Augustinus
İç Konuşmalar
Soliloquia
1I. Kitap
1. Bölüm
Uzun zamandır kendi kendime birçok ve çeşitli şeyi evirip çeviriyor, günlerce gayretle kendimi, kendi iyimi ve hangi kötülükten kaçınmam gerektiğini arıyordum. Birden bana bir şey — ister ben kendim, ister dışarıdan ya da içeriden başka biri, bilmiyorum; çünkü bilmeye en çok uğraştığım şey de tam budur —, evet, bana bir şey şöyle dedi:
Akıl: Diyelim ki bir şey buldun. Ötekilere geçebilmek için onu kime emanet edeceksin?
Augustinus: Elbette hafızaya.
Akıl: Hafıza, düşünüp bulduğun her şeyi iyi saklayacak kadar güçlü mü?
Augustinus: Zor; hatta saklayamaz.
Akıl: Öyleyse yazmak gerek. Ama sağlığın yazma zahmetine dayanmadığına göre ne yapacaksın? Bunlar başkasına yazdırılmamalı da; çünkü katıksız bir yalnızlık isterler.
Augustinus: Doğru söylüyorsun. Bu yüzden ne yapacağımı hiç bilmiyorum.
Akıl: Aradığın şeylere ulaşmak için sağlık ve yardım dile; bunu da yazıya geçir ki bu ürününle daha cesur olasın. Sonra bulduğun şeyleri birkaç küçük sonuçta kısaca topla. Şimdilik okuyucu kalabalığını çekmeye de özen gösterme; bunlar senin birkaç hemşerine yeter.
Augustinus: Öyle yapacağım.
Ey evrenin kurucusu Tanrı, bana önce sana iyi dua etmeyi, sonra kendimi duamı işitmene layık kılmayı, en sonunda da beni kurtarmanı nasip et. Kendi başlarına var olamayacak her şeyin kendisi sayesinde var olmaya yöneldiği Tanrı. Birbirini yok eden şeyi bile yok olmaya bırakmayan Tanrı. Herkesin gözünün en güzel diye hissettiği bu evreni hiçten yaratan Tanrı. Kötülüğü yapmayan, ama onun en kötü hâle gelmemesini sağlayan Tanrı. Gerçekten var olana sığınan az sayıda kişiye kötülüğün hiçbir şey olmadığını gösteren Tanrı. Evrenin, sol yanıyla birlikte, kendisi sayesinde mükemmel olduğu Tanrı. Daha kötü şeyler daha iyilerle ahenk kurduğu için, en uç noktaya kadar hiçbir uyumsuzluğun kendisinden gelmediği Tanrı. Sevmeye gücü yeten her şeyin, bilerek ya da bilmeyerek sevdiği Tanrı. Her şeyin kendisinde bulunduğu, yine de bütün yaratılışın çirkinliğinin kendisini çirkinleştirmediği, kötülüğünün kendisine zarar vermediği, yanılgısının kendisini yanıltmadığı Tanrı. Doğruyu temiz olanlardan başkasının bilmesini istemeyen Tanrı. Hakikatin babası, bilgeliğin babası, gerçek ve en yüce hayatın babası, saadetin babası, iyinin ve güzelin babası, akılla kavranır ışığın babası, uyanışımızın ve aydınlanmamızın babası, sana dönmemizi bize hatırlatan rehinin babası.
I. Volventi mihi multa ac varia mecum diu, ac per multos dies sedulo quaerenti memetipsum ac bonum meum, quidve mali evitandum esset; ait mihi subito, sive ego ipse, sive alius quis extrinsecus, sive intrinsecus, nescio: nam hoc ipsum est quod magnopere scire molior: ait ergo mihi, R. Ecce, fac te invenisse aliquid; cui commendabis, ut pergas ad alia? A. Memoriæ scilicet. R. Tantane illa est ut excogitata omnia bene servet? A. Difficile est, imo non potest. R. Ergo scribendum est. Sed quid agis, quod valetudo tua scribendi laborem recusat? Nec ista dictari debent; nam solitudinem meram desiderant. A. Verum dicis. Itaque prorsus nescio quid agam. R. Ora salutem et auxilium quo ad concupita pervenias, et hoc ipsum litteris manda, ut prole tua fias animosior. Deinde quod invenis paucis conclusiunculis breviter collige. Nec modo cures invitationem turbæ legentium; paucis ista sat erunt civibus tuis. A. Ita faciam. 2. Deus universitatis conditor, praesta mihi primum ut bene te rogem, deinde ut me agam dignum quem exaudias, postremo ut liberes. Deus per quem omnia, quae per se non essent, tendunt esse. Deus qui ne id quidem quod se invicem perimit, perire permittis. Deus qui de nihilo mundum istum creasti, quem omnium oculi sentiunt pulcherrimum. Deus qui malum non facis, et facis esse ne pessimum fiat. Deus qui paucis ad id quod vere est refugientibus, ostendis malum nihil esse. Deus per quem universitas etiam cum sinistra parte perfecta est. Deus a quo dissonantia usque in extremum nulla est, cum deteriora melioribus concinunt. Deus quem amat omne quod potest amare, sive sciens, sive nesciens. Deus in quo sunt omnia, cui tamen universæ creaturæ nec turpitudo turpis est, nec malitia nocet, nec error errat. Deus qui nisi mundos verum scire noluisti. Deus pater veritatis, pater sapientiae, pater veræ summaeque vitæ, pater beatitudinis, pater boni et pulchri, pater intelligibilis lucis, pater evigilationis atque illuminationis nostræ, pater pignoris quo admonemur redire ad te.
1_2Seni çağırıyorum, ey hakikat olan Tanrı; doğru olan her şey senin içinde, senden ve senin sayende doğrudur. Ey bilgelik olan Tanrı; bilge olan her şey senin içinde, senden ve senin sayende bilgedir. Ey gerçek ve en yüce hayat olan Tanrı; gerçekten ve en yüce biçimde yaşayan her şey senin içinde, senden ve senin sayende yaşar. Ey saadet olan Tanrı; mesut olan her şey senin içinde, senden ve senin sayende mesuttur. Ey iyi ve güzel olan Tanrı; iyi ve güzel olan her şey senin içinde, senden ve senin sayende iyi ve güzeldir. Ey akılla kavranır ışık olan Tanrı; akılla kavranır biçimde parlayan her şey senin içinde, senden ve senin sayende öyle parlar. Krallığı, hissin bilmediği bütün bir evren olan Tanrı. Krallığından bu krallıklara da kanunun yazıldığı Tanrı. Kendisinden yüz çevirmenin düşmek, kendisine dönmenin yeniden kalkmak, kendisinde kalmanın sağlam durmak olduğu Tanrı. Kendisinden çıkmanın ölmek, kendisine geri dönmenin yeniden canlanmak, kendisinde oturmanın yaşamak olduğu Tanrı. Aldatılmadıkça kimsenin kaybetmediği, uyarılmadıkça kimsenin aramadığı, arınmadıkça kimsenin bulmadığı Tanrı. Kendisini bırakmanın yok olmak, kendisine yönelmenin sevmek, kendisini görmenin sahip olmak olduğu Tanrı. İmanın bizi kendisine doğru uyandırdığı, ümidin yükselttiği, sevginin birleştirdiği Tanrı. Düşmanı kendisi sayesinde yendiğimiz Tanrı, sana yalvarıyorum. Büsbütün yok olmamayı kendisinden aldığımız Tanrı. Uyanık durmamızı bize hatırlatan Tanrı. Kendisi sayesinde iyileri kötülerden ayırdığımız Tanrı. Kendisi sayesinde kötülerden kaçıp iyilerin peşinden gittiğimiz Tanrı. Kendisi sayesinde sıkıntılara boyun eğmediğimiz Tanrı. Kendisi sayesinde iyi hizmet edip iyi hükmettiğimiz Tanrı. Bir zamanlar bizim sandığımız şeylerin yabancı, bir zamanlar yabancı sandığımız şeylerin bizim olduğunu kendisi sayesinde öğrendiğimiz Tanrı. Kendisi sayesinde kötülerin yemlerine ve ayartmalarına takılmadığımız Tanrı. Kendisi sayesinde küçük şeylerin bizi küçültmediği Tanrı. Kendisi sayesinde daha iyi yanımızın daha kötü yanımıza boyun eğmediği Tanrı. Kendisi sayesinde ölümün zaferde yutulduğu Tanrı. Bizi kendine çeviren Tanrı. Bizi olmayandan soyup olanla giydiren Tanrı. Bizi duası işitilir kılan Tanrı. Bizi koruyan Tanrı. Bizi bütün hakikate götüren Tanrı. Bize bütün iyi şeyleri söyleyen, bizi ne kendisi delirten ne de kimsenin delirtmesine izin veren Tanrı. Bizi yola geri çağıran Tanrı. Bizi kapıya kadar götüren Tanrı. Kapıyı çalanlara açılmasını sağlayan Tanrı. Bize hayat ekmeğini veren Tanrı. İçince bir daha hiç susamayacağımız içeceğe kendisi sayesinde susadığımız Tanrı. Dünyayı günah, adalet ve yargı konusunda suçlu çıkaran Tanrı. Kendisi sayesinde hiç inanmayanların bizi sarsmadığı Tanrı. Kendisi sayesinde ruhların senin katında hiçbir hak edişi olmadığını sananların yanılgısını reddettiğimiz Tanrı. Kendisi sayesinde güçsüz ve yoksul unsurlara kul olmadığımız Tanrı. Bizi arındıran ve ilahî ödüllere hazırlayan Tanrı, bana lütufkâr olarak gel.
Söylediğim her şey, tek Tanrı olan sensin; sen yardımıma gel. Hiçbir uyumsuzluğun, hiçbir karışıklığın, hiçbir geçişin, hiçbir yoksunluğun, hiçbir ölümün bulunmadığı tek, ebedî, gerçek cevher. En yüce uyumun, en yüce açıklığın, en yüce sebatın, en yüce doluluğun, en yüce hayatın bulunduğu yer. Hiçbir şeyin eksik olmadığı, hiçbir şeyin artmadığı yer. Doğuranla doğurulanın bir olduğu yer. Hizmet eden her şeyin kendisine hizmet ettiği, her iyi ruhun kendisine itaat ettiği Tanrı. Kanunlarıyla kutupların döndüğü, yıldızların yörüngelerini tamamladığı, güneşin günü işlettiği, ayın geceyi ayarladığı Tanrı; bütün evren de, duyulur maddenin elverdiği ölçüde, zamanların düzenleri ve tekrarlarıyla şeylerin büyük istikrarını O'nun kanunlarıyla korur: günlerce ışık ile gecenin nöbetleşmesiyle, aylarca ayın büyüyüp küçülmesiyle, yıllarca ilkbahar, yaz, sonbahar ve kışın ardışmasıyla, beşer yıllık dönemlerce güneşin yörüngesini tamamlamasıyla, büyük devirlerce yıldızların doğdukları yere geri dönmesiyle. Süreklilik içinde duran kanunları sayesinde değişen şeylerin kararsız hareketinin karışıp bozulmasına izin verilmeyen, bu hareketin dönüp duran çağların dizginleriyle hep istikrarın benzerine geri çağrıldığı Tanrı. Kanunları sayesinde ruhun iradesinin hür olduğu, iyilere ödüllerin, kötülere cezaların her şeyde sabit zorunluluklarla dağıtıldığı Tanrı. Bütün iyiliklerin bize kadar kendisinden aktığı, bütün kötülüklerin bizden kendisi sayesinde uzak tutulduğu Tanrı. Üstünde hiçbir şey olmayan, dışında hiçbir şey olmayan, kendisi olmadan hiçbir şey olmayan Tanrı. Altında bütünün, içinde bütünün, kendisiyle birlikte bütünün bulunduğu Tanrı. İnsanı kendi suretinde ve benzerliğinde yaratan sen; kendini tanıyan bunu bilir. Beni işit, beni işit, beni işit, Tanrı'm, Rabbim, kralım, babam, sebebim, ümidim, varlığım, onurum, evim, vatanım, kurtuluşum, ışığım, hayatım. Beni işit, işit, işit; pek az kişinin bildiği o kendi tarzınla.
- Te invoco, Deus veritas, in quo et a quo et per quem vera sunt, quae vera sunt omnia. Deus sapientia, in quo et a quo et per quem sapiunt, quæ sapiunt omnia. Deus vera et summa vita, in quo et a quo et per quem vivunt, quæ vere summeque vivunt omnia. Deus beatitudo, in quo et a quo et per quem beata sunt, quæ beata sunt omnia. Deus bonum et pulchrum, in quo et a quo et per quem bona et pulchra sunt, quæ bona et pulchra sunt omnia. Deus intelligibilis lux, in quo et a quo et per quem intelligibiliter lucent, quae intelligibiliter lucent omnia. Deus cujus regnum est totus mundus, quem sensus ignorat. Deus de cujus regno lex etiam in ista regna describitur. Deus a quo averti, cadere; in quem converti, resurgere; in quo manere, consistere est. Deus a quo exire, emori; in quem redire, reviviscere; in quo habitare, vivere est. Deus quem nemo amittit, nisi deceptus; quem nemo quærit, nisi admonitus; quem nemo invenit, nisi purgatus. Deus quem relinquere, hoc est quod perire; quem attendere, hoc est quod amare; quem videre, hoc est quod habere. Deus cui nos fides excitat, spes erigit, charitas jungit, Deus per quem vincimus inimicum, te deprecor. Deus per quem accepimus ne omnino periremus. Deus a quo admonemur ut vigilemus. Deus per quem a malis bona separamus. Deus per quem mala fugimus, et bona sequimur. Deus per quem non cedimus adversitatibus. Deus per quem bene servimus et bene dominamur. Deus per quem discimus aliena esse quæ aliquando nostra, et nostra esse quæ aliquando aliena putabamus. Deus per quem malorum escis atque illecebris non hæremus. Deus per quem nos res minutæ non minuunt. Deus per quem melius nostrum deteriori subjectum non est. Deus per quem mors absorbetur in victoriam ( I Cor. xv, 54). Deus qui nos convertis. Deus qui nos eo quod non est exuis, et eo quod est induis. Deus qui nos exaudibiles facis. Deus qui nos munis. Deus qui nos in omnem veritatem inducis. Deus qui nobis omnia bona loqueris, nec insanos facis, nec a quoquam fieri sinis. Deus qui nos revocas in viam. Deus qui nos deducis ad januam. Deus qui facis ut pulsantibus aperiatur (Matth. VII, 8). Deus qui nobis das panem vitae. Deus per quem sitimus potum, quo hausto nunquam sitiamus ( Joan. IV, 13). Deus qui arguis sæculum de peccato, de justitia, et de judicio (Id. XVI, 8). Deus per quem nos non movent qui minime credunt. Deus per quem improbamus eorum errorem, qui animarum merita nulla esse apud te putant. Deus per quem non servimus infirmis et egenis elementis (Galat. IV, 9 ). Deus qui nos purgas, et ad divina praeparas præmia, adveni mihi propitius tu. 4. Quidquid a me dictum est, unus Deus tu, tu veni mihi in auxilium; una æterna vera substantia, ubi nulla discrepantia, nulla confusio, nulla transitio, nulla indigentia, nulla mors. Ubi summa concordia, summa evidentia, summa constantia, summa plenitudo, summa vita. Ubi nihil deest, nihil redundat. Ubi qui gignit, et quem gignit unum est. Deus cui serviunt omnia, quæ serviunt; cui obtemperat omnis bona anima. Cujus legibus rotantur poli, cursus suos sidera peragunt, sol exercet diem, luna temperat noctem omnisque mundus per dies, vicissitudine lucis et noctis; per menses, incrementis decrementisque lunaribus; per annos, veris, æstatis, autumni et hiemis successionibus; per lustra, perfectione cursus solaris; per magnos orbes, recursu in ortus suos siderum, magnam rerum constantiam, quantum sensibilis materia patitur, temporum ordinibus replicationibusque custodit. Deus cujus legibus in ævo stantibus, motus instabilis rerum mutabilium perturbatus esse non sinitur, frenisque circumeuntium sæculorum semper ad similitudinem stabilitatis revocatur: cujus legibus arbitrium animæ liberum est, bonisque præmia ut malis pœnæ, fixis per omnia necessitatibus distributæ sunt. Deus a quo manant usque ad nos omnia bona, a quo coercentur a nobis omnia mala. Deus supra quem nihil, extra quem nihil, sine quo nihil est. Deus sub quo totum est, in quo totum est, cum quo totum est. Qui fecisti hominem ad imaginem et similitudinem tuam, quod qui se ipse novit agnoscit. Exaudi, exaudi, exaudi me, Deus meus, Domine meus, rex meus, pater meus, causa mea, spes mea, res mea, honor meus, domus mea, patria mea, salus mea, lux mea, vita mea. Exaudi, exaudi, exaudi me more illo tuo paucis notissimo.
1_3Artık yalnız seni seviyorum, yalnız senin peşinden gidiyorum, yalnız seni arıyorum, yalnız sana hizmet etmeye hazırım; çünkü yalnız sen adil biçimde hükmedersin; senin buyruğun altında olmak istiyorum. Lütfen ne istersen emret, buyur; ama sesini işitmem için kulaklarımı iyileştir ve aç. İşaretlerini görmem için gözlerimi iyileştir ve aç. Seni tanıyayım diye delilikten beni kurtar. Seni görmek için nereye bakmam gerektiğini söyle bana; buyurduğun her şeyi yapacağımı umuyorum. Ey Rab, ey en merhametli Baba, kaçak kulunu lütfen geri kabul et. Artık yeterince ceza çektim, ayaklarının altında tuttuğun düşmanlarına yeterince kölelik ettim, aldatmacaların yeterince oyuncağı oldum. Onlardan kaçan kulunu kabul et; çünkü ben senden kaçarken onlar da beni bir yabancı olarak kabul ettiler. Sana dönmem gerektiğini hissediyorum; kapını çalan bana kapın açılsın; sana nasıl varılacağını bana öğret. İradeden başka hiçbir şeyim yok; akıp giden ve düşüp yok olan şeylerin küçümsenmesi, kesin ve ebedî olanların aranması gerektiğinden başka hiçbir şey bilmiyorum. Ey Baba, bunu yapıyorum, çünkü yalnız bunu biliyorum; ama sana nereden varılacağını bilmiyorum. Sen bana fısılda, sen göster, sen yol azığı ver. Sana sığınanlar seni imanla buluyorlarsa iman ver; faziletle buluyorlarsa fazilet ver; ilimle buluyorlarsa ilim ver. Bende imanı artır, ümidi artır, sevgiyi artır. Ey senin şaşılacak ve eşsiz iyiliğin!
Sana talip oluyorum ve sana talip olmamı sağlayacak şeyleri yine senden istiyorum. Çünkü sen bırakırsan yok olunur; ama bırakmazsın, çünkü sen en yüksek iyisin; seni doğru arayıp da bulamayan olmadı. Seni doğru aramasını sağladığın herkes de seni doğru aramıştır. Baba, beni seni aramaya yönelt, beni yanılgıdan kurtar; seni ararken karşıma senin yerine başka bir şey çıkmasın. Senden başka hiçbir şey istemiyorsam, lütfen Baba, seni artık bulayım. Ama bende fazladan bir şeye istek varsa beni sen arındır ve seni görmeye yatkın kıl. Bu ölümlü bedenimin sağlığına gelince, ondan bana ya da sevdiklerime ne fayda geleceğini bilmediğim sürece onu sana emanet ediyorum, ey en bilge ve en iyi Baba; vakti geldiğinde bana hatırlatacağın şey için de dua edeceğim. Yalnız en yüce merhametinden şunu diliyorum: Beni bütünüyle sana çevir; sana yönelirken hiçbir şeyin bana karşı koymasına izin verme; bu bedeni taşıyıp sürdüğüm sürece temiz, yüce gönüllü, adil ve basiretli olmamı, bilgeliğinin mükemmel bir âşığı ve kavrayıcısı, en mesut krallığında oturmaya layık bir sakin olmamı buyur. Âmin, âmin.
- Jam te solum amo, te solum sequor, te solum quæro, tibi soli servire paratus sum, quia tu solus juste dominaris; tui juris esse cupio. Jube, quaeso, atque impera quidquid vis, sed sana et aperi aures meas, quibus voces tuas audiam. Sana et aperi oculos meos, quibus nutus tuos videam. Expelle a me insaniam, ut recognoscam te. Dic mihi qua attendam, ut aspiciam te, et omnia me spero quae jusseris esse facturum. Recipe, oro, fugitivum tuum, Domine, clementissime pater: jamjam satis poenas dederim, satis inimicis tuis, quos sub pedibus habes, servierim, satis fuerim fallaciarum ludibrium. Accipe me ab istis fugientem famulum tuum, quia et isti me quando a te fugiebam acceperunt alienum. Ad te mihi redeundum esse sentio: pateat mihi pulsanti janua tua; quomodo ad te perveniatur doce me. Nihil aliud habeo quam voluntatem; nihil aliud scio nisi fluxa et caduca spernenda esse; certa et æterna requirenda. Hoc facio, Pater, quia hoc solum novi; sed unde ad te perveniatur ignoro. Tu mihi suggere, tu ostende, tu viaticum praebe. Si fide te inveniunt qui ad te refugiunt, fidem da; si virtute, virtutem; si scientia, scientiam. Auge in me fidem, auge spem, auge charitatem. O admiranda et singularis bonitas tua! 6. Ad te ambio, et quibus rebus ad te ambiatur, a te rursum peto. Tu enim si deseris, peritur: sed non deseris, quia tu es summum bonum, quod nemo recte quæsivit, et miuime invenit. Omnis autem recte quaesivit, quem tu recte quaerere fecisti. Fac me, Pater, quærere te, vindica me ab errore; quærenti te mihi nihil aliud pro te occurrat. Si nihil aliud desidero quam te, inveniam te jam, quæso, Pater. Si autem est in me superflui alicujus appetitio, tu ipse me munda, et fac idoneum ad videndum te. Caeterum de salute hujus mortalis corporis mei, quamdiu nescio quid mihi ex eo utile sit, vel eis quos diligo, tibi illud committo, Pater sapientissime atque optime, et pro eo quod tempus admonueris deprecabor: tantum oro excellentissimam clementiam tuam, ut me penitus ad te convertas, nihilque mihi repugnare facias tendenti ad te, jubeasque me dum hoc ipsum corpus ago atque porto, purum, magnanimum, justum, prudentemque esse, perfectumque amatorem perceptoremque sapientiae tuae, et dignum habitatione, atque habitatorem beatissimi regni tui. Amen, amen.
22. Bölüm
Augustinus: İşte dua ettim.
Akıl: Peki ne bilmek istiyorsun?
Augustinus: Dua ettiğim bütün bu şeyleri.
Akıl: Onları kısaca topla.
Augustinus: Tanrı'yı ve ruhu bilmek istiyorum.
Akıl: Başka bir şey değil mi?
Augustinus: Hiçbir şey.
Akıl: Öyleyse aramaya başla. Ama önce açıkla: Tanrı sana nasıl gösterilirse "Yeter" diyebilirsin?
Augustinus: "Yeter" diyebilmem için bana nasıl gösterilmesi gerektiğini bilmiyorum; çünkü Tanrı'yı bilmek istediğim gibi bir şey bildiğime inanmıyorum.
Akıl: Öyleyse ne yapalım? Tanrı'yı nasıl bilmenin sana yeteceğini, yani oraya ulaşınca artık aramayacağın noktayı önce bilmen gerektiğini düşünmüyor musun?
Augustinus: Düşünüyorum; ama bunun nasıl olabileceğini görmüyorum. Çünkü Tanrı'ya benzer bir şeyi ne zaman anladım ki "Bunu nasıl anlıyorsam Tanrı'yı da öyle anlamak istiyorum" diyebileyim?
Akıl: Tanrı'yı henüz tanımayan sen, Tanrı'ya benzer hiçbir şey tanımadığını nereden biliyorsun?
Augustinus: Çünkü Tanrı'ya benzer bir şey bilseydim şüphesiz onu severdim; oysa şimdi Tanrı'dan ve ruhtan başka hiçbir şey sevmiyorum, ikisini de bilmiyorum.
Akıl: Öyleyse dostlarını sevmiyor musun?
Augustinus: Ruhu seven ben onları nasıl sevmeyebilirim?
Akıl: Bu yolla pireleri ve tahtakurularını da mı seviyorsun?
Augustinus: Ruhu (anima) sevdiğimi söyledim, canlıları (animalia) değil.
Akıl: Ya dostların insan değildir ya da onları sevmiyorsun; çünkü her insan bir canlıdır, sen de canlıları sevmediğini söyledin.
Augustinus: Hem insandırlar hem de onları seviyorum; ama canlı oldukları için değil, insan oldukları için, yani akıllı ruhları olduğu için; bu ruhları haydutlarda bile severim. Çünkü sevdiğim şeyi kötü kullanan birinden haklı olarak nefret etsem de, herhangi bir kimsede aklı sevebilirim. Bu yüzden dostlarımı, akıllı ruhu ne kadar iyi kullanırlarsa ya da hiç değilse onu iyi kullanmayı ne kadar isterlerse o kadar çok severim.
- A. Ecce oravi Deum. R. Quid ergo scire vis? A. Hæc ipsa omnia quæ oravi. R. Breviter ea collige. A. Deum et animam scire cupio. R. Nihilne plus? A. Nihil omnino. R. Ergo incipe quærere. Sed prius explica quomodo tibi si demonstretur Deus, possis dicere, Sat est. A. Nescio quomodo mihi demonstrari debeat, ut dicam, Sat est: non enim credo me scire aliquid sic, quomodo scire Deum desidero. R. Quid ergo agimus? Nonne censes prius tibi esse sciendum, quomodo tibi Deum scire satis sit, quo cum perveneris non amplius quæras? A. Censeo quidem; sed quo pacto fieri possit, non video, Quid enim Deo simile unquam intellexi, ut possim dicere, Quomodo hoc intelligo, sic volo intelligere Deum? R. Qui nondum Deum nosti, unde nosti nihil te nosse Deo simile? A. Quia si aliquid Deo simile scirem, sine dubio id amarem; nunc autem nihil aliud amo quam Deum et animam, quorum neutrum scio. R. Non igitur amas amicos tuos? A. Quo pacto eos possum, amans animam, non amare? R. Hoc modo ergo et pulices et cimices amas? A. Animam me amare dixi, non animalia. R. Aut homines non sunt amici tui, aut eos non amas: omnis enim homo est animal, et animalia te non amare dixisti. A. Et homines sunt, et eos amo, non eo quod animalia, sed eo quod homines sunt; id est, ex eo quod rationales animas habent, quas amo etiam in latronibus. Licet enim mihi in quovis amare rationem, cum illum jure oderim qui male utitur eo quod amo. Itaque tanto magis amo amicos meos, quanto magis bene utuntur anima rationali, vel certe quantum desiderant ea bene uti.
33. Bölüm
Akıl: Bunu kabul ediyorum. Ama biri sana "Tanrı'yı, Alypius'u tanıdığın gibi tanımanı sağlayacağım" dese, teşekkür edip "Yeter" demez miydin?
Augustinus: Teşekkür ederdim, ama yeter demezdim.
Akıl: Niçin, lütfen?
Augustinus: Çünkü Tanrı'yı Alypius'u tanıdığım kadar bile tanımıyorum; Alypius'u da yine de yeterince tanımıyorum.
Akıl: Öyleyse dikkat et: Alypius'u yeterince tanımayan sen, Tanrı'yı yeterince tanımak istemekle utanmazlık etmiş olmayasın.
Augustinus: Bu sonuç çıkmaz. Çünkü yıldızlarla karşılaştırıldığında benim akşam yemeğimden daha değersiz ne var? Yine de yarın akşam ne yiyeceğimi bilmiyorum; ama ayın hangi burçta olacağını bildiğimi utanmadan söylerim.
Akıl: Öyleyse Tanrı'yı, ayın yarın hangi burçta yol alacağını bildiğin gibi bilmek sana yeter mi?
Augustinus: Yetmez; çünkü bunu hislerle doğruluyorum. Ama Tanrı'nın ya da tabiatın gizli bir sebebinin ayın düzenini ve yolunu birden değiştirip değiştirmeyeceğini bilmiyorum; bu olursa önceden kabul ettiğim her şey yanlış çıkar.
Akıl: Bunun olabileceğine inanıyor musun?
Augustinus: İnanmıyorum. Ama ben neye inandığımı değil, neyi bildiğimi arıyorum. Bildiğimiz her şeye belki haklı olarak inandığımız da söylenebilir; ama inandığımız her şeyi bildiğimiz söylenemez.
Akıl: Öyleyse bu konuda hislerin bütün tanıklığını reddediyor musun?
Augustinus: Tamamen reddediyorum.
Akıl: Peki, hâlâ tanımadığını söylediğin o yakın dostunu hisle mi tanımak istiyorsun, anlayışla (intellectus) mı?
Augustinus: Onda hisle tanıdığım şey — eğer bir şey hisle tanınabiliyorsa — hem değersizdir hem de yeterlidir; ama onun bana dost olan kısmını, yani ruhunun kendisini anlayışla kavramak istiyorum.
Akıl: Başka türlü tanınabilir mi?
Augustinus: Hiçbir şekilde.
Akıl: Öyleyse dostunun, hem de pek yakın dostunun sana yabancı olduğunu söylemeye cüret ediyor musun?
Augustinus: Neden cüret etmeyeyim? Çünkü herkesin dostunu kendisinden ne daha az ne daha çok sevmesini buyuran o dostluk kanununu pek adil buluyorum. Kendimi tanımadığıma göre, tanımadığımı söylediğim birine ne hakaret etmiş olabilirim; hele, sanırım, o kendini bile tanımıyorken?
Akıl: Öyleyse bilmek istediğin şeyler anlayışın kavradığı türdense, Alypius'u bilmediğin hâlde Tanrı'yı bilmek istemekle utanmazlık ettiğini söylediğimde, bana benzetme olarak akşam yemeğini ve ayı göstermemeliydin; çünkü bunlar, kendin söylediğin gibi, hisse aittir.
