Kavram
Clementia
- Yunanca
- ἐπιείκεια (epieikeia); πραότης (praotēs); φιλανθρωπία (philanthrōpia)
- Latince
- clementia; mansuetudo (yumuşaklık); venia (bağışlama)
- Almanca
- Milde; Gnade
- Fransızca
- clémence
- İngilizce
- clemency, mercy
- Türkçe
- merhamet
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Cumhuriyet Roma'sında clementia galibin yenilene, özellikle iç savaşta Caesar'ın yenilen Pompeiusçulara gösterdiği bağıştır (clementia Caesaris). Cato ve Cumhuriyetçiler için bu bir tiranlık işaretidir: bağışlama gücü olan, efendidir. Augustus clementia'yı resmî faziletlerden biri yapar (senatonun armağan ettiği "fazilet kalkanı": virtus, clementia, iustitia, pietas). Seneca kavramı Stoacı bir fazilete dönüştürür: güç sahibinin ceza vermede ölçülülüğü, temperantia'nın bir türü; zalimliğin (crudelitas) zıddı, ama ayrımsız bağışlamanın da karşıtı ("herkesi bağışlamak da hiç kimseyi bağışlamamak kadar zalimliktir", De clem. 1.2.2). Bilge acımaz (misericordia bir hâldir), ama merhamet eder ve yardım eder.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 49–45 | Iulius Caesar | İç savaşta yenilenleri bağışlama siyaseti (clementia Caesaris) | — |
| MÖ 46 | Cicero | Caesar'ın merhametine övgü (Pro Marcello) | — |
| MÖ 27 | Augustus | "Fazilet kalkanı"ndaki dört faziletten biri | — |
| MS 43–44 | Seneca | Claudius'un merhameti, sürgünün umudu olarak | Seneca, Ad Polybium |
| MS 55–56 | Seneca | Hükümdarın en yakışan faziletinin tarifi; acımadan ayrılması | Seneca, De clementia |
| MS 413–426 | Augustinus | Hristiyan imparatorların mutluluğunun unsurlarından biri (De civitate Dei 5.24) | — |
| 1532 | Calvin | De clementia'ya şerh, ilk yayımlanmış eseri | — |
Dönüşüm: galibin siyasî jestinden (ve Cumhuriyetçilerin gözünde tiranlık işaretinden) hükümdarın ahlâkî faziletine; Hristiyan düşüncede Tanrı'nın merhametini (misericordia Dei) taklit eden hükümdar ideali ile kavramın acıma ile yeniden birleşmesine.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἐπιείκεια (epieikeia); πραότης (praotēs) | Tam bir karşılığı yoktur. epieikeia Aristoteles'te kanunun katılığını düzelten hakkaniyettir (EN 5.10); praotēs öfkede ölçülü olmaktır (EN 4.5); Helenistik hükümdar övgülerinde philanthrōpia "insan severlik". Seneca'nın kavramı bunların üçünden de beslenir. |
| Latince | clementia; mansuetudo; venia | clemens "yumuşak, ılıman" (hava, eğim, huy için de); clementia güç sahibinin ceza vermede gösterdiği yumuşaklık. venia tek tek bağışlama işlemidir, clementia ise ruhun kalıcı eğilimi. Seneca'nın tarifleri: "ceza verme gücü varken ruhun kendini tutması", "üstün olanın aşağıdakine karşı ceza belirlemede yumuşaklığı" (De clem. 2.3.1). |
| Almanca / Fransızca | Milde; Gnade / clémence | |
| İngilizce | clemency, mercy |
Türkçe karşılığı
merhamet. acıma: misericordia'nın karşılığıdır; Seneca acımayı merhametten özenle ayırır ve bir ruh zaafı sayar (De clem. 2.4–6), bu yüzden kullanılamaz. şefkat: duygusal ve koruyucudur, hükümdar ile suçlu arasındaki hukukî ilişkiyi vermez. af / bağışlama: tek bir işlemdir (venia). hilm: yumuşak huyluluk; anlam yakındır ama bugün az bilinir. Tercih: merhamet; Türkçede hükümdar sıfatı olarak yerleşiktir ("merhametli padişah"). Arapça kökü (rahm) acımaya yakın olduğu için okur, Seneca'da merhametin bir duygu değil akla dayanan bir ölçülülük olduğunu akılda tutmalıdır.
"Merhamet" seçilince kavram duygu tarafına çekilir; Seneca ise onu temperantia'ya, yani akla dayanan ölçüye bağlar. "Hilm" seçilseydi bu ölçülülük yanı daha iyi korunurdu, ama okur için yabancılaşırdı.
Atıf ve kaynak notu
Erken Stoacılar (Diogenes Laertios 7.123'e göre) bilgenin epieikeia göstermediğini, cezayı bağışlamadığını söyler. Seneca'nın clementia'yı bir Stoacı fazilet olarak savunması, okulun öğretisini Roma siyasetine uyarlayan kendi yeniden tanımıdır; II. Kitap'ta bu itiraza cevap vermeye çalışır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: merhamet, merhametle, merhametli, merhametin, merhameti, merhametine
Metinlerde işaretlendiği yerler
18 yer · 18 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Seneca, Polybius'a Teselli13
- Seneca, Merhamet Üzerine1.1.1
- Seneca, İyilikler Üzerine3.23.3
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları5.47.13
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi5.13.6
- Augustinus, Akademikler'e Karşı3.42
- Augustinus, Düzen Üzerine2.16
- Augustinus, İç Konuşmalar1_3
- Augustinus, Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine7
- Augustinus, Hakiki Din Üzerine15
- Augustinus, İnanmanın Faydası Üzerine33
- Augustinus, Seksen Üç Muhtelif Mesele1_7
- Augustinus, Tanrı Devleti1.6
- Augustinus, Yalana Karşı21
- Sevillalı Isidorus, Hükümler2.15
- Sevillalı Isidorus, Eşanlamlılar (Günahkâr Ruhun Ağıtı)1_6
- Hegel, Hukuk Felsefesinin Ana Hatları60
- Nietzsche, Tan KızıllığıM-30