İçeriğe geç
Seksen Üç Muhtelif Mesele

Augustinus · Seksen Üç Muhtelif Mesele

I. Ruh kendi kendinden mi vardır? – LIII. İsrailoğullarının Mısırlıl…

1I. Ruh kendi kendinden mi vardır?

Doğru olan her şey doğruluğunu hakikatten alır; her ruh da hakiki bir ruh olduğu ölçüde ruhtur. Demek ki her ruh, ruh olmayı bütünüyle hakikatten alır. Ama ruh başka şeydir, hakikat başka; çünkü hakikat asla yanlışa uğramaz, ruh ise sık sık aldanır. Öyleyse ruh, varlığını hakikatten aldığına göre, kendi kendinden var değildir. Hakikat ise Tanrı'dır; demek ki ruhun var olmasının yaratıcısı Tanrı'dır.

II. Hür irade üzerine

Yapılan hiçbir şey, onu yapana eşit olamaz; yoksa herkese hakkını vermesi gereken adaletin dünyadan kalkması gerekirdi. Bu yüzden Tanrı insanı yarattığında, onu en iyi biçimde yaratmış olsa bile, kendisi olan şeyi yaratmadı. İradesiyle iyi olan insan ise zorunlulukla iyi olandan daha iyidir. Demek ki insana hür bir irade verilmesi gerekiyordu.

III. İnsanın kötüleşmesine Tanrı mı sebep olur?

Bilge bir insan hiç kimsenin kötüleşmesine sebep olmaz. Çünkü bu küçük bir kusur değildir; tersine, öyle büyüktür ki hiçbir bilge insanda bulunamaz. Tanrı ise her bilge insandan üstündür. Demek ki Tanrı'nın bir insanın kötüleşmesine sebep olması hiç mümkün değildir; çünkü Tanrı'nın iradesi bilge bir insanınkinden çok daha üstündür. Birinin bir şeye sebep olduğu söylenince, onun bunu istediği söylenmiş olur. Öyleyse insanı kötüleştiren, iradenin bir kusurudur; aklın öğrettiği gibi bu kusur Tanrı'nın iradesinden çok uzaksa, onun nerede bulunduğunu araştırmak gerekir.

IV. İnsanın kötüleşmesinin sebebi nedir?

İnsanın kötüleşmesinin sebebi ya kendisindedir, ya başka bir şeydedir, ya da hiçbir şeyde değildir. Hiçbir şeyde değilse, hiçbir sebebi yoktur. Yahut "hiçbir şeyde" sözü, insanın hiçlikten ya da hiçlikten yapılmış şeylerden yapıldığı anlamında alınırsa, sebep yine kendisinde olur; çünkü onun deyim yerindeyse maddesi hiçliktir. Başka bir şeydeyse, ya Tanrı'dadır, ya herhangi başka bir insandadır, ya da ne Tanrı ne insan olan bir şeydedir. Ama Tanrı'da değildir; çünkü Tanrı iyi şeylerin sebebidir. İnsandaysa, bu ya zorla ya da iknayla olmuştur. Zorla olması hiç mümkün değildir; yoksa o insan Tanrı'dan güçlü olurdu. Çünkü Tanrı insanı öyle en iyi biçimde yaratmıştır ki insan en iyi kalmak isteseydi, hiçbir direniş onu engelleyemezdi. Başka bir insanın iknasıyla insanın bozulduğunu kabul edersek, bu kez ikna edenin kendisinin kim tarafından bozulduğunu araştırmamız gerekir; çünkü insanı böyle şeylere ikna eden kişi bozuk olmadan edemez. Geriye ne Tanrı ne insan olan bir şey kalıyor; ama bu her ne ise, ya zor kullanmıştır ya da ikna etmiştir. Zor hakkında yukarıdaki cevap verilir. İkna ise, her ne olursa olsun, istemeyeni zorlamadığı için, insanın bozulmasının sebebi, ister biri onu ikna etmiş olsun ister etmemiş olsun, yine o insanın kendi iradesine döner.

V. Akıldan yoksun bir canlı mesut olabilir mi?

Akıldan yoksun olan canlı, ilimden de yoksundur. İlimden yoksun hiçbir canlı ise mesut olamaz. Demek ki akıldan yoksun canlıların mesut olması mümkün değildir.