- R. Accipio istud: sed tamen si quis tibi diceret, Faciam te sic Deum nosse, quomodo nosti Alypium; nonne gratias ageres, et diceres, Satis est? A. Agerem quidem gratias, sed satis esse non dicerem. R. Cur, quæso? A. Quia Deum ne sic quidem novi quomodo Alypium, et tamen Alypium non satis novi. R. Vide ergo ne impudenter velis satis Deum nosse, qui Alypium non satis nosti. A. Non sequitur. Nam in comparatione siderum, quid est mea coena vilius? et tamen cras quid sim coenaturus ignoro; quo autem signo luna futura sit, non impudenter me scire profiteor. R. Ergo vel ita Deum nosse tibi satis est, ut nosti quo cras signo luna cursura sit? A. Non est satis: nam hoc sensibus approbo. Ignoro autem utrum vel Deus vel aliqua naturæ occulta causa subito lunæ ordinem cursumque commutet: quod si acciderit, totum illud quod praesumpseram, falsum erit. R. Et credis hoc fieri posse? A. Non credo. Sed ego quid sciam quæro, non quid credam. Omne autem quod scimus, recte fortasse etiam credere dicimur; at non omne quod credimus, etiam scire. R. Respuis igitur in hac causa omne testimonium sensuum? A. Prorsus respuo. R. Quid? illum familiarem tuum quem te adhuc ignorare dixisti, sensu vis nosse, an intellectu? A. Sensu quidem quod in eo novi, si tamen sensu aliquid noscitur, et vile est, et satis est: illam vero partem qua mihi amicus est, id est ipsum animum, intellectu assequi cupio. R. Potestne aliter nosci? A. Nullo modo. R. Amicum igitur tuum et vehementer familiarem, audes tibi dicere esse ignotum? A. Quidni audeam? Illam enim legem amicitiae justissimam esse arbitror, qua præscribitur ut sicut non minus, ita nec plus quisque amicum quam seipsum diligat. Itaque cum memetipsum ignorem, qua potest a me affici contumelia, quem mihi esse dixero ignotum, cum præsertim, ut credo, ne ipse quidem se noverit? R. Si ergo ista quæ scire vis, ex eo sunt genere quæ intellectus assequitur, cum dicerem impudenter te velle Deum scire, cum Alypium nescias, non debuisti mihi coenam tuam et lunam proferre pro simili, si hæc, ut dixisti, ad sensum pertinent.
44. Bölüm
Akıl: Ama bu bizi ne ilgilendirir? Şimdi şuna cevap ver: Platon'un ve Plotinos'un Tanrı hakkında söyledikleri doğruysa, Tanrı'yı onların bildiği gibi bilmek sana yeter mi?
Augustinus: Söyledikleri doğruysa, onları bildikleri de hemen zorunlu olarak çıkmaz. Çünkü birçokları bilmediği şeyleri bolca söyler; nitekim ben de dua ettiğim her şeyi bilmek istediğimi söyledim; zaten bilseydim bunu istemezdim. Peki, onları bu yüzden daha az mı söyleyebildim? Çünkü anlayışla kavradığım şeyleri değil, şuradan buradan toplayıp hafızama emanet ettiğim ve gücüm yettiğince inandığım şeyleri söyledim; bilmek ise başka bir şeydir.
Akıl: Lütfen söyle, hiç değilse geometride çizginin ne olduğunu biliyor musun?
Augustinus: Bunu elbette biliyorum.
Akıl: Bunu ileri sürerken Akademiklerden korkmuyor musun?
Augustinus: Hiç korkmuyorum. Çünkü onlar bilgenin yanılmasını istemediler; bense bilge değilim. Bu yüzden bildiğim şeylerin bilgisini ileri sürmekten şimdilik korkmuyorum. İstediğim gibi bilgeliğe ulaşırsam, o bana ne öğütlerse onu yaparım.
Akıl: Hiçbir itirazım yok. Ama sormaya başladığım gibi: Çizgiyi bildiğin gibi, küre dedikleri topu da biliyor musun?
Augustinus: Biliyorum.
Akıl: İkisini aynı derecede mi biliyorsun, yoksa birini ötekinden daha çok ya da daha az mı?
Augustinus: Tamamen aynı derecede. Çünkü ikisinde de hiç yanılmıyorum.
Akıl: Peki bunları hislerle mi algıladın, anlayışla mı?
Augustinus: Bu işte hisleri adeta bir gemi gibi denedim. Gitmek istediğim yere beni götürdükten sonra onları bıraktım; sanki karaya çıkmış olarak bunları düşüncemde evirip çevirmeye başladım, ama adımlarım uzun süre sendeledi. Bu yüzden bana, geometriyi hislerle algılamaktansa karada yelken açmak daha kolaymış gibi geliyor; gerçi hisler yeni öğrenenlere başlangıçta biraz yardım ediyor görünür.
Akıl: Öyleyse bu şeylerin bilgisine, eğer sende varsa, ilim denmesinden şüphe etmiyorsun?
Augustinus: Stoacılar izin verirse etmiyorum; çünkü onlar ilmi bilgeden başka kimseye tanımazlar. Bu şeylerin kavrayışına sahip olduğumu elbette inkâr etmem; onlar bunu ahmaklığa bile tanırlar. Ama onlardan da hiç korkmuyorum. Sorduğun bu şeyleri kesinlikle ilimle biliyorum. Sen devam et; bunları ne amaçla sorduğunu göreyim.
Akıl: Acele etme, vaktimiz bol. Yalnız dikkatle dinle ki hiçbir şeyi gelişigüzel kabul etmeyesin. Seni hiçbir tesadüften korkmayacağın şeylerle sevindirmeye çalışıyorum; sen ise bunu küçük bir işmiş gibi aceleye getirmemi mi buyuruyorsun?
Augustinus: Tanrı dediğin gibi yapsın. Öyleyse dilediğin gibi sor; bundan sonra böyle bir şey yaparsam beni daha ağır biçimde azarla.
Akıl: Öyleyse bir çizginin boylamasına iki çizgiye hiçbir şekilde bölünemeyeceği sana açık mı?
Augustinus: Açık.
Akıl: Ya enlemesine?
Augustinus: Sonsuzca bölünebileceğinden başka ne denir?
Akıl: Peki, bir kürenin, merkezden aynı yana düşen herhangi bir kısmında eşit iki dairesi bile olamayacağı da aynı ölçüde açık mı?
Augustinus: Tamamen aynı ölçüde.
Akıl: Peki çizgi ile küre? Sana tek bir şey mi görünüyorlar, yoksa birbirlerinden bir farkları var mı?
Augustinus: Çok farklı olduklarını kim görmez?
Akıl: Ama birini ötekini aynı derecede biliyorsan ve yine de, kabul ettiğin gibi, birbirlerinden çok farklıysalar, demek farklı şeylerin bilgisi farklı değildir?
Augustinus: Kim inkâr etti ki?
Akıl: Biraz önce sen. Çünkü Tanrı'yı "Yeter" diyebileceğin biçimde nasıl tanımak istediğini sorduğumda, bunu açıklayamayacağını, çünkü Tanrı'yı algılamak istediğin gibi algıladığın hiçbir şey olmadığını, Tanrı'ya benzer hiçbir şey bilmediğini söyledin. Peki şimdi ne olacak? Çizgi ile küre birbirine benzer mi?
Augustinus: Bunu kim söyler?
Akıl: Ama ben senin böyle bir şey bilip bilmediğini değil, Tanrı'yı bilmek istediğin biçimde bildiğin bir şey olup olmadığını sormuştum. Çünkü çizgiyi küreyi bildiğin gibi biliyorsun, oysa çizgi kürenin olduğu gibi değildir. Bu yüzden cevap ver: Tanrı'yı o geometrik topu bildiğin gibi bilmek, yani o top hakkında şüphe etmediğin gibi Tanrı hakkında da hiçbir şeyden şüphe etmemek sana yeter mi?
- Sed quid ad nos? Nunc illud responde: si ea quæ de Deo dixerunt Plato et Plotinus vera sunt, satisne tibi est ita Deum scire, ut illi sciebant? A. Non continuo, si ea quæ dixerunt, vera sunt, etiam scisse illos ea necesse est. Nam multi copiose dicunt quæ nesciunt, ut ego ipse omnia quae oravi, me dixi scire cupere, quod non cuperem si jam scirem: num igitur eo minus illa dicere potui? Dixi enim non quae intellectu comprehendi, sed quæ undecumque collecta memoriæ mandavi, et quibus accommodavi quantam potui fidem: scire autem aliud est. R. Dic, quæso, scisne saltem in geometrica disciplina quid sit linea? A. Istud plane scio. R. Nec in ista professione vereris Academicos? A. Non omnino. Illi enim sapientem errare noluerunt; ego autem sapiens non sum. Itaque adhuc non vereor earum rerum quas novi, sciendam profiteri. Quod si, ut cupio, pervenero ad sapientiam, faciam quod illa monuerit. R. Nihil renuo: sed, ut quærere coeperam, ita ut lineam nosti, nosti etiam pilam quam sphæram nominant? A. Novi. R. Æque utrumque nosti, an aliud alio magis aut minus? A. Æque prorsus. Nam in utroque nihil fallor. R. Quid hæc, sensibusne percepisti, an intellectu? A. Imo sensus in hoc negotio quasi navim sum expertus. Nam cum ipsi me ad locum quo tendebam pervexerint, ubi eos dimisi, et jam velut in solo positus cœpi cogitatione ista volvere, diu mihi vestigia titubarunt. Quare citius mihi videtur in terra posse navigari, quam geometricam sensibus percipi, quamvis primo discentes aliquantum adjuvare videantur. R. Ergo istarum rerum disciplinam, si qua tibi est, non dubitas vocari scientiam? A. Non, si Stoici sinant, qui scientiam tribuunt nulli, nisi sapienti. Perceptionem sane istorum me habere non nego, quam etiam stultitiæ concedunt: sed nec istos quidquam pertimesco. Prorsus hæc quæ interrogasti scientia teneo: perge modo; videam quorsum ista quæris. R. Ne propera, otiosi sumus. Intentus tantum accipe, ne quid temere concedas. Gaudentem te studeo reddere de rebus quibus nullum casum pertimescas, et quasi parvum negotium sit, præcipitare jubes? A. Ita Deus faxit, ut dicis. Itaque arbitrio tuo rogato, et objurgato gravius, si quidquam tale posthac. 10. R. Ergo lineam in duas lineas per longum scindi, manifestum tibi est nullo modo posse? A. Manifestum. R. Quid, transversim? A. Quid, nisi infinite secari posse? R. Quid, sphaeram ex una qualibet parte a medio, ne duos quidem pares circulos habere posse pariter lucet? A. Pariter omnino. R. Quid linea et sphæra? unumne aliquid tibi videntur esse, an quidquam inter se differunt? A. Quis non videat differre plurimum? R. At si æque illud atque hoc nosti, et tamen inter se, ut fateris, plurimum differunt, est ergo differentium rerum scientia indifferens? A. Quis enim negavit? R. Tu paulo ante. Nam cum te rogassem quomodo velis Deum nosse, ut possis dicere, Satis est; respondisti te ideo nequire hoc explicare, quia nihil haberes perceptum, similiter atque Deum cupis percipere, nihil enim te scire Deo simile. Quid ergo nunc? linea vel sphæra similes sunt? A. Quis hoc dixerit? R. Sed ego quaesiveram, non quid tale scires, sed quid scires sic, quomodo Deum scire desideras. Sic enim nosti lineam ut nosti sphæram, cum se non sic habeat linea ut se habet sphæra. Quamobrem responde utrum tibi satis sit sic Deum nosse, ut pilam illam geometricam nosti; hoc est, ita de Deo nihil, ut de illa, dubitare.
55. Bölüm
Augustinus: Lütfen dinle: Ne kadar şiddetle sıkıştırıp ikna etsen de, Tanrı'yı bunları bildiğim gibi bilmek istediğimi söylemeye cüret edemiyorum. Çünkü bana yalnız şeyler değil, bilginin kendisi de farklı görünüyor. Önce, çizgi ile top birbirinden, bilgilerini tek bir ilmin içine alamayacak kadar farklı değildir; oysa hiçbir geometrici Tanrı'yı öğrettiğini ileri sürmemiştir. Sonra, Tanrı'nın bilgisi ile bu şeylerin bilgisi eşit olsaydı, bunları bildiğime, Tanrı'yı tanıdığımda sevineceğimi umduğum kadar sevinirdim. Oysa şimdi bunları onunla karşılaştırınca o kadar küçümsüyorum ki bazen bana, O'nu anlar ve görülebileceği biçimde görürsem, bütün bunlar bilgimden silinip gidecekmiş gibi geliyor; çünkü şimdi bile O'na duyduğum sevgi yüzünden aklıma güçlükle geliyorlar.
Akıl: Tanrı'yı tanıyınca bunlardan daha çok, hem de çok daha çok sevineceğini kabul edelim; yine de bu, anlayışın değil, şeylerin farklılığından olacaktır. Meğer ki yeri bir bakışla, açık göğü başka bir bakışla seyrediyor olasın; oysa göğün görünüşü seni yerinkinden çok daha fazla okşar. Gözler yanılmıyorsa, sana yeri gördüğünden gökyüzünü gördüğün kadar emin olup olmadığın sorulsa, yer göğün güzelliği ve parlaklığı kadar seni sevindirmese de aynı derecede emin olduğunu söylemen gerektiğine inanıyorum.
Augustinus: İtiraf edeyim, bu benzetme beni etkiliyor; kendi türünde yer gökten ne kadar farklıysa, ilimlerin o doğru ve kesin görüntülerinin de Tanrı'nın akılla kavranır yüceliğinden o kadar farklı olduğuna onay vermeye yöneliyorum.
- A. Quæso te, quamvis vehementer urgeas atque convincas, non audeo tamen dicere ita me velle Deum scire, ut haec scio. Non solum enim res, sed ipsa etiam scientia mihi videtur esse dissimilis. Primo, quia nec linea et pila tantum inter se differunt, ut tamen eorum cognitionem una disciplina non contineat: nullus autem geometres Deum se docere professus est. Deinde, si Dei et istarum rerum scientia par esset, tantum gauderem quod ista novi, quantum me Deo cognito gavisurum esse præsumo. Nunc autem permultum hæc in illius comparatione contemno, ut nonnunquam videatur mihi si illum intellexero, et modo illo quo videri potest videro, haec omnia de mea notitia esse peritura: siquidem nunc prae illius amore jam vix mihi veniunt in mentem. R. Esto plus te ac multo plus quam de istis Deo cognito gavisurum, rerum tamen non intellectus dissimilitudine: nisi forte alio visu terram, alio serenum coelum intueris, cum tamen multo plus illius quam hujus aspectus te permulcent. Oculi autem si non falluntur, credo te interrogatum utrum tibi tam certum sit terram te videre quam coelum, tam tibi certum esse respondere debere, quamvis non tam terrae quam caeli pulchritudine atque splendore læteris. A. Movet me, fateor, hæc similitudo, adducorque ut assentiar quantum in suo genere a coelo terram, tantum ab intelligibili Dei majestate spectamina illa disciplinarum vera et certa differre.
66. Bölüm
Akıl: Doğru yerden etkileniyorsun. Çünkü seninle konuşan akıl, güneşin gözlere gösterildiği gibi Tanrı'yı da senin zihnine göstereceğini vaat ediyor. Zihnin adeta gözleri ruhun hisleridir; ilimlerin en kesin şeyleri de görülebilmek için güneşle aydınlatılan şeylere, örneğin yere ve yerdeki her şeye benzer; Tanrı ise aydınlatanın kendisidir. Ben, akıl, zihinlerde gözlerdeki bakış gibiyim. Çünkü göze sahip olmak bakmakla, bakmak da görmekle aynı şey değildir. Öyleyse ruhun üç şeye ihtiyacı vardır: artık iyi kullanabileceği gözlere sahip olmak, bakmak ve görmek. Sağlıklı göz, bedenin her lekesinden arınmış, yani ölümlü şeylerin arzularından artık uzaklaşmış ve temizlenmiş zihindir; bunu ona ilk önce imandan başka hiçbir şey sağlamaz. Çünkü kusurlarla kirlenmiş ve hasta olan ruha henüz gösterilemeyen şeyi ruh sağlıklı olmadıkça göremez; başka türlü göremeyeceğine inanmazsa sağlığına emek vermez. Ama ya durumun söylendiği gibi olduğuna ve görebilirse göreceğine inansa da iyileşebileceğinden umut kesse? Kendini büsbütün bırakıp küçümsemez ve hekimin öğütlerine uymaz mı?
Augustinus: Tamamen öyle; özellikle de hastalık bu öğütleri zorunlu olarak sert bulduğu için.
Akıl: Öyleyse imana ümit eklenmelidir.
Augustinus: Öyle inanıyorum.
Akıl: Ya her şeyin öyle olduğuna inanır ve iyileşebileceğini umarsa, ama vaat edilen ışığın kendisini sevmez, istemez ve alışkanlıkla artık hoşuna giden kendi karanlığıyla şimdilik yetinmesi gerektiğini düşünürse? O hekimi yine de reddetmez mi?
Augustinus: Tamamen öyle.
Akıl: Öyleyse üçüncü olarak sevgi gereklidir.
Augustinus: Hiçbir şey bu kadar gerekli değildir.
Akıl: Demek bu üçü olmadan hiçbir ruh Tanrı'sını görebilecek, yani anlayabilecek biçimde iyileşmez. Gözleri sağlıklı olunca geriye ne kalır?
Augustinus: Bakması.
Akıl: Ruhun bakışı akıldır. Ama bakan herkesin gördüğü sonucu çıkmadığından, doğru ve mükemmel bakışa, yani ardından görmenin geldiği bakışa fazilet denir; çünkü fazilet doğru ya da mükemmel akıldır. Ama bakışın kendisi de, gözler artık sağlıklı olsa bile, şu üçü kalıcı olmadıkça ışığa dönemez: Bakışın yöneltileceği şeyin, görüldüğünde insanı mesut edecek biçimde olduğuna inandıran iman; iyi baktığında göreceğini önceden kabul ettiren ümit; görmeyi ve onun tadına doyasıya varmayı istediren sevgi. Bakışın ardından Tanrı'yı görmenin kendisi gelir; bu, bakışın gayesidir; artık bakış olmadığı için değil, yöneleceği başka bir şey kalmadığı için. Gerçekten mükemmel fazilet budur: gayesine ulaşan akıl; mutlu hayat da onu izler. Görmenin kendisi ise ruhtaki o anlayıştır; bu anlayış, anlayandan ve anlaşılandan meydana gelir; tıpkı gözlerde görmek denen şeyin hissin kendisinden ve duyulur şeyden oluşması gibi; bunlardan biri kaldırılırsa hiçbir şey görülemez.
- R. Bene moveris. Promittit enim ratio quæ tecum loquitur, ita se demonstraturam Deum tuæ menti, ut oculis sol demonstratur. Nam mentis quasi sui sunt oculi sensus animæ; disciplinarum autem quaeque certissima talia sunt, qualia illa quae sole illustrantur, ut videri possint, veluti terra est atque terrena omnia: Deus autem est ipse qui illustrat. Ego autem ratio ita sum in mentibus, ut in oculis est aspectus. Non enim hoc est habere oculos quod aspicere; aut item hoc est aspicere quod videre. Ergo animæ tribus quibusdam rebus opus est ut oculos habeat quibus jam bene uti possit, ut aspiciat, ut videat. Oculi sani mens est ab omni labe corporis pura, id est, a cupiditatibus rerum mortalium jam remota atque purgata: quod ei nihil aliud præstat quam fides primo. Quod enim adhuc ei demonstrari non potest vitiis inquinatæ atque ægrotanti, quia videre nequit nisi sana, si non credat aliter se non esse visuram, non dat operam suæ sanitati. Sed quid, si credat quidem ita se rem habere ut dicitur, atque ita se, si videre potuerit, esse visuram, sanari se tamen posse desperet; nonne se prorsus abjicit atque contemnit, nec praeceptis medici obtemperat? A. Omnino ita est, presertim quia ea praecepta necesse est ut morbus dura sentiat. R. Ergo fidei spes adjicienda est. A. Ita credo. R. Quid, si et credat ita se habere omnia, et se speret posse sanari, ipsam tamen quae promittitur lucem non amet, non desideret, suisque tenebris, quæ jam consuetudine jucundæ sunt, se arbitretur debere interim esse contentam; nonne medicum illum nihilominus respuit? A. Prorsus ita est. R. Ergo tertia charitas necessaria est. A. Nihil omnino tam necessarium. R. Sine tribus istis igitur anima nulla sanatur, ut possit Deum suum videre, id est intelligere. 13. Cum ergo sanos habuerit oculos, quid restat? A. Ut aspiciat. R. Aspectus animae, ratio est: sed quia non sequitur ut omnis qui aspicit videat, aspectus rectus atque perfectus, id est quum visio sequitur, virtus vocatur; est enim virtus vel recta vel perfecta ratio. Sed et ipse aspectus quamvis jam sanos oculos convertere in lucem non potest, nisi tria illa permaneant: fides, qua credat ita se rem habere, ad quam convertendus aspectus est, ut visa faciat beatum; spes qua cum bene aspexerit, se visurum esse praesumat; charitas, qua videre perfruique desideret. Jam aspectum sequitur ipsa visio Dei, qui est finis aspectus; non quod jam non sit, sed quod nihil amplius habeat quo se intendat: et haec est vere perfecta virtus, ratio perveniens ad finem suum, quam beata vita consequitur. Ipsa autem visio, intellectus est ille qui in anima est, qui conficitur ex intelligente et eo quod intelligitur: ut in oculis videre quod dicitur, ex ipso sensu constat atque sensibili, quorum detracto quolibet, videri nihil potest.
77. Bölüm
Akıl: Öyleyse ruh Tanrı'yı görmeye, yani anlamaya eriştiğinde, o üçünün ona hâlâ gerekli olup olmadığına bakalım. Artık gördüğüne göre iman niçin gerekli olsun? Ümit de gerekli değildir, çünkü artık sahiptir. Sevgiden ise hiçbir şey eksilmeyecek, tersine ona çok şey eklenecektir. Çünkü ruh o eşsiz ve gerçek güzelliği görünce onu daha çok sevecektir; gözünü büyük bir aşkla ona dikmez ve bakmaktan hiçbir yana sapmazsa o en mesut görüşte kalamaz. Ama ruh bu bedende olduğu sürece, Tanrı'yı en tam biçimde görse, yani anlasa bile, bedenin hisleri de kendi işlerini gördüğünden — aldatmaya güçleri yetmese de şüphe uyandırmaya hiç güçleri yetmez değildir —, onlara karşı direnen ve o ötekinin daha çok doğru olduğuna inanan şeye hâlâ iman denebilir. Aynı şekilde bu hayatta ruh, Tanrı'yı anlamakla artık mesut olsa da bedenin birçok sıkıntısına katlandığından, ölümden sonra bütün bu zahmetlerin olmayacağını ummalıdır. Demek ruh bu hayatta olduğu sürece ümit de onu bırakmaz. Ama bu hayattan sonra bütünüyle O'nda toplandığında, orada onu tutacak olan sevgi kalır. Çünkü yanlış şeylerin hiçbir müdahalesiyle tedirgin olmadığında o şeylerin doğru olduğuna imanı olduğu söylenemez; her şeye güvenle sahip olduğunda umacağı bir şey de kalmaz. Demek üç şey ruha aittir: sağlıklı olmak, bakmak, görmek. Öteki üç şey, yani iman, ümit ve sevgi ise o üçün birincisi ve ikincisi için her zaman gereklidir; üçüncüsü için ise bu hayatta hepsi, bu hayattan sonra yalnız sevgi gereklidir.
- Ergo cum animae Deum videre, hoc est Deum intelligere contigerit, videamus utrum adhuc ei tria illa sint necessaria. Fides quare sit necessaria, cum jam videat? Spes nihilominus, quia jam tenet. Charitati vero non solum nihil detrahetur, sed addetur etiam plurimum. Nam et illam singularem veramque pulchritudinem cum viderit, plus amabit; et nisi ingenti amore oculum infixerit, nec ab aspiciendo uspiam declinaverit, manere in illa beatissima visione non poterit. Sed dum in hoc corpore est anima, etiamsi plenissime videat, hoc est intelligat Deum; tamen, quia etiam corporis sensus utuntur opere proprio, si nihil quidem valent ad fallendum, non tamen nihil ad non ambigendum, potest adhuc dici fides ea qua his resistitur, et illud potius verum esse creditur. Item quia in ista vita, quanquam Deo intellecto anima jam beata sit; tamen, quia multas molestias corporis sustinet, sperandum est ei post mortem omnia ista incommoda non futura. Ergo nec spes, dum in hac est vita, animam deserit. Sed cum post hanc vitam tota se in eum collegerit, charitas restat qua ibi teneatur. Nam neque dicenda est fidem habere quod illa sint vera, quando nulla falsorum interpellatione sollicitatur; neque quidquam sperandum ei restat, cum totum secura possideat. Tria igitur ad animam pertinent, ut sana sit, ut aspiciat, ut videat. Alia vero tria, fides, spes et charitas, primo illorum trium et secundo semper sunt necessaria: tertio vero in hac vita, omnia; post hanc vitam, sola charitas.
88. Bölüm
Akıl: Şimdi, şu anki vaktin gerektirdiği kadarıyla, şu duyulur şeylerden yapılan benzetmeden yola çıkarak Tanrı hakkında da bir şey öğren; bunu şimdi ben öğretiyorum. Tanrı elbette akılla kavranırdır; ilimlerin o görüntüleri de akılla kavranırdır; yine de aralarında çok fark vardır. Çünkü yer de görünürdür, ışık da; ama yer ışıkla aydınlatılmadıkça görülemez. Öyleyse ilimlerde öğretilen ve anlayan herkesin hiç şüphe etmeden pek doğru olduğunu kabul ettiği şeylerin de, başka bir şeyle, adeta kendi güneşleriyle aydınlatılmadıkça anlaşılamayacaklarına inanmak gerekir. Bu güneşte üç şeye dikkat edilebileceği gibi — onun var olması, parlaması, aydınlatması —, anlamak istediğin o pek gizli Tanrı'da da üç şey vardır: var olması, anlaşılması ve öteki şeylerin anlaşılmasını sağlaması. Bu iki şeyi, yani kendini ve Tanrı'yı anlamanı sana öğretmeye cüret ediyorum. Ama cevap ver: Bunları nasıl kabul ettin, inandırıcı olarak mı, doğru olarak mı?
Augustinus: Elbette inandırıcı olarak; itiraf etmeliyim ki daha büyük bir ümide de yükseldim. Çünkü çizgi ve top hakkındaki o iki şey dışında söylediğin hiçbir şeyi bildiğimi söylemeye cüret edemem.
Akıl: Buna şaşmamalı; çünkü henüz hiçbir şey, senden onu kavramanı isteyecek kadar açıklanmadı.
- Nunc accipe, quantum praesens tempus exposcit, ex illa similitudine sensibilium etiam de Deo aliquid nunc me docente. Intelligibilis nempe Deus est, intelligibilia etiam illa disciplinarum spectamina: tamen plurimum differunt. Nam et terra visibilis, et lux; sed terra, nisi luce illustrata, videri non potest. Ergo et illa quae in disciplinis traduntur, quæ quisquis intelligit, verissima esse nulla dubitatione concedit, credendum est ea non posse intelligi, nisi ab alio quasi suo sole illustrentur. Ergo quomodo in hoc sole tria quædam licet animadvertere; quod est, quod fulget, quod illuminat: ita in illo secretissimo Deo quem vis intelligere, tria quaedam sunt; quod est, quod intelligitur, et quod cætera facit intelligi. Hæc duo, id est, teipsum et Deum, ut intelligas, docere te audeo. Sed responde quomodo hæc acceperis; ut probabilia, an ut vera? A. Plane ut probabilia; et in spem, quod fatendum est, majorem surrexi: nam praeter illa duo de linea et pila, nihil abs te dictum est quod me scire audeam dicere. R. Non est mirandum: non enim quidquam est adhuc ita expositum, ut abs te sit flagitanda perceptio.
99. Bölüm
Akıl: Ama niçin oyalanıyoruz? Yola koyulmak gerek. Yine de her şeyden önce gelene bakalım: Sağlıklı mıyız?
Augustinus: Bunu, ister bende ister kendinde bir şey görebiliyorsan, sen görürsün; ben de sen sorarsan, bir şey hissediyorsam cevap veririm.
Akıl: Kendinin ve Tanrı'nın bilgisinden başka bir şey seviyor musun?
Augustinus: Şu anki hissime göre başka hiçbir şeyi sevmediğimi söyleyebilirdim; ama bilmediğimi söylemek daha güvenli. Çünkü çoğu zaman, başka hiçbir şeyin beni sarsmadığına inanırken aklıma bir şey gelir ve beni önceden sandığımdan çok farklı biçimde sızlatır. Aynı şekilde çoğu zaman bir şey düşünceme düştüğünde beni dürtmediği hâlde, gerçekten başıma gelince sandığımdan fazla sarstı. Ama şimdi bana yalnız üç şey beni sarsabilirmiş gibi geliyor: sevdiklerimi kaybetme korkusu, acı korkusu, ölüm korkusu.
Akıl: Demek hem en sevdiklerinin seninle birlikte yaşamasını, hem sağlığını, hem de bu bedendeki kendi hayatını seviyorsun; yoksa bunları kaybetmekten korkmazdın.
Augustinus: Kabul ediyorum, öyle.
Akıl: Demek şu anda bütün dostlarının yanında olmaması ve sağlığının pek yerinde olmaması ruhuna biraz keder veriyor; bunun bundan çıktığını görüyorum.
Augustinus: Doğru görüyorsun; inkâr edemem.
Akıl: Peki, birden bedeninin sağlıklı olduğunu hissetsen ve bundan emin olsan, sevdiğin herkesin seninle birlikte uyum içinde özgür bir inzivanın tadını çıkardığını görsen, sevinçten biraz da olsa kendinden geçmez misin?
Augustinus: Gerçekten biraz; hatta, dediğin gibi, bunlar birden olursa kendimi nasıl tutarım, bu tür bir sevinci gizlememe nasıl izin verilir?
Akıl: Demek hâlâ ruhun bütün hastalıkları ve hâlleriyle çalkalanıyorsun. Böyle gözlerin o güneşi görmek istemesi ne büyük bir utanmazlıktır!
Augustinus: Öyle bir sonuç çıkardın ki sanki sağlığımın ne kadar ilerlediğini, hangi illetlerin çekildiğini, ne kadarının kaldığını hiç hissetmiyormuşum gibi. Bunu kabul etmemi sağla bakalım.
