod per illam est, in quantum est: quamobrem nemo tam devius a ratione debet esse, cui aut non sit certum corpore animum esse meliorem, aut qui hoc concesso arbitretur corpori non accidere ut corpus non sit, animo accidere ut animus non sit. Quod si non accidit, neque animus esse nisi vivat potest, nunquam profecto animus moritur.
99. Bölüm

Biri, ruh için korkulması gerekenin, bir şey olan şeyi hiçbir şey hâline getiren yok oluş değil de, hayattan yoksun olanlara ölü dememize yol açan yok oluş olduğunu söylerse, hiçbir şeyin kendi kendisinden yoksun olmadığına dikkat etsin. Ruh ise bir tür hayattır; bu yüzden canlandırılmış her şeyin yaşadığı, canlandırılabilecek her cansız şeyin ise ölü, yani hayattan yoksun olduğu anlaşılır. Öyleyse ruh ölemez. Çünkü hayattan yoksun kalabilseydi ruh değil, canlandırılmış bir şey olurdu. Bu saçma olduğuna göre, bu tür bir yok oluştan ruh için çok daha az korkmak gerekir; hayat için ise elbette hiç korkmamak gerekir. Çünkü ruh, o hayat onu bıraktığında ölüyorsa, onu bırakan hayatın kendisi ruh olarak çok daha iyi anlaşılır; öyle ki hayatın bıraktığı şey artık ruh değil, bırakan o hayatın kendisi ruhtur. Çünkü hayatın bıraktığı ve ölü denen her şeyin ruh tarafından bırakıldığı anlaşılır; ölen şeyleri bırakan bu hayat ise ruhun kendisidir ve kendini bırakmaz; öyleyse ruh ölmez.

9
  1. Quod si quisquam non eum interitum dicit formidandum animo, quo efficitur ut nihil sit quod aliquid fuit, sed eum quo dicimus ea mortua quae vita carent; attendat quod nulla res seipsa caret. Est autem animus vita quædam: unde omne quod animatum est, vivere; omne autem inanime quod animari potest, mortuum, id est vita privatum intelligitur. Non ergo potest animus mori. Nam si carere poterit vita, non animus sed animatum aliquid est. Quod si absurdum est, multo minus hoc genus interitus timendum est animo, quod vitae certe non est timendum. Nam prorsus si tunc moritur animus, cum eum deserit vita illa; ipsa vita quæ hunc deserit multo melius intelligitur animus, ut jam non sit animus quidquid a vita deseritur, sed ea ipsa vita quae deserit. Quidquid enim vita desertum mortuum dicitur, id ab anima desertum intelligitur: haec autem vita, quæ deserit ea quæ moriuntur, quia ipsa est animus, et seipsam non deserit; non moritur animus.
1010. Bölüm

Meğer ki bazılarının düşündüğü gibi hayatın bedenin bir tür karışım dengesi (temperatio) olduğuna inanmamız gereksin. Bunlar, gerçekten var olan ve değişmeden kalan şeyleri, bedenlere alışkanlıktan uzaklaşmış ve arınmış bir ruhla görebilselerdi, onlara hiçbir zaman böyle görünmezdi. Kendine iyi bakan kim, zihninin dikkatini bedenin hislerinden ne kadar uzaklaştırıp çekebildiyse bir şeyi o kadar saf bir şekilde anladığını tecrübe etmemiştir? Ruh bedenin karışım dengesi olsaydı bu hiç olamazdı. Çünkü kendine ait bir tabiatı olmayan, cevher olmayan, dayanak olan bedende renk ve biçim gibi ayrılmaz şekilde bulunan bir şey, akılla kavranır şeyleri algılamak için aynı bedenden yüz çevirmeye hiçbir şekilde çalışmaz, bunu ne kadar yapabiliyorsa onları o kadar seyredemez, bu görüyle de daha iyi ve daha üstün olamazdı. Çünkü ne biçim ne renk ne de bedenin kendisini ayakta tutan o dört tabiatın belli bir karışımı olan bedenin karışım dengesi, içinde dayanakta bulunur gibi ayrılmaz şekilde bulunduğu şeyden hiçbir şekilde yüz çeviremez. Buna ek olarak, ruhun bedenden yüz çevirdiğinde anladığı şeyler elbette cismanî değildir; yine de vardırlar, hem de en çok vardırlar; çünkü hep aynı şekilde dururlar. Gözlerimizle gördüğümüz şeylerin var olduğunu, anlayışla seçtiğimiz şeylerin ise var olmadığını söylemekten daha saçma bir şey söylenemez; anlayışın gözlerden kıyaslanamayacak kadar üstün olduğundan şüphe etmek delilik iken. Hep aynı şekilde duran bu anlaşılır şeyler ise, ruh onları seyrettiğinde, ruhun onlara şaşılacak, aynı zamanda cisimsiz bir şekilde, yani yer bakımından olmayarak bağlı olduğunu yeterince gösterir. Çünkü ya onlar ruhtadır ya da ruh onlardadır. Bu ikisinden hangisi olursa olsun, ya biri ötekinde bir dayanakta bulunur gibi bulunur, ya da ikisi de cevherdir. Birincisi doğruysa ruh, renk ve biçim gibi, dayanak olan bedende değildir; çünkü ya kendisi cevherdir ya da beden olmayan başka bir cevherde dayanakta bulunur gibi bulunur. İkincisi doğruysa ruh, renk gibi, dayanak olan bedende değildir; çünkü cevherdir. Bedenin karışım dengesi ise renk gibi dayanak olan bedendedir. Öyleyse ruh bedenin karışım dengesi değildir, ruh hayattır. Hiçbir şey de kendini bırakmaz; ölen, hayatın bıraktığı şeydir. Öyleyse ruh ölemez.