VI. Kötülük üzerine

Var olan her şey ya cisimlidir ya cisimsizdir. Cisimli olan hissedilir bir biçimle, cisimsiz olan ise akılla kavranır bir biçimle bir arada tutulur. Demek ki var olan hiçbir şey bir biçim olmadan var değildir. Bir biçimin bulunduğu yerde ise zorunlu olarak bir ölçü de vardır; ölçü de iyi bir şeydir. Öyleyse en yüksek kötülüğün hiçbir ölçüsü yoktur; çünkü her iyilikten yoksundur. Demek ki o yoktur; çünkü hiçbir biçimle bir arada tutulmaz ve kötülük adının tamamı, biçimin yoksunluğundan yola çıkılarak bulunmuştur.

1

QUAESTIO PRIMA. Utrum anima a se ipsa sit. Omne verum a veritate verum est; et omnis anima eo anima est, quo vera anima est. Omnis igitur anima a veritate habet ut omnino anima sit. Aliud autem anima est, aliud veritas. Nam veritas falsitatem nunquam patitur, anima vero saepe fallitur. Non igitur, cum a veritate anima est, a se ipsa est. Est autem veritas Deus: Deum igitur habet auctorem ut sit anima. II. De libero arbitrio. Omne quod fit, ei a quo fit par esse non potest. Alioquin justitia, quae sua cuique tribuere debet, de rebus auferatur necesse est. Hominem ergo Deus cum fecit, quanquam optimum fecerit, non tamen id fecit quod erat ipse. Melior autem homo est qui voluntate, quam qui necessitate bonus est. Voluntas igitur libera danda homini fuit. III. Utrum Deo auctore sit homo deterior. Nullo sapiente homine auctore fit homo deterior. Non enim parva ista culpa est, imo tanta est, quae in sapientem quemvis hominem cadere nequeat. Est autem Deus omni homine sapiente praestantior. Multo minus igitur Deo auctore fit homo deterior. Multo enim praestantior Dei voluntas, quam hominis sapientis est. Illo autem auctore cum dicitur, illo volente dicitur. Est ergo vitium voluntatis quo est homo deterior: quod vitium si longe abest a Dei voluntate, ut ratio docet, in quo sit quaerendum est. IV. Quae sit causa ut sit homo deterior. Ut sit homo deterior aut in ipso causa est, aut in alio aliquo, aut in nihilo. Si in nihilo, nulla causa est. Aut si ita accipitur in nihilo, quod homo ex nihilo factus est, vel ex iis quae ex nihilo facta sunt; rursum in ipso erit causa, quod ejus quasi materies est nihilum. Si in alio aliquo, utrum in Deo, an in quolibet alio homine, an in eo quod neque Deus neque homo sit. Sed non in Deo; bonorum enim Deus causa est. Si ergo in homine, aut vi, aut suasione. Sed vi nullo modo, ne sit Deo valentior. Siquidem Deus ita optime hominem fecit, ut si vellet manere optimus, nullo resistente impediretur. Suasione autem alterius hominis si concedimus hominem depravari, rursum quaerendum erit, suasor ipse a quo depravatus sit. Non enim potest pravus non esse talium suasor. Restat nescio quid, quod nec Deus nec homo sit: sed tamen hoc quidquid est, aut vim intulit, aut suasit. De vi hoc respondetur quod supra: de suasione autem quidquid est, quia suasio non cogit invitum, ad ejusdem hominis voluntatem causa depravationis ejus redit, sive aliquo, sive nullo suadente depravatus sit. V. Utrum animal irrationale beatum esse possit. Animal quod caret ratione, caret scientia. Nullum autem animal quod scientia caret, beatum esse potest. Non igitur cadit in animalia rationis expertia ut beata sint. VI. De malo. Omne quod est, aut est corporeum, aut incorporeum. Corporeum sensibili, incorporeum autem intelligibili specie continetur. Omne igitur quod est, sine aliqua specie non est. Ubi autem aliqua species, necessario est aliquis modus, et modus aliquid boni est. Summum ergo malum nullum modum habet; caret enim omni bono. Non est igitur; quia nulla specie continetur, totumque hoc nomen mali de speciei privatione repertum est. VII. Quae proprie in animante anima dicatur.

1_2VII. Bir canlıda asıl anlamıyla ruh denen nedir?