- Sed quid moramur? Aggredienda est via: videamus tamen, quod præcedit omnia, utrum sani simus. A. Hoc tu videris, si vel in te, vel in me aliquantum aspicere potes: ego quaerenti, si quid sentio, respondebo. R. Amasne aliquid præter tui Deique scientiam? A. Possem respondere, nihil me amare amplius, pro eo sensu qui mihi nunc est; sed tutius respondeo nescire me. Nam sæpe mihi usu venit ut cum alia nulla re me crederem commoveri, veniret tamen aliquid in mentem, quod me multo aliter atque præsumpseram pungeret. Item saepe, quamvis in cogitationem res aliqua incidens non me pervellerit, re vera tamen veniens perturbavit plus quam putabam: sed modo videor mihi tribus tantum rebus posse commoveri: metu amissionis eorum quos diligo, metu doloris, metu mortis. R. Amas ergo et vitam tecum charissimorum tuorum, et bonam valetudinem tuam, et vitam tuam ipsam in hoc corpore? neque enim aliter amissionem horum metueres. A. Fateor, ita est. R. Modo ergo, quod non omnes tecum sunt amici tui, et quod tua valetudo minus integra est, facit animo nonnullam ægritudinem: nam et id esse consequens video. A. Recte vides; negare non possum. R. Quid, si te repente sano esse corpore sentias et probes, tecumque omnes quos diligis concorditer, liberali otio frui videas, nonne aliquantum tibi etiam lætitia gestiendum est? A. Vere aliquantum; imo, si haec præsertim, ut dicis, repente provenerint, quando me capiam, quando id genus gaudii vel dissimulare permittar? R. Omnibus igitur adhuc morbis animi et perturbationibus agitaris. Quænam ergo talium oculorum impudentia est, velle illum solem videre? A. Ita conclusisti quasi prorsus non sentiam quantum sanitas mea promoverit, aut quid pestium recesserit, quantumque restiterit. Fac me istud concedere.
1010. Bölüm
Akıl: Bedenin bu gözlerinin, sağlıklı olsalar bile, şu güneşin ışığına çoğu zaman çarpıp geri döndüğünü, başlarını çevirip kendi karanlıklarına sığındıklarını görmüyor musun? Sen ise ne kadar ilerlediğini düşünüyorsun, ne görmek istediğini düşünmüyorsun. Yine de seninle şu meseleyi tartışacağım: Ne kadar ilerlediğimizi sanıyorsun? Hiç zenginlik istemiyor musun?
Augustinus: Bu, şimdi ilk kez olan bir şey değil. Otuz üç yaşındayım ve aşağı yukarı on dört yıldır bunları istemekten vazgeçtim; tesadüfen önüme çıksalar da gerekli geçimden ve özgür bir insana yakışır kullanımdan başka bir şey düşünmedim. Cicero'nun bir tek kitabı beni pek kolay ikna etti: Zenginlik asla istenmemeli; ama gelirse pek bilgece ve pek dikkatle yönetilmelidir.
Akıl: Ya makamlar?
Augustinus: İtiraf edeyim, onları istemekten ancak son zamanlarda, neredeyse bu günlerde vazgeçtim.
Akıl: Ya bir eş? Güzel, iffetli, uysal, okumuş ya da senin kolayca yetiştirebileceğin, zenginliği küçümsediğin için de inzivana hiç yük olmayacak kadar çeyiz getiren bir kadın, hele ondan hiçbir sıkıntı görmeyeceğini umuyor, hatta buna eminsen, bazen hoşuna gitmiyor mu?
Augustinus: Onu dilediğin kadar süsle, bütün iyiliklerle donat; bir kadınla yatmaktan daha çok kaçınacağım hiçbir şey olmadığına karar verdim. Erkek ruhunu kalesinden, kadın okşayışlarından ve onsuz bir eşe sahip olunamayan o beden temasından daha çok indiren hiçbir şey olmadığını hissediyorum. Bu yüzden çocuk sahibi olmaya emek vermek bilgenin vazifesine giriyorsa — ki bunu henüz öğrenmedim —, yalnız bunun için kadınla birleşen kişi bana hayranlık verici görünebilir, ama asla örnek alınacak biri değil; çünkü bunu denemenin tehlikesi, başarabilmenin mutluluğundan büyüktür. Bu yüzden, sanırım, ruhumun özgürlüğü için kendime eş istememeyi, aramamayı, almamayı adil ve faydalı biçimde buyurdum.
Akıl: Ben şimdi neye karar verdiğini sormuyorum; hâlâ mücadele mi ediyorsun, yoksa şehvetin kendisini yendin mi, onu soruyorum. Çünkü söz konusu olan gözlerinin sağlığıdır.
Augustinus: Bu türden hiçbir şey aramıyorum, hiçbir şey istemiyorum; bu tür şeyleri dehşetle ve tiksintiyle hatırlıyorum bile. Daha ne istiyorsun? Bu iyilik de bende gün geçtikçe büyüyor; çünkü şiddetle yanıp tutuştuğum o güzelliği görme ümidi ne kadar artarsa bütün aşkım ve hazzım o kadar ona yöneliyor.
Akıl: Ya yemeklerin tadı? Ona ne kadar önem veriyorsun?
Augustinus: Yememeye karar verdiğim şeyler beni hiç etkilemiyor. Kesip atmadığım şeylerden ise önümde olunca hoşlandığımı itiraf ederim; ama görülseler de tadılsalar da ruhumda hiçbir sarsıntı olmadan önümden kaldırılabilirler. Hiç yokken de bu istek, düşüncelerime engel olacak biçimde araya girmeye cüret etmez. Ama yiyecek ve içecek, hamamlar ve öteki bedensel hazlar hakkında hiç sorma: Sağlığıma yardım etmeye yarayacak kadarına sahip olmak istiyorum, o kadar.
- R. Nonne vides hos corporis oculos etiam sanos, luce solis istius sæpe repercuti et averti, atque ad illa sua obscura confugere? Tu autem quid promoveris cogitas, quid velis videre non cogitas: et tamen tecum hoc ipsum discutiam, quid profecisse nos putas. Divitias nullas cupis? A. Hoc quidem non nunc primum. Nam cum triginta tres annos agam, quatuordecim fere anni sunt ex quo ista cupere destiti, nec aliud quidquam in his, si quo casu offerrentur, præter necessarium victum liberalemque usum cogitavi. Prorsus mihi unus Ciceronis liber facillime persuasit, nullo modo appetendas esse divitias, sed si provenerint, sapientissime atque cautissime administrandas. R. Quid honores? A. Fateor, eos modo, ac pene his diebus cupere destiti. R. Quid uxor? Nonne te delectat interdum pulchra, pudica, morigera, litterata, vel quæ abs te facile possit erudiri, afferens etiam dotis tantum, quoniam contemnis divitias, quantum eam prorsus nihilo faciat onerosam otio tuo, presertim si speres certusque sis nihil ex ea te molestia esse passurum? A. Quantumlibet velis eam pingere atque cumulare bonis omnibus, nihil mihi tam fugiendum quam concubitum esse decrevi: nihil esse sentio quod magis ex arce dejiciat animum virilem, quam blandimenta feminea, corporumque ille contactus, sine quo uxor haberi non potest. Itaque, si ad officium pertinet sapientis ( quod nondum comperi) dare operam liberis, quisquis rei hujus tantum gratia concumbit, mirandus mihi videri potest, at vero imitandus nullo modo: nam tentare hoc periculosius est, quam posse felicius. Quamobrem, satis, credo, juste atque utiliter pro libertate animae meae mihi imperavi non cupere, non quærere, non ducere uxorem. R. Non ego nunc quaero quid decreveris, sed utrum adhuc lucteris, an vero jam ipsam libidinem viceris. Agitur enim de sanitate oculorum tuorum. A. Prorsus nihil hujusmodi quæro, nihil desidero; etiam cum horrore atque aspernatione talia recordor. Quid vis amplius? Et hoc mihi bonum in dies crescit: nam quanto augetur spes videndæ illius qua vehementer aestuo pulchritudinis, tanto ad illam totus amor voluptasque convertitur. R. Quid ciborum jucunditas? quantæ tibi curæ est? A. Ea quæ statui non edere, nihil me commovent. His autem quæ non amputavi, delectari me præsentibus fateor, ita tamen ut sine ulla permotione animi vel visa vel gustata subtrahantur. Cum autem non adsunt prorsus, non audet haec appetitio se inserere ad impedimentum cogitationibus meis. Sed omnino sive de cibo et potu, sive de balneis, caeteraque corporis voluptate nihil interroges: tantum habere appeto, quantum in valetudinis opem conferri potest.
1111. Bölüm
Akıl: Çok ilerlemişsin; ama o ışığı görmek için geriye kalanlar pek çok engel oluyor. Bana kolayca gösterilebilir görünen bir şeye girişiyorum: Ya bizim için evcilleştirilecek hiçbir şey kalmamıştır ya da hiç ilerlemedik ve kesip attığımıza inandığımız bütün o şeylerin çürüğü yerinde duruyor. Sana soruyorum: Birçok çok sevdiğinle birlikte, ihtiyaçlarınızı karşılayabilecek geniş bir aile serveti olmadan bilgelik uğraşı içinde yaşayamayacağına inandırılsan, zenginliği istemez ve dilemez misin?
Augustinus: Kabul ediyorum.
Akıl: Peki, şu da ortaya çıksa: Bir makamdan sana itibar gelirse birçoklarını bilgeliğe inandıracaksın; o yakınların da kendileri onurlandırılmadıkça arzularına ölçü koyup bütünüyle Tanrı'yı aramaya dönemeyecekler ve bu da ancak senin makamların ve saygınlığınla olabilecek. O zaman bunlar da istenmesi gereken şeyler olmaz mı, gelmeleri için büyük çaba harcanmaz mı?
Augustinus: Dediğin gibi.
Akıl: Eş üzerine artık bir şey tartışmıyorum; çünkü belki bir eş alınmasını gerektirecek böyle bir zorunluluk doğamaz. Gerçi onun geniş mirasıyla, seninle bir yerde inzivada yaşamak istediğin herkesin geçiminin sağlanabileceği kesin olsa, kendisi de buna gönül hoşluğuyla razı olsa, hele soyunun asaletiyle öyle güçlü olsa ki gerekli olduğunu kabul ettiğin o makamları onun sayesinde kolayca elde edebilsen, bunları küçümsemenin senin vazifen olup olmadığını bilmiyorum.
Augustinus: Bunu ne zaman ummaya cüret edebilirim?
Akıl: Bunu, sanki şimdi ne umduğunu soruyormuşum gibi söylüyorsun. Esirgendiğinde neyin hoşuna gitmediğini değil, sunulduğunda neyin hoşuna gittiğini soruyorum. Çünkü tükenmiş illet başka, uyutulmuş illet başkadır. Bazı bilgin insanların şu sözü buna yarar: Bütün ahmaklar deli olduğu gibi her çamur da kötü kokar; ama bunu her zaman değil, karıştırdığında hissedersin. Arzunun ruhun umutsuzluğuyla mı bastırıldığı, yoksa sağlıkla mı kovulduğu çok fark eder.
Augustinus: Sana cevap veremesem de, şimdi içinde bulunduğumu hissettiğim zihin hâliyle hiç ilerlemediğime beni asla inandıramazsın.
Akıl: Sanırım bu sana şundan ötürü böyle görünüyor: Bunları dileyebilsen bile, kendileri için değil, başka bir şey için istenecek şeyler olarak görünüyorlar.
Augustinus: Söylemek istediğim buydu. Çünkü zenginliği istediğimde zengin olmak için istedim; şimdi arzusunu yendiğimi söylediğim makamları da onların bilmem nasıl bir parıltısından hoşlanarak istiyordum; bir eşte de, dikkat ettiğimde, bana iyi bir ünle birlikte ne kadar haz sağlayacağından başka bir şeye dikkat etmedim. O zaman bunlara karşı bende gerçek bir arzu vardı; şimdi hepsini tamamen küçümsüyorum. Ama istediğim şeylere ancak bunların içinden geçerek varabileceksem, onları kucaklanacak şeyler olarak istemiyorum, katlanılacak şeyler olarak üstleniyorum.
Akıl: Pek güzel; çünkü ben de başka bir şey için aranan şeylere arzu denmesi gerektiğini düşünmüyorum.
- R. Multum profecisti: ea tamen quæ restant ad videndam illam lucem, plurimum impediunt. Sed molior aliquid quod mihi videtur facile ostendi; aut nihil edomandum nobis remanere, aut nihil nos omnino profecisse, omniumque illorum quae resecta credimus tabem manere. Nam quæro abs te, si tibi persuadeatur aliter cum multis charissimis tuis te in studio sapientiae non posse vivere, nisi ampla res aliqua familiaris necessitates vestras sustinere possit; nonne desiderabis divitias et optabis? A. Assentior. R. Quid, si etiam illud appareat, et multis te persuasurum esse sapientiam, si tibi de honore auctoritas creverit; eosque ipsos familiares tuos non posse cupiditatibus suis modum imponere, seque totos convertere ad quærendum Deum, nisi et ipsi fuerint honorati, idque nisi per tuos honores dignitatemque fieri non posse? nonne ista etiam desideranda erunt, et ut proveniant magnopere instandum? A. Ita est ut dicis. R. Jam de uxore nihil disputo; fortasse enim non potest, ut ducatur, existere talis necessitas: quanquam, si ejus amplo patrimonio certum sit sustentari posse omnes quos tecum in uno loco vivere otiose cupis, ipsa etiam concorditer id sinente, præsertim si generis nobilitate tanta polleat, ut honores illos quos esse necessarios jam dedisti, per eam facile adipisci possis, nescio utrum pertineat ad officium tuum ista contemnere. A. Quando ego istud sperare audeam? 19. R. Ita istud dicis, quasi ego nunc requiram quid speres. Non quaero quid negatum non delectet, sed quid delectet oblatum. Aliud est enim exhausta pestis, aliud consopita. Ad hoc enim valet quod a quibusdam doctis viris dictum est, ita omnes stultos insanos esse, ut male olere omne coenum, quod non semper, sed dum commoves, sentias. Multum interest utrum animi desperatione obruatur cupiditas, an sanitate pellatur. A. Quanquam tibi respondere non possum, nunquam tamen mihi persuadebis ut hac affectione mentis, qua nunc me esse sentio, nihil me profecisse arbitrer. R. Credo propterea tibi hoc videri, quia quamvis ista optare posses, non tamen propter seipsa: sed propter aliud expetenda viderentur. A. Hoc est quod dicere cupiebam: nam quando desideravi divitias, ideo desideravi ut dives essem, honoresque ipsos, quorum cupiditatem modo me perdomuisse respondi, eorum nescio quo nitore delectatus volebam; nihilque aliud in uxore semper attendi, cum attendi, nisi quam mihi efficeret cum bona fama voluptatem. Tunc erat istorum in me vera cupiditas; nunc ea omnia prorsus aspernor: sed si ad illa quae cupio non nisi per haec mihi transitus datur, non amplectenda appeto, sed subeo toleranda. R. Optime omnino: nam nec ego ullarum rerum vocandam puto cupiditatem, quae propter aliud requiruntur.
1212. Bölüm
Akıl: Ama sana soruyorum: Sevdiğin o insanların yaşamasını ya da seninle birlikte yaşamasını niçin istiyorsun?
Augustinus: Ruhlarımızı ve Tanrı'yı birlikte, uyum içinde araştıralım diye. Çünkü böylece bulmak önce kime nasip olursa ötekileri oraya zahmetsizce götürür.
Akıl: Ya onlar bunları aramak istemezlerse?
Augustinus: İstemeleri için onları ikna ederim.
Akıl: Ya edemezsen; ya artık bulduklarını ya da bunların bulunamayacağını düşündükleri için, ya da başka şeylerin kaygısı ve isteğiyle engellendikleri için?
Augustinus: Onlara elimizden geldiğince sahip çıkarım, onlar da bana.
Akıl: Peki, onların varlığı seni aramaktan da alıkoyarsa? Başka türlü olamıyorsa, böyle olmaktansa seninle olmamalarına çalışmaz ve bunu dilemez misin?
Augustinus: Kabul ediyorum, dediğin gibi.
Akıl: Demek onların hayatını ya da varlığını kendisi için değil, bilgeliği bulmak için istiyorsun?
Augustinus: Tamamen katılıyorum.
Akıl: Peki, kendi hayatının bilgeliği kavramana engel olduğu sana kesin olsaydı, onun sürmesini ister miydin?
Augustinus: Ondan tamamen kaçardım.
Akıl: Peki, bu bedeni bıraktığında da onun içindeyken olduğu gibi bilgeliğe ulaşabileceğin sana öğretilseydi, sevdiğin şeyin tadına burada mı yoksa başka bir hayatta mı varacağına aldırır mıydın?
Augustinus: İlerlediğim yerden beni geri çekecek daha kötü bir şeyle karşılaşmayacağımı anlasaydım aldırmazdım.
Akıl: Demek şimdi ölmekten, ilahî bilgiyi senden alacak daha kötü bir kötülüğe yakalanırsın diye korkuyorsun.
Augustinus: Belki kavradığım bir şey varsa yalnız onun elimden alınmasından değil, kavramak için can attığım şeylere girişin bana kapanmasından da korkuyorum; gerçi şimdi sahip olduğum şeyin bende kalacağını düşünüyorum.
Akıl: Demek bu hayatın da kendisi için değil, bilgelik için sürmesini istiyorsun.
Augustinus: Öyle.
Akıl: Geriye bedenin acısı kalıyor; o belki gücüyle seni sarsıyor.
Augustinus: Ondan da şiddetle korkmamın başka bir sebebi yok: Beni aramaktan alıkoyuyor. Bu günlerde pek şiddetli bir diş ağrısıyla kıvranırken, belki daha önce öğrendiğim şeylerden başkasını zihnimde evirip çevirmeme izin verilmiyordu; bütün zihin dikkatimi gerektiren öğrenmeden ise tamamen alıkonuyordum. Yine de bana öyle geliyordu ki o hakikat parıltısı zihnime açılsaydı ya o acıyı hissetmeyecektim ya da ona hiçbir şeymiş gibi katlanacaktım. Ama bundan daha büyüğüne hiç katlanmamış olsam da, çoğu zaman ne kadar daha ağırlarının başıma gelebileceğini düşünerek bazen Cornelius Celsus'a hak vermek zorunda kalıyorum; o, en yüksek iyinin bilgelik, en büyük kötülüğün ise bedenin acısı olduğunu söyler. Gerekçesi de bana saçma görünmüyor. Der ki: İki parçadan, yani ruh ve bedenden oluştuğumuza göre, bunlardan ilki olan ruh daha iyi, beden daha kötü olduğuna göre, en yüksek iyi daha iyi parçanın en iyisi, en büyük kötülük de daha kötü parçanın en kötüsüdür; ruhta en iyi olan bilgelik, bedende en kötü olan acıdır. Öyleyse insanın en yüksek iyisinin bilge olmak, en büyük kötülüğünün acı çekmek olduğu, sanırım hiçbir yanlışlık olmadan sonuç olarak çıkar.
Akıl: Bunlara sonra bakacağız. Çünkü ulaşmaya çabaladığımız bilgeliğin kendisi bizi belki başka bir şeye inandıracaktır. Ama bunun doğru olduğunu gösterirse, en yüksek iyi ve en büyük kötülük üzerine bu görüşü şüphe etmeden benimseyeceğiz.
- Sed quæro abs te, cur cos homines quos diligis, vel vivere, vel tecum vivere cupias? A. Ut animas nostras et Deum simul concorditer inquiramus. Ita enim facile cui priori contingit inventio, cæteros eo sine labore perducit. R. Quid, si nolunt haec illi quærere? A. Persuadebo ut velint. R. Quid, si non possis, vel quod se invenisse jam, vel quod ista non posse inveniri arbitrantur, vel quod aliarum rerum curis et desiderio præpediuntur? A. Habebo eos, et ipsi me, sicut possumus. R. Quid, si te ab inquirendo etiam impediat eorum praesentia? nonne laborabis atque optabis, si aliter esse non possunt, non tecum esse potius quam sic esse? A. Fateor, ita est ut dicis. R. Non igitur eorum vel vitam vel praesentiam propter seipsam, sed propter inveniendam sapientiam cupis? A. Prorsus assentior. R. Quid? ipsam vitam tuam si tibi certum esset impedimento esse ad comprehendendam sapientiam, velles eam manere? A. Omnino eam fugerem. R. Quid? si docereris, tam te relicto isto corpore, quam in ipso constitutum, posse ad sapientiam pervenire, curares utrum hic, an in alia vita eo quod diligis fruereris? A. Si nihil me pejus excepturum intelligerem, quod retroageret ab eo quo progressus sum, non curarem. R. Nunc ergo propterea mori times, ne aliquo pejore malo involvaris, quo tibi auferatur divina cognitio. A. Non solum ne auferatur timeo, si quid forte percepi, sed etiam ne intercludatur mihi aditus eorum quibus percipiendis inhio; quamvis quod jam teneo, mecum mansurum putem. R. Non igitur et vitam istam propter seipsam, sed propter sapientiam vis manere. A. Sic est. 21. R. Dolor corporis restat, qui te fortasse vi sua commovet. A. Et ipsum non ob aliud vehementer formido, nisi quia me impedit a quærendo. Quanquam enim acerrimo his diebus dentium dolore torquerer, non quidem sinebar animo volvere, nisi ea quae jam forte didiceram; a discendo autem penitus impediebar, ad quod mihi tota intentione animi opus erat: tamen mihi videbatur, si se ille mentibus meis veritatis fulgor aperiret, aut me non sensurum fuisse illum dolorem, aut certe pro nihilo toleraturum. Sed quia etsi nihil majus aliquando pertuli, tamen sæpe cogitans quanto graviores possint accidere, cogor interdum Cornelio Celso assentiri, qui ait summum bonum esse sapientiam, summum autem malum dolorem corporis. Nec ejus ratio mihi videtur absurda. Nam quoniam duabus, inquit, partibus compositi sumus, ex animo scilicet et corpore, quarum prior pars est animus melior, deterius corpus est; summum bonum est melioris partis optimum, summum autem malum pessimum deterioris: est autem optimum in animo sapientia, est in corpore pessimum dolor. Summum igitur bonum hominis sapere, summum malum dolere, sine ulla, ut opinor, falsitate concluditur. R. Posterius ista videbimus. Aliud enim fortasse nobis ipsa ad quam pervenire nitimur sapientia persuadebit. Si autem hoc esse verum ostenderit, hanc de summo bono et summo malo sententiam sine dubitatione tenebimus.
1313. Bölüm
Akıl: Şimdi şunu araştırıyoruz: Sen nasıl bir bilgelik âşığısın? Onu en iffetli bir bakışla ve kucaklayışla, araya hiçbir örtü girmeden, adeta çıplak görmek ve tutmak istiyorsun; oysa o kendini böyle ancak pek az ve pek seçkin âşıklarına gösterir. Güzel bir kadının aşkıyla yanıp tutuşsaydın, senin ondan başka bir şeyi de sevdiğini öğrenince haklı olarak sana kendini vermezdi; bilgeliğin pek iffetli güzelliği ise, yalnız onun için yanıp tutuşmazsan kendini sana gösterecek mi?
Augustinus: Öyleyse ben bahtsız niçin hâlâ askıda kalıyor, acınası bir işkenceyle oyalanıyorum? Başka hiçbir şeyi sevmediğimi elbette gösterdim; çünkü kendisi için sevilmeyen şey sevilmiyor demektir. Ben ise yalnız bilgeliği kendisi için seviyorum; öteki şeylerin, yani hayatın, dinginliğin, dostların ise onun için yanımda olmasını istiyor ya da yokluklarından korkuyorum. Peki, o güzelliğe duyduğum aşk nasıl bir sınır tanıyabilir? Bu aşkta ötekileri kıskanmak şöyle dursun, benimle birlikte onu isteyecek, onu özleyecek, onu tutacak ve onun tadına doyasıya varacak pek çok kişi arıyorum; sevdiğimiz şey bize ne kadar ortak olursa onlar da bana o kadar dost olacaklardır.
Akıl: Bilgelik âşıklarının tam böyle olması gerekir. Birleşmesi gerçekten iffetli ve hiçbir lekeye bulaşmamış olan bilgelik de böylelerini arar. Ama ona tek bir yoldan varılmaz. Çünkü herkes o eşsiz ve pek gerçek iyiyi kendi sağlığına ve gücüne göre kavrar. O, zihinlerin anlatılmaz ve kavranmaz bir ışığıdır. Şu bildiğimiz ışık, onun nasıl bir şey olduğunu gücü yettiğince bize öğretsin. Bazı gözler o kadar sağlıklı ve güçlüdür ki açılır açılmaz hiç ürkmeden doğrudan güneşe dönerler. Onlar için ışığın kendisi bir bakıma sağlıktır; bir hocaya değil, belki yalnız bir hatırlatmaya ihtiyaçları vardır. Onlara inanmak, ummak ve sevmek yeter. Başkaları ise görmeyi şiddetle istedikleri parıltının kendisiyle çarpılırlar ve onu görmeden çoğu zaman zevkle karanlığa dönerler. Bunlara, artık sağlıklı denebilecek durumda olsalar bile, henüz göremedikleri şeyi göstermeye kalkışmak tehlikelidir. Bu yüzden önce alıştırılmalıdırlar; onların aşkı faydalı biçimde ertelenmeli ve beslenmelidir. Önce onlara kendiliğinden parlamayan, ama ışık sayesinde görülebilen şeyler gösterilmelidir: bir elbise, bir duvar ya da bunlara benzer bir şey. Sonra kendiliğinden değil, ama o ışık sayesinde daha güzel parlayan şeyler: altın, gümüş ve benzerleri; ama gözlere zarar verecek kadar ışıl ışıl olmayanlar. Sonra belki şu yeryüzü ateşi ölçülü biçimde gösterilmeli; sonra yıldızlar, sonra ay, sonra şafağın parıltısı ve ağaran göğün aydınlığı. Bunlarda, ister daha çabuk ister daha yavaş, ister bütün sırayı izleyerek ister bazılarını atlayarak, herkes kendi sağlığına göre alıştıkça hiç ürkmeden ve büyük bir hazla güneşi görecektir. En iyi hocalar, bilgeliğe pek gönül vermiş ve henüz keskin olmasa da artık gören kimselere buna benzer bir şey yaparlar. Çünkü ona belli bir düzenle varmak iyi bir öğretimin işidir; düzensiz varmak ise inanılmaz bir talihin işidir. Ama bugün, sanırım, yeterince yazdık; sağlığı korumak gerek.
- Nunc illud quærimus, qualis sis amator sapientiae, quam castissimo conspectu atque amplexu, nullo interposito velamento quasi nudam videre ac tenere desideras, qualem se illa non sinit, nisi paucissimis et electissimis amatoribus suis. An vero si alicujus pulchræ feminae amore flagrares, jure se tibi non daret, si aliud abs te quidquam praeter se amari comperisset; sapientiæ se tibi castissima pulchritudo, nisi solam arseris, demonstrabit? A. Quid ergo adhuc suspendor infelix, et cruciatu miserabili differor? Jam certe ostendi nihil aliud me amare, siquidem quod non propter se amatur, non amatur. Ego autem solam propter se amo sapientiam, cætera vero vel adesse mihi volo, vel deesse timeo propter ipsam; vitam, quietem, amicos. Quem modum autem potest habere illius pulchritudinis amor, in qua non solum non invideo caeteris, sed etiam plurimos quæro qui mecum appetant, mecum inhient, mecum teneant, mecumque perfruantur; tanto mihi amiciores futuri, quanto erit nobis amata communior. 23. R. Prorsus tales esse amatores sapientiae decet. Tales quaerit illa cujus vere casta est, et sine ulla contaminatione conjunctio. Sed non ad eam una via pervenitur. Quippe pro sua quisque sanitate ac firmitate comprehendit illud singulare ac verissimum bonum. Lux est quædam ineffabilis et incomprehensibilis mentium. Lux ista vulgaris nos doceat quantum potest, quomodo se illud habeat. Nam sunt nonnulli oculi tam sani et vegeti, qui se, mox ut aperti fuerint, in ipsum solem sine ulla trepidatione convertant. His quodammodo ipsa lux sanitas est, nec doctore indigent, sed sola fortasse admonitione. His credere, sperare, amare satis est. Alii vero ipso quem videre vehementer desiderant, fulgore feriuntur, et eo non viso saepe in tenebras cum delectatione redeunt. Quibus periculosum est, quamvis jam talibus ut sani recte dici possint, velle ostendere quod adhuc videre non valent. Ergo isti exercendi sunt prius, et eorum amor utiliter differendus atque nutriendus est. Primo enim quaedam illis demonstranda sunt quæ non per se lucent, sed per lucem videri possint, ut vestis, aut paries, aut aliquid horum. Deinde quod non per se quidem, sed tamen per illam lucem pulchrius effulgeat, ut aurum, argentum et similia, nec tamen ita radiatum ut oculos laedat. Tunc fortasse terrenus iste ignis modeste demonstrandus est, deinde sidera, deinde luna, deinde auroræ fulgor, et albescentis caeli nitor. In quibus seu citius seu tardius, sive per totum ordinem, sive quibusdam contemptis, pro sua quisque valetudine assuescens, sine trepidatione et cum magna voluptate solem videbit. Tale aliquid sapientiæ studiosissimis, nec acute, jam tamen videntibus, magistri optimi faciunt. Nam ordine quodam ad eam pervenire bonae disciplinæ officium est, sine ordine autem vix credibilis felicitatis. Sed hodie satis, ut puto, scripsimus; parcendum est valetudini.
1414. Bölüm
Augustinus: Ertesi gün şöyle dedim: Lütfen, gücün yetiyorsa artık o düzeni ver. İstediğin yoldan, istediğin şeylerden geçirerek, istediğin biçimde götür. Ne kadar sert, ne kadar zor olursa olsun, ama gücümün içinde olan şeyleri buyur; onlar sayesinde istediğim yere varacağımdan şüphe etmeyeyim.
Akıl: Sana buyurabileceğim tek bir şey var; bundan fazlasını bilmiyorum: Bu duyulur şeylerden tamamen kaçmak gerekir; bu bedeni taşıdığımız sürece kanatlarımızın onların ökseotuna takılmamasına büyük özen göstermek gerekir; bu karanlıktan o ışığa uçabilmemiz için kanatların sağlam ve tam olması gerekir. O ışık, bu kafese kapatılmış olanlara, kafes kırılınca ya da çözülünce kendi havalarına kaçabilecek kimseler olmadıkça kendini göstermeye bile tenezzül etmez. Bu yüzden, yeryüzüne ait hiçbir şey seni artık hiç hoşnut etmeyecek hâle geldiğinde, inan bana, aynı anda, zamanın aynı noktasında istediğin şeyi göreceksin.
Augustinus: Lütfen söyle, bu ne zaman olacak? Çünkü onunla karşılaştırıldığında bunların hepsinin değersizleşeceği o şeyi görmedikçe bunları son derece küçümseyebileceğimi sanmıyorum.