10
  1. Nisi forte vitam temperationem aliquam corporis, ut nonnulli opinati sunt, debemus credere. Quibus profecto nunquam hoc visum esset, si ca quae vere sunt et incommutabilia permanent, eodem animo a corporum consuetudine alienato atque purgato videre valuissent. Quis enim bene se inspiciens, non expertus est tanto se aliquid intellexisse sincerius, quanto removere atque subducere intentionem mentis a corporis sensibus potuit? Quod si temperatio corporis esset animus, non utique id posset accidere. Non enim ea res quae naturam propriam non haberet, neque substantia esset, sed in subjecto corpore tanquam color et forma inseparabiliter inesset, ullo modo se ab eodem corpore ad intelligibilia percipienda conaretur avertere, et in quantum id posset, in tantum illa posset intueri, eaque visione melior et praestantior fieri. Nullo quippe modo forma vel color, vel ipsa etiam corporis temperatio, quæ certa commixtio est earum quatuor naturarum quibus idem corpus subsistit, avertere se ab eo potest, in quo subjecto est inseparabiliter. Ad haec, ea quæ intelligit animus cum se avertit a corpore, non sunt profecto corporea; et tamen sunt, maximeque sunt, nam eodem modo semper sese habent. Nam nihil absurdius dici potest quam ea esse quæ oculis videmus, ea non esse quae intelligentia cernimus; cum dubitare dementis sit, intelligentiam incomparabiliter oculis anteferri. Haec autem quae intelliguntur eodem modo sese habentia, cum ea intuetur animus, satis ostendit se illis esse conjunctum, miro quodam eodemque incorporali modo, scilicet non localiter. Namque aut in illo sunt, aut ipse in illis. Et utrumlibet horum sit, aut in subjecto alterum in altero est, aut utrumque substantia est. Sed si illud primum est, non est in subjecto corpore animus, ut color et forma: quia vel ipse substantia est, vel alteri substantiae quae corpus non est, in subjecto inest. Si autem hoc secundum verum est, non est in subjecto corpore tanquam color animus, quia substantia est. Temperatio autem corporis in subjecto corpore est tanquam color: non est ergo temperatio corporis animus, sed vita est animus: et se nulla res deserit; et id moritur quod vita deserit: non igitur animus mori potest.
1111. Bölüm

Öyleyse yine korkulacak bir şey varsa, korkulması gereken, ruhun eksilerek yok olması, yani var olmanın suretinden yoksun kalmasıdır. Bu konuda yeterince söylendiğini ve bunun nasıl olamayacağının kesin bir akıl yürütmeyle gösterildiğini düşünsem de, şuna da dikkat etmek gerekir: Bu korkunun başka bir sebebi yoktur; yalnız aptal ruhun bir tür eksiklik içinde, bilge ruhun ise daha sağlam ve daha dolu bir özde bulunduğunu kabul etmek gerekir. Ama ruh, kimsenin şüphe etmediği gibi, hep aynı şekilde olan hakikati seyrettiğinde ve ilâhî bir sevgiyle birleşmiş olarak ona kımıldamadan bağlandığında en bilge hâldeyse ve herhangi bir şekilde var olan bütün o şeyler, en yüksek ve en çok var olan özden geliyorsa, ruh ya var olduğu ölçüde o özdendir ya da kendi kendisiyle vardır. Kendi kendisiyle varsa, kendi var oluşunun sebebi kendisi olduğu ve kendini hiçbir zaman bırakmadığı için, yukarıda da tartıştığımız gibi hiçbir zaman yok olmaz. O özdense, o özün verdiği ruh olmayı ruhtan alabilecek, ona zıt olan şeyin ne olabileceğini dikkatle araştırmak gerekir. Nedir o? Belki yanlışlık mı, çünkü o öz hakikattir? Ama yanlışlığın ruha ne kadar zarar verebileceği apaçık ve ortadadır. Aldatmaktan fazlasını yapabilir mi? Ama yaşamayan kimse aldanmaz. Öyleyse yanlışlık ruhu öldüremez. Hakikatin zıddı olan bu bile, hakikatin ruha verdiği ruh olmayı ondan alamıyorsa —hakikat öylesine yenilmezdir—, ruhun ruh olmasını sağlayan şeyi ondan alacak başka ne bulunur? Elbette hiçbir şey. Çünkü bir şeyin zıddının yaptığını ondan almakta, o zıttan daha güçlü hiçbir şey yoktur.