Ruh kelimesi bazen zihni de içine alacak şekilde kullanılır; örneğin insanın ruhla bedenden meydana geldiğini söylediğimizde. Bazen de zihin dışarıda bırakılarak kullanılır. Zihin dışarıda bırakılarak kullanıldığında, hayvanlarla ortak olarak yaptığımız işlerden yola çıkılarak anlaşılır. Çünkü hayvanlar, her zaman zihne özgü olan akıldan yoksundur.

VIII. Ruh kendi kendine mi hareket eder?

İçinde irade bulunduğunu hisseden, ruhun kendi kendine hareket ettiğini de hisseder. Çünkü biz istiyorsak, bizim yerimize başkası istemiyor. Ruhun bu hareketi kendiliğindendir; bu ona Tanrı tarafından verilmiştir. Ama bu hareket, bir cismin hareketi gibi bir yerden bir yere doğru değildir; çünkü yer değiştirerek hareket etmek cisme özgüdür. Ruh, iradesiyle, yani yer değiştirmeyen o hareketle, kendi bedenini yer değiştirerek hareket ettirse de, bundan kendisinin de yer değiştirerek hareket ettiği sonucu çıkmaz. Nitekim bir menteşe sayesinde bir şeyin uzun bir mesafe boyunca hareket ettiğini, menteşenin kendisinin ise yerinden kıpırdamadığını görürüz.

IX. Hakikat bedenin hisleriyle kavranabilir mi?

Bedenin hissinin eriştiği, hissedilir de denen her şey hiç ara vermeden değişir: Başımızdaki saçlar uzarken, beden yaşlılığa yönelirken ya da gençliğe doğru serpilirken olduğu gibi; bu sürekli olur ve hiç durmaz. Kalıcı olmayan şey ise kavranamaz; çünkü kavranan şey, ilimle kavranandır. Ara vermeden değişen şey ise kavranamaz. Öyleyse hakikatin saflığını bedenin hislerinden beklememeliyiz. Biri hep aynı hâlde kalan bazı hissedilir şeyler olduğunu söyleyip önümüze güneş ve yıldızlarla ilgili, kolayca çürütülemeyecek bir mesele getirmesin diye şunu söyleyelim: Hissedilir hiçbir şeyin, kendisinden ayırt edilemeyecek kadar ona benzeyen yanlış bir benzeri olmadığını kimse iddia edemez; herkes bunu kabul etmek zorundadır. Başka örnekleri bir yana bırakırsam, beden aracılığıyla hissettiğimiz her şeyin görüntülerini, o şeyler hislerimizin önünde olmasa bile, sanki tam karşımızdaymış gibi yaşarız; uykuda da, delilik nöbetinde de. Bunu yaşarken, o şeyleri hislerimizle mi hissettiğimizi, yoksa bunların hissedilir şeylerin görüntüleri mi olduğunu hiçbir şekilde ayırt edemeyiz. Demek ki hissedilir şeylerin, hislerin kendisiyle ayırt edilemeyen yanlış görüntüleri varsa ve yanlıştan ayırt edilenden başka hiçbir şey kavranamıyorsa, hakikat hakkındaki hüküm hislere bırakılmamıştır. Bu yüzden bize verilen en sağlıklı öğüt şudur: Elbette cisimli ve hissedilir olan bu dünyadan yüz çevirmek ve bütün şevkimizle Tanrı'ya, yani hakikate dönmek; akılla ve iç zihinle kavranan, hep kalıcı ve hep aynı hâlde olan, kendisinden ayırt edilemeyecek yanlış bir görüntüsü bulunmayan hakikate.

X. Cisim Tanrı'dan mı gelir?

Her iyi şey Tanrı'dandır. Biçimli olan her şey, biçimli olduğu ölçüde iyidir; bir biçimle bir arada tutulan her şey de biçimlidir. Her cisim ise cisim olabilmek için bir biçimle bir arada tutulur. Demek ki her cisim Tanrı'dandır.

XI. Mesih niçin bir kadından doğdu?

Tanrı kurtardığında bir parçayı kurtarmaz; tehlikede olan neyse onu bütünüyle kurtarır. Bu yüzden biricik Oğul diye anılan Tanrı'nın Bilgeliği ve Gücü, insanlığı üstlenerek insanın kurtuluşunu gösterdi. İnsanın kurtuluşu ise iki cinste de görünmeliydi. Erkeği üstlenmesi gerektiğinden —ki bu daha şerefli cinstir—, kadın cinsinin kurtuluşunun da o erkeğin bir kadından doğmasıyla görünmesi gerekiyordu.