Akıl: Bedenin şu gözü de aynı şekilde diyebilirdi: Güneşi gördüğümde karanlığı sevmeyeceğim. Çünkü bu da sanki düzene uygunmuş gibi görünüyor, oysa durum çok farklıdır. Göz sağlıklı olmadığı için karanlığı sever; güneşi ise sağlıklı olmadıkça göremez. Ruh da çoğu zaman bunda yanılır: Kendini sağlıklı sanıp böbürlenir; henüz göremediği için de sanki haklıymış gibi yakınır. Ama o güzellik ne zaman kendini göstereceğini bilir. Çünkü kendisi hekimlik görevini üstlenir ve kimin sağlıklı olduğunu, iyileştirilenlerin kendilerinden daha iyi anlar. Biz ise ne kadar yüzeye çıktığımızı görüyor sanırız; ama ne kadar batmış olduğumuzu ve nereye kadar ilerlemiş olduğumuzu ne düşünmemize ne hissetmemize izin verilir; daha ağır bir hastalıkla karşılaştırınca kendimizi sağlıklı sanırız. Dün nasıl adeta güvenle artık hiçbir illetin bizi tutmadığını, bilgelikten başka hiçbir şey sevmediğimizi, öteki şeyleri ancak onun için aradığımızı ya da istediğimizi ilan ettiğimizi görmüyor musun? Aramızda eş arzusu üzerine konuşulduğunda kadın kucaklayışı sana ne kadar pis, ne kadar çirkin, ne kadar iğrenç, ne kadar korkunç görünüyordu! Ama bu gece uyanıkken aynı şeyleri yeniden kendi aramızda konuştuğumuzda, hayal edilen o okşayışların ve o acı tatlılığın seni önceden sandığından ne kadar farklı biçimde gıdıkladığını hissettin; elbette her zamankinden çok, çok daha az, ama yine de düşündüğünden çok farklı biçimde. Böylece o pek gizli hekim sana ikisini birden gösterdi: hem onun bakımıyla nelerden kurtulduğunu hem de neyin iyileştirilmesi gerektiğini.
Augustinus: Sus, yalvarırım, sus. Neden işkence ediyorsun? Neden bu kadar kazıyıp derinlere iniyorsun? Artık gerçekten dayanamıyorum; artık hiçbir şey vaat etmiyorum, hiçbir şeyi önceden kabul etmiyorum; bu şeyler hakkında bana bir şey sorma. Görmek için yanıp tutuştuğum O'nun, benim ne zaman sağlıklı olacağımı bildiğini söylüyorsun elbette; ne isterse yapsın, ne zaman isterse kendini göstersin; artık bütünüyle O'nun merhametine ve bakımına teslim oluyorum. Kendisine böyle bağlı olanları kaldırmaktan vazgeçmeyeceğine bir kez inandım. Ben o güzelliği görmedikçe sağlığım hakkında hiçbir şey söylemeyeceğim.
Akıl: Tam olarak bunu yap, başka bir şey yapma. Ama artık gözyaşlarını tut ve ruhunu topla. Çok ağladın; göğsünün bu hastalığı da bunu çok ağır karşılıyor.
Augustinus: Sefaletimin ölçüsünü görmezken gözyaşlarımın bir ölçüsü olmasını mı istiyorsun? Ya da kendim çürüyüp tükenmişken bedenimin sağlığını gözetmemi mi buyuruyorsun? Ama lütfen, bende bir gücün varsa beni bazı kestirme yollardan götürmeyi dene; öyle ki o ışığa biraz yaklaşmakla — bir şey kazandıysam artık ona katlanabilirim — gözlerimi bıraktığım o karanlığa geri çevirmek bana ağır gelsin; tabii hâlâ körlüğümü okşamaya cüret eden bu karanlığa bırakılmış denebilirse.
- A. Et alio die: Da, quæso, inquam, jam si potes, illum ordinem. Duc, age qua vis, per quæ vis, quomodo vis. Impera quaevis dura, quolibet ardua, quae tamen in mea potestate sint, per quæ me quo desidero, perventurum esse non dubitem. R. Unum est quod tibi possum praecipere; nihil plus novi. Penitus esse ista sensibilia fugienda, cavendumque magnopere, dum hoc corpus agimus, ne quo eorum visco pennae nostræ impediantur, quibus integris perfectisque opus est, ut ad illam lucem ab his tenebris evolemus: quæ se ne ostendere quidem dignatur in hac cavea inclusis, nisi tales fuerint ut ista vel effracta vel dissoluta possint in auras suas evadere. Itaque, quando fueris talis ut nihil te prorsus terrenorum delectet, mihi crede, eodem momento, eodem puncto temporis videbis quod cupis. A. Quando istud erit, oro te? Non enim puto posse mihi hæc in summum venire contemptum, nisi videro illud in cujus comparatione ista sordescant. 25. R. Hoc modo posset et iste oculus corporis dicere: Tum tenebras non amabo, cum solem videro. Videtur enim quasi et hoc ad ordinem pertinere, quod longe est secus. Amat enim tenebras, eo quod sanus non est; solem autem nisi sanus videre non potest. Et in eo saepe fallitur animus, ut sanum se putet et sese jactet; et quia nondum videt, veluti jure conqueritur. Novit autem illa pulchritudo quando se ostendat. Ipsa enim medici fungitur munere, meliusque intelligit qui sint sani, quam iidem ipsi qui sanantur. Nos autem quantum emerserimus, videmur nobis videre: quantum autem mersi eramus, et quo progressi fueramus, nec cogitare, nec sentire permittimur, et in comparatione gravioris morbi sanos esse nos credimus. Nonne vides quam veluti securi hesterno die pronuntiaveramus, nulla jam nos peste detineri, nihilque amare nisi sapientiam; caetera vero non nisi propter istam quærere aut velle? Quam tibi sordidus, quam foedus, quam exsecrabilis, quam horribilis complexus femineus videbatur, quando inter nos de uxoris cupiditate quaesitum est! Certe ista nocte vigilantes, cum rursus eadem nobiscum ageremus, sensisti quam te aliter quam præsumpseras, imaginatæ illæ blanditiæ et amara suavitas titillaverit; longe quidem longe minus quam solet, sed ⟦tamen⟧ longe aliter quain putaveras; ut sic tibi secretissimus ille medicus utrumque demonstraret, et unde cura ejus evaseris, et quid curandum remaneat. 26. A. Tace, obsecro, tace. Quid crucias? quid tantum fodis alteque descendis? Jam vere non duro, jamjam nihil promitto, nihil praesumo, ne me de istis rebus interroges. Certe dicis quod ille ipse quem videre ardeo, noverit quando sim sanus; faciat quod placet: quando placet sese ostendat; jam me totum ejus clementiæ curæque committo. Semel de illo credidi quod sic erga se affectos sublevare non cesset. Ego nihil de mea sanitate, nisi cum illam pulchritudinem videro, pronuntiabo. R. Prorsus nihil aliud facias. Sed jam cohibe te a lacrymis, et stringe animum. Multum omnino flevisti, et hoc omnino morbus iste pectoris tui graviter accipit. A. Modum vis habere lacrymas meas, cum miseriæ meæ modum non videam? aut valetudinem corporis considerare me jubes, cum ego ipse tabe confectus sim? Sed, quæso te, si quid in me vales, ut me tentes per aliqua compendia ducere, ut vel vicinitate nonnulla lucis illius, quam, si quid profeci, tolerare jam possum, pigeat oculos referre ad illas tenebras, quas reliqui; si tamen relictæ dicendae sunt, quæ caecitati meae adhuc blandiri audent.
1515. Bölüm
Akıl: İstersen bu ilk kitabı burada bitirelim; ikincisinde karşımıza çıkacak uygun bir yola girelim. Çünkü bu hâlinde ölçülü bir alıştırmayı bırakmamalısın.
Augustinus: Yakındaki o ışıktan dikkatimi verebileceğim küçük bir şey bana açmadıkça bu kitapçığın bitirilmesine asla izin vermem.
Akıl: O hekim sana gönlünce davranıyor. Çünkü bilmem hangi parıltı, seni götüreceğim yere beni çağırıyor ve bana dokunuyor. Öyleyse dikkatle dinle.
Augustinus: Lütfen götür, istediğin yere kapıp götür.
Akıl: Ruhu ve Tanrı'yı tanımak istediğini söylüyorsun, değil mi?
Augustinus: Bütün işim bu.
Akıl: Başka bir şey değil mi?
Augustinus: Hiçbir şey.
Akıl: Peki hakikati kavramak istemiyor musun?
Augustinus: Sanki bunları onun dışında bir yolla tanıyabilirmişim gibi!
Akıl: Öyleyse önce, onları tanımamızı sağlayan hakikat tanınmalıdır.
Augustinus: Hiçbir itirazım yok.
Akıl: Öyleyse önce şuna bakalım: Hakikat (veritas) ve doğru (verum) iki kelime olduğuna göre, sana bu kelimelerle iki şey mi anlatılıyor gibi geliyor, yoksa tek bir şey mi?
Augustinus: İki şey gibi geliyor. Çünkü iffet başka, iffetli başka olduğu ve buna benzer birçok şey bulunduğu gibi, hakikatin de başka, doğru denen şeyin de başka olduğuna inanıyorum.
Akıl: Bu ikisinden hangisini daha üstün sayıyorsun?
Augustinus: Sanırım hakikati. Çünkü iffet iffetli olan sayesinde değil, iffetli olan iffet sayesinde olur; aynı şekilde bir şey doğruysa elbette hakikat sayesinde doğrudur.
Akıl: Peki, iffetli biri ölünce iffetin de öldüğünü mü düşünüyorsun?
Augustinus: Hiçbir şekilde.
Akıl: Öyleyse doğru olan bir şey yok olunca hakikat yok olmaz.
Augustinus: Ama doğru olan bir şey nasıl yok olur? Göremiyorum.
Akıl: Bunu sormana şaşıyorum. Gözümüzün önünde binlerce şeyin yok olduğunu görmüyor muyuz? Meğer ki şu ağacın ya ağaç olduğunu ama gerçek (vera) olmadığını ya da hiç değilse yok olamayacağını düşünesin. Hislere inanmasan ve bunun ağaç olup olmadığını hiç bilmediğini söyleyebilsen bile, sanırım şunu inkâr etmezsin: Ağaçsa gerçek bir ağaçtır; çünkü buna his değil, anlayış karar verir. Sahte ağaç ağaç değildir; ağaçsa gerçek olması zorunludur.
Augustinus: Bunu kabul ediyorum.
Akıl: Peki öteki nokta? Ağacın doğan ve yok olan şeyler türünden olduğunu kabul etmiyor musun?
Augustinus: İnkâr edemem.
Akıl: Demek doğru olan bir şeyin yok olduğu sonucu çıkıyor.
Augustinus: Karşı çıkmıyorum.
Akıl: Peki ya şu? İffetli biri ölünce iffet ölmediği gibi, doğru şeyler yok olurken de hakikatin yok olmadığı sana görünmüyor mu?
Augustinus: Bunu da artık kabul ediyorum ve neye giriştiğini büyük merakla bekliyorum.
Akıl: Öyleyse dikkat et.
Augustinus: Buradayım.
Akıl: Şu söz sana doğru görünüyor mu: Var olan her şey zorunlu olarak bir yerdedir?
Augustinus: Hiçbir şey beni onay vermeye bu kadar çekmez.
Akıl: Hakikatin var olduğunu kabul ediyor musun?
Augustinus: Kabul ediyorum.
Akıl: Öyleyse nerede olduğunu araştırmamız zorunludur; çünkü bir mekânda değildir; meğer ki cisimden başka bir şeyin de bir mekânda bulunabileceğini ya da hakikatin bir cisim olduğunu düşünesin.
Augustinus: Bunların hiçbirini düşünmüyorum.
Akıl: Peki onun nerede olduğuna inanıyorsun? Çünkü var olduğunu kabul ettiğimiz şey hiçbir yerde olmayamaz.
Augustinus: Nerede olduğunu bilseydim belki başka hiçbir şey aramazdım.
Akıl: Hiç değilse nerede olmadığını bilebilir misin?
Augustinus: Hatırlatırsan belki bilebilirim.
Akıl: Ölümlü şeylerde olmadığı kesindir. Çünkü bir şeyde bulunan herhangi bir şey, içinde bulunduğu şey kalıcı değilse kalıcı olamaz; hakikatin ise doğru şeyler yok olurken bile kalıcı olduğu az önce kabul edildi. Demek hakikat ölümlü şeylerde değildir. Ama hakikat vardır ve hiçbir yerde olmayan bir şey değildir. Öyleyse ölümsüz şeyler vardır. İçinde hakikat bulunmayan hiçbir şey doğru değildir. Böylece ölümsüz olanlardan başka hiçbir şeyin doğru olmadığı sonucu çıkar. Her sahte ağaç ağaç değildir, sahte odun odun değildir, sahte gümüş gümüş değildir; kısacası sahte olan her şey yoktur. Doğru olmayan her şey ise sahtedir. Demek ölümsüz şeylerden başka hiçbir şeyin var olduğu doğru olarak söylenemez. Bu küçük akıl yürütmeyi kendi kendine dikkatle incele; kabul edilmemesi gereken bir şey sana görünmesin. Çünkü bu sağlamsa bütün işi neredeyse bitirdik; bu belki başka bir kitapta daha iyi görünecek.
Augustinus: Minnettarım; bunları kendi kendime, hatta sessizlik içinde olduğumuzda seninle birlikte, dikkatle ve ihtiyatla ele alacağım; yeter ki hiçbir karanlık araya girmesin ve — çok korktuğum şey — kendinden bana bir haz da vermesin.
Akıl: Tanrı'ya sebatla inan ve kendini gücün yettiğince bütünüyle O'na emanet et. Kendine aitmiş ve kendi gücünün altındaymış gibi olmak isteme; o en merhametli ve en faydalı Rabbin kulu olduğunu ilan et. Böylece O seni kendine doğru kaldırmaktan vazgeçmeyecek, bilmesen bile sana yararlı olmayan hiçbir şeyin başına gelmesine izin vermeyecektir.
- R. Concludamus, si placet, hoc primum volumen, ut jam in secundo aliquam, quæ commoda occurrerit, aggrediamur viam. Non enim huic affectioni tuæ a moderata exercitatione cessandum est. A. Non sinam omnino concludi hunc libellum, nisi mihi modicum quo intentus sim de vicinae lucis aperueris. R. Gerit tibi ille medicus morem. Nam nescio quis me quo te ducam fulgor invitat et tangit. Itaque accipe intentus. A. Duc, oro te, ac rape quo vis. R. Animam te certe dicis, et Deum velle cognoscere? A. Hoc est totum negotium meum. R. Nihilne amplius? A. Nihil prorsus. R. Quid? veritatem non vis comprehendere? A. Quasi vero possim hæc nisi per illam cognoscere. R. Ergo prius ipsa cognoscenda est, per quam possunt illa cognosci. A. Nihil abnuo. R. Primo itaque illud videamus, cum duo verba sint veritas et verum, utrum tibi etiam res duæ istis verbis significari, an una videatur. A. Duae res videntur. Nam, ut aliud est castitas, aliud castum, et multa in hunc modum; ita credo aliud esse veritatem, et aliud quod verum dicitur. R. Quod horum duorum putas esse præstantius? A. Veritatem opinor. Non enim casto castitas, sed castitate fit castum; ita etiam, si quid verum est, veritate utique verum est. 28. R. Quid? cum castus aliquis moritur, censes mori etiam castitatem? A. Nullo modo. R. Ergo, cum interit aliquid quod verum est, non interit veritas. A. Quomodo autem interit aliquid verum? Non enim video. R. Miror te istud quaerere: nonne ante oculos nostros millia rerum videmus interire? Nisi forte putas hanc arborem, aut esse arborem, sed veram non esse, aut certe interire non posse. Quamvis enim non credas sensibus, possisque respondere, ignorare te prorsus utrum arbor sit; tamen illud non negabis, ut opinor, veram esse arborem, si arbor est: non enim hoc sensu, sed intelligentia judicatur. Si enim falsa arbor est, non est arbor; si autem arbor est, vera sit necesse est. A. Concedo istud. R. Quid illud alterum? nonne concedis hoc genus rerum esse arborem, quod nascatur et intereat? A. Negare non possum. R. Concluditur ergo aliquid quod verum sit, interire. A. Non contravenio. R. Quid illud? nonne tibi videtur intereuntibus rebus veris veritatem non interire, ut non mori casto mortuo castitatem? A. Jam et hoc concedo, et magnopere quid moliaris, exspecto. R. Ergo attende. A. Isthic sum. 29. R. Verane tibi videtur ista sententia: Quidquid est, alicubi esse cogitur? A. Nihil me sic ducit ad consentiendum. R. Fateris autem esse veritatem? A. Fateor. R. Ergo ubi sit, necesse est quaeramus; non est enim in loco, nisi forte aut esse in loco aliquid aliud præter corpus, aut veritatem corpus esse arbitraris. A. Nihil horum puto. R. Ubinam igitur illam esse credis? Non enim nusquam est quam esse concedimus. A. Si scirem ubi esset, nihil fortasse amplius quærerem. R. Saltem ubi non sit, potes cognoscere? A. Si commemores, fortasse potero. R. Non est certe in rebus mortalibus. Quidquid enim est, in aliquo non potest manere, si non maneat illud in quo est: manere autem, etiam rebus veris intereuntibus, veritatem paulo ante concessum est. Non igitur est veritas in rebus mortalibus. Est autem veritas, et non est nusquam. Sunt igitur res immortales. Nihil autem verum in quo veritas non est. Conficitur itaque non esse vera, nisi quæ sunt immortalia. Et omnis falsa arbor, non est arbor, et falsum lignum non est lignum, et falsum argentum non est argentum, et omnino quidquid falsum est, non est. Omne autem quod verum non est, falsum est. Nulla igitur recte dicuntur esse, nisi immortalia. Hanc tu tecum ratiunculam diligenter considera, ne quid tibi concedendum non esse videatur. Si enim rata est, totum negotium pene confecimus, quod in alio fortasse libro melius apparebit. 30. A. Habeo gratiam, et ista mecum atque adeo tecum, quando in silentio sumus, diligenter cauteque tractabo, si nullæ se tenebrae immittant, suique etiam, quod vehementer formido, mihi faciant delectationem. R. Constanter Deo crede, eique te totum committe quantum potes. Noli esse velle quasi proprius et in tua potestate; sed ejus clementissimi et
utilissimi Domini te servum esse profitere. Ita enim te ad se sublevare non desinet, nihilque tibi evenire permittet, nisi quod tibi prosit, etiam si nescias. A. Audio, credo, et quantum possum obtempero; plurimumque ipsum deprecor, ut plurimum possim, nisi quid forte amplius a me desideras. R. Bene habet interim, facies postea quidquid jam visus ipse præceperit.
16Augustinus: İşitiyorum, inanıyorum ve gücüm yettiğince itaat ediyorum; çok daha fazlasına gücümün yetmesi için de O'na pek yalvarıyorum; meğer ki benden daha fazla bir şey istiyor olasın.
Akıl: Şimdilik iyi; sonra, O'nu gördüğünde O ne buyurursa onu yapacaksın.
II. Kitap
1. Bölüm
Augustinus: İşimize yeterince ara verdik. Sevgi sabırsızdır; sevilen şey sevgiye verilmedikçe gözyaşları da dinmez. Bu yüzden ikinci kitaba başlayalım.
Akıl: Başlayalım.
Augustinus: Tanrı'nın yanımızda olacağına inanalım.
Akıl: Elbette inanalım; hiç değilse bu kadarı elimizdeyse.
Augustinus: Bizim gücümüz O'dur.
Akıl: Öyleyse gücün yettiğince en kısa ve en eksiksiz biçimde dua et.
Augustinus: Ey hep aynı kalan Tanrı, kendimi bileyim, seni bileyim. Duamı ettim.
Akıl: Kendini bilmek isteyen sen, var olduğunu biliyor musun?
Augustinus: Biliyorum.
Akıl: Nereden biliyorsun?
Augustinus: Bilmiyorum.
Akıl: Kendini yalın bir şey olarak mı hissediyorsun, yoksa çok parçalı bir şey olarak mı?
Augustinus: Bilmiyorum.
Akıl: Hareket ettiğini biliyor musun?
Augustinus: Bilmiyorum.
Akıl: Düşündüğünü biliyor musun?
Augustinus: Biliyorum.
Akıl: Öyleyse düşündüğün doğrudur.
Augustinus: Doğrudur.
Akıl: Ölümsüz olduğunu biliyor musun?
Augustinus: Bilmiyorum.
Akıl: Bilmediğini söylediğin bütün bu şeylerden hangisini önce bilmek istersin?
Augustinus: Ölümsüz olup olmadığımı.
Akıl: Demek yaşamayı seviyorsun?
Augustinus: İtiraf ediyorum.
Akıl: Peki ölümsüz olduğunu öğrendiğinde bu sana yetecek mi?
Augustinus: Büyük bir şey olacak, ama benim için az.
Akıl: Yine de bu az şeye ne kadar sevineceksin?
Augustinus: Pek çok.
Akıl: Artık hiç ağlamayacak mısın?
Augustinus: Hiç.
Akıl: Peki ya o hayatın, şimdi bildiğinden fazlasını bilmene izin vermeyen bir hayat olduğu ortaya çıkarsa? Gözyaşlarını tutabilecek misin?
Augustinus: Tam tersine, o kadar ağlarım ki o hayat hayat olmaktan çıkar.
Akıl: Demek yaşamayı yaşamanın kendisi için değil, bilmek için seviyorsun.
Augustinus: Bu sonuca boyun eğiyorum.
Akıl: Peki ya şeylerin bu ilmi de insanı mutsuz ediyorsa?
Augustinus: Bunun hiçbir şekilde olabileceğine inanmıyorum. Ama öyleyse kimse mesut olamaz; çünkü şu anda şeyleri bilmememden başka hiçbir sebeple mutsuz değilim. Şeyleri bilmek de insanı mutsuz ediyorsa mutsuzluk sonsuzdur.
Akıl: Arzuladığın şeyi artık bütünüyle görüyorum. İlmin kimseyi mutsuz etmediğine inandığına göre, anlamanın insanı mesut kılması inandırıcıdır; ama yaşamayan kimse mesut değildir, var olmayan da yaşamaz. Demek var olmak, yaşamak ve anlamak istiyorsun; ama yaşamak için var olmak, anlamak için yaşamak. Öyleyse var olduğunu biliyorsun, yaşadığını biliyorsun, anladığını biliyorsun. Bilmek istediğin şey ise bunların hep mi süreceği, hiçbirinin mi kalmayacağı, bir kısmının hep kalıp bir kısmının mı yok olacağı, yoksa hepsi kalacaksa artıp eksilebilir mi oldukları.
Augustinus: Öyle.
Akıl: Öyleyse hep yaşayacağımızı ispat edersek, hep var olacağımız da bundan çıkar.
Augustinus: Çıkar.
Akıl: Geriye anlama hakkında araştırmak kalacak.
- A. Satis intermissum est opus nostrum, et impatiens est amor, nec lacrymis modus fit, nisi amori detur quod amatur: quare, aggrediamur librum secundum. R. Aggrediamur. A. Credamus Deum affuturum. R. Credamus sane, si vel hoc in potestate nostra est. A. Potestas nostra ipse est. R. Itaque ora brevissime ac perfectissime, quantum potes. A. Deus semper idem, noverim me, noverim te. Oratum est. R. Tu qui vis te nosse, scis esse te? A. Scio. R. Unde scis? A. Nescio. R. Simplicem te sentis, anne multiplicem? A. Nescio. R. Moveri te scis? A. Nescio. R. Cogitare te scis? A. Scio. R. Ergo verum est cogitare te. A. Verum. R. Immortalem te esse scis? A. Nescio. R. Horum omnium quæ te nescire dixisti, quid scire prius mavis? A. Utrum immortalis sim. R. Vivere igitur amas? A. Fateor. R. Quid, cum te immortalem esse didiceris? satisne erit? A. Erit id quidem magnum, sed id mihi parum. R. Hoc tamen quod parum est quantum gaudebis? A. Plurimum. R. Nihil jam flebis? A. Nihil omnino. R. Quid, si ipsa vita talis esse inveniatur, ut in ea tibi nihil amplius quam nosti, nosse liceat? temperabis a lacrymis? A. Imo tantum flebo ut vita nulla sit. R. Non igitur vivere propter ipsum vivere amas, sed propter scire. A. Cedo conclusioni. R. Quid, si eadem ipsa rerum scientia miserum faciat? A. Nullo id quidem pacto fieri posse credo. Sed si ita est, nemo esse beatus potest; non enim nunc aliunde sum miser, nisi rerum ignorantia. Quod si et rerum scientia miserum facit, sempiterna miseria est. R. Jam video totum quod cupis. Nam, quoniam neminem scientia miserum esse credis, ex quo probabile est ut intelligentia efficiat beatum; beatus autem nemo nisi vivens, et nemo vivit qui non est: esse vis, vivere et intelligere; sed esse ut vivas, vivere ut intelligas. Ergo esse te scis, vivere, te scis, intelligere te scis. Sed utrum ista semper futura sint, an nihil horum futurum sit, an maneat aliquid semper, et aliquid intercidat, an minui et augeri hæc possint, cum omnia mansura sint, nosse vis. A. Ita est. R. Si igitur probaverimus semper nos esse victuros, sequetur etiam semper futurus. A. Sequetur. R. Restabit quærere de intelligendo.
172. Bölüm
Augustinus: Apaçık ve çok kısa bir yol görüyorum.
Akıl: Öyleyse şimdi burada ol da sorduklarıma dikkatle ve sağlam bir şekilde cevap ver.
Augustinus: Buradayım.
Akıl: Bu evren hep kalacaksa, evrenin hep kalacağı doğru mudur?
Augustinus: Bundan kim şüphe eder?
Akıl: Peki kalmayacaksa? O zaman da evrenin kalmayacağı doğru olmaz mı?
Augustinus: Hiç itiraz etmiyorum.
Akıl: Peki yok olacaksa, yok olduğunda evrenin yok olduğu o zaman doğru olmayacak mı? Çünkü evrenin yok olduğu doğru olmadıkça evren yok olmamıştır; demek evrenin yok olmuş olması ile evrenin yok olduğunun doğru olmaması birbiriyle bağdaşmaz.
Augustinus: Bunu da kabul ediyorum.
Akıl: Peki şu? Hakikat olmadığı hâlde bir şeyin doğru olabileceği sana mümkün görünüyor mu?
Augustinus: Hiçbir şekilde.
Akıl: Öyleyse evren yok olsa bile hakikat olacaktır.
Augustinus: İnkâr edemem.
Akıl: Peki ya hakikatin kendisi yok olursa? Hakikatin yok olduğu doğru olmayacak mı?
Augustinus: Bunu da kim inkâr eder?
Akıl: Ama hakikat yoksa hiçbir şey doğru olamaz.
Augustinus: Bunu az önce kabul ettim.
Akıl: Öyleyse hakikat hiçbir şekilde yok olmayacaktır.
Augustinus: Başladığın gibi devam et; çünkü bu çıkarımdan daha doğru hiçbir şey yok.
- A. Manifestissimum ordinem video atque brevissimum. R. Hic ergo esto nunc, ut interroganti caute firmeque respondeas. A. Isthic sum. R. Si manebit semper mundus iste, verum est mundum semper mansurum esse? A. Quis hoc dubitet? R. Quid, si non manebit? nonne ita verum est mundum non esse mansurum? A. Nihil resisto. R. Quid, cum interierit, si interiturus est? nonne tunc id erit verum, mundum interisse? Nam quamdiu verum non est mundum occidisse, non occidit: repugnat igitur ut mundus occiderit, et verum non sit mundum occidisse. A. Et hoc concedo. R. Quid illud? Videturne tibi verum aliquid esse posse, ut veritas non sit? A. Nullo modo. R. Erit igitur veritas, etiamsi mundus intereat. A. Negare non possum. R. Quid, si ipsa veritas occidat? nonne verum erit veritatem occidisse? A. Et istud quis negat? R. Verum autem non potest esse, si veritas non sit. A. Jam hoc paulo ante concessi. R. Nullo modo igitur occidet veritas. A. Perge ut coepisti, nam ista collectione nihil est verius.
183. Bölüm
Akıl: Şimdi bana şunu cevaplamanı isterim: Sence hisseden ruh mudur, beden mi?
Augustinus: Ruh gibi görünüyor.
Akıl: Peki aklın (intellectus) ruha ait olduğu sana görünüyor mu?
Augustinus: Kesinlikle görünüyor.
Akıl: Yalnız ruha mı, yoksa başka bir şeye de mi?
Augustinus: Ruhtan başka, Tanrı dışında, aklın bulunduğuna inanacağım hiçbir şey görmüyorum.
Akıl: Şimdi şuna bakalım. Biri sana şu duvarın duvar değil de ağaç olduğunu söylese ne düşünürdün?
Augustinus: Ya onun hissinin ya benimkinin yanıldığını, ya da onun duvara bu adı verdiğini.
Akıl: Peki ya ona bunda bir ağaç görüntüsü, sana da bir duvar görüntüsü görünüyorsa? İkisi birden doğru olamaz mı?
Augustinus: Hiçbir şekilde; çünkü bir ve aynı şey hem ağaç hem duvar olamaz. Her birimize ayrı bir şey görünse de birimizin yanlış bir tasavvura kapılmış olması zorunludur.
Akıl: Peki ya ne duvarsa ne ağaçsa ve ikiniz de yanılıyorsanız?
Augustinus: Bu da olabilir.
Akıl: Demek az önce bu tek ihtimali atlamıştın.
Augustinus: İtiraf ediyorum.
Akıl: Peki size bir şeyin olduğundan başka türlü göründüğünü fark ederseniz yanılmış olur musunuz?
Augustinus: Hayır.
Akıl: Demek görünen şey yanlış olabilir, ama kendisine görünen kişi yanılmayabilir.
Augustinus: Olabilir.
Akıl: Öyleyse yanlış şeyleri görenin değil, yanlış şeylere onay verenin yanıldığını kabul etmek gerekir.
Augustinus: Kesinlikle kabul etmek gerekir.
Akıl: Peki yanlışın kendisi? Neden yanlıştır?
Augustinus: Göründüğünden başka türlü olduğu için.
Akıl: Öyleyse kendilerine görüneceği kimseler yoksa hiçbir şey yanlış değildir.
Augustinus: Bu sonuç çıkar.
Akıl: Demek yanlışlık şeylerde değil, histedir; yanlış şeylere onay vermeyen de yanılmaz. Buradan bizim başka, hissin başka olduğu sonucu çıkar; çünkü his yanıldığında biz yanılmayabiliriz.
Augustinus: Karşı söyleyecek hiçbir şeyim yok.
Akıl: Peki ruh yanıldığında yanlışlık bulunmadığını söylemeye cüret edebilir misin?
Augustinus: Buna nasıl cüret ederim?
Akıl: Ama ruh olmadan his, his olmadan yanlışlık olmaz. Öyleyse ruh ya yanlışlığı kendisi yapar ya da yapılmasına ortak olur.
Augustinus: Önceki adımlar onayımı peşlerinden sürüklüyor.
Akıl: Şimdi şuna cevap ver: Yanlışlığın bir gün hiç olmaması sana mümkün görünüyor mu?
Augustinus: Hakikati bulmak bu kadar zorken bu bana nasıl mümkün görünebilir? Yanlışlığın olmayabileceğini söylemek, hakikatin olmayabileceğini söylemekten daha saçmadır.