11
  1. Rursus igitur si quid metuendum est, id est metuendum ne deficiendo animus intereat, id est dum ipsa existendi specie privatur. De qua re quanquam satis esse dictum arbitrer, et quam hoc fieri non possit certa ratione monstratum sit; tamen etiam hoc attendendum est, non esse aliam causam hujus formidinis, nisi quia fatendum est in defectu quodam esse animum stultum, et in essentia certiore atque pleniore sapientem. Sed si, quod nemini dubium est, tunc est animus sapientissimus, cum veritatem, quae semper eodem modo est, intuetur, eique immobilis inhæret divino amore conjunctus; et illa omnia quæ quoquo modo sunt ab ea essentia sunt, quae summe maximeque est: aut ab illa est animus in quantum est, aut per seipsum est. Sed si per seipsum est, quoniam ipse sibi causa existendi est, et nunquam se deserit; nunquam interit, ut supra etiam disputavimus. Si vero ex illa, diligenter opus est quaerere quæ res ei possit esse contraria, quae animo auferat animum esse quod illa præbet. Quid est igitur? An forte falsitas, quia illa veritas? Sed manifestum est, atque in promptu situm, quantum nocere animo falsitas possit. Num enim amplius potest quam fallere? at nisi qui vivit, fallitur nemo. Non igitur falsitas interimere animum potest. Quod si hæc non potest quæ contraria veritati est, auferre animo animum esse, quod ei veritas dedit (ita enim est invictissima veritas); quid aliud invenietur, quod auferat animo id quod est animus? Nihil profecto: nam nihil est contrario valentius ad id auferendum, quod fit ab ejus contrario.
1212. Bölüm

Ama hakikatin zıddını, hakikat olduğu ölçüde değil de en yüksek ve en çok var olduğu ölçüde ararsak —gerçi hakikat olduğu ölçüde tam o kadar vardır; çünkü hakikat dediğimiz, her şeyin, ne ölçüde varsa o ölçüde kendisi sayesinde doğru olduğu şeydir; şeyler de ne ölçüde doğruysa o ölçüde vardır—, bana daha açık destek veren bu yoldan da hiç kaçınmam. Çünkü hiçbir öz, öz olduğu ölçüde bir zıdda sahip değilse, hakikat denen o ilk öz, öz olduğu ölçüde bir zıdda çok daha az sahiptir. Birincisi ise doğrudur. Çünkü her öz, var olduğu için özdür, başka bir sebeple değil. Var olmanın ise var olmamaktan başka zıddı yoktur; bu yüzden öze zıt hiçbir şey yoktur. Demek en çok ve ilk olarak var olan o cevhere hiçbir şey hiçbir şekilde zıt olamaz. Ruh, var olmasını ondan alıyorsa —çünkü bunu başka bir yerden alamaz; kendine bile ancak ruhun kendisinden üstün olan o şey sayesinde sahiptir—, onu kaybettirecek hiçbir şey yoktur, çünkü ona sahip olmasını sağlayan şeye zıt hiçbir şey yoktur; bu yüzden var olmaktan çıkmaz. Bilgeliğe ise, kendisinden geldiği şeye dönerek sahip olduğu için, ondan yüz çevirerek onu kaybedebilir. Çünkü dönmenin zıddı yüz çevirmedir. Ama hiçbir şeyin zıt olmadığı şeyden aldığını kaybetmesine yol açacak hiçbir şey yoktur. Öyleyse yok olamaz.