XII. Bir bilgenin sözü

"Haydi," diyor, "ey zavallı ölümlüler, şuna dikkat edin: Kötü ruh bu meskeni hiçbir zaman kirletmesin; hislere karışıp ruhun kutsallığını lekelemesin, zihnin ışığını bulutlarla örtmesin. Bu kötülük his yollarının hepsinden içeri sızar: Şekillere bürünür, renklere uyar, seslere yapışır, öfkede ve sözün aldatıcılığında gizlenir, kokuların altına girer, tatlara karışır; bulanık hareketin çamuruyla, karanlık tutkularla hisleri karartır; zihnin ışınının aklın ışığını yaymak için kullandığı anlayış geçitlerinin hepsini bir tür sislerle doldurur. Çünkü zihin, esirî ışığın bir ışınıdır ve ilahî huzurun aynası ondadır: Tanrı onda, masum irade onda, doğru yapılmış işin değeri onda parlar. Tanrı her yerde hazırdır; ama her birimizle, ancak zihnimizin lekesiz saflığı onun huzurunda bulunduğuna inandığında birliktedir. Nasıl ki gözlerin görüşü bozulmuşsa, göremediği şeyin orada olduğunu sanmaz —gözlerde sağlamlık yoksa, şeylerin karşıdaki görüntüsü gözlerin çevresinde boşuna durur—, aynı şekilde hiçbir yerde eksik olmayan Tanrı da kirlenmiş ruhlara boşuna hazırdır; çünkü zihnin körlüğü onu göremez."

1_2

Anima aliquando ita dicitur, ut cum mente intelligatur; veluti cum dicimus hominem ex anima et corpore constare: aliquando ita, ut excepta mente dicatur. Sed cum excepta mente dicitur, ex iis operibus intelligitur quae habemus cum bestiis communia. Bestiae namque carent ratione, quae mentis semper est propria. VIII. Utrum per se anima moveatur. Moveri per se animam sentit, qui sentit in se esse voluntatem. Nam si volumus, non alius de nobis vult. Et ille motus animae spontaneus est; hoc enim ei tributum est a Deo: qui tamen motus non de loco in locum est, tanquam corporis. Localiter enim moveri corporis proprium est. Et cum anima voluntate, id est, illo motu qui localis non est, corpus suum tamen localiter movet, non ex eo demonstratur et ipsa localiter moveri. Sicut videmus a cardine moveri aliquid per magnum spatium loci, et tamen ipsum cardinem non moveri loco. IX. Utrum corporeis sensibus percipi veritas possit. Omne quod corporeus sensus attingit, quod et sensibile dicitur, sine ulla intermissione temporis commutatur: velut cum capilli capitis nostri crescunt, vel corpus vergit in senectutem, aut in juventam efflorescit, perpetuo id fit, nec omnino intermittit fieri. Quod autem non manet, percipi non potest: illud enim percipitur quod scientia comprehenditur. Comprehendi autem non potest quod sine intermissione mutatur. Non est igitur exspectanda sinceritas veritatis a sensibus corporis. Sed ne quis dicat esse aliqua sensibilia eodem modo semper manentia, et quaestionem nobis de sole atque stellis afferat, in quibus facile convinci non potest; illud certe nemo est qui non cogatur fateri, nihil esse sensibile quod non habeat simile falso, ita ut internosci non possit. Nam ut alia praetermittam, omnia quae per corpus sentimus, etiam cum ea non adsunt sensibus, imagines tamen eorum patimur tanquam prorsus adsint, vel in somno, vel in furore. Quod cum patimur, omnino utrum ea ipsis sensibus sentiamus, an imagines sensibilium sint, discernere non valemus. Si igitur sunt imagines sensibilium falsae, quae discerni ipsis sensibus nequeunt, et nihil percipi potest nisi quod a falso discernitur, non est judicium veritatis constitutum in sensibus. Quamobrem saluberrime admonemur averti ab hoc mundo, qui profecto corporeus est et sensibilis, et ad Deum, id est veritatem, quae intellectu et interiore mente capitur, quae semper manet et ejusdem modi est, quae non habet imaginem falsi a qua discerni non possit, tota alacritate converti. X. Utrum corpus a Deo sit. Omne bonum a Deo: omne speciosum bonum, in quantum speciosum est; et omne quod specie continetur, speciosum est. Omne autem corpus, ut corpus sit, specie aliqua continetur. Omne igitur corpus a Deo. XI. Quare Christus de femina natus sit. Deus cum liberat, non partem aliquam liberat, sed totum liberat quod forte in periculo est. Sapientia ergo et Virtus Dei, qui dicitur unigenitus Filius, homine suscepto liberationem hominis indicavit. Hominis autem liberatio in utroque sexu debuit apparere. Ergo, quia virum oportebat suscipere, qui sexus honorabilior est, consequens erat ut feminei sexus liberatio hinc appareret, quod ille vir de femina natus est. XII. Sententia cujusdam sapientis. Agite, o, inquit, miseri mortales, hoc agite ne unquam polluat hoc domicilium malignus spiritus; ne sensibus immixtus incestet animae sanctitatem, lucemque mentis obnubilet. Serpit hoc malum per omnes aditus sensuales; dat se figuris, accommodat coloribus, adhaeret sonis, latet in ira, in fallacia sermonis, odoribus se subjicit, infundit saporibus, ac turbidi motus illuvie tenebrosis affectibus tenebrat sensus, quibusdam nebulis implet omnes meatus intelligentiae, per quos expandere lumen rationis radius mentis solet. Et quia radius aethereae lucis est, in eoque speculum divinae praesentiae: in hoc enim Deus, in hoc voluntas innoxia, in hoc recte facti meritum relucet: Deus ubique praesens est; tunc autem unicuique nostrum simul est, cum mentis nostrae illibata puritas in ejus praesentia se esse putaverit. Ut enim visus oculorum, si fuerit vitiatus, quidquid videre non potuerit, adesse non putat; frustra enim circumstat oculos praesens imago rerum, si oculis integritas desit: ita etiam Deus qui nusquam deest, frustra pollutis animis praesens est, quem videre mentis caecitas non potest. XIII. Quo documento constet homines bestiis antecellere.