Akıl: Yaşamayan birinin hissedebileceğini düşünüyor musun?
Augustinus: Bu olamaz.
Akıl: Ruhun hep yaşadığı ispat edilmiş oldu.
Augustinus: Beni sevince çok çabuk sürüklüyorsun; lütfen adım adım.
Akıl: Ama o önermeler doğru olarak kabul edildiyse bu konuda şüphe edilecek hiçbir şey görmüyorum.
Augustinus: Çok çabuk, diyorum. Bu yüzden ruhun ölümsüzlüğünden şimdiden emin olmaktansa, bir şeyi düşünmeden kabul etmiş olduğuma daha kolay inanırım. Yine de bu sonucu aç ve nasıl çıkarıldığını göster.
Akıl: Yanlışlığın his olmadan var olamayacağını ve yanlışlığın hiç olmamasının mümkün olmadığını söyledin; öyleyse his hep vardır. Ama ruh olmadan his olmaz; öyleyse ruh ebedîdir. Yaşamadıkça da hissedemez. Demek ruh hep yaşar.
- R. Nunc respondeas mihi velim, utrum tibi sentire anima videatur, an corpus? A. Anima videtur. R. Quid? intellectus videtur tibi ad animam pertinere? A. Prorsus videtur. R. Ad solam animam, an ad aliquid aliud? A. Nihil aliud video præter animam, nisi, Deum, ubi intellectum esse credam. R. Jam illud videamus. Si tibi quispiam istum parietem non esse parietem, sed arborem diceret, quid putares? A. Aut ejus sensum, aut meum falli, aut hoc nomine ab eo parietem vocari. R. Quid, si et illi species arboris in eo appareat, et tibi parietis? nonne poterit utrumque verum esse? A. Nullo modo; quia una eademque res, et arbor et paries esse non potest. Quamvis enim singulis nobis singula esse videantur, necesse est unum nostrum imaginationem falsam pati. R. Quid, si nec paries nec arbor est, et ambo fallimini? A. Potest id quidem. R. Hoc ergo unum superius prætermiseras. A. Fateor. R. Quid, si agnoscatis aliud vobis videri quam est? numquidnam fallimini? A. Non. R. Potest igitur et falsum esse quod videtur, et non falli cui videtur. A. Potest. R. Confitendum est igitur non eum falli qui falsa videt, sed eum qui assentitur falsis. A. Plane confitendum. R. Quid ipsum falsum? quare falsum est? A. Quod aliter sese habet quam videtur. R. Si ergo non sint quibus videatur, nihil est falsum. A. Sequitur. R. Non igitur est in rebus falsitas, sed in sensu: non autem fallitur qui falsis non assentitur. Conficitur ut aliud simus nos, aliud sensus; siquidem, cum ipse fallitur, possumus nos non falli. A. Nihil habeo quod contradicam. R. Sed numquid, cum anima fallitur, audes te dicere non esse falsum? A. Quo pacto istud audeam? R. At nullus sensus sine anima, nulla falsitas sine sensu. Aut operatur igitur anima, aut cooperatur falsitati. A. Trahunt præcedentia consensionem. 4. R. Illud nunc responde, utrum tibi videatur posse fieri ut aliquando falsitas non sit. A. Quomodo mihi hoc videri potest, cum tanta sit difficultas inveniendæ veritatis, ut absurdius dicatur falsitatem quam veritatem esse non posse? R. Numquidnam arbitraris eum qui non vivit, posse sentire? A. Non potest fieri. R. Confectum est animam semper vivere. A. Nimis cito urges me in gaudia: pedetentim, quaeso. R. Atqui, si recte illa concessa sunt, nihil de hac re dubitandum video. A. Nimis cito est, inquam. Itaque facilius adducor ut me temere aliquid concessisse arbitrer, quam ut jam securus de immortalitate animae fiam. Tamen evolve istam conclusionem, et quomodo id effectum sit ostende. R. Falsitatem dixisti sine sensu esse non posse, et eam non esse non posse: semper igitur est sensus. At nullus sensus sine anima: anima igitur sempiterna est. Nec valet sentire, nisi vivat. Semper igitur anima vivit.
194. Bölüm
Augustinus: Ah, kurşundan hançer! Bu evrenin hiçbir zaman insansız olamayacağını ve evrenin ebedî olduğunu sana kabul etseydim, bu yolla insanın ölümsüz olduğu sonucunu da çıkarabilirdin.
Akıl: Gerçekten de iyi uyanıksın. Yine de vardığımız sonuç az şey değil: Şeylerin tabiatı ruhsuz olamaz; meğer ki şeylerin tabiatında yanlışlık bir gün ortadan kalksın.
Augustinus: Bunun gerçekten bundan çıktığını kabul ediyorum. Ama yukarıda kabul edilenlerin sarsılıp sarsılmadığını daha uzun düşünmemiz gerektiği kanısındayım; çünkü ruhun ölümsüzlüğüne doğru atılan adımın küçük olmadığını görüyorum.
Akıl: Düşünmeden bir şey kabul etmiş olmamak için yeterince inceledin mi?
Augustinus: Yeterince; kendimi düşüncesizlikle suçlamamı gerektirecek hiçbir şey görmüyorum.
Akıl: Öyleyse şeylerin tabiatının canlı bir ruh olmadan var olamayacağı ispat edilmiştir.
Augustinus: Ama yalnız şu kadarı ispat edilmiştir: Ruhların bir kısmı doğarken bir kısmı sırayla ölebilir.
Akıl: Peki ya şeylerin tabiatından yanlışlık kaldırılırsa? Her şeyin doğru olması sonucu çıkmaz mı?
Augustinus: Çıktığını görüyorum.
Akıl: Şu duvarın sana neden gerçek göründüğünü söyle.
Augustinus: Çünkü onu görmekle yanılmıyorum.
Akıl: Demek göründüğü gibi olduğu için.
Augustinus: Evet.
Akıl: Öyleyse bir şey olduğundan başka türlü göründüğü için yanlış, olduğu gibi göründüğü için doğruysa, kendisine görünen kişi ortadan kaldırılınca ne yanlış ne doğru bir şey kalır. Ama şeylerin tabiatında yanlışlık yoksa her şey doğrudur. Hiçbir şey de yaşayan bir ruhtan başkasına görünemez. Demek yanlışlık ortadan kaldırılamıyorsa ruh şeylerin tabiatında kalır; kaldırılabiliyorsa yine kalır.
Augustinus: Daha önce varılmış sonucun daha da sağlamlaştığını görüyorum; ama bu eklemeyle hiç ilerlemedik. Çünkü beni en çok rahatsız eden şey olduğu gibi duruyor: Ruhlar doğup ölüyor ve evrende hiç eksik olmamaları ölümsüz olmalarından değil, birbirinin ardından gelmelerinden ileri geliyor.
Akıl: Cismanî şeylerin, yani hislerle algılananların her birinin akılla kavranabileceği sana görünüyor mu?
Augustinus: Görünmüyor.
Akıl: Peki Tanrı'nın şeyleri tanımak için hislerini kullandığı sana görünüyor mu?
Augustinus: Bu konuda düşünmeden bir şey ileri sürmeye cüret edemem; ama tahmin edebildiğim kadarıyla Tanrı hiçbir şekilde hisleri kullanmaz.
Akıl: Öyleyse ruhtan başkasının hissedemeyeceği sonucuna varıyoruz.
Augustinus: Şimdilik inandırıcı olduğu ölçüde sonuca var.
Akıl: Peki? Şu duvar gerçek bir duvar değilse duvar olmadığını kabul ediyor musun?
Augustinus: Bundan daha kolay kabul edeceğim bir şey yok.
Akıl: Peki gerçek bir cisim olmayan hiçbir şeyin cisim olmadığını da?
Augustinus: Bu da aynı şekilde.
Akıl: Öyleyse göründüğü gibi olmadıkça hiçbir şey doğru değilse, cismanî hiçbir şey hisler dışında görünemiyorsa, ruhtan başkası hissedemiyorsa ve gerçek cisim olmayan hiçbir şey cisim değilse, geriye ruh olmadıkça cismin de var olamayacağı kalır.
Augustinus: Çok sıkıştırıyorsun; nasıl karşı koyacağımı bilmiyorum.
- A. O plumbeum pugionem! Posses enim concludere hominem esse immortalem, si tibi concessissem nunquam istum mundum esse posse sine homine, eumque mundum esse sempiternum. R. Bene quidem vigilas. Sed tamen non parum est quod confecimus, rerum naturam sine anima esse non posse, nisi forte in rerum natura falsitas aliquando non erit. A. Istud quidem consequens esse confiteor. Sed jam amplius deliberandum censeo, utrum superius concessa non nutent. Non enim parvum gradum ad animæ immortalitatem factum esse video. R. Satisne considerasti, ne quid temere dederis? A. Satis quidem, sed nihil video quo me arguam temeritatis. R. Ergo confectum est rerum naturam sine anima viva esse non posse. A. Confectum hactenus, ut possint vicissim aliæ nasci, aliæ mori. R. Quid, si de natura rerum falsitas auferatur? nonne fiet ut vera sint omnia? A. Consequi video. R. Responde unde tibi videatur paries iste verus esse. A. Quia ejus non fallor aspectu. R. Ergo quia ita est ut videtur. A. Etiam. R. Si igitur aliquid inde falsum est quod aliter videtur atque est, inde verum quod ita ut est videtur; ablato eo cui videtur, nec falsum quidquam, nec verum est. At si falsitas in rerum natura non sit, vera sunt omnia. Nec videri quidquam nisi viventi animæ potest. Manet igitur anima in rerum natura, si auferri falsitas non potest; manet, si potest. A. Video robustius quidem esse factum quod jam conclusum erat; sed nihil hac adjectione promovimus. Nihilominus enim manet illud quod plurimum me movet, nasci animas et interire, atque ut non desint mundo, non earum immortalitate, sed successione provenire. 6. R. Videnturne tibi quæque corporea, id est sensibilia, intellectu posse comprehendi? A. Non videntur. R. Quid illud? videtur tibi sensibus uti Deus ad res cognoscendas? A. Nihil audeo de hac re temere affirmare; sed quantum conjicere datur, nullo modo Deus utitur sensibus. R. Ergo concludimus non sentire posse nisi animam. A. Conclude interim quantum probabiliter licet. R. Quid illud? dasne istum parietem, si verus paries non sit, non esse parietem? A. Nihil hoc facilius dederim. R. Neque quidquam, si verum corpus non sit, corpus esse? A. Tale etiam hoc est. R. Ergo si nihil verum est, nisi ita sit ut videtur; nec quidquam corporeum videri nisi sensibus potest; nec sentire, nisi anima; nec, si verum corpus non sit, corpus esse: restat ut corpus esse non possit, nisi anima fuerit. A. Nimis urges, et quid resistam non habeo.
205. Bölüm
Akıl: Şunlara daha dikkatle bak.
Augustinus: İşte buradayım.
Akıl: Şurada elbette bir taş var. Göründüğünden başka türlü değilse gerçek bir taştır; gerçek değilse taş değildir; hislerden başka bir yolla da görülemez.
Augustinus: Evet.
Akıl: Öyleyse yerin en gizli bağrında taş yoktur; hissedecek kimselerin bulunmadığı hiçbir yerde de yoktur. Biz onu görmeseydik şu taş da olmazdı; biz gittiğimizde ve yanında bulunup onu gören başka kimse olmadığında da taş olmayacak. Bir sandığı iyice kapatırsan, içine ne kadar çok şey koymuş olursan ol, içinde hiçbir şey olmayacak. Hatta odunun kendisi bile içi bakımından odun değildir. Çünkü hiç ışık geçirmeyen bir cismin derinliğinde ne varsa bütün hislerden kaçar; bu yüzden onun hiç var olmadığı sonucu zorunlu olarak çıkar. Çünkü var olsaydı doğru olurdu; göründüğü gibi olandan başka da doğru hiçbir şey yoktur; o ise görünmüyor; öyleyse doğru değildir. Meğer ki bunlara verecek bir cevabın olsun.
Augustinus: Bunun kabul ettiğim şeylerden doğduğunu görüyorum; ama öyle saçma ki bunun doğru olduğunu kabul etmektense o önermelerden hangisini istersen daha kolay inkâr ederim.
Akıl: Hiç karşı çıkmıyorum. Öyleyse ne söylemek istediğine bak: Cismanî şeylerin hislerden başka bir yolla da görülebileceğini mi, ruhtan başka bir şeyin de hissedebileceğini mi, taşın ya da başka bir şeyin var olup da gerçek olmadığını mı, yoksa doğrunun kendisinin başka türlü tarif edilmesi gerektiğini mi?
Augustinus: Lütfen tam bu sonuncuya bakalım.
Akıl: Öyleyse doğruyu tarif et.
Augustinus: Doğru, bilmek isteyen ve bilebilecek durumda olan bilene, göründüğü gibi olan şeydir.
Akıl: Öyleyse kimsenin bilemeyeceği şey doğru olmayacak mı? Sonra, yanlış olduğundan başka türlü görünen şeyse, şu taş birine taş, ötekine odun görünürse ne olacak? Aynı şey hem yanlış hem doğru mu olacak?
Augustinus: Beni daha çok öncekisi rahatsız ediyor: Bir şey bilinemiyorsa, bu yüzden nasıl doğru olmaktan çıkıyor? Bir şeyin aynı anda hem doğru hem yanlış olmasına ise pek aldırmıyorum. Çünkü aynı şeyin farklı şeylerle karşılaştırılınca aynı anda hem daha büyük hem daha küçük olduğunu görüyorum. Ama bu, hiçbir şeyin kendi başına daha büyük ya da daha küçük olmamasından ileri gelir; çünkü bunlar karşılaştırma adlarıdır.
Akıl: Ama hiçbir şeyin kendi başına doğru olmadığını söylersen, hiçbir şeyin kendi başına var olmadığı sonucunun çıkmasından korkmuyor musun? Çünkü bu şey hangi sebeple odunsa, aynı sebeple gerçek bir odundur. Bir şeyin kendi başına, yani bilen biri olmadan odun olup da gerçek odun olmaması mümkün değildir.
Augustinus: Öyleyse şunu söylüyor ve şöyle tarif ediyorum; tarifim çok kısa diye reddedileceğinden de korkmuyorum: Bana göre doğru, olan şeydir.
Akıl: O zaman hiçbir şey yanlış olmayacak; çünkü olan her şey doğrudur.
Augustinus: Beni büyük bir darboğaza soktun; ne cevap vereceğimi hiç bulamıyorum. Öyle ki bu sorulardan başka bir yolla öğretilmek istemediğim hâlde artık sorulmaktan korkuyorum.
- R. Attende in ista diligentius. A. En adsum. R. Certe hic lapis est; et ita verus est, si non se habet aliter ac videtur; et lapis non est, si verus non est; et non nisi sensibus videri potest. A. Etiam. R. Non sunt igitur lapides in abditissimo terrae gremio, nec omnino ubi non sunt qui sentiant: nec iste lapis esset, nisi eum videremus; nec lapis erit cum discesserimus, nemoque alius eum præsens videbit. Nec, si loculos bene claudas, quamvis multa in eis incluseris, aliquid habebunt. Nec prorsus ipsum lignum intrinsecus lignum est. Fugit enim omnes sensus quidquid in altitudine est corporis minime perlucentis, quod non esse omnino cogitur. Etenim si esset, verum esset; nec verum quidquam est, nisi quod ita est ut videtur: illud autem non videtur; non est igitur verum: nisi quid habes ad hæc quod respondeas. A. De iis quidem quæ concessi, hoc natum esse video; sed absurdum ita est, ut quidquid vis illorum facilius negem, quam hoc verum esse concedam. R. Nihil repugno. Vide ergo quid dicere velis: corporea nisi sensibus videri posse, an sentire nisi animam, an esse lapidem vel quid aliud, sed verum non esse, an ipsum verum aliter esse definiendum. A. Isthuc ipsum, oro te, ultimum videamus. 8. R. Defini ergo verum. A. Verum est quod ita se habet ut cognitori videtur, si velit possitque cognoscere. R. Non erit igitur verum quod nemo potest cognoscere? Deinde, si falsum est quod aliter quam est, videtur; quid, si alteri videatur hie lapis, lapis; alteri lignum? eadem res et falsa et vera erit? A. Illud me magis superius movet, quomodo si quid cognosci non potest, eo fiat ut verum non sit. Nam quod simul una res, et vera et falsa est, non nimis curo. Etenim video unam rem diversis comparatam, simul et majorem et minorem esse. Sed ex eo istud contingit, quod nihil per se majus aut minus est. Comparationis enim sunt ista nomina. R. At si dicis nihil esse verum per se, non times ne sequatur ut nihil sit per se? Unde enim lignum est hoc, inde etiam verum lignum est. Nec fieri potest ut per seipsum, id est sine cognitore lignum sit, et verum lignum non sit. A. Ergo illud dico et sic definio, nec vereor ne definitio mea ob hoc improbetur, quod nimis brevis est: nam verum mihi videtur esse id quod est. R. Nihil ergo erit falsum, quia quidquid est, verum est. A. In magnas angustias me conjecisti, nec invenio prorsus quid respondeam. Ita fit ut cum aliter doceri nolim quam istis interrogationibus, verear jam tamen interrogari.
216. Bölüm
Akıl: Kendimizi emanet ettiğimiz Tanrı, yeter ki inanalım ve O'na bütün bağlılığımızla yalvaralım, şüphesiz yardım eder ve bizi bu darboğazdan kurtarır.
Augustinus: Şu anda bundan daha istekle yapacağım hiçbir şey yok; çünkü hiçbir yerde bu kadar koyu bir karanlığa katlanmadım. Ey Babamız Tanrı, bizi dua etmeye çağıran ve kendisinden dilenen şeyi de veren; çünkü sana dua ettiğimizde daha iyi yaşıyor ve daha iyi oluyoruz: Bu karanlıklarda titreyen beni işit ve bana sağ elini uzat. Işığını önüme tut, beni yanılgılardan geri çağır; senin rehberliğinle kendime ve sana döneyim. Âmin.
Akıl: Gücün yettiğince burada ol ve bütün uyanıklığınla dikkat et.
Augustinus: Lütfen söyle, aklına bir şey geldiyse söyle de mahvolmayalım.
Akıl: Burada ol.
Augustinus: İşte, başka hiçbir şeyle uğraşmıyorum.
Akıl: Önce yanlışın ne olduğunu tekrar tekrar eleyelim.
Augustinus: Göründüğü gibi olmayan şeyden başka bir şey çıkarsa şaşarım.
Akıl: Sen daha iyi dikkat et; önce hislerin kendilerine soralım. Çünkü gözlerin gördüğü şeye, doğruya bir benzerliği yoksa elbette yanlış (falsum) denmez. Örneğin rüyada gördüğümüz insan elbette gerçek bir insan değil, sahte bir insandır; hem de tam gerçeğe benzediği için. Bir köpek görüp de haklı olarak insan gördüğünü söyleyen bir rüya gören olur mu? Demek o köpek de gerçek köpeğe benzediği için sahte bir köpektir.
Augustinus: Dediğin gibi.
Akıl: Peki uyanık biri bir at görüp insan gördüğünü sanırsa? Ona insana benzer bir şey göründüğü için yanılmaz mı? Çünkü ona atın görüntüsünden başka bir şey görünmeseydi insan gördüğünü sanamazdı.
Augustinus: Tamamen katılıyorum.
Akıl: Aynı şekilde resmini gördüğümüz ağaca sahte ağaç, aynadan yansıyan yüze sahte yüz deriz; gemiyle gidenlerin gördüğü kule hareketine ve suya batan küreğin kırılmasına da sahte deriz. Bunun başka hiçbir sebebi yoktur: Bunlar gerçeğe benzer.
Augustinus: Kabul ediyorum.
Akıl: İkizlerde, yumurtalarda, tek bir yüzükle basılmış mühürlerde ve buna benzer başka şeylerde de böyle yanılırız.
Augustinus: Tamamen izliyor ve kabul ediyorum.
Akıl: Demek gözlere ait şeylerdeki benzerlik yanlışlığın anasıdır.
Augustinus: İnkâr edemem.
Akıl: Ama yanılmıyorsam bütün bu yığın iki türe ayrılabilir. Çünkü benzerlik kısmen eşit şeylerde, kısmen de daha aşağı şeylerdedir. İkizler ve yüzük izleri için söylendiği gibi, bunun ona, onun da buna aynı ölçüde benzediğini söylediğimizde eşit şeyler söz konusudur. Daha aşağı şeylerde ise daha aşağı olanın daha iyi olana benzediğini söyleriz. Aynaya bakan kim haklı olarak kendisinin o görüntüye benzediğini söyler de görüntünün kendisine benzediğini söylemez? Bu türün de bir kısmı ruhun maruz kaldığı şeylerde, bir kısmı da görülen şeylerdedir. Ruhun maruz kaldığı şeye gelince, ruh ona ya histe maruz kalır, aslında hiç olmayan kule hareketi gibi; ya da hislerden aldığı şeyden ötürü kendi içinde maruz kalır; rüya görenlerin, belki çıldırmışların da gördükleri görüntüler böyledir. Gördüğümüz şeylerin kendilerinde görünen benzerliklere gelince, bunların bir kısmını tabiat, geri kalanını canlılar biçimlendirir ve kurar. Tabiat daha aşağı benzerlikleri ya doğurarak ya da yansıtarak meydana getirir: doğurarak, çocuklar anne babalarına benzer doğduğunda; yansıtarak, her türlü aynada olduğu gibi. Çünkü aynaların çoğunu insanlar yapsa da aynadan yansıyan görüntüleri onlar biçimlendirmez. Canlıların işleri ise resimler ve bu türden her çeşit uydurma suretlerdir; şeytanların yaptığı şeyler de, gerçekten oluyorsa, bu türe dahil edilebilir. Cisimlerin gölgelerine gelince, cisimlere benzediklerini ve adeta sahte cisimler olduklarını söylemek pek yersiz olmadığından ve gözlerin yargısına girdikleri de inkâr edilemeyeceğinden, onları tabiatın yansıtarak yaptığı türe koymak uygun görünüyor. Çünkü ışığa karşı duran her cisim ışığı geri çevirir ve karşı yana gölge düşürür. Yoksa sana karşı söylenecek bir şey var gibi mi görünüyor?
Augustinus: Bana hiçbir şey yok. Ama bunların nereye varacağını büyük merakla bekliyorum.
- R. Deus cui nos commisimus, sine dubitatione fert opem, et de his angustiis liberat nos, modo credamus, et eum rogemus devotissime. A. Nihil plane libentius hoc loco fecerim; nam nusquam tantam caliginem pertuli. Deus, Pater noster, qui ut oremus hortaris, qui et hoc quod rogaris præstas; siquidem cum te rogamus, melius vivimus, melioresque sumus: exaudi me palpitantem in his tenebris, et mihi dexteram porrige. Praetende mihi lumen tuum, revoca me ab erroribus; te duce in me redeam et in te. Amen. R. Hic esto quantum potes, et vigilantissime attende. A. Dic, quaeso, si quid tibi suggestum est, ne pereamus. R. Hic esto. A. Ecce habes me nihil aliud agentem. 10. R. Prius quid sit falsum, etiam atque etiam ventilemus. A. Miror si quidquam aliud erit, quam quod non ita est ut videtur. R. Attende potius, et ipsos sensus prius interrogemus. Nam certe quod oculi vident, non dicitur falsum, nisi habeat aliquam similitudinem veri. Ut verbi causa, homo quem videmus in somnis, non est utique verus homo, sed falsus, eo ipso quod habet veri similitudinem. Quis enim canem videat, et recte se dicat hominem somniasse? Ergo et ille falsus canis est, ex eo quod similis vero est. A. Ita est ut dicis. R. Quid, vigilans quisque si viso equo putet se hominem videre? nonne eo fallitur quod ei appareat aliqua hominis similitudo? Nam si nihil ei appareat, nisi equi species, non potest arbitrari sese hominem videre. A. Prorsus cedo. R. Dicimus item falsam arborem quam pictam videmus, et falsam faciem quae de speculo redditur, et falsum turrium motum navigantibus, falsamque infractionem remi, ob aliud nihil nisi quod verisimilia sunt. A. Fateor. R. Ita ei in geminis fallimur, ita in ovis, ita in singulis sigillis uno annulo impressis, et in caeteris talibus. A. Sequor omnino atque concedo. R. Similitudo igitur rerum quæ ad oculos pertinet, mater est falsitatis. A. Negare non possum. 11. R. Sed hæc omnis silva, nisi me fallit, in duo genera dividi potest. Nam partim æqualibus in rebus, partim vero in deterioribus est. Æqualia sunt, quando tam hoc illi quam illud huic simile esse dicimus, ut de geminis dictum est, vel de impressionibus annuli. In deterioribus autem, quando illud quod deterius est, simile esse dicimus meliori. Quis enim in speculum attendat, et recte dicat se esse illi imagini similem, ac non potius illam sibi? Hoc autem genus partim est in eo quod anima patitur, partim vero in iis rebus quæ videntur. Sed ipsum quod anima patitur, aut in sensu patitur, ut turris motum qui nullus est; aut apud seipsam ex eo quod accepit a sensibus, qualia sunt visa somniantium, et fortassis etiam furentium. Porro illa quæ in ipsis rebus quas videmus apparent, alia a natura, cætera ab animantibus exprimuntur atque finguntur. Natura gignendo vel resultando similitudines deteriores facit. Gignendo, cum parentibus similes nascuntur; resultando, ut de speculis cujuscemodi. Quamvis enim pleraque specula homines faciant, non tamen ipsi effingunt eas quae redduntur imagines. Jam vero animantium opera sunt in picturis, et hujuscemodi quibusque figmentis: in quo genere includi etiam illa possunt, si tamen fiunt, quæ daemones faciunt. Umbræ autem corporum, quia non nimis ab re abest ut corporibus similes et quasi falsa corpora dicantur, nec ad oculorum judicium pertinere negandae sunt; in illo cas genere poni placet, quod resultando a natura fit. Resultat enim omne corpus lumini objectum, et in contrariam partem umbram reddit. An tibi aliquid contradicendum videtur? A. Mihi vero nihil. Sed quonam ista tendant, vehementer exspecto.
21_2Akıl: Yine de öteki hisler de bize yanlışlığın doğruya benzerlikte oturduğunu haber verinceye kadar sabırla katlanmamız gerekiyor. Çünkü işitmede de aşağı yukarı aynı sayıda benzerlik türü vardır. Örneğin görmediğimiz birinin konuşmasını işitince onu sesi ona benzeyen başka biri sanırız. Daha aşağı şeylerde ise yankı buna tanıktır, ya da kulakların kendi çınlaması, ya da su saatlerinde karatavuğun ya da kuzgunun bir tür taklidi, ya da rüya görenlerin ve çıldırmışların işittiklerini sandıkları şeyler. Müzisyenlerin "yanlış sesler" dediği şeylerin ise hakikate ne kadar tanıklık ettiği inanılmazdır; bu sonra görünecek. Yine de şimdilik şu kadarı yeter: Onlar da gerçek dedikleri seslere benzemekten uzak değildir. Bunları izliyor musun?
Augustinus: Hem de büyük bir zevkle; çünkü anlamak için hiç zahmet çekmiyorum.
Akıl: Öyleyse oyalanmayalım. Bir zambağın başka bir zambaktan kokusuyla, farklı kovanlardan gelen kekik balının birbirinden tadıyla, kuğu tüylerinin yumuşaklığının da kaz tüylerininkinden dokunarak kolayca ayırt edilebileceği sana görünüyor mu?
Augustinus: Görünmüyor.
Akıl: Peki bu tür şeyleri kokladığımızı, tattığımızı ya da dokunduğumuzu rüyada gördüğümüzde? Görüntülerin benzerliğiyle, hem de boş olduğu ölçüde daha aşağı bir benzerlikle aldanmaz mıyız?
Augustinus: Doğru söylüyorsun.
Akıl: Öyleyse bütün hislerde, ister eşit ister daha aşağı şeylerde olsun, şu açıkça görülüyor: Ya bizi baştan çıkaran benzerlik yüzünden yanılırız; ya da onayımızı askıya alarak ya da farkı ayırt ederek yanılmasak bile, doğruya benzer bulduğumuz şeylere sahte deriz.
Augustinus: Şüphe edemem.
- R. Atqui oportet patienter feramus, donec nobis caeteri sensus renuntient in veri similitudine habitare falsitatem. Nam et in ipso auditu totidem fere genera veniunt similitudinum: veluti cum loquentis vocem, quem non videmus, audientes, putamus alium quempiam, cui voce similis est; atque in deterioribus vel echo testis est, vel tinnitus ille ipsarum aurium, vel in horologiis merulae aut corvi quædam imitatio, vel quae sibi somniantes aut furentes videntur audire. Falsæ autem voculæ quæ dicuntur a musicis, incredibile est quantum attestantur veritati, quod post apparebit: tamen etiam ipsæ, quod sat est nunc, non absunt ab earum similitudine quas veras vocant. Sequeris haec? A. Et libentissime. Nam nihil laboro ut intelligam. R. Ergo, ne moremur, videturne tibi aut lilium a lilio posse odore, aut mel thyminum a melle thymino de diversis alveariis sapore, aut mollitudo plumarum cycni ab anseris tactu facile dijudicari? A. Non videtur. R. Quid, cum talia nos vel olfacere, vel gustare, vel tangere somniamus? nonne similitudine imaginum eo deteriore quo inaniore decipimur? A. Verum dicis. R. Ergo apparet nos in omnibus sensibus sive aequalibus, sive in deterioribus rebus, aut similitudine lenocinante falli; aut etiamsi non fallimur suspendentes consensionem, seu differentiam dignoscentes, tamen eas res falsas nominare quas verisimiles deprehendimus. A. Dubitare non possum.
227. Bölüm
Akıl: Şimdi dikkat et; aynı şeylerin üzerinden bir daha geçelim ki göstermeye çalıştığımız şey daha açık hâle gelsin.
Augustinus: İşte buradayım, ne istersen söyle. Çünkü bu dolambaçlı yola bir kez katlanmaya karar verdim; vardığımızı hissettiğim yere ulaşma ümidi bu kadar büyükken de yorulmayacağım.
Akıl: İyi ediyorsun. Ama şuna dikkat et: Birbirine benzer yumurtalar gördüğümüzde, bunlardan birinin sahte olduğunu haklı olarak söyleyebileceğimiz sana görünüyor mu?
Augustinus: Hiç görünmüyor; çünkü hepsi yumurtaysa hepsi gerçek yumurtadır.
Akıl: Peki aynadan bir görüntünün yansıdığını gördüğümüzde, onun sahte olduğunu hangi işaretlerle kavrarız?
Augustinus: Elbette tutulamamasından, ses çıkarmamasından, kendi kendine hareket etmemesinden, yaşamamasından ve saymakla bitmeyecek sayısız başka işaretten.