12
  1. At si veritati contrarium ita quaeramus, non in quantum veritas est, sed in quantum summe maximeque est, quanquam in tantum est idipsum in quantum est veritas; siquidem veritatem eam dicimus qua vera sunt omnia in quantumcumque sunt, in tantum autem sunt in quantum vera sunt; tamen nullo modo id defugerim, quod mihi evidentius suffragatur. Nam si nulla essentia in quantum essentia est, aliquid habet contrarium, multo minus habet contrarium prima illa essentia, quæ dicitur veritas, in quantum essentia est. Primum autem verum est. Omnis enim essentia non ob aliud essentia est, nisi quia est. Esse autem non habet contrarium, nisi non esse: unde nihil est essentiae contrarium. Nullo modo igitur res ulla esse potest contraria illi substantiae, quæ maxime ac primitus est. Ex qua si habet animus idipsum quod est ( non enim aliunde hoc habere potest, qui et se non habet, nisi ab illa re quæ illo ipso est animo præstantior), nulla res est qua id amittat, quia nulla res ei rei est contraria qua id habet; et propterea esse non desinit. Sapientiam vero, quia conversione habet ad id ex quo est, aversione illam potest amittere. Conversioni namque aversio contraria est. Illud vero quod ex eo habet cui nulla res est contraria, non est unde possit amittere. Non igitur potest interire.
1313. Bölüm

Burada belki bir soru doğabilir: Ruh yok olmadığı gibi daha aşağı bir öze de dönüşmez mi? Çünkü birine, haksız da sayılmayarak, bu akıl yürütmenin yalnız ruhun hiçliğe varamayacağını gösterdiği, ama belki bedene dönüşebileceği görünebilir. Çünkü önce ruh olan şey beden hâline gelirse, elbette tamamen yok olmayacaktır. Ama bu ancak ya ruhun kendisi bunu isterse ya da başkası onu zorlarsa olabilir. Yine de ruh, ister bunu arzulamış ister zorlanmış olsun, hemen beden olamaz. Çünkü şu sonuç çıkar: bu olursa, ya istemiş ya zorlanmıştır. Ama şu sonuç çıkmaz: isterse ya da zorlanırsa olur. Oysa hiçbir zaman istemeyecektir; çünkü onun bedene yönelik bütün arzusu ya ona sahip olmak, ya ona hayat vermek, ya onu bir bakıma işlemek, ya da herhangi bir şekilde onu gözetmek içindir. Ama ruh bedenden daha iyi olmazsa bunların hiçbiri olamaz. Beden olursa da elbette bedenden daha iyi olmayacaktır. Öyleyse beden olmayı istemeyecektir. Ruhun bu konuda kendi kendisini sorgulamasından daha kesin bir kanıt da yoktur. Çünkü böylece bir şey yapma, bilme, hissetme ya da kendi gücü yettiği ölçüde yalnızca yaşama arzusundan başka bir arzusu olmadığını kolayca bulur.

Ama beden olmaya zorlanıyorsa, kim tarafından zorlanıyor? Kim olursa olsun, elbette daha güçlü biri tarafından. Öyleyse bedenin kendisi tarafından zorlanamaz; çünkü hiçbir beden hiçbir ruhtan hiçbir şekilde daha güçlü değildir. Daha güçlü bir ruh ise yalnız kendi gücüne bağlı olanı bir şeye zorlar. Bir ruh da başka bir ruhun gücüne ancak kendi arzuları yoluyla bağlanır. Demek o ruh, zorladığı ruhun arzularının izin verdiğinden fazlasına zorlamaz. Ruhun beden olma arzusuna sahip olamayacağı ise söylendi. Bütün arzusunu kaybederken hiçbir arzusunun doyuruluşuna ulaşamayacağı da apaçıktır; beden olurken ise bütün arzusunu kaybeder. Öyleyse, zorlama hakkına yalnız kendisine boyun eğenin arzuları yoluyla sahip olan biri tarafından beden olmaya zorlanamaz. Sonra, başka bir ruhu gücü altında tutan her ruh, onu bir beden olarak değil, ruh olarak gücü altında tutmayı daha çok ister; ya iyilikle onu gözetmek ya da kötülükle ona hükmetmek ister. Öyleyse onun beden olmasını istemeyecektir.