1_3XIII. İnsanların hayvanlardan üstün olduğu hangi kanıtla bellidir?

İnsanın akıl bakımından hayvanlardan üstün olduğunu gösterebilecek pek çok şey arasında şu herkesçe açıktır: Vahşi hayvanlar insanlar tarafından evcilleştirilip uysallaştırılabilir, insanlar ise vahşi hayvanlar tarafından asla.

XIV. Mesih'in bedeni bir hayalet değildi

Mesih'in bedeni bir hayaletse, Mesih aldatmıştır; aldattıysa, hakikat değildir. Ama Mesih hakikattir. Demek ki onun bedeni bir hayalet değildi.

XV. Akıl üzerine

Kendini anlayan her şey kendini kavrar. Kendini kavrayan ise kendisi için sınırlıdır. Akıl da kendini anlar; demek ki kendisi için sınırlıdır. Sınırsız olabilse de sınırsız olmak istemez; çünkü kendisi tarafından bilinmek ister; zira kendini sever.

XVI. Tanrı'nın Oğlu üzerine

Tanrı var olan her şeyin sebebidir. Her şeyin sebebi olan ise kendi bilgeliğinin de sebebidir; Tanrı da hiçbir zaman bilgeliği olmadan var olmamıştır. Demek ki o, kendi ebedî bilgeliğinin ebedî sebebidir ve zaman bakımından bilgeliğinden önce değildir. Ayrıca ebedî Baba olmak Tanrı'ya özgüyse ve Baba olmadığı bir zaman hiç olmadıysa, hiçbir zaman Oğulsuz olmamıştır.

XVII. Tanrı'nın ilmi üzerine

Her geçmiş artık yoktur, her gelecek henüz yoktur; demek ki hem her geçmiş hem her gelecek eksiktir. Tanrı katında ise hiçbir şey eksik değildir; öyleyse Tanrı katında ne geçmiş vardır ne gelecek, her şey şimdidir.