Akıl: Oyalanmak istemediğini görüyorum; aceline uymak gerek. Öyleyse her şeyi tek tek tekrarlamayayım: Rüyada gördüğümüz insanlar yaşayabilse, konuşabilse, uyanık olanlar onları tutabilse ve uyanıp aklımız başımızdayken konuştuğumuz ve gördüğümüz insanlardan hiçbir farkları olmasa, onlara sahte der miydik?
Augustinus: Bu nasıl haklı olarak söylenebilirdi?
Akıl: Öyleyse gerçeğe en çok benzer göründükleri ölçüde gerçek olsalar ve gerçeklerle aralarında hiçbir fark bulunmasa, o ya da başka farklar yüzünden benzemez oldukları ortaya çıktığı ölçüde de sahte olsalar, benzerliğin hakikatin, benzemezliğin de yanlışlığın anası olduğunu kabul etmek gerekmez mi?
Augustinus: Ne diyeceğimi bilmiyorum; az önceki o düşüncesiz onayımdan da utanıyorum.
Akıl: Utanıyorsan bu gülünç; sanki bu tür konuşmaları tam bunun için seçmemişiz gibi. Bunları yalnız kendimizle konuştuğumuz için Soliloquia (iç konuşmalar) diye adlandırılmalarını ve bu başlığı taşımalarını istiyorum; yeni ve belki kulağa sert gelen bir ad, ama konuyu göstermeye oldukça uygun. Çünkü hakikat soru sorup cevap vermekten daha iyi bir yolla aranamaz; ama tartışırken yenilmekten utanmayan kimse de pek bulunmaz. Bu yüzden neredeyse her zaman, incelenmek üzere iyice ortaya konmuş bir konuyu inatçılığın düzensiz bağırışı sahneden kovar; üstelik çoğu zaman gizlenen, bazen de açıkça görülen gönül kırgınlıklarıyla birlikte. Bu yüzden, sanırım en barışçı ve en elverişli yol olarak, Tanrı'nın yardımıyla hakikati kendi kendime sorup kendime cevap vererek aramaya karar verdim. Öyleyse bir yerde düşünmeden kendini bağladıysan geri dönüp düğümü çözmekten korkacak hiçbir şey yok; çünkü buradan başka türlü çıkılamaz.
- R. Nunc attende, dum eadem rursum recurrimus, quo fiat apertius quod conamur ostendere. A. Eccum, loquere quod vis. Nam ego circumitum istum semel statui tolerare, neque in eo defatiscar spe tanta perveniendi quo nos tendere sentio. R. Bene facis. Sed attende utrum tibi videatur, cum ova similia videmus, aliquod eorum falsum esse recte nos posse dicere. A. Nullo modo videtur. Omnia enim si ova sunt, vera ova sunt. R. Quid, cum de speculo resultare imaginem videmus? quibus signis falsam esse comprehendimus? A. Scilicet quod non tenetur, non sonat, non per se movetur, non vivit, et cæteris innumerabilibus, quae prosequi longum est. R. Video te nolle immorari, et properationi tuae mos gerendus est. Itaque, ne singula repetam, si et illi homines quos videmus in somnis, vivere, loqui, teneri a vigilantibus possent, nihilque inter ipsos differret, et eos quos expergefacti ac sani alloquimur et videmus, numquidnam eos falsos diceremus? A. Quo pacto istud recte diceretur? R. Ergo si eo veri essent, quo veri simillimi apparerent, nihilque inter eos et veros omnino distaret, eoque falsi quo per illas vel alias differentias dissimiles convincerentur; nonne similitudinem veritatis matrem, et dissimilitudinem falsitatis esse fatendum est? A. Non habeo quid dicam, et pudet me lam temerariæ consensionis meae superioris. 14. R. Ridiculum est si te pudet, quasi non ob idipsum elegerimus hujusmodi sermocinationes: quae quoniam cum solis nobis loquimur, Soliloquia vocari et inscribi volo; novo quidem et fortasse duro nomine, sed ad rem demonstrandam satis idoneo. Cum enim neque melius quaeri veritas possit, quam interrogando et respondendo, et vix quisquam inveniatur quem non pudeat convinci disputantem, eoque pene semper eveniat ut rem bene inductam ad discutiendum inconditus pervicaciæ clamor explodat, etiam cum laceratione animorum, plerumque dissimulata, interdum et aperta; pacatissime, ut opinor, et commodissime placuit, a meipso interrogatum mihique respondentem, Deo adjuvante, verum quærere: quare nihil est quod vereare, sicubi te temere illigasti, redire atque resolvere; aliter hinc enim evadi non potest.
238. Bölüm
Augustinus: Doğru söylüyorsun; ama neyi yanlış kabul ettiğimi açıkça göremiyorum. Belki de doğruya bir benzerliği olan şeye haklı olarak sahte dendiğini kabul etmekle yanıldım; oysa sahte adına layık başka hiçbir şey aklıma gelmiyor. Öte yandan sahte denen şeylerin gerçeklerden farklı oldukları için böyle adlandırıldığını da kabul etmek zorunda kalıyorum. Buradan da benzemezliğin kendisinin yanlışlığın sebebi olduğu sonucu çıkıyor. Bu yüzden kafam karışıyor; çünkü birbirine zıt sebeplerden doğan bir şey kolay kolay aklıma gelmiyor.
Akıl: Peki ya bu, şeylerin tabiatında böyle olan tek ve biricik türse? Sayısız hayvan türünü baştan sona dolaşsan, çiğnerken üst çenesini oynatan tek hayvanın timsah olduğunu bilmiyor musun? Üstelik hiçbir şey, bir yönden ondan farklı olmayacak kadar başka bir şeye benzer değildir neredeyse.
Augustinus: Bunu görüyorum; ama sahte dediğimiz şeyin doğruyla hem benzer hem benzemez bir yanı olduğunu düşündüğümde, sahte adını hangi yanıyla hak ettiğini ayırt edemiyorum. Benzemez yanıyla dersem, sahte denemeyecek hiçbir şey kalmaz; çünkü gerçek olduğunu kabul ettiğimiz bir başka şeye benzemeyen hiçbir şey yoktur. Öte yandan benzer yanıyla sahte denmeli dersem, en çok benzer oldukları için gerçek olan o yumurtalar itiraz etmekle kalmaz; bu yolla beni her şeyin sahte olduğunu itiraf etmeye zorlayandan da kurtulamam; çünkü her şeyin bir yönden birbirine benzediğini inkâr edemem. Diyelim ki benzerlikle benzemezliğin birlikte bir şeye haklı olarak sahte dedirttiğini söylemekten korkmadım; bana hangi çıkış yolunu göstereceksin? Çünkü yine de her şeyin sahte olduğunu ilan etmem için üstüme gelinecek; zira yukarıda söylendiği gibi her şey birbirine bir yönden hem benzer hem benzemez bulunur. Geriye, göründüğünden başka türlü olandan başka hiçbir şeye sahte dememek kalırdı; ama çoktan geride bıraktığımı sandığım o kadar canavardan korkuyorum. Çünkü beklenmedik bir girdapla yine doğrunun göründüğü gibi olan şey olduğunu söylemeye geri itiliyorum. Bundan da bilen biri olmadan hiçbir şeyin doğru olamayacağı sonucu çıkar. Burada da en gizli kayalıklarda batmaktan korkmam gerekiyor; çünkü onlar bilinmeseler bile gerçektir. Yok, doğrunun olan şey olduğunu söylersem, kim karşı çıkarsa çıksın, hiçbir yerde yanlış bulunmadığı sonucuna varılacak. Böylece o çalkantılar geri dönüyor ve senin oyalamalarına bunca sabırla katlandığım hâlde hiç ilerlemediğimi görüyorum.
- A. Recte dicis; sed quid male concesserim non plane video: nisi forte id recte dici falsum quod habeat aliquam veri similitudinem, cum prorsus mihi nihil aliud dignum falsi nomine occurrat; et rursus tamen cogor fateri eo falsa vocari quæ vocantur, quo a veris differunt. Ex quo conficitur eam ipsam dissimilitudinem causam esse falsitatis. Itaque conturbor; non enim mihi facile quidquam venit in mentem, quod contrariis causis gignatur. R. Quid, si hoc unum est in rerum natura genus et solum quod ita sit? An ignoras, cum per animalium innumerabilia genera cucurreris, solum crocodilum inveniri qui superiorem in mandendo partem moveat; praesertim cum pene reperiri nihil queat ita cuique rei simile, ut non in aliquo etiam dissimile sit? A. Video quidem ista; sed cum considero illud quod falsum vocamus, et simile aliquid habere veri et dissimile, ex qua potius parte meruerit falsi nomen, non valeo discernere. Si enim ex eo quod dissimile est, dixero; nihil erit quod non falsum dici possit: nihil enim est quod non alicui rei dissimile sit, quam veram esse concedimus. Item, si dixero eo quod simile est, falsum appellandum; non solum ova illa reclamabunt quae vera eo ipso sunt quo simillima, sed etiam sic non effugiam eum qui me coegerit falsa esse omnia confiteri, quod omnia sibi ex aliqua parte similia esse negare non possum. Sed fac me non metuere illud respondere, similitudinem ac dissimilitudinem simul efficere ut aliquid falsum recte nominetur; quam mihi evadendi viam dabis? Instabitur enim nihilominus ut omnia falsa esse renuntiem; quippe omnia sibimet, ut supra dictum est, et similia quadam ex parte, et dissimilia reperiuntur. Restaret ut nihil aliud falsum esse dicerem, nisi quod aliter se haberet atque videretur, ni vererer illa tot monstra quae me dudum enavigasse arbitrabar. Nam eo rursum repellor vertigine inopinata, ut verum id esse dicam quod ita se habet ut videtur. Ex quo confit sine cognitore nihil verum esse posse. Hic mihi naufragium in scopulis occultissimis formidandum est, qui veri sunt, etiamsi nesciantur. Aut, si verum esse id quod est dixero, falsum non esse uspiam concludetur, quovis repugnante. Itaque redeunt illi æstus, nec quidquam tanta patientia morarum tuarum processisse me video.
249. Bölüm
Akıl: Sen daha iyi dikkat et; çünkü ilâhî yardımı boşuna dilediğimize hiçbir şekilde inanmayacağım. Gücümüzün yettiği her şeyi denedikten sonra, haklı olarak sahte denebilecek şey olarak şunlardan başkasının kalmadığını görüyorum: ya olmadığı bir şeymiş gibi kendini uyduran ya da hiç var olmamakla birlikte var olmaya yönelen şey. O birinci tür sahte ise ya aldatıcıdır (fallax) ya da yalancıdır (mendax). Aldatıcı, haklı olarak, bir tür aldatma isteği taşıyan şeye denir; bu da ruh olmadan düşünülemez; ama kısmen akılla, kısmen tabiatla olur: akılla, akıllı canlılarda, örneğin insanda; tabiatla, hayvanlarda, örneğin tilkide. Yalancı dediğim şeyi ise yalan söyleyenler yapar. Bunlar aldatıcılardan şu bakımdan ayrılır: Her aldatıcı aldatmak ister; ama yalan söyleyen herkes aldatmak istemez. Çünkü mimler, komediler ve birçok şiir, aldatmak için değil eğlendirmek iradesiyle söylenmiş yalanlarla doludur; şakalaşan hemen herkes de yalan söyler. Oysa aldatıcı ya da aldatan, haklı olarak, bütün işi birinin aldanması olan kişiye denir. Aldatmayı amaçlamayan ama yine de bir şey uyduranlara gelince, onlara ya yalnız yalancı, bu bile değilse en azından yalan söyleyen denmesinde kimse tereddüt etmez. Meğer ki bunlara karşı söyleyecek bir şeyin olsun.
Augustinus: Lütfen devam et; belki de şimdi sahte şeyler hakkında sahte olmayan şeyler öğretmeye başladın. Ama şimdi var olmaya yönelip de olmayan dediğin türün nasıl bir şey olduğunu bekliyorum.
Akıl: Beklemen pek doğal. Bunlar yukarıda birçoğunu andığımız şeylerin ta kendisidir. Aynadaki görüntünün sanki sen olmak istediği, ama sen olmadığı için sahte olduğu sana görünmüyor mu?
Augustinus: Pek öyle görünüyor.
Akıl: Peki her resim, her türlü heykel ve ustaların bu türden bütün işleri? Hepsi neye benzetilerek yapıldıysa o olmaya çabalamıyor mu?
Augustinus: Kesinlikle ikna oldum.
Akıl: Uyuyanların ya da çıldırmışların aldandığı şeylerin de bu türden olduğunu, sanırım, kabul ediyorsun.
Augustinus: Hem de hiçbir şey bu kadar değil; çünkü hiçbir şey, uyanıkların ya da aklı başında olanların gördüğü şeyler olmaya bunlar kadar yönelmez. Yine de yöneldikleri şey olamadıkları ölçüde sahtedirler.
Akıl: Kulelerin hareketi, suya batırılmış kürek ya da cisimlerin gölgeleri hakkında daha ne söyleyeyim? Sanırım bunların da bu kuralla ölçülmesi gerektiği açık.
Augustinus: Apaçık.
Akıl: Öteki hislerden söz etmiyorum; çünkü düşünen herkes şunu bulur: Hissettiğimiz şeylerin kendilerinde sahte denen şey, bir şey olmaya yönelip de olmayan şeydir.
- R. Attende potius; nam nullo modo in animum inducam, frustra nos auxilium divinum implorasse. Video enim, tentatis quantum potuimus omnibus rebus, non remansisse quod falsum jure dicatur, nisi quod aut se fingit esse quod non est, aut omnino esse tendit et non est. Sed illud superius falsi generis, vel fallax etiam, vel mendax est. Nam fallax id recte dicitur quod habet quemdam fallendi appetitum; qui sine anima intelligi non potest: sed partim ratione fit, partim natura; ratione, in animalibus rationalibus, ut in homine; natura, in bestiis, tanquam in vulpecula. Illud autem quod mendax voco, a mentientibus fit. Qui hoc differunt a fallacibus, quod omnis fallax appetit fallere; non autem omnis vult fallere qui mentitur: nam et mimi et comoediæ et multa poemata mendaciorum plena sunt, delectandi potius quam fallendi voluntate, et omnes fere qui jocantur, mentiuntur. Sed fallax vel fallens is recte dicitur, cujus negotium est ut quisque fallatur. Illi autem qui non id agunt ut decipiant, sed tamen aliquid fingunt, vel mendaces tantum, vel si ne hoc quidem, mentientes tamen vocari nemo ambigit: nisi quid habes adversus ista quod dicas. 17. A. Perge, quaeso; nunc enim fortasse de falsis non falsa docere coepisti: sed jam illud genus exspecto quale sit quod dixisti, esse tendit et non est. R. Quidni exspectes? Eadem illa sunt, quorum multa supra memoravimus. Annon tibi videtur imago tua de speculo quasi tu ipse velle esse, sed ideo esse falsa, quod non est? A. Valde hoc videtur. R. Quid omnis pictura vel cujuscemodi simulacrum, et id genus omnia opificum? nonne illud esse contendunt, ad cujus quidque similitudinem factum est? A. Prorsus adducor. R. Jam ca quibus vel dormientes vel furentes falluntur, concedis, ut opinor, in eo esse genere. A. Et nulla magis: nam nulla magis tendunt talia esse, qualia vel vigilantes vel sani cernunt; et eo tamen falsa sunt, quo id quod tendunt esse non possunt. R. Quid jam de turrium motu, vel de merso remo, vel de umbris corporum plura dicam? Planum est, ut arbitror, ex hac regula esse metienda. A. Planissimum. R. Taceo de cæteris sensibus; nam nemo considerans non hoc inveniet, falsum appellari in rebus ipsis quas sentimus, quod esse aliquid tendit et non est.
2510. Bölüm
Augustinus: Doğru söylüyorsun; ama o şiirleri, şakaları ve öteki aldatmacaları neden bu türden ayırman gerektiğini düşündüğüne şaşıyorum.
Akıl: Çünkü sahte olmak istemek başka, gerçek olamamak başkadır. Bu yüzden insanların komedi, tragedya, mim ve bu türden başka işlerini ressamların ve heykeltıraşların işleriyle bir tutabiliriz. Çünkü resmedilmiş bir insan, insan suretine yönelse de, komedi yazarlarının kitaplarında yazılı olanlardan daha çok gerçek olamaz. Bunlar ne sahte olmak isterler ne de kendi bir istekleriyle sahtedirler; uyduranın keyfine uyabildikleri ölçüde bir tür zorunlulukla sahtedirler. Ama sahnedeki Roscius kendi iradesiyle sahte bir Hekabe, tabiatça gerçek bir insandı; aynı iradeyle gerçek bir tragedya oyuncusuydu da, çünkü üstlendiği işi yerine getiriyordu; Priamos'a benzediği için de sahte bir Priamos'tu, ama kendisi Priamos değildi. Buradan şaşılacak bir şey doğuyor; yine de böyle olduğundan kimse şüphe etmez.
Augustinus: Nedir o?
Akıl: Ne olacak? Bütün bunlar bir bakımdan sahte oldukları noktadan ötürü başka bir bakımdan gerçektir; kendi gerçekliklerine de yalnız başka bir şeye göre sahte olmaları yarar. Bu yüzden sahte olmaktan kaçarlarsa, olmak istedikleri ya da olmaları gereken şeye hiçbir şekilde ulaşamazlar. Andığım o oyuncu, sahte bir Hektor, sahte bir Andromakhe, sahte bir Herakles ve sayısız başka şey olmak istemeseydi nasıl gerçek bir tragedya oyuncusu olurdu? Sahte bir at olmasaydı resim nasıl gerçek bir resim olurdu? Aynadaki görüntü sahte bir insan olmasaydı nasıl gerçek bir insan görüntüsü olurdu? Öyleyse bazı şeylere, gerçek bir şey olmaları için sahte bir şey olmaları yarıyorsa, yanlışlıklardan neden bu kadar korkuyor, hakikati de neden büyük bir iyi diye arzuluyoruz?
Augustinus: Bilmiyorum ve çok şaşıyorum; meğer ki sebebi, bu örneklerde taklit edilmeye değer hiçbir şey görmemem olsun. Çünkü oyuncular, aynalarda parıldayan şeyler ya da Myron'un tunçtan düveleri gibi biz de, kendi kılığımızda gerçek olmak için başka bir kılığın gölgesine bürünüp ona benzetilmemeli ve bu yüzden sahte olmamalıyız; aramamız gereken doğru, bir yönden doğru, bir yönden yanlış olsun diye iki yüzlü ve kendi kendisiyle çelişen bir yapıda olmayan doğrudur.
Akıl: Büyük ve ilâhî şeyler istiyorsun. Ama bunları bulursak, hakikatin bunlardan oluştuğunu, adeta bunlardan döküldüğünü kabul etmeyecek miyiz? Hangi şekilde olursa olsun doğru diye adlandırılan her şey adını ondan alır.
Augustinus: İsteyerek onay veriyorum.
- A. Recte dicis: sed miror cur ab hoc genere tibi secernenda illa poemata et joca visa sunt, cæteræque fallaciæ. R. Quia scilicet aliud est falsum esse velle, aliud verum esse non posse. Itaque ipsa opera hominum velut comoedias aut tragoedias, aut mimos, et id genus alia possumus operibus pictorum fictorumque conjungere. Tam enim verus esse pictus homo non potest, quamvis in speciem hominis tendat, quam illa quæ scripta sunt in libris comicorum. Neque enim falsa esse volunt, aut ullo appetitu suo falsa sunt; sed quadam necessitate, quantum fingentis arbitrium sequi potuerunt. At vero in scena Roscius voluntate falsa Hecuba erat, natura verus homo; sed illa voluntate etiam verus tragoedus, eo videlicet quo implebat, institutum: falsus autem Priamus, eo quod Priamum assimilabat, sed ipse non erat. Ex quo jam nascitur quiddam mirabile, quod tamen ita se habere nemo ambigit. A. Quidnam id est? R. Quid putas, nisi hæc omnia inde esse in quibusdam vera, unde in quibusdam falsa sunt, et ad suum verum hoc solum eis prodesse, quod ad aliud falsa sunt? Unde ad id quod esse aut volunt aut debent, nullo modo perveniunt, si falsa esse fugiunt. Quo pacto enim iste quem commemoravi, verus tragoedus esset, si nollet esse falsus Hector, falsa Andromache, falsus Hercules, et alia innumera? aut unde vera pictura esset, si falsus equus non esset? unde in speculo vera hominis imago, si non falsus homo? Quare, si quibusdam, ut verum aliquid sint, prodest ut sint aliquid falsum; cur tantopere falsitates formidamus, et pro magno bono appetimus veritatem? A. Nescio, et multum miror, nisi quia in exemplis istis nihil imitatione dignum video. Non enim tanquam histriones, aut de speculis quaeque relucentia, aut tanquam Myronis buculae ex ære, ita etiam nos ut in nostro quodam habitu veri simus, ad alienum habitum adumbrati atque assimilati, et ob hoc falsi esse debemus; sed illud verum quaerere, quod non quasi bifronte ratione sibique adversanti, ut ex aliqua parte verum sit, ex aliqua falsum sit. R. Magna et divina quædam requiris. Quae tamen si invenerimus, nonne fatebimur his ipsam confici, et quasi conflari veritatem, a qua denominatur omne quod verum quoquo modo nominatur? A. Non invitus assentior.
2611. Bölüm
Akıl: Peki sence tartışma ilmi doğru mudur, yanlış mı?
Augustinus: Doğru olduğundan kim şüphe eder? Ama gramer de doğrudur.
Akıl: Tartışma ilmi kadar mı?
Augustinus: Doğrudan daha doğru ne olabilir, göremiyorum.
Akıl: Elbette içinde hiçbir yanlış bulunmayan şey. Az önce, nasılsa sahte olmadıkça gerçek olamayan şeylere bakarken sen buna takılmıştın. Bütün o masalsı ve açıkça yanlış şeylerin gramere ait olduğunu bilmiyor musun?
Augustinus: Bunu bilmez değilim; ama sanırım bunlar gramer yüzünden yanlış değildir; gramer onları ne iseler öyle gösterir. Çünkü masal, faydalı olmak ya da eğlendirmek için kurulmuş bir yalandır. Gramer ise eklemli sesin bekçisi ve düzenleyicisi olan ilimdir; mesleğinin zorunluluğu onu insan dilinin hafızaya ve yazıya emanet edilmiş bütün uydurmalarını da toplamaya mecbur eder; ama gramer onları yanlış yapmaz, onlar hakkında doğru bir öğretiyi öğretir ve savunur.
Akıl: Pek doğru. Bunları iyi tarif edip ayırıp ayırmadığını şimdi umursamıyorum; ama şunu soruyorum: Bunun böyle olduğunu gramerin kendisi mi gösterir, yoksa o tartışma ilmi mi?
Augustinus: Şu anda bunları ayırmaya çalışırken kullandığım tarif etme gücünün ve becerisinin tartışma sanatına ait olduğunu inkâr etmiyorum.
Akıl: Peki gramerin kendisi? Doğruysa, ilim olduğu ölçüde doğru değil midir? Çünkü ilim (disciplina) adını öğrenmekten (discere) alır; kimse de öğrendiği ve aklında tuttuğu şeyleri bilmiyor sayılamaz; yanlış şeyleri ise kimse bilmez. Demek her ilim doğrudur.
Augustinus: Bu küçük akıl yürütmede düşünmeden kabul edilmiş bir şey göremiyorum. Yine de onun yüzünden birine o masalların da doğru olduğu görünmesinden çekiniyorum; çünkü onları da öğreniyor ve aklımızda tutuyoruz.
Akıl: Öğretmenimiz bize öğrettiği şeylere inanmamızı ve onları bilmemizi istemiyor muydu?
Augustinus: Tam tersine, bilelim diye bize büyük bir ısrarla yüklenirdi.
Akıl: Daidalos'un uçtuğuna inanmamız için hiç ısrar etti mi?
Augustinus: Bunu hiç etmedi. Ama masalı aklımızda tutmazsak, elimizde hiçbir şey tutamayacak hâle getirirdi bizi.
Akıl: Peki böyle bir masal olduğunun ve Daidalos hakkında böyle bir söylentinin yayıldığının doğru olduğunu inkâr mı ediyorsun?
Augustinus: Bunun doğru olduğunu inkâr etmiyorum.
Akıl: Demek bunları öğrendiğinde doğruyu öğrendiğini inkâr etmiyorsun. Çünkü Daidalos'un uçtuğu doğru olsaydı ve çocuklar bunu uydurma bir masal olarak öğrenip tekrarlasalardı, tekrarladıkları şey doğru olduğu ölçüde akıllarında yanlış bir şey tutmuş olurlardı. Yukarıda şaşırdığımız şey de buradan çıkmıştı: Daidalos'un uçuşu hakkında doğru bir masal, Daidalos'un uçtuğu yanlış olmadıkça olamazdı.
Augustinus: Bunu artık kavrıyorum; ama bundan ne kazanacağımızı bekliyorum.
Akıl: Ne olacak? İlmin doğru şeyler öğretmedikçe ilim olamayacağını çıkardığımız o akıl yürütmenin yanlış olmadığını.
Augustinus: Peki bunun konuyla ne ilgisi var?
Akıl: Gramer ilminin nereden ilim olduğunu bana söylemeni istiyorum; çünkü nereden ilimse oradan doğrudur.
Augustinus: Sana ne cevap vereceğimi bilmiyorum.
Akıl: İçinde hiçbir şey tarif edilmemiş, hiçbir şey cinslere ve parçalara bölünüp ayrılmamış olsaydı, onun hiçbir şekilde ilim olamayacağı sana görünmüyor mu?
Augustinus: Ne dediğini artık anlıyorum. Tarifler, bölmeler ve akıl yürütmelerin, her şeyin ne olduğunu açıklarken, karışıklık olmadan her parçaya kendine düşeni verirken, ona ait hiçbir şeyi atlamayıp yabancı hiçbir şeyi eklemezken, ona ilim dedirten şeyin bütününü yapmadığı tek bir ilmin yüzü bile aklıma gelmiyor.
Akıl: Öyleyse ona doğru dedirten şeyin bütününü de.
Augustinus: Bunun bundan çıktığını görüyorum.
- R. Quid tibi ergo videtur? disciplina disputandi verane, an falsa est? A. Quis dubitet veram? Sed vera est etiam grammatica. R. Itane ut illa? A. Non video quid sit vero verius. R. Illud profecto quod nihil falsi habet: quod intuens paulo ante offendebare ex iis rebus quae nescio quomodo nisi falsae essent, veræ esse non possent. An ignoras omnia illa fabulosa et aperte falsa ad grammaticam pertinere? A. Non ignoro istud quidem; sed, ut opinor, non per grammaticam falsa sunt, sed per eam qualiacumque sunt, demonstrantur. Siquidem est fabula compositum ad utilitatem delectationemve mendacium. Est autem grammatica vocis articulatæ custos et moderatrix disciplina: cujus professionis necessitate cogitur humanæ linguæ omnia etiam figmenta colligere, quæ memoriæ litterisque mandata sunt, non ea falsa faciens, sed de his veram quamdam docens asserensque rationem. R. Recte sane: nihil nunc curo, utrum abs te ista bene definita atque distincta sint; sed illud quæro, utrum hoc ita esse ipsa grammatica, an vero illa disciplina disputationis ostendat. A. Non nego vim peritiamque definiendi, qua nunc ego ista separare conatus sum, disputatoriæ arti tribui. 20. R. Quid ipsa grammatica? nonne si vera est, eo vera est quo disciplina est? Disciplina enim a discendo dicta est: nemo autem quæ didicit ac tenet, nescire dici potest; et nemo scit falsa. Omnis ergo vera est disciplina. A. Non video quidem quid in ista ratiuncula temere concedatur. Movet me tamen ne per istam cuipiam videatur etiam illas fabulas veras esse; nam et bas discimus et tenemus. R. Numquidnam magister noster nolebat nos credere quæ docebat, et nosse? A. Imo vehementer ut nossemus instabat. R. Numquid aliquando institit ut Dædalum volasse crederemus? A. Hoc quidem nunquam. Sed plane nisi teneremus fabulam, vix nos posse aliquid manibus tenere faciebat. R. Tu ergo negas verum esse quod ista fabula sit, et quod ita sit Dædalus diffamatus? A. Hoc non nego verum esse. R. Non negas ergo te didicisse verum, cum ista didiceris. Nam si volasse Daedalum verum est, et hoc pueri pro ficta fabula acciperent atque redderent, eo ipso falsa retinerent, quo vera essent illa quae redderent. Hinc enim exstitit illud quod superius mirabamur, de volatu Dædali veram fabulam esse non potuisse, nisi Dædalum volasse falsum esset. A. Jam teneo istud; sed quid ex eo proficiamus exspecto. R. Quid, nisi non esse falsam illam rationem, qua collegimus disciplinam, nisi vera doceat, disciplinam esse non posse? A. Et hoc quid ad rem? R. Quia volo dicas mihi unde sit disciplina grammatica: inde enim vera est, unde disciplina est. A. Nescio quid tibi respondeam. R. Nonne tibi videtur, si nihil in ea definitum esset, et nihil in genera et partes distributum atque distinctum, eam nullo modo disciplinam esse potuisse? A. Jam intelligo quid dicas; nec ulla mihi occurrit cujusvis facies disciplinæ, in qua non definitiones ac divisiones et ratiocinationes, dum quid quidque sit declaratur, dum sine confusione partium sua cuique redduntur, dum nihil prætermittitur proprium, nihil annumeratur alienum, totum hoc ipsum quo disciplina dicitur egerint. R. Ergo et totum ipsum quo vera dicitur. A. Video consequi.
26_2Akıl: Şimdi şuna cevap ver: Tarif etme, bölme ve bölümleme yollarını hangi ilim içerir?
Augustinus: Bunların tartışma kurallarında bulunduğu yukarıda söylendi.
Akıl: Demek, yukarıda senin yanlışlığa karşı savunduğun gramer, hem ilim olmak hem doğru olmak için aynı sanat tarafından yaratılmıştır. Bu sonucu yalnız gramer hakkında değil, bütün ilimler hakkında çıkarabilirim. Çünkü tarif etme ve bölme hakkının onu ilim yapmadığı hiçbir ilmin aklına gelmediğini söyledin; hem de doğru söyledin. Ama ilimler, ilim oldukları ölçüde doğruysa, bütün ilimleri doğru kılan şeyin hakikatin kendisi olduğunu inkâr eden çıkar mı?
Augustinus: Neredeyse onay vermek üzereyim; ama bir şey beni rahatsız ediyor: Tartışma yolunu da aynı ilimler arasında sayıyoruz. Bu yüzden bence hakikat daha çok, bu yolun kendisini de doğru kılan şeydir.
Akıl: Pek iyi ve pek uyanık. Ama sanırım onun da ilim olduğu ölçüde doğru olduğunu inkâr etmiyorsun.