Son olarak, zorlayan bu ruh ya bir canlıdır ya da bedensizdir. Bedensizse bu evrende değildir. Böyleyse en yüksek derecede iyidir ve başkası için böyle çirkin bir dönüşümü isteyemez. Canlıysa, zorladığı ruh da ya canlıdır ya değildir. Değilse hiçbir şeye başkası tarafından zorlanamaz; çünkü en yüksekte olanın kendisinden daha güçlüsü yoktur. Bir bedendeyse, neye zorlanırsa zorlansın, yine bedende olan biri tarafından beden aracılığıyla zorlanır. Ama ruhun başına beden aracılığıyla böylesine büyük bir dönüşümün hiçbir şekilde gelemeyeceğinden kim şüphe eder? Çünkü beden ondan daha güçlü olsaydı gelirdi. Gerçi beden aracılığıyla neye zorlanırsa zorlansın, aslında beden aracılığıyla değil, hakkında yeterince söylenmiş olan kendi arzuları aracılığıyla zorlanır. Akıllı ruhtan daha iyi olan ise, herkesin onayladığı gibi, Tanrı'dır. O elbette ruhu gözetir; bu yüzden ruh O'nun tarafından bedene dönüşmeye zorlanamaz.

13
  1. Hic forte oboriatur nonnulla quaestio, utrum sicut non interit animus, ita nec in deteriorem commutetur essentiam. Videri enim cuipiam potest, neque injuria, id effectum esse ratiocinatione hac, ut animus ad nihilum non possit pervenire, converti autem in corpus forsitan possit. Si enim quod erat ante animus, corpus fuerit effectum, non utique omnino non erit. Sed hoc fieri non potest, nisi aut ipse id velit, aut ab alio cogatur. Nec continuo tamen animus, sive ipse id appetierit, sive coactus fuerit, poterit corpus esse. Illud enim sequitur ut, si sit, velit aut cogatur. At illud non sequitur ut, si velit aut cogatur, sit. Nunquam autem volet: nam omnis ejus appetitus ad corpus, aut ut id possideat, est, aut ut vivificet, aut ut quodammodo fabricetur, aut quolibet pacto ei consulat. Nihil autem horum fieri potest, si non sit corpore melior. At si erit corpus, melior corpore profecto non erit. Non igitur corpus esse volet. Neque ullum rei hujus certius argumentum est, quam cum seipsum hinc interrogat animus. Ita enim facile comperit appetitum se non habere, nisi agendi aliquid, aut sciendi, aut sentiendi, aut tantummodo vivendi in quantum sua illi potestas est. 21. Si autem cogitur corpus esse, a quo tandem cogitur? A quolibet, certe a potentiore. Non ergo ab ipso corpore cogi potest. Nullo enim modo ullo animo ullum corpus potentius. Potentior autem animus non cogit in aliquid, nisi quod suae potestati subditum est. Nec ullo modo animus potestati alterius animi, nisi suis cupiditatibus subditur. Cogit ergo ille animus non amplius quam quantum ejus quem cogit cupiditates sinunt. Dictum est autem cupiditatem non posse animum habere, ut corpus sit. Illud etiam manifestum est ad nullam suae cupiditatis expletionem pervenire, dum amittit omnem cupiditatem: et amittit dum corpus fit. Non igitur potest ab eo cogi ut fiat, qui cogendi jus nisi per subditi cupiditates non habet. Deinde quisquis animus alterum animum habet in potestate, magis eum necesse est velit in potestate habere quam corpus, et ei velit bonitate consulere, vel malitia imperitare. Non ergo volet ut corpus sit. 22. Postremo iste animus cogens aut animal est, aut caret corpore. Sed si caret corpore, in hoc mundo non est. Et si ita est, summe bonus est, nec potest velle alteri tam turpem commutationem. Si autem animal est, aut animal est etiam ille quem cogit, aut non est. Sed si non est, ad nihil cogi ab alio potest. Non enim habet potentiorem qui in summo est. Si autem in corpore est, ab eo rursus qui in corpore est per corpus cogitur, ad quodcumque cogitur. Quis autem dubitet nullo modo per corpus fieri tantam commutationem animo? Fieret enim si esset illo corpus potentius: quamvis quidquid illud est, ad quod per corpus cogitur, prorsus non per corpus, sed per cupiditates suas cogitur, de quibus satis dictum est. Quod autem rationali anima melius est, omnibus consentientibus, Deus est. Qui profecto consulit animæ, et ideo non ab eo cogi anima potest, ut convertatur in corpus.
1414. Bölüm