XVIII. Teslis üzerine

Var olan her şeyde, onu ayakta tutan başka, onu ayırt eden başka, onu uyumlu kılan başkadır. Demek ki bütün yaratılış, bir şekilde var oluyorsa, hiç olmayan şeyden çok uzaksa ve parçalarıyla kendi kendisiyle uyum içindeyse, onun sebebinin de üçlü olması gerekir: Kendisiyle var olduğu, kendisiyle bu şey olduğu, kendisiyle kendi kendine dost olduğu bir sebep. Yaratılışın sebebine, yani yaratıcısına ise Tanrı diyoruz. Öyleyse bir Teslis olmalıdır; yetkin akıl ondan daha üstün, daha akıllı ve daha mesut bir şey bulamaz. Bu yüzden hakikat araştırılırken de üçten fazla soru türü olamaz: Bir şey var mıdır; bu mudur, yoksa başka bir şey midir; onaylanmalı mıdır, yoksa reddedilmeli midir?

XIX. Tanrı ve yaratık üzerine

Değişmez olan ebedîdir; çünkü hep aynı hâldedir. Değişebilen ise zamana tabidir; çünkü hep aynı hâlde değildir ve bu yüzden ona haklı olarak ebedî denemez. Çünkü değişen kalıcı değildir; kalıcı olmayan da ebedî değildir. Ölümsüz ile ebedî arasındaki fark şudur: Her ebedî olan ölümsüzdür, ama her ölümsüz olana tam bir incelikle ebedî denmez. Çünkü bir şey hep yaşasa bile değişmeye maruz kalıyorsa, hep aynı hâlde olmadığı için asıl anlamıyla ebedî diye adlandırılamaz; ama hep yaşadığı için ona haklı olarak ölümsüz denebilir. Bununla birlikte bazen ölümsüz olana da ebedî denir. Değişmeye maruz kalan ve kendisi ruh olmadığı hâlde ruhun varlığıyla yaşadığı söylenen şey ise hiçbir şekilde ölümsüz, hele ebedî hiç sayılamaz. Çünkü ebedî olanda, kelime asıl anlamıyla kullanıldığında, ne geçip gitmiş gibi bir geçmiş vardır ne henüz olmamış gibi bir gelecek; ne varsa, yalnızca vardır.

XX. Tanrı'nın yeri üzerine

Tanrı bir yerde değildir. Çünkü bir yerde olan bir yerin içinde tutulur; bir yerin içinde tutulan da cisimdir. Tanrı ise cisim değildir; demek ki bir yerde değildir. Bununla birlikte var olduğu ve bir yerde olmadığı için, o bir yerde olmaktan çok, her şey ondadır. Ama her şey onda, kendisi bir yer olacak şekilde değildir; çünkü yer, bir cismin uzunluğu, genişliği ve yüksekliğiyle kapladığı boşlukta bulunur; Tanrı ise böyle bir şey değildir. Demek ki hem her şey ondadır, hem de o bir yer değildir. Yine de Tanrı'nın tapınağına, kelimenin yerinde olmayan bir kullanımıyla Tanrı'nın yeri denir; onu içinde tuttuğu için değil, Tanrı onda hazır bulunduğu için. Bu tapınak da en iyi, temiz bir ruh olarak anlaşılır.

XXI. Tanrı kötülüğün yaratıcısı değil midir?

Var olan her şeyin yaratıcısı olan ve iyiliğine yalnızca var olan her şeyin var olması ait olan kimseye, yokluk hiçbir şekilde ait olamaz. Eksilen her şey ise var olmaktan eksilir ve yokluğa yönelir. Var olmak ve hiçbir şeyde eksilmemek iyidir; eksilmek ise kötüdür. Yokluğun kendisine ait olmadığı o ise eksilmenin, yani yokluğa yönelmenin sebebi değildir; çünkü deyim yerindeyse var olmanın sebebidir. Demek ki yalnızca iyinin sebebidir ve bu yüzden kendisi en yüksek iyidir. Bu yüzden var olan her şeyin yaratıcısı olan, kötülüğün yaratıcısı değildir; çünkü şeyler var oldukları ölçüde iyidir.

XXII. Tanrı zorunluluğa maruz kalmaz

İhtiyacın olmadığı yerde zorunluluk yoktur; eksikliğin olmadığı yerde ihtiyaç yoktur. Tanrı'da ise hiçbir eksiklik yoktur; demek ki hiçbir zorunluluk da yoktur.

1_3

Inter multa quibus ostendