İçeriğe geç

Kavram

Clementia

Yunanca
ἐπιείκεια (epieikeia); πραότης (praotēs); φιλανθρωπία (philanthrōpia)
Latince
clementia; mansuetudo (yumuşaklık); venia (bağışlama)
Almanca
Milde; Gnade
Fransızca
clémence
İngilizce
clemency, mercy
Türkçe
merhamet

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Cumhuriyet Roma'sında clementia galibin yenilene, özellikle iç savaşta Caesar'ın yenilen Pompeiusçulara gösterdiği bağıştır (clementia Caesaris). Cato ve Cumhuriyetçiler için bu bir tiranlık işaretidir: bağışlama gücü olan, efendidir. Augustus clementia'yı resmî faziletlerden biri yapar (senatonun armağan ettiği "fazilet kalkanı": virtus, clementia, iustitia, pietas). Seneca kavramı Stoacı bir fazilete dönüştürür: güç sahibinin ceza vermede ölçülülüğü, temperantia'nın bir türü; zalimliğin (crudelitas) zıddı, ama ayrımsız bağışlamanın da karşıtı ("herkesi bağışlamak da hiç kimseyi bağışlamamak kadar zalimliktir", De clem. 1.2.2). Bilge acımaz (misericordia bir hâldir), ama merhamet eder ve yardım eder.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 49–45 Iulius Caesar İç savaşta yenilenleri bağışlama siyaseti (clementia Caesaris) —
MÖ 46 Cicero Caesar'ın merhametine övgü (Pro Marcello) —
MÖ 27 Augustus "Fazilet kalkanı"ndaki dört faziletten biri —
MS 43–44 Seneca Claudius'un merhameti, sürgünün umudu olarak Seneca, Ad Polybium
MS 55–56 Seneca Hükümdarın en yakışan faziletinin tarifi; acımadan ayrılması Seneca, De clementia
MS 413–426 Augustinus Hristiyan imparatorların mutluluğunun unsurlarından biri (De civitate Dei 5.24) —
1532 Calvin De clementia'ya şerh, ilk yayımlanmış eseri —

Dönüşüm: galibin siyasî jestinden (ve Cumhuriyetçilerin gözünde tiranlık işaretinden) hükümdarın ahlâkî faziletine; Hristiyan düşüncede Tanrı'nın merhametini (misericordia Dei) taklit eden hükümdar ideali ile kavramın acıma ile yeniden birleşmesine.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἐπιείκεια (epieikeia); πραότης (praotēs) Tam bir karşılığı yoktur. epieikeia Aristoteles'te kanunun katılığını düzelten hakkaniyettir (EN 5.10); praotēs öfkede ölçülü olmaktır (EN 4.5); Helenistik hükümdar övgülerinde philanthrōpia "insan severlik". Seneca'nın kavramı bunların üçünden de beslenir.
Latince clementia; mansuetudo; venia clemens "yumuşak, ılıman" (hava, eğim, huy için de); clementia güç sahibinin ceza vermede gösterdiği yumuşaklık. venia tek tek bağışlama işlemidir, clementia ise ruhun kalıcı eğilimi. Seneca'nın tarifleri: "ceza verme gücü varken ruhun kendini tutması", "üstün olanın aşağıdakine karşı ceza belirlemede yumuşaklığı" (De clem. 2.3.1).
Almanca / Fransızca Milde; Gnade / clémence
İngilizce clemency, mercy

Türkçe karşılığı

merhamet. acıma: misericordia'nın karşılığıdır; Seneca acımayı merhametten özenle ayırır ve bir ruh zaafı sayar (De clem. 2.4–6), bu yüzden kullanılamaz. şefkat: duygusal ve koruyucudur, hükümdar ile suçlu arasındaki hukukî ilişkiyi vermez. af / bağışlama: tek bir işlemdir (venia). hilm: yumuşak huyluluk; anlam yakındır ama bugün az bilinir. Tercih: merhamet; Türkçede hükümdar sıfatı olarak yerleşiktir ("merhametli padişah"). Arapça kökü (rahm) acımaya yakın olduğu için okur, Seneca'da merhametin bir duygu değil akla dayanan bir ölçülülük olduğunu akılda tutmalıdır.

"Merhamet" seçilince kavram duygu tarafına çekilir; Seneca ise onu temperantia'ya, yani akla dayanan ölçüye bağlar. "Hilm" seçilseydi bu ölçülülük yanı daha iyi korunurdu, ama okur için yabancılaşırdı.

Atıf ve kaynak notu

Erken Stoacılar (Diogenes Laertios 7.123'e göre) bilgenin epieikeia göstermediğini, cezayı bağışlamadığını söyler. Seneca'nın clementia'yı bir Stoacı fazilet olarak savunması, okulun öğretisini Roma siyasetine uyarlayan kendi yeniden tanımıdır; II. Kitap'ta bu itiraza cevap vermeye çalışır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: merhamet, merhametle, merhametli, merhametin, merhameti, merhametine

Metinlerde işaretlendiği yerler

18 yer · 18 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.