Öyleyse ruh buna ne kendi iradesiyle ne de başkasının zorlamasıyla uğruyorsa, buna nereden uğrayabilir? Uyku çoğu zaman istemesek de bizi bastırdığı için, ruhun böyle bir eksilmeyle bedene dönüşmesinden mi korkmalı? Sanki uykuyla uzuvlarımız gevşedi diye ruh herhangi bir yönden zayıflıyormuş gibi! Ruh yalnızca duyulur şeyleri hissetmez; çünkü uykuyu yapan şey her ne ise bedenden gelir ve bedende işler. Bedensel hisleri uyuşturur ve bir bakıma kapatır; öyle ki ruh bedenin böyle bir değişmesine hazla boyun eğer; çünkü bedeni yorgunluklardan dinlendiren böyle bir değişme tabiata uygundur. Ama bu, ruhun ne hissetme ne de anlama gücünü elinden alır. Çünkü duyulur şeylerin görüntüleri onun önünde hazırdır, hem de öyle bir benzerlikle ki o sırada görüntüsü oldukları şeylerden ayırt edilemezler; bir şey anlarsa da bu, uyuyan için de uyanık için de aynı şekilde doğrudur. Örneğin biri rüyasında bir tartışma yaptığını görse ve tartışırken doğru ilkeleri izleyerek bir şey öğrenmiş olsa, uyandığında da o ilkeler değişmeden kalır; gerçi geri kalanların yanlış olduğu ortaya çıkar: tartışmanın yapıldığı yer, tartışmanın kendisiyle yapıldığı görülen kişi, tartışmada kullanılır görünen kelimelerin ses bakımından kendileri ve buna benzer başka şeyler. Bunlar uyanıklar tarafından hislerin kendileriyle hissedilip yapıldıklarında bile geçip gider ve gerçek ilkelerin ebedî hazır oluşuna hiçbir yönden ulaşamazlar. Buradan, uyku gibi bir beden değişmesiyle ruhun kendi hayatının değil, aynı bedeni kullanmasının azalabileceği sonucu çıkar.

14
  1. Si igitur nec propria voluntate, nec alio cogente id animus patitur; unde id pati potest? An quia invitos nos plerumque opprimit somnus, metuendum est ne quo tali defectu animus convertatur in corpus? Quasi vero quoniam somno membra nostra marcescunt, idcirco animus fiat ulla ex parte debilior. Sensibilia tantum non sentit, quia quidquid illud est quod somnum facit, e corpore est atque in corpore operatur. Corporeos enim sensus sopit et claudit quodammodo, ita sane ut tali commutationi corporis cedat anima cum voluptate; quia secundum naturam est talis commutatio quæ reficit corpus a laboribus: non tamen hæc adimit animo vel sentiendi vim vel intelligendi. Nam et imagines sensibilium præsto habet, tanta expressione similitudinis, ut eo ipso tempore discerni nequeant ab his rebus quarum imagines sunt; et si quid intelligit, æque dormienti ac vigilanti verum est. Nam verbi gratia si per somnium disputarit sibi visus fuerit, verasque rationes secutus in disputando didicerit aliquid; etiam expergefacto eædem incommutabiles manent, quamvis falsa reperiantur cætera, veluti locus ubi disputatio, et persona cum qua disputatio fuisse visa erat, et verba ipsa, quod ad sonum attinet, quibus disputari videbatur, et alia hujuscemodi; quæ etiam cum ipsis sensibus sentiuntur agunturque a vigilantibus, praetereunt tamen, nec ulla ex parte sempiternam præsentiam verarum rationum assequuntur. Ex quo colligitur, tali commutatione corporis, qualis somnus est, usum ejusdem corporis animae, non vitam propriam, posse minui.
1515. Bölüm

Son olarak ruh, yer kaplayan bedene yer bakımından olmayarak birleşiyorsa, değişmeden kalan ve elbette bir yerde bulunmayan o en yüksek ve ebedî ilkeler bedenden önce ruhu etkiler; yalnız önce değil, daha çok da. Çünkü ne kadar yakınsa o kadar önce; aynı sebeple bedenden ne kadar iyiyse o kadar çok. Bu yakınlık da yer bakımından değil, tabiatın düzeni bakımından söylenmiş olsun. Bu düzende anlaşılan şudur: En yüksek öz, cisme, ne ölçüde varsa o ölçüde var olmasını sağlayan sureti ruh aracılığıyla verir. Demek cisim ruh aracılığıyla varlığını sürdürür ve canlandırıldığı ölçüde vardır; ister bütün olarak, evren gibi; ister tek tek, evrenin içindeki her bir canlı gibi. Bu yüzden ruh beden olsaydı ancak ruh aracılığıyla beden olurdu; başka hiçbir şekilde olamazdı. Ama bu olmadığına göre —çünkü ruh ruh olmasını sağlayan şeyde kaldıkça, cisim, sureti alan değil veren ruh aracılığıyla varlığını sürdürür—, ruh bedene dönüşemez. Çünkü ruh en yüksek iyiden aldığı sureti aktarmıyorsa, cisim onun aracılığıyla olmaz; onun aracılığıyla olmuyorsa da ya hiç olmaz ya da sureti ruh kadar yakından alır. Ama cisim olur; sureti o kadar yakından alsaydı da ruh olurdu; çünkü fark budur: ruh, sureti daha yakından aldığı ölçüde daha iyidir. Cisim de sureti ruh aracılığıyla almasaydı o kadar yakından alırdı; çünkü araya hiçbir şey girmeseydi elbette o kadar yakından alırdı. En yüksek hayat —ki değişmez bilgelik ve hakikattir— ile en son hayat verilen şey, yani cisim arasında da hayat veren ruhtan başka bir şey bulunmaz. Ruh cisme, ne ölçüde varsa o ölçüde cisim olsun diye sureti aktarıyorsa, sureti aktararak onu elinden almaz. Ama ruhu bedene dönüştürmek onu elinden almak olurdu. Öyleyse ruh ne kendi kendisiyle beden olur, çünkü cisim onun aracılığıyla ancak ruh ruh olarak kaldıkça olur; ne de başkası aracılığıyla, çünkü cisim ruh aracılığıyla ancak suretin aktarılmasıyla olur, ruh ise bedene dönüşecek olsaydı suretin elinden alınmasıyla dönüşürdü.

15
  1. Postremo si quamvis locum occupanti corpori anima tamen non localiter jungitur, summis illis æternisque rationibus, quæ incommutabiliter manent, nec utique loco continentur, prior afficitur anima quam corpus; nec prior tantum, sed etiam magis. Tanto enim prior, quanto propinquior; et eadem causa tanto etiam magis, quanto etiam corpore melior. Nec ista propinquitas loco, sed naturae ordine dicta sit. Hoc autem ordine intelligitur a summa essentia speciem corpori per animam tribui, qua est in quantumcumque est. Per animam ergo corpus subsistit, et eo ipso est quo animatur, sive universaliter, ut mundus; sive particulariter, ut unumquodque animal intra mundum. Quapropter consequens erat ut anima per animam corpus fieret, nec omnino aliter posset. Quod quia non fit, manente quippe anima in eo quo anima est, corpus per illam subsistit, dantem speciem, non adimentem; commutari in corpus anima non potest. Si enim non tradit speciem quam sumit a summo bono, non per illam fit corpus: et si non per illam fit, aut non fit omnino, aut tam propinque speciem sumit quam anima: sed et fit corpus, et si tam propinque sumeret speciem, id esset quod anima: nam hoc interest; eoque anima melior, quo sumit propinquius. Tam propinque autem etiam corpus sumeret, si non per animam sumeret. Etenim nullo interposito tam propinque utique sumeret. Nec invenitur aliquid quod sit inter summam vitam, quae sapientia et veritas est incommutabilis, et id quod ultimum vivificatur, id est corpus, nisi vivificans anima. Quod si tradit speciem anima corpori, ut sit corpus in quantum est, non utique speciem tradendo adimit. Adimit autem in corpus animam transmutando. Non igitur anima sive per seipsam corpus fit, quia non nisi anima manente corpus per eam fit; sive per aliam, quia non nisi traditione speciei fit corpus per animam, et ademptione speciei anima in corpus converteretur, si converteretur.
1616. Bölüm