Augustinus: Tam tersine, beni rahatsız eden de bu. Çünkü onun da bir ilim olduğunu ve bu yüzden doğru denildiğini fark ettim.
Akıl: Peki? İçindeki her şey tarif edilip bölünmemiş olsaydı onun başka türlü ilim olabileceğini mi düşünüyorsun?
Augustinus: Söyleyecek başka bir şeyim yok.
Akıl: Ama bu vazife ona aitse, o ilim kendi kendisi sayesinde doğrudur. Öyleyse her şeyi doğru kılan hakikatin kendi kendisi sayesinde ve kendi kendisinde doğru olmasına kim şaşar?
Augustinus: Bu görüşe doğrudan yürümeme hiçbir engel yok.
- R. Responde nunc quæ disciplina contineat definitionum, divisionum, partitionumque rationes. A. Jam superius dictum est haec disputandi regulis contineri. R. Grammatica igitur eadem arte creata est, ut disciplina, et ut vera esset, quæ est abs te superius a falsitate defensa. Quod non de una grammatica mihi licet concludere, sed prorsus de omnibus disciplinis. Nam dixisti, vereque dixisti, nullam disciplinam tibi occurrere, in qua non definiendi jus atque distribuendi idipsum, ut disciplina sit, fecerit. At, si eo verae sunt quo sunt disciplinae, negabitne quispiam, veritatem ipsam esse per quam omnes veræ sunt disciplinae? A. Prope est omnino ut assentiar: sed illud me movet, quod etiam rationem disputandi inter easdem disciplinas numeramus. Quare illam potius existimo esse veritatem, qua et ista ipsa ratio vera est. R. Optime omnino ac vigilantissime: sed non negas, ut opinor, eo veram esse quo disciplina est. A. Imo idipsum est quod me movet. Adverti enim etiam disciplinam esse, et ob hoc veram dici. R. Quid ergo? istam putas aliter disciplinam esse potuisse, nisi omnia in ea definita essent et distributa? A. Nihil aliud habeo quod dicam. R. At, si ad eam pertinet hoc officium, per seipsam disciplina vera est. Quisquamne igitur mirum putabit, si ea qua vera sunt omnia, per se ipsa et in seipsa vera sit veritas? A. Nihil mihi obstat quominus recta pergam in istam sententiam.
2712. Bölüm
Akıl: Öyleyse kalan birkaç şeye dikkat et.
Augustinus: Bir şeyin varsa ortaya koy; yeter ki anlayabileceğim ve isteyerek kabul edeceğim bir şey olsun.
Akıl: Bir şeyin başka bir şeyde olduğunun iki şekilde söylendiğini biliyoruz. Birinde bir şey öyle bulunur ki ondan ayrılıp başka bir yerde de bulunabilir: şu odunun şu yerde, güneşin doğuda olması gibi. Ötekinde ise bir şey bir dayanakta öyle bulunur ki ondan ayrılamaz: Bu odunda gördüğümüz suret ve görünüş, güneşteki ışık, ateşteki sıcaklık, ruhtaki ilim ve buna benzer başka şeyler gibi. Yoksa sana başka türlü mü görünüyor?
Augustinus: Bunlar bizim için pek eski şeyler; ilk gençliğimizden beri büyük bir gayretle öğrenip bildiğimiz şeyler. Bu yüzden bunlar bana sorulunca hiç düşünmeden kabul etmemek elimde değil.
Akıl: Peki şu? Bir dayanakta ayrılmaz şekilde bulunan şeyin, dayanağın kendisi kalmazsa kalamayacağını kabul etmiyor musun?
Augustinus: Bunu da zorunlu görüyorum. Çünkü dayanak kalırken dayanakta bulunan şeyin kalmayabileceğini de şeylere dikkatle bakan herkes anlar. Nitekim bu bedenin rengi, beden henüz yok olmadan sağlık sebebiyle ya da yaşla değişebilir. Ama bu her şeyde aynı ölçüde geçerli değildir; yalnız dayanaklarda bulunan şeylerin, dayanakların var olabilmesi için onlarla birlikte bulunmadığı şeylerde geçerlidir. Çünkü şu duvar, onda gördüğümüz bu renk sayesinde duvar olmaz; bir rastlantıyla kararsa, beyazlaşsa ya da başka bir renk alsa bile yine duvar olarak kalır ve öyle adlandırılır. Ama ateş sıcaklığından yoksun kalırsa ateş bile olmaz; karı da beyaz olmadıkça kar diye adlandıramayız.
- R. Ergo attende pauca quæ restant. A. Profer si quid habes, modo tale sit quod intelligam, libenterque concedam. R. Esse aliquid in aliquo, non nos fugit duobus modis dici. Uno quo ita est, ut etiam sejungi atque alibi esse possit, ut hoc lignum in hoc loco, ut sol in oriente: altero autem quo ita est aliquid in subjecto, ut ab eo nequeat separari, ut in hoc ligno forma et species quam videmus, ut in sole lux, ut in igne calor, ut in animo disciplina, et si qua sunt alia similia. An tibi aliter videtur? A. Ista quidem vetustissima sunt nobis, et ab ineunte adolescentia studiosissime percepta et cognita: quare non possum de his interrogatus, quin ea sine ulla deliberatione concedam. R. Quid illud? nonne concedis, quod in subjecto est inseparabiliter, si subjectum ipsum non maneat, manere non posse? A. Hoc quoque video necessarium; nam manente subjecto, posse id quod in subjecto est non manere, quisquis diligenter res advertit, intelligit. Siquidem hujus corporis color potest vel valetudinis ratione vel ætate immutari, cum ipsum corpus necdum interierit. Et hoc non peraeque in omnibus valet, sed in his in quibus, non ut sint ipsa subjecta, ea quae in subjectis sunt coexistunt. Non enim ut sit iste paries, paries hoc colore fit, quem in eo videmus; cum etiam si quo casu nigrescat aut albescat, vel aliquem alium mutet colorem, nihilominus tamen maneat paries ac dicatur. At vero ignis si calore careat, ne ignis quidem erit: nec nivem vocare, nisi candidam, possumus.
2813. Bölüm
Augustinus: Ama sorduğun şeye gelince: Dayanağın kendisi yok olurken dayanakta bulunan şeyin kalabileceğini kim kabul etmiştir ya da bu kime mümkün görünür? Yalnız bir şeyde bulunduğu sürece var olan bir şeyin, o şey artık yokken de var olabilmesi canavarca ve hakikate son derece yabancı bir şeydir.
Akıl: Öyleyse aradığımız şey bulundu.
Augustinus: Ne diyorsun?
Akıl: İşittiğini.
Augustinus: Demek ruhun ölümsüz olduğu artık apaçık belli mi?
Akıl: Kabul ettiklerin doğruysa, apaçık; meğer ki ruhun ölse bile ruh olduğunu söyleyesin.
Augustinus: Bunu asla söylemem; tam tersine, yok olmakla ruhun ruh olmaktan çıktığını söylüyorum. Büyük filozofların, nereye girerse oraya hayat veren şeyin kendisinde ölümü kabul edemeyeceğini söylemiş olmaları da beni bu görüşten döndürmüyor. Çünkü ışık girebildiği her yeri aydınlatsa ve zıtların o ünlü gücü yüzünden kendisinde karanlığı kabul edemese de yine söner ve ışık sönünce o yer kararır. Böylece karanlığa direnen ve kendisinde karanlığı hiçbir şekilde kabul etmeyen şey, yok olarak ona yer açmış olur; tıpkı çekip giderek de açabileceği gibi. Bu yüzden ölümün bedene, karanlığın bir yere gelişi gibi gelmesinden korkuyorum: Ruh bazen ışık gibi çekip gider, bazen de olduğu yerde söner. Öyle ki bedenin her ölümüne karşı artık güven duyulamaz; ruhun bedenden zarar görmeden çıkarılıp sönemeyeceği bir yere —böyle bir yer varsa— götürüldüğü bir ölüm türünü dilemek gerekir. Bu bile mümkün değilse, ruh bedenin içinde bir ışık gibi tutuşuyor ve başka bir yerde varlığını sürdüremiyorsa, her ölüm de ruhun ya da hayatın bedende bir tür sönmesiyse, insana izin verildiği ölçüde, yaşanan hayatı güven ve huzur içinde yaşamayı sağlayacak bir hayat tarzı seçmek gerekir; gerçi ruh ölüyorsa bunun nasıl olabileceğini bilmiyorum. Ah, ister kendi kendilerine ister başkası tarafından, ruh yok olsa bile ölümden korkmamak gerektiğine ikna edilmiş olanlar ne kadar mesuttur! Ama zavallı beni ne hiçbir akıl yürütme ne de hiçbir kitap şimdiye kadar ikna edebildi.
Akıl: İnleme; insan ruhu ölümsüzdür.
Augustinus: Bunu nereden ispat ediyorsun?
Akıl: Yukarıda, sanırım büyük bir ihtiyatla kabul ettiğin şeylerden.
Augustinus: Gerçekten de bana soru sorarken sana pek dikkatsizce bir şey verdiğimi hatırlamıyorum. Ama lütfen artık sonucun kendisini topla; bunca dolambaçtan nereye vardığımızı görelim; artık bana soru sormanı da istemiyorum. Çünkü kabul ettiklerimi kısaca sayacaksan neden yine benim cevabıma ihtiyaç duyasın? Yoksa iyi bir sonuca varmışsak sevincimi boşuna mı geciktirmek istiyorsun?
Akıl: İstediğini görüyorum, öyle yapacağım; ama çok dikkatli dinle.
Augustinus: Konuş artık, buradayım; ne diye canımı çıkarıyorsun?
Akıl: Bir dayanakta bulunan her şey hep kalıyorsa, dayanağın kendisinin de hep kalması zorunludur. Her ilim de ruhta, bir dayanakta bulunur gibi bulunur. Öyleyse ilim hep kalıyorsa ruhun da hep kalması zorunludur. İlim ise hakikattir ve bu kitabın başında aklın ikna ettiği gibi hakikat hep kalır. Demek ruh hep kalır; ölmüş bir ruhtan da söz edilemez. Öyleyse ruhun ölümsüz olduğunu saçmalamadan inkâr edebilecek tek kişi, yukarıdakilerden birinin yanlış kabul edildiğini gösteren kişidir.
- A. Illud vero quod interrogasti, quis concesserit, aut cui posse fieri videatur, ut id quod in subjecto est, maneat ipso intereunte subjecto? Monstruosum enim et a veritate alienissimum est, ut id quod non esset nisi in ipso esset, etiam cum ipsum non fuerit possit esse. R. Illud igitur quod quærebamus inventum est. A. Quid narras? R. Id quod audis. A. Jamne ergo liquido constat animum esse immortalem? R. Si ea quae concessisti vera sint, liquidissime: nisi forte animum dicis, etiamsi moriatur, animum esse. A. Nunquam equidem hoc dixerim; sed eo ipso quo interit, fieri ut animus non sit, dico. Nec me ab hac sententia revocat, quod a magnis philosophis dictum est, eam rem quae, quocumque venerit, vitam præstat, mortem in se admittere non posse. Quamvis enim lumen quocumque intrare potuerit, faciat id lucere, tenebrasque in se propter memorabilem illam vim contrariorum non possit admittere; tamen exstinguitur, locusque ille exstincto lumine tenebratur. Ita illud quod tenebris resistebat, neque ullo modo in se tenebras admisit, et sic eis intereundo locum fecit, ut poterat etiam discedendo. Itaque timeo ne mors ita contingat corpori, ut tenebræ loco, aliquando discedente animo ut lumine, aliquando autem ibidem exstincto; ut jam non de omni morte corporis securitas sit, sed aliquod genus mortis sit optandum, quo anima ex corpore incolumis educatur, perducaturque ad locum, si est ullus talis locus, ubi non possit exstingui. Aut, si ne hoc quidem potest, atque in ipso corpore anima quasi lumen accenditur, nec alibi potest durare, omnisque mors est exstinctio quaedam animae in corpore vel vitae; aliquod genus eligendum est quantum homo sinitur, quo idipsum quod vivitur, cum securitate ac tranquillitate vivatur, quanquam nescio quomodo istud possit fieri si anima moritur. O multum beatos, quibus sive ab ipsis, sive abs quolibet, non esse metuendam mortem, etiamsi anima intereat, persuasum est! At mihi misero nullae adhuc rationes, nulli libri persuadere potuerunt. 24. R. Noli gemere, immortalis est animus humanus. A. Unde hoc probas? R. Ex iis quæ cum magna cautione, ut arbitror, superius concessisti. A. Nihil quidem me minus vigilanter interroganti tibi memini dedisse: sed collige jam ipsam summam, oro te; videamus quo tantis ambagibus pervenerimus, nec me jam interroges volo. Si enim ea breviter enumeraturus es quæ concessi, quonam rursus responsio mea desideratur? An ut moras gaudiorum mihi frustra inferas, si quid boni forte confecimus? R. Faciam quod te velle video, sed attende diligentissime. A. Loquere jam, hic sum; quid enecas? R. Omne quod in subjecto est, si semper manet, ipsum etiam subjectum maneat semper necesse est. Et omnis in subjecto est animo disciplina. Necesse est igitur semper ut animus maneat, si semper manet disciplina. Est autem disciplina veritas, et semper, ut in initio libri hujus ratio persuasit, veritas manet. Semper igitur animus manet, nec animus mortuus dicitur. Immortalem igitur animum solus non absurde negat, qui superiorum aliquid non recte concessum esse convincit.
2914. Bölüm
Augustinus: Artık kendimi sevince bırakmak istiyorum; ama iki sebepten ötürü biraz geri duruyorum. Önce şu beni rahatsız ediyor: Üzerinde durduğumuz şeyin bütünü, şimdi ispat edildiğinden çok daha kısa bir yoldan ispat edilebilecekken, bilmem nasıl bir akıl yürütmeler zincirinin peşine takılıp bu kadar dolambaçlı bir yol izledik. Konuşmanın bu kadar uzun süre sanki pusu kurmak için etrafta dolaşmış olması beni kaygılandırıyor. Sonra, ilmin, özellikle tartışma ilminin, ruhta nasıl hep bulunduğunu göremiyorum; çünkü onu bilen pek az kişi var, onu bilen herkes de çocukluğundan beri bunca zaman onu bilmeden yaşadı. Ya cahillerin ruhlarının ruh olmadığını ya da ruhta onun bilmediği bir ilmin bulunduğunu söyleyemeyiz. Bu son derece saçma olduğuna göre, geriye ya hakikatin ruhta hep bulunmadığı ya da o ilmin hakikat olmadığı kalır.
Akıl: Akıl yürütmemizin bu kadar dolambacı boşuna izlemediğini görüyorsun. Hakikatin ne olduğunu araştırıyorduk; şimdi bile, bu şeyler ormanında neredeyse bütün patikaları dolaştığımız hâlde onu iz sürüp bulamadığımızı görüyorum. Ama ne yapalım? Başladığımız işi bırakıp bu soruyu cevaplayacak başkalarına ait bir kitabın elimize geçmesini mi bekleyelim? Çünkü bizim çağımızdan önce yazılmış, okumadığımız birçok kitap olduğunu sanıyorum; şimdi de, bilmediğimiz bir şey hakkında kanaat yürütmeyelim diye söylüyorum, bu konuda hem şiirle hem düzyazıyla yazıldığını açıkça biliyoruz; hem de öyle insanlar tarafından ki ne yazıları bizden gizli kalabilir ne de zekâlarını, yazılarında aradığımızı bulacağımızdan ümit kesebileceğimiz kadar az tanıyoruz. Hele ölmüş diye yasını tuttuğumuz belagatin kendisinin onda eksiksiz olarak yeniden dirildiğini gördüğümüz o adam gözümüzün önündeyken. Yazılarıyla bize nasıl yaşanacağını öğretmiş olan o adam, yaşamanın tabiatını bilmeden kalmamıza izin verir mi?
Augustinus: Sanmıyorum; ondan çok şey umuyorum. Ama tek bir şeye üzülüyorum: Ne ona ne de bilgeliğe karşı duyduğumuz şevki ona istediğimiz gibi açabiliyoruz. Çünkü o elbette susuzluğumuza acır ve şimdikinden çok daha çabuk taşıp bizi sulardı. O ise kaygısızdır; çünkü ruhun ölümsüzlüğüne kendini artık bütünüyle ikna etmiştir; bu bilgisizliğin sefaletini iyice tanımış ve hele yardım dilediklerinde kendilerine yardım edilmemesi zalimlik olacak kimselerin bulunabileceğini bilmiyor. Öteki ise dostluğumuz sayesinde ateşimizi biliyor; ama öyle uzakta ve biz şimdi öyle bir durumdayız ki ona bir mektup göndermek imkânı bile pek yok. Sanırım o, Alplerin ötesindeki inzivasında, ölüm korkusunun büyüyle kovulduğu, eski buzla katılaşmış ruh uyuşukluğunun ve soğukluğunun dağıtıldığı şiirini artık bitirmiştir. Ama elimizde olmayan bu şeyler gerçekleşinceye kadar, kendi boş vaktimizi heba etmek ve bütün ruhumuzu belirsiz bir keyfe bağlayıp asılı bırakmak son derece utanç verici değil mi?
- A. Jam me volo in gaudia mittere, sed duabus aliquantum revocor causis. Nam primum me movet quod circuitu tanto usi sumus, nescio quam ratiocinationum catenam sequentes, cum tam breviter totum de quo agebatur, demonstrari potuerit, quam nunc demonstratum est. Quare, me sollicitum facit quod tam diu quasi ad insidiandum obambulavit oratio. Deinde non video quomodo in animo semper sit disciplina, praesertim disputandi, cum et tam pauci ejus gnari sint, et quisquis eam novit, tanto ab infantia tempore fuerit indoctus. Non enim possumus dicere aut imperitorum animos non esse animos, aut esse in animo eam quam nesciant disciplinam. Quod si vehementer absurdum est, restat ut aut non semper in animo sit veritas, aut disciplina illa veritas non sit. 26. R. Vides quam non frustra tantos circuitus egerit nostra ratiocinatio. Quaerebamus enim quid sit veritas, quod ne nunc quidem in hac quadam silva rerum, omnibus pene callibus oberratis, video nos investigare potuisse. Sed quid facimus? An incepta omittimus, et exspectamus ecquid nobis librorum alienorum in manus incidat, quod huic quæstioni satisfaciat? Nam et multos ante nostram aetatem scriptos esse arbitror, quos non legimus: et nunc, ut nihil quod nescimus opinemur, manifestum habemus, et carmine de hac re scribi, et soluta oratione; et ab iis viris quorum nec scripta latere nos possunt, et eorum ingenia talia novimus, ut nos in eorum litteris quod volumus, inventuros desperare non possimus: praesertim cum hic ante oculos nostros sit ille, in quo ipsam eloquentiam quam mortuam dolebamus, perfectam revixisse cognovimus. Hicne nos sinet, cum scriptis suis vivendi modum docuerit, vivendi ignorare naturam? A. Non arbitror equidem et multum inde spero, sed unum doleo quod vel erga se, vel erga sapientiam studium nostrum non ei ut volumus, valemus aperire. Nam profecto ille misereretur sitim nostram, et exundaret multo citius quam nunc. Securus enim est, quod sibi jam totum de animæ immortalitate persuasit, nec scit aliquos esse fortasse, qui hujus ignorationis miseriam satis cognoverunt, et quibus præsertim rogantibus non subvenire crudele sit. Ille autem alius novit quidem pro familiaritate ardorem nostrum; sed ita longe abest, et ita nunc constituti sumus, ut vix ad eum vel epistolae mittendae facultas sit. Quem credo jam otio Transalpino perfecisse carmen quo mortis metus excantatus effugiat, et antiqua glacie duratus animæ stupor frigusque pellatur. Sed interim dum ista proveniunt, quæ in nostra potestate non sunt, nonne turpissimum est perire otium nostrum, et totum ipsum animum ex incerto arbitrio pendere deligatum?
3015. Bölüm
Augustinus: Tanrı'ya, bize zenginlik, beden hazları, halkın alkışladığı kürsüler ve makamlar değil, ruhumuzu ve O'nun kendisini arayan bizlere yol açsın diye dua ettik ve dua ediyoruz; bu dua nerede kaldı? O bizi bırakacak mı, yoksa biz mi O'nu bırakacağız?
Akıl: Bunları arzulayanları bırakmak O'na son derece yabancıdır; bu yüzden böyle bir rehberi bırakmak da bize yabancı olmalıdır. Öyleyse istersen o iki şeyin, yani hakikatin hep kaldığının ve hakikatin tartışma yolu olduğunun nereden çıkarıldığını kısaca tekrarlayalım. Çünkü bunların sallantıda olduğunu ve bu yüzden bütün meselenin sonucundan emin olamadığımızı söyledin. Yoksa önce, ruh demekten kendimizi alamadığımız cahil bir ruhta ilmin nasıl bulunabileceğini mi araştıralım? Çünkü bundan sarsılmış görünüyordun, öyle ki kabul ettiğin şeylerden yeniden şüphe etmen gerekti.
Augustinus: Hayır, önce onları inceleyelim, sonra bunun ne olduğuna bakarız. Böylece, sanırım, hiçbir tartışma kalmayacak.
Akıl: Öyle olsun; ama bütünüyle burada ve son derece dikkatli ol. Çünkü dikkat ederken başına ne geldiğini biliyorum: Sonuca fazla bel bağlıyor ve onun hemen şimdi çıkarılmasını beklerken sorulan şeyleri iyice incelemeden kabul ediyorsun.
Augustinus: Belki doğru söylüyorsun; ama bu tür hastalığa karşı elimden geldiğince direneceğim. Sen yeter ki artık sormaya başla; gereksiz şeylerle oyalanmayalım.
Akıl: Hatırladığım kadarıyla hakikatin yok olamayacağı sonucunu şuradan çıkardık: Yalnız bütün evren değil, hakikatin kendisi de yok olsa, evrenin de hakikatin de yok olduğu doğru olacaktır. Hakikat olmadan hiçbir şey doğru değildir; öyleyse hakikat hiçbir şekilde yok olmaz.
Augustinus: Bunları tanıyorum; yanlışsalar çok şaşarım.
Akıl: Öyleyse öbürüne bakalım.
Augustinus: Rica ederim, biraz düşünmeme izin ver ki yine utanç verici bir şekilde buraya dönmek zorunda kalmayayım.
Akıl: Peki, hakikatin yok olduğu doğru olmayacak mı? Doğru olmayacaksa, demek hakikat yok olmuyor. Doğru olacaksa, hakikat battıktan sonra, artık hiçbir hakikat yokken bu nereden doğru olacak?
Augustinus: Daha fazla düşünüp inceleyecek bir şeyim yok; başka bir şeye geç. Elbette elimizden geldiğince, bilgin ve basiretli adamların bunları okuyup düşüncesizliğimizi, varsa, düzeltmelerini sağlayacağız; çünkü ne şimdi ne de bir başka zaman buna karşı söylenebilecek bir şey bulabileceğimi sanmıyorum.
Akıl: Peki, doğru olan her şeyin kendisi sayesinde doğru olduğu şeyden başka bir şeye hakikat denir mi?
Augustinus: Hiçbir şekilde.
Akıl: Yanlış olmayandan başka bir şeye haklı olarak doğru denir mi?
Augustinus: Bundan şüphe etmek delilik olur.
Akıl: Bir şeye benzemek üzere düzenlenmiş, ama benzediği o şey olmayan şey yanlış değil midir?
Augustinus: Yanlış demeye bundan daha istekli olduğum hiçbir şey görmüyorum. Ama doğrunun benzerliğinden çok uzak olan şeye de yanlış denir.
Akıl: Kim inkâr ediyor? Yine de doğruyu bir ölçüde taklit ettiği için.
Augustinus: Nasıl? Medea'nın kanatlı yılanlar koşarak uçtuğu söylendiğinde bu şey hiçbir yönden doğruyu taklit etmez; çünkü böyle bir şey hiç yoktur ve hiç var olmayan bir şey hiçbir şeyi taklit edemez.
Akıl: Doğru söylüyorsun; ama hiç var olmayan bir şeye yanlış bile denemeyeceğine dikkat etmiyorsun. Çünkü yanlışsa vardır; yoksa yanlış değildir.
Augustinus: Öyleyse Medea hakkındaki o bilmem ne canavar için yanlış olduğunu söylemeyecek miyiz?
Akıl: Elbette hayır; çünkü yanlışsa nasıl bir canavar olur?
Augustinus: Şaşılacak bir şey görüyorum: Demek "Boyunduruğa koşulmuş kanatlı dev yılanlar" dizesini işittiğimde yanlış demiyor muyum?
Akıl: Elbette diyorsun; çünkü yanlış diyebileceğin bir şey var.
Augustinus: Nedir, lütfen söyle?
Akıl: Elbette o dizeyle dile getirilen önerme.
Augustinus: Peki bu önermenin doğruyu ne taklidi var?
Akıl: Medea bunu gerçekten yapmış olsaydı da aynı şekilde dile getirilecekti. Demek yanlış önerme, dile getirilişiyle doğru önermeleri taklit eder. Ona inanılmıyorsa doğru önermeleri yalnız böyle söylenmesiyle taklit eder; o zaman yalnız yanlıştır, aldatıcı değildir. Ama inandırırsa, inanılan doğru önermeleri de taklit eder.
Augustinus: Söylediğimiz şeylerle hakkında bir şey söylediğimiz şeyler arasında büyük bir fark olduğunu artık anlıyorum; bu yüzden onay veriyorum. Çünkü beni yalnız şu düşünce geri tutuyordu: Bir doğrunun taklidini taşımıyorsa, yanlış dediğimiz şeye haklı olarak yanlış denmez. Bir taşa sahte gümüş diyen kim haklı olarak gülünç duruma düşmez? Ama biri taşın gümüş olduğunu söylerse onun yanlış söylediğini, yani yanlış bir önerme ileri sürdüğünü söyleriz. Kalaya ya da kurşuna ise, sanırım, sahte gümüş demek saçma değildir; çünkü şeyin kendisi gümüşü adeta taklit eder. Bu durumda bizim önermemiz yanlış değildir; yanlış olan, hakkında önermenin dile getirildiği şeyin kendisidir.
- A. Ubi est quod Deum et rogavimus et rogamus, ut nobis non divitias, non corporis voluptates, non populares suggestus atque honores, sed animam nostram seque ipsum quærentibus, iter aperiat? Itane nos deseret, aut a nobis deseretur? R. Alienissimum quidem ab ipso est ut eos qui illa desiderant deserat: unde a nobis quoque alienum esse debet ut tantum ducem deseramus. Quare, si placet, repetamus breviter unde illa duo confecta sint, aut semper manere veritatem, aut veritatem esse disputandi rationem. Hæc enim vacillare dixisti, quo minus nos faciat totius rei summa securos. An potius illud quaeremus, quomodo esse possit in imperito animo disciplina, quem non possumus non animum dicere? Hinc enim commotus videbare, ut de illis quae concesseras, dubitare rursus necesse fuerit. A. Imo discutiamus prius illa, deinde hoc quale sit videbimus. Ita enim, ut opinor, nulla controversia remanebit. R. Ita fiat, sed adesto totus atque cautissimus. Scio enim quid tibi eveniat attendenti, dum nimis pendes in conclusionem, et ut jam jamque inferatur exspectas, ea quæ interrogantur non diligenter examinata concedis. A. Verum fortasse dicis; sed enitar contra hoc genus morbi quantum possum: modo jam tu incipe quærere, ne superfluis immoremur. 28. R. Ex eo, quantum memini, veritatem non posse interire conclusimus, quod non solum si totus mundus intereat, sed etiam si ipsa veritas, verum erit et mundum et veritatem interisse. Nihil autem verum sine veritate: nullo modo igitur interit veritas. A. Agnosco ista, et multum miror si falsa sunt. R. Ergo illud alterum videamus. A. Sine me paululum considerare, oro te, ne huc iterum turpiter redeam. R. Ergone interisse veritatem verum non erit? Si non erit verum, non ergo interit. Si verum erit, unde post occasum veritatis verum erit, cum jam veritas nulla est? A. Nihil habeo quid plus cogitem atque considerem; perge ad aliud. Certe faciemus, quantum possumus, ut docti atque prudentes viri legant haec, et nostram, si qua est, corrigant temeritatem: nam me nec modo, nec aliquando arbitror quid contra hoc dicatur posse invenire. 29. R. Numquidnam ergo dicitur veritas, nisi qua verum est quidquid verum est? A. Nullo modo. R. Numquidnam recte dicitur verum, nisi quod non est falsum? A. Hinc vero dubitare dementia est. R. Num falsum non est quod ad similitudinem alicujus accommodatum est, neque id tamen est cujus simile apparet? A. Nihil quidem aliud video quod libentius falsum vocem. Sed tamen solet falsum dici, etiam quod a veri similitudine longe abest. R. Quis negat? sed tamen quod habeat ad verum nonnullam imitationem. A. Quomodo? Non enim cum dicitur, junctis alitibus anguibus Medeam volasse, ulla ex parte res ista verum imitatur; quippe quæ nulla sit, nec imitari aliquid possit ea res quae omnino non sit. R. Recte dicis; sed non attendis eam rem quæ omnino nulla sit, ne falsum quidem posse dici. Si enim falsum est, est: si non est, non est falsum. A. Non ergo dicemus illud de Medea, nescio quod monstrum, falsum esse? R. Non utique; nam si falsum est, quomodo monstrum est? A. Miram rem video: itane tandem cum audio, Angues ingentes alites junctos jugo, non dico falsum? R. Dicis plane: est enim quod falsum esse dicas. A. Quid, quaeso? R. Illam scilicet sententiam quae ipso versu enuntiatur. A. Et quam tandem habet ista imitationem veri? R. Quia similiter enuntiaretur, etiamsi vere illud Medea fecisset. Imitatur ergo ipsa enuntiatione veras sententias falsa sententia. Quæ si non creditur, eo solo imitatur veras quod ita dicitur, estque tantum falsa, non etiam fallens. Si autem fidem impetrat, imitatur etiam creditas veras. A. Jam intelligo multum interesse inter illa quæ dicimus, et illa de quibus dicimus aliquid; quare jam assentior: nam hoc solo revocabar, quidquid falsum dicimus non recte dici, nisi habeat veri alicujus imitationem. Quis enim lapidem falsum argentum esse dicens non jure rideatur? tamen si quisquam lapidem argentum esse dicat, dicimus falsum eum dicere, id est falsam proferre sententiam. Stannum autem vel plumbum non absurde, ut opinor, falsum argentum vocamus, quod id res ipsa velut imitatur: neque ex eo falsa est nostra sententia, sed illud ipsum de quo enuntiatur.
3116. Bölüm
Akıl: İyi anlıyorsun. Ama şuna bak: Gümüşe de uygun düşecek şekilde sahte kurşun diyebilir miyiz?
Augustinus: Hoşuma gitmiyor.
Akıl: Neden?
Augustinus: Bilmiyorum; yalnız bunun irademe şiddetle aykırı düştüğünü görüyorum.
Akıl: Yoksa gümüş daha iyi olduğu ve bu söz adeta ona hakaret olsun diye söylendiği için mi? Kurşuna ise sahte gümüş denirse bu onun için bir tür şereftir.
Augustinus: İstediğimi tam olarak açıkladın. Bu yüzden kadın kılığında boy gösterenlerin haklı olarak şerefsiz ve tanıklık hakkından yoksun sayıldıklarına inanıyorum; onlara sahte kadın mı, sahte erkek mi demenin daha iyi olduğunu bilmiyorum. Yine de onlara hiç tereddüt etmeden gerçek oyuncu ve gerçek şerefsiz diyebiliriz; ya da gizli kalıyorlarsa ve şerefsizlik adını ancak kötü bir şöhretten alıyorsa, onlara gerçek alçaklar dememiz de, sanırım, hakikatten uzak olmaz.
Akıl: Bunlar hakkında konuşmak için başka bir yerimiz olacak. Çünkü halkın gözünde çirkin görünen birçok şey yapılır, ama övgüye değer bir gaye yüzünden ahlâken güzel oldukları ortaya çıkar. Vatanı kurtarmak için kadın elbisesi giyen birinin, tam sahte kadın olmakla belki daha gerçek bir erkek olacakken, düşmanı aldatması gerekip gerekmediği büyük bir sorudur. Hayatının insanlık için gerekli olacağından bir şekilde emin olan bir bilgenin, başka bir şey yoksa, kadın elbisesine bürünmektense soğuktan ölmeyi mi tercih etmesi gerektiği de öyle. Ama bunu, söylendiği gibi, başka bir zaman göreceğiz. Affedilmez çirkinliklere düşülmemesi için bu şeylerin ne kadar ileri gidebileceğinin ne büyük bir araştırma gerektirdiğini elbette görüyorsun. Şimdi ise, bu soru için yeterli olan şu kadarının artık açıkça görüldüğünü ve şüphe götürmediğini düşünüyorum: Doğrunun bir taklidi olmadıkça hiçbir şey yanlış değildir.
- R. Bene intelligis. Sed illud vide, utrum et argentum falsi plumbi nomine congruenter appellare possimus. A. Non mihi placet. R. Quid ita? A. Nescio; nisi illud video, vehementer contra voluntatem meam dici. R. Num forte propterea quod argentum melius est, et quasi in contumeliam ejus dicitur; plumbi autem quidam velut honor est, si falsum argentum vocetur? A. Prorsus explicasti quod volebam. Et ideo credo jure infames intestabilesque haberi, qui muliebri habitu se ostentant, quos nescio utrum falsas mulieres, an falsos viros melius vocem. Veros tamen histriones, verosque infames sine dubitatione possumus vocare; aut, si latent nec infame quidquam nisi a turpi fama nominatur, veros nequam non sine veritate dicimus, ut opinor. R. Alius locus nobis erit de istis rebus disserendi: multa enim fiunt, quae quasi facie populari turpia videntur, aliquo tamen fine laudabili honesta monstrantur. Et magna quæstio est utrum patriæ liberandæ causa muliebri tunica indutus, debeat hostem decipere, hoc ipso quo mulier falsa sit, fortasse verior vir futurus: et utrum sapiens qui aliquo modo certum habeat necessariam fore vitam suam rebus humanis, malit emori frigore, quam femineis vestibus, si aliud non sit, amiciri. Sed de hoc, ut dictum est, alias videbimus. Profecto enim cernis quantae inquisitionis indigeat, quatenus ista progredi debeant, ne in quasdam inexcusabiles turpitudines decidatur. Nunc autem quod præsenti quæstioni satis est, jam puto apparere, neque dubitari non esse falsum quidquam nisi veri aliqua imitatione.
3217. Bölüm
Augustinus: Kalan şeylere geç; çünkü buna iyice ikna oldum.
Akıl: Öyleyse şunu soruyorum: Bizi yetiştiren ve bilgelik çalışmasının da aralarında sayılması uygun olan ilimlerin dışında, sahnedeki Akhilleus gibi bir yönden gerçek olabilmek için başka bir yönden sahte olmayan, öyle gerçek bir şey bulabilir miyiz?
Augustinus: Bana öyle şeylerden çok bulunduğu görünüyor. Örneğin şu taşı ilimler kapsamaz; yine de taş, gerçek bir taş olmak için, kendisine göre sahte denecek bir şeyi taklit etmez. Bunu andıktan sonra, düşünenlerin aklına kendiliğinden gelecek sayısız başka şeyi saymaktan vazgeçebileceğimizi görüyorsun.
Akıl: Görüyorum elbette. Ama bunların hepsi sana cisim adı altında toplanıyor gibi görünmüyor mu?
Augustinus: Ya boşluğun hiçbir şey olmadığından emin olsaydım, ya ruhun kendisini cisimler arasında saymak gerektiğini düşünseydim, ya da Tanrı'nın da bir cisim olduğuna inansaydım öyle görünürdü. Bunlar varsa, hiçbir şeyi taklit ederek sahte ve gerçek olmadıklarını görüyorum.
Akıl: Bizi uzun bir yola gönderiyorsun; ama elimden geldiğince kestirmeden gideceğim. Çünkü boşluk dediğin şey ile hakikat dediğin şey elbette başka başka şeylerdir.
Augustinus: Çok başka. Hakikatin boş bir şey olduğunu düşünür ya da boş bir şeyi bu kadar şiddetle arzularsam benden daha boş ne olabilir? Hakikati bulmaktan başka neyi arzuluyorum ki?
Akıl: Öyleyse belki şunu da kabul ediyorsun: Hakikat sayesinde doğru olmayan hiçbir şey doğru değildir.
Augustinus: Bu çoktandır açık.
Akıl: Boşluğun kendisinden ya da hiç değilse cisimden başka boş bir şey olmadığından şüphe ediyor musun?
Augustinus: Hiç şüphe etmiyorum.
Akıl: Öyleyse sanırım hakikatin bir cisim olduğuna inanıyorsun.
Augustinus: Hiçbir şekilde.
Akıl: Peki cisimde bulunan bir şey olduğuna?
Augustinus: Bilmiyorum; bunun konuyla ilgisi yok. Çünkü sanırım şunu sen de biliyorsun: Boşluk varsa, daha çok hiçbir cismin bulunmadığı yerdedir.
Akıl: Bu elbette açık.
Augustinus: Öyleyse neden oyalanıyoruz?
Akıl: Hakikatin boşluğu meydana getirdiği ya da hakikatin bulunmadığı yerde bir şeyin doğru olduğu sana görünüyor mu?
Augustinus: Görünmüyor.
Akıl: Demek boşluk doğru değildir. Çünkü boş olmayan şeyden boş bir şey meydana gelemez; hakikatten yoksun olanın doğru olmadığı da açıktır; boşluk denen şeye de zaten hiçbir şey olmadığı için bu ad verilir. Öyleyse var olmayan şey nasıl doğru olabilir, ya da tamamen hiçbir şey olan şey nasıl var olabilir?
Augustinus: Haydi şimdi boşluğu boş bir şey olarak bir yana bırakalım.
- A. Proficiscere ad reliqua; nam hoc mihi bene persuasum est. R. Ergo illud quæro, utrum praeter disciplinas quibus erudimur, et quibus etiam ipsum studium sapientiæ annumerari decet, possimus quidquam ita verum invenire, quod non sicut theatricus Achilles ex aliqua parte falsum sit, ut ex alia verum esse possit? A. Mihi videntur multa inveniri. Non enim disciplinae istum habent lapidem, nec tamen, ut verus sit lapis, imitatur aliquid secundum quod falsus dicatur. Quo uno commemorato, vides jam innumerabilibus supersedendum esse, quae sponte occurrant cogitantibus. R. Video prorsus. Sed nonne tibi videntur uno corporis nomine includi? A. Viderentur, si aut inane nihil esse certum haberem, aut ipsum animum inter corpora numerandum arbitrarer, aut etiam Deum corpus aliquod esse crederem. Quæ omnia si sunt, ad nullius imitationem falsa et vera esse video. R. In longum nos mittis, sed utar quantum possum compendio. Certe enim aliud est quod inane appellas, aliud quod veritatem, A. Longe aliud. Quid enim me inanius, si veritatem inane aliquid puto, aut tantopere aliquid inane appeto? Quid enim aliud quam veritatem invenire desidero? R. Ergo et illud fortasse concedis, nihil verum esse quod non veritate fiat ut verum sit. A. Jam hoc olim manifestum est. R. Num dubitas nihil esse inane præter ipsum inane, aut certe corpus? A. Prorsus non dubito. R. Opinor ergo, veritatem corpus esse aliquod credis. A. Nullo modo. R. Quid in corpore? A. Nescio; nihil ad rem: arbitror enim vel illud te scire, si est inane, magis illud esse ubi nullum sit corpus. R. Hoc sane planum est. A. Quid igitur immoramur? R. An tibi aut veritas videtur fecisse inane, aut aliquid verum esse ubi veritas non sit? A. Non videtur. R. Non est ergo inane verum, quia neque ab eo quod inane non est, inane fieri potest: et quod veritate caret, verum non esse manifestum est; et omnino ipsum quod inane dicitur, ex eo quod nihil sit dicitur. Quomodo igitur potest verum esse quod non est? aut quomodo potest esse quod penitus nihil est? A. Age nunc, inane tanquam inane deseramus.
3318. Bölüm
Akıl: Geri kalanlar hakkında ne diyorsun?
Augustinus: Ne gibi?
Akıl: Bana pek destek olduğunu gördüğün şey. Çünkü geriye ruh ve Tanrı kalıyor; bu ikisi içlerinde hakikat bulunduğu için doğruysa, Tanrı'nın ölümsüzlüğünden kimse şüphe etmez. Ruhun ise, yok olamayan hakikatin onda da bulunduğu ispat edilirse ölümsüz olduğuna inanılır. Bu yüzden şimdi son olarak şuna bakalım: Cisim gerçekten doğru değil mi, yani onda hakikat değil de hakikatin bir tür görüntüsü mü bulunuyor? Çünkü yok olmaya açık olduğu yeterince kesin olan cisimde de ilimlerdeki gibi bir doğru bulursak, tartışma ilmi hemen bütün ilimleri doğru kılan hakikat olmayacaktır. Çünkü tartışma yoluyla biçimlendirilmiş görünmeyen cisim de doğrudur. Ama cisim de bir taklit sayesinde doğruysa ve bu yüzden tam anlamıyla doğru değilse, tartışma yolunun hakikatin kendisi olduğunun gösterilmesine belki hiçbir engel kalmayacak.
Augustinus: Şimdilik cisim hakkında araştıralım; çünkü bu kesinleşse bile bu tartışmanın sona erdiğini görmüyorum.
Akıl: Tanrı'nın ne istediğini nereden biliyorsun? Öyleyse dikkat et: Bence cisim bir suret ve görünüşle bir arada tutulur; bunlara sahip olmasaydı cisim olmazdı; gerçek suretine sahip olsaydı ruh olurdu. Yoksa başka türlü mü düşünmek gerekir?
Augustinus: Kısmen onay veriyorum, gerisinden şüphe ediyorum. Bir şekil onu bir arada tutmasa cismin olmayacağını kabul ediyorum; ama gerçek şekle sahip olsaydı nasıl ruh olacağını iyice anlamıyorum.
Akıl: Birinci kitabın başından ve senin o geometrinden hiçbir şey hatırlamıyor musun?
Augustinus: İyi hatırlattın; tamamen ve büyük bir zevkle hatırlıyorum.
Akıl: Cisimlerde o ilmin gösterdiği gibi şekiller bulunuyor mu?
Augustinus: Tam tersine, onlardan ne kadar aşağı oldukları inanılmaz derecede açıktır.
Akıl: Öyleyse bunlardan hangilerini gerçek sayıyorsun?
Augustinus: Lütfen bunu bana sormayı bile düşünme. Geometride öğretilen şekillerin hakikatin kendisinde oturduğunu ya da hakikatin onlarda oturduğunu; cisimlerin şekillerinin ise, madem ki adeta onlara yönelir görünüyorlar, hakikatin bilmem nasıl bir taklidine sahip olduğunu ve bu yüzden sahte olduğunu görmeyecek kadar zihni kör kim olabilir? Göstermeye çalıştığın şeyin bütününü artık anlıyorum.
- R. Quid de cæteris dicis? A. Quid? R. Quod vides mihi plurimum suffragari. Restat enim animus et Deus, quae duo si propterea vera sunt quod in his est veritas, de immortalitate Dei nemo dubitat. Animus autem immortalis creditur, si veritas quæ interire non potest, etiam in illo esse probatur. Quare jam illud ultimum videamus, utrum corpus non sit vere verum, id est non in eo sit veritas, sed quasi quadam imago veritatis. Nam si et in corpore, quod satis certum est recipere interitum, tale verum invenerimus, quale est in disciplinis, non continuo erit disputandi disciplina veritas, qua omnes verae sunt disciplinæ. Verum est enim et corpus quod non videtur disputandi ratione esse formatum. Si vero et corpus imitatione aliqua verum est, et ob hoc non ad liquidum verum, nihil erit fortasse quod impediat disputandi rationem, quominus ipsa veritas esse doceatur. A. Interim quaeramus de corpore; nam ne hoc quidem cum constiterit, video istam controversiam terminatam. R. Unde scis quid velit Deus? Itaque attende: nam ego puto corpus aliqua forma et specie contineri, quam si non haberet, corpus non esset; si veram haberet, animus esset. An aliter putandum est? A. Assentior in parte, de cætero dubito; nam, nisi teneatur aliqua figura, corpus non esse concedo. Quomodo autem, si eam veram haberet, animus esset, non satis intelligo. R. Nihilne tandem de primi libri exordio, et de illa tua geometrica recordaris? A. Bene commemorasti; recordor prorsus, ac libentissime. R. Talesne in corporibus figurae inveniuntur, quales illa disciplina demonstrat? A. Imo incredibile est quanto deteriores esse convincuntur. R. Quas ergo istarum veras putas? A. Ne quæso, etiam istuc me interrogandum putes. Quis enim mente tam caecus est qui non videat, istas quae in geometrica docentur, habitare in ipsa veritate, aut in his etiam veritatem; illas vero corporis figuras, siquidem quasi ad istas tendere videntur, habere nescio quam imitationem veritatis, et ideo falsas esse! Jam enim totum illud quod ostendere moliebaris intelligo.
3419. Bölüm
Akıl: Öyleyse artık tartışma ilmi hakkında araştırma yapmamıza ne gerek var? Çünkü geometrik şekiller ister hakikatte olsun ister hakikat onlarda, ruhumuzun, yani anlama gücümüzün onları içerdiğinden kimse şüphe etmez; bu yüzden hakikatin de ruhumuzda bulunması zorunludur. Herhangi bir ilim ruhta bir dayanakta ayrılmaz şekilde bulunur gibi bulunuyorsa ve hakikat de yok olamıyorsa, lütfen söyle, bilmem nasıl bir ölüm yakınlığı yüzünden ruhun sürüp giden hayatından şüphe ediyoruz? Yoksa o çizgi, o kare ya da o yuvarlaklık, gerçek olmak için taklit edecekleri başka şeylere mi sahip?
Augustinus: Buna hiçbir şekilde inanamam; meğer ki çizgi genişliği olmayan uzunluktan, daire de her yandan merkeze eşit uzaklıkta dönen bir çizgiden başka bir şey olsun.
Akıl: Öyleyse neden duraksıyoruz? Yoksa bunların bulunduğu yerde hakikat yok mu?
Augustinus: Tanrı böyle bir delilikten korusun.
Akıl: Yoksa ilim ruhta değil mi?
Augustinus: Bunu kim söyleyebilir?
Akıl: Ama belki dayanak yok olurken dayanakta bulunan şey kalabilir?
Augustinus: Buna ne zaman ikna edilebilirim ki?
Akıl: Geriye hakikatin ölmesi kalıyor.
Augustinus: Bu nasıl olabilir?
Akıl: Öyleyse ruh ölümsüzdür. Artık akıl yürütmelerine inan, hakikate inan; o, senin içinde oturduğunu, ölümsüz olduğunu ve yerinin bedenin herhangi bir ölümüyle elinden alınamayacağını haykırıyor. Gölgenden yüz çevir, kendine dön; ölümsüz olduğunu unutmadıkça senin için hiçbir yok oluş yoktur.
Augustinus: İşitiyorum, aklım başıma geliyor, hatırlamaya başlıyorum. Ama lütfen kalan şeyleri açıkla: İlim ve hakikat bilgisiz bir ruhta nasıl bulunuyor diye anlaşılmalı? Çünkü ona ölümlü diyemeyiz.
Akıl: Bu soruyu dikkatle ele almamızı istiyorsan başka bir kitap ister. Hem şimdiye kadar elimizden geldiğince araştırdığımız şeyleri de gözden geçirmen gerektiğini görüyorum; çünkü kabul edilenlerden hiçbiri şüpheli değilse çok yol aldığımızı ve geri kalanları da hiç de az olmayan bir güvenle araştırabileceğimizi düşünüyorum.
- R. Quid ergo jam opus est ut de disciplina disputationis requiramus? Sive enim figura geometricæ in veritate, sive in eis veritas sit, anima nostra, id est intelligentia nostra, contineri nemo ambigit, ac per hoc in nostro animo etiam veritas esse cogitur. Quod si quælibet disciplina ita est in animo, ut in subjecto inseparabiliter, nec interire veritas potest; quid, quæso, de animi perpetua vita, nescio qua mortis familiaritate dubitamus? An illa linea vel quadratura vel rotunditas habent alia quæ imitentur ut vera sint? A. Nullo modo id possum credere, nisi forte aliud sit linea quam longitudo sine latitudine, et aliud circulus quam linea circumducta undique ad mediam æqualiter vergens. R. Quid ergo cunctamur? An ubi ista sunt, veritas non est? A. Avertat Deus amentiam. R. An disciplina non est in animo? A. Quis hoc dixerit? R. Sed forte potest, intereunte subjecto, id quod in subjecto est permanere? A. Quando mihi hoc persuadetur? R. Restat ut occidat veritas. A. Unde fieri potest? R. Immortalis est igitur anima: jamjam crede rationibus tuis, crede veritati; clamat et in te esse habitare, et immortalem esse, nec sibi suam sedem quacumque corporis morte posse subduci. Avertere ab umbra tua, revertere in te; nullus est interitus tuus, nisi oblitum te esse quod interire non possis. A. Audio, resipisco, recolere incipio. Sed, quaeso, illa quae restant expedias, quomodo in animo imperito, non enim eum mortalem dicere possumus, disciplina et veritas esse intelligantur. R. Aliud ista quaestio volumen desiderat, si eam vis tractari diligenter: simul et illa quae, ut potuimus, investigata sunt, recensenda tibi esse video; quia si nihil eorum quae concessa sunt dubium est, multum nos egisse arbitror, nec cum parva securitate cætera quærere.
3520. Bölüm
Augustinus: Dediğin gibi; öğütlerine isteyerek uyuyorum. Ama hiç değilse şunu dileyeyim: Kitaba son vermeden önce, anlayışın kavradığı gerçek şekil ile düşüncenin kendi kendine uydurduğu ve Yunancada phantasia ya da phantasma denen şekil arasındaki farkı kısaca açıkla.
Akıl: Çok temiz olandan başkasının göremeyeceği ve senin görmek için henüz yeterince alıştırma yapmadığın bir şey istiyorsun. Şimdi bu dolambaçlarla da, onu görmeye elverişli olasın diye, senin alıştırmandan başka bir şey yapmıyoruz. Yine de aradaki farkın çok büyük olduğunu, bunun nasıl öğretilebileceğini belki kısaca açıklayabilirim. Diyelim ki bir şeyi unuttun ve başkaları onu sana sanki hatırlatmak istiyor. "Şu mu, yoksa bu mu?" derler; benzer diye farklı şeyler öne sürerler. Sen de hatırlamak istediğin şeyi görmezsin, ama söylenenin o olmadığını görürsün. Bu başına geldiğinde bu sana tam bir unutkanlık gibi mi görünür? Çünkü yanlışlıkla hatırlatılan şeyi kabul etmeyen o ayırt etmenin kendisi hatırlamanın bir parçasıdır.
Augustinus: Öyle görünüyor.
Akıl: Demek böyleleri henüz doğruyu görmüyorlar; ama yanılıp aldanmazlar ve ne aradıklarını yeterince bilirler. Ama biri sana doğduktan birkaç gün sonra güldüğünü söylerse bunun yanlış olduğunu söylemeye cüret edemezsin; söyleyen inanılmaya değer biriyse de bunu hatırlamayacak, ona inanacaksın; çünkü o zamanın tamamı senin için en derin bir unutkanlığa gömülmüştür. Yoksa başka türlü mü düşünüyorsun?
Augustinus: Tamamen katılıyorum.
Akıl: Öyleyse bu unutkanlık ötekinden çok farklıdır; ama o öteki ikisinin ortasındadır. Çünkü hakikati hatırlamaya ve yeniden görmeye daha yakın, daha bitişik bir başka unutkanlık vardır. Buna benzeyen şudur: Bir şey görürüz, onu bir zamanlar görmüş olduğumuzu kesinlikle tanırız ve onu bildiğimizi söyleriz; ama nerede, ne zaman, nasıl ya da kimin yanında bilgimize girdiğini yeniden bulup hatırlamaya uğraşırız. Örneğin bu bir insan hakkında başımıza gelirse, onu nerede tanıdığımızı da araştırırız; o bunu hatırlatınca bütün mesele birden hafızaya bir ışık gibi dolar ve hatırlamak için artık hiç çaba harcanmaz. Bu tür sana bilinmeyen ya da karanlık bir şey mi?
Augustinus: Bundan daha açık ne olabilir? Ya da başıma bundan daha sık ne gelir?
Akıl: Özgür ilimlerle iyi yetişmiş olanlar böyledir; çünkü kendilerinde unutkanlıkla örtülmüş olan o ilimleri öğrenerek şüphesiz gün ışığına çıkarır ve bir bakıma yeniden kazıp çıkarırlar. Yine de yetinmezler; o sanatlarda ışıltısı şimdiden kızıl kızıl parlamaya başlayan hakikatin bütün yüzünü en geniş ve en dolu biçimde seyredinceye kadar kendilerini tutamazlar. Ama bunlardan bazı sahte renkler ve biçimler adeta düşüncenin aynasına dökülür; arayanları çoğu zaman yanıltır, bildikleri ya da aradıkları şeyin bütününün bu olduğunu sananları aldatır. Büyük bir ihtiyatla kaçınılması gereken tasavvurlar işte bunlardır. Düşüncenin aynası değiştikçe değiştikleri için aldatıcı oldukları anlaşılır; oysa hakikatin o yüzü bir ve değişmez kalır. O zaman düşünce kendi kendine şimdi şu, şimdi bu büyüklükte bir kare çizer ve onu sanki gözlerin önüne koyar; ama doğruyu görmek isteyen iç zihin, gücü yeterse, daha çok bütün bunların kare olduğuna hükmetmesini sağlayan şeye dönsün.
Augustinus: Peki biri bize zihnin bu hükmü gözlerle görmeye alışık olduğu şeye göre verdiğini söylerse?
Akıl: O zaman zihin, iyi yetişmişse, ne büyüklükte olursa olsun gerçek bir kürenin gerçek bir düzleme bir noktada dokunduğuna neden hükmeder? Göz böyle bir şeyi hiç gördü mü ya da görebilir mi? Düşüncenin tasavvuruyla bile böyle bir şey uydurulamazken? Zihnimizde tasavvur ederek en küçük bir daire çizip ondan merkeze çizgiler çektiğimizde bunu ispat etmiyor muyuz? Çünkü aralarına bir iğne ucu bile güçbela girebilecek iki çizgi çektiğimizde, tasavvur eden düşünceyle bunların arasına, birbirine karışmadan merkeze varacak başka çizgiler çekemeyiz; oysa akıl sayısız çizgi çekilebileceğini, bunların o inanılmaz darlıkta merkezden başka bir yerde birbirine değemeyeceğini, öyle ki aralarındaki her aralığa bir daire bile çizilebileceğini haykırır. O phantasia bunu başaramadığına ve gözlerden bile daha çok yetersiz kaldığına göre —çünkü ruha onlar aracılığıyla işlenmiştir—, onun hakikatten çok farklı olduğu ve hakikat görülürken onun görülmediği apaçıktır.
- A. Ita est ut dicis, et obtempero praeceptis tuis libens. Sed illud saltem impetrem, antequam terminum volumini statuas, ut quid intersit inter veram figuram, quae intelligentia continetur, et eam quam sibi fingit cogitatio, quæ graece sive phantasia sive phantasma dicitur, breviter exponas. R. Hoc quæris quod videre nisi mundissimus non potest, et ad cujus rei visionem parum es exercitatus; neque nunc per istos circuitus aliud quam exercitationem tuam, ut illud videre sis idoneus, operamur: tamen interesse plurimum quomodo possit doceri, fortasse breviter planum facio. Fac enim te aliquid esse oblitum, aliosque te velle quasi in memoriam revocare. Dicunt ergo illi: Numquidnam hoc est, aut illud? diversa velut similia proferentes. Tu vero nec illud vides quod recordari cupis, et tamen vides non hoc esse quod dicitur. Numquidnam tibi cum hoc evenit, omni modo videtur oblivio? Nam ipsa discretio, qua non admittitur quod falso admoneris, pars quædam recordationis est. A. Ita videtur. R. Tales ergo nondum verum vident; falli tamen decipique non possunt; et quid quaerant, satis norunt. At si tibi quispiam dicat te post paucos dies risisse quam natus es, non audes dicere falsum esse: et si auctor sit cui fides habenda est, non recordaturus, sed crediturus es; totum enim tempus illud validissima oblivione tibi sepultum est: an aliter putas? A. Prorsus consentio. R. Haec igitur ab illa oblivione plurimum differt, sed illa media est. Nam est aliud recordationi revisendæque veritati propior atque vicinior: cui simile est quando videmus aliquid, certoque recognoscimus id nos vidisse aliquando, atque nosse affirmamus; sed ubi, aut quando, aut quomodo, aut apud quem nobis in notitiam venerit, satagimus repetere atque recolere. Ut si de homine nobis contigerit, etiam quaerimus ubi eum noverimus: quod cum ille commemoraverit, repente tota res memoriæ quasi lumen infunditur, nihilque amplius, ut reminiscamur, laboratur. An hoc genus ignotum tibi est, aut obscurum? A. Quid hoc planius? aut quid crebrius mihi accidere solet? 35. R. Tales sunt qui bene disciplinis liberalibus eruditi; siquidem illas sine dubio in se oblivione obrutas eruunt discendo, et quodammodo refodiunt: nec tamen contenti sunt, nec se tenent donec totam faciem veritatis, cujus quidam in illis artibus splendor jam subrutilat, latissime atque plenissime intueantur. Sed ex his quidam falsi colores atque formae, velut in speculum cogitationis se fundunt, falluntque inquirentes sæpe, ac decipiunt putantes illud totum esse quod norunt vel quod inquirunt. Ipsæ sunt illæ imaginationes magna cautione vitandæ; quæ deprehenduntur fallaces, cum cogitationis variato quasi speculo variantur, cum illa facies veritatis una et immutabilis maneat. Tum enim alterius atque alterius magnitudinis quadratum sibi cogitatio depingit, et quasi ante oculos præfert; sed mens interior quae vult verum videre, ad illud se potius convertat, si potest, secundum quod judicat illa omnia esse quadrata. A. Quid, si nobis quispiam dicat secundum id eam judicare, quod videre oculis solet? R. Quare ergo judicat, si tamen bene erudita est, quantamvis pilam veram vera planitie puncto tangi? Quid tale unquam oculus vidit, aut videre potest, cum ipsa imaginatione cogitationis fingi quidquam hujusmodi non potest? Annon hoc probamus, cum etiam minimum circulum imaginando animo describimus, et ab co lineas ad centrum ducimus? Nam cum duas duxerimus, inter quas quasi acu vix pungi possit, alias jam in medio non possumus ipsa cogitatione imaginaria ducere, ut ad centrum sine ulla commixtione perveniant; cum clamet ratio innumerabiles posse duci, nec sese in illis incredibilibus angustiis nisi centro posse contingere, ita ut in omni earum intervallo scribi etiam circulus possit. Hoc cum illa phantasia implere non possit, magisque quam ipsi oculi, deficiat, siquidem per ipsos est animo inflicta, manifestum est et multum eam differre a veritate, et illam, dum hæc videtur, non videri.
35_2Akıl: Bunlar, anlama hakkında konuşmaya başladığımızda daha emek verilerek ve daha ince bir şekilde söylenecek; bu kısım, ruhun hayatı hakkında bizi kaygılandıran her şey elimizden geldiğince açıklanıp incelendikten sonra önümüze konmuştur. Çünkü insan ölümünün, ruhu öldürmese bile her şeyin ve —bulunmuşsa— hakikatin kendisinin unutulmasını getirmesinden az korktuğuna inanmıyorum.
Augustinus: Bu kötülükten ne kadar korkulması gerektiği yeterince söylenemez. Ruh, yeni doğmuş bir çocukta yaşadığını gördüğümüz gibi yaşıyorsa, o ebedî hayat nasıl bir şey olur, ya da hangi ölüm ona tercih edilmez? Ana rahminde geçen o hayattan hiç söz etmiyorum; çünkü onun hiç olmadığını sanmıyorum.
Akıl: Gönlünü ferah tut. Onu aradığımızda artık hissettiğimiz gibi Tanrı yanımızda olacak; O bize bu bedenden sonra son derece mesut, hiçbir yalan olmaksızın hakikatle en dolu bir şey vaat ediyor.
Augustinus: Umduğumuz gibi olsun.
- Hæc dicentur operosius atque subtilius, cum de intelligendo disserere cœperimus, quæ nobis pars proposita est, cum de animæ vita quidquid sollicitat, fuerit quantum valemus enucleatum atque discussum. Non enim credo te parum formidare ne mors humana, etiamsi non interficiat animam, rerum tamen omnium, et ipsius, si qua comperta fuerit, veritatis oblivionem inferat. A. Non potest satis dici quantum hoc malum metuendum sit. Qualis enim erit illa aeterna vita, vel quae mors non ei præponenda est, si sic vivit anima, ut videmus eam vivere in puero mox nato? ut de illa vita nihil dicam quæ in utero agitur; non enim puto esse nullam. R. Bono animo esto; Deus aderit, ut jam sentimus, quærentibus nobis, qui beatissimum quiddam post hoc corpus, et veritatis plenissimum sine ullo mendacio pollicetur. A. Fiat ut speramus.