Aynı şey akılsız ruh ya da hayat için de söylenebilir: Akıllı ruh ona da dönüşmez. Çünkü o da daha aşağı bir düzende akıllı ruha bağlı olmasaydı, sureti eşit olarak alır ve akıllı ruh gibi olurdu. Öyleyse daha güçlü olanlar, en yüksek güzellikten aldıkları sureti tabiatın düzeniyle daha zayıf olanlara aktarır. Aktarırken de elbette elinden almazlar. Daha zayıf olanlar da, var oldukları ölçüde, kendilerini var kılan suret onlara daha güçlü olanlar tarafından aktarıldığı için vardır; bu daha güçlü olanlar aynı zamanda daha iyidir. Bu, daha büyük bir kütleyle daha küçük kütlelerden daha güçlü olmayan, yer büyüklüğünün hiçbir şişkinliği olmadan, daha iyi oldukları suret sayesinde daha güçlü olan tabiatlara verilmiştir. Bedenden daha iyi ve daha güçlü olan ruh da bu türdendir. Bu yüzden, söylendiği gibi, cisim onun aracılığıyla varlığını sürdürdüğüne göre ruh hiçbir şekilde bedene dönüşemez. Çünkü hiçbir cisim, ruh aracılığıyla suret almadan olmaz. Ruh ise beden olmak için suret alarak değil, ancak onu kaybederek beden olabilirdi; bu yüzden olamaz. Meğer ki ruh bir yerde bulunsun ve bedene yer bakımından birleşsin. Çünkü öyleyse belki daha büyük bir kütle, ruh daha güzel suretli olsa da onu kendi daha aşağı suretine dönüştürebilir; daha büyük bir havanın daha küçük bir ateşi dönüştürmesi gibi. Ama durum böyle değildir. Çünkü yer kaplayan her kütle, parçalarının her birinde bütün olarak değil, hepsinde birlikte bulunur. Bu yüzden onun bir parçası bir yerde, başka bir parçası başka bir yerdedir. Ruh ise yalnız bedeninin bütün kütlesinde değil, onun her bir küçük parçasında da aynı anda bütün olarak bulunur. Çünkü bedenin bir parçasının etkilenmesini bütün olarak hisseder, ama bütün bedende hissetmez. Ayakta bir şey ağrıdığında göz oraya bakar, dil konuşur, el uzanır. Ruhun o parçalarda bulunan yanı ayakta da hissetmeseydi bu olmazdı; orada olanı orada bulunmadan da hissedemezdi. Çünkü haber verdiği şeyi hissetmeyen bir haberci aracılığıyla bunun olduğuna inanmak mümkün değildir; olan etkilenme, ruhun başka yerlerdeki öteki parçalarına gizli kalmasın diye kütlenin süreğenliği boyunca koşmaz; ayağın küçük bir parçasında olanı ruh bütün olarak hisseder ve yalnız olduğu yerde hisseder. Öyleyse her bir parçada aynı anda bütün olarak bulunur, çünkü her birinde aynı anda bütün olarak hisseder. Yine de beyazlığın ya da bu türden başka bir keyfiyetin bedenin her bir parçasında bütün olarak bulunması gibi bütün olarak bulunmaz. Çünkü bedenin bir parçada beyazlığın değişmesiyle uğradığı şey, başka bir parçadaki beyazlığa ilişmeyebilir. Bu yüzden beyazlığın, kütlenin birbirinden uzak parçalarına göre kendisinden de uzak olduğu ortaya çıkar. Ruhta ise durumun böyle olmadığı, sözü edilen his yoluyla ispat edilir.

16
  1. Hoc et de irrationali anima vel vita, quod nec in eam rationalis anima convertitur, dici potest. Et ipsa enim nisi inferiore ordine rationali subjiceretur, aeque sumeret speciem et talis esset. Tradunt ergo speciem a summa pulchritudine acceptam potentiora infirmioribus naturali ordine. Et utique cum tradunt, non adimunt. Eoque sunt quæ infirmiora sunt, in quantum sunt, quod species eis, qua sunt, a potentioribus traditur: quae quidem potentiora etiam meliora sunt. Quod his naturis datum est, quæ non mole majore plus possunt minoribus molibus, sed sine tumore ullo localis magnitudinis eadem specie potentiora sunt qua meliora. In quo genere est anima corpore melior et potentior. Quapropter cum per illam, ut dictum est, corpus subsistat, ipsa in corpus nullo modo verti potest. Corpus enim nullum fit, nisi accipiendo per animam speciem. At anima ut corpus fieret, non accipiendo speciem, sed amittendo, fieri posset: et propterea fieri non potest; nisi forte loco anima continetur, et localiter corpori jungitur. Nam si ita est, potest eam fortasse major moles, quanquam speciosiorem, in suam deteriorem vertere speciem, ut aer major ignem minorem. Sed non est ita. Moles quippe omnis quæ occupat locum, non est in singulis suis partibus tota, sed in omnibus. Quare alia pars ejus alibi est, et alibi alia. Anima vero non modo universæ moli corporis sui, sed etiam unicuique particulæ illius tota simul adest. Partis enim corporis passionem tota sentit, nec in toto tamen corpore. Cum enim quid dolet in pede, advertit oculus, loquitur lingua, admovetur manus. Quod non fieret, nisi id quod animae in eis partibus est, et in pede sentiret; nec sentire quod ibi factum est absens posset. Non enim nuntio aliquo credibile est fieri non sentiente quod nuntiat: quia passio quae fit non per continuationem molis currit, ut cæteras animae partes quæ alibi sunt latere non sinat; sed illud tota sentit anima quod in particula fit pedis, et ibi tantum sentit ubi fit. Tota igitur singulis partibus simul adest, quæ tota simul sentit in singulis. Nec tamen hoc modo adest tota, ut candor vel alia hujusmodi qualitas in unaquaque parte corporis tota est. Nam quod in alia parte corpus patitur candoris immutatione, potest ad candorem qui est in alia parte non pertinere. Quapropter secundum partes molis a se distantes, et ipse a se distare convincitur. Non autem ita esse in anima per sensum de quo dictum est, probatur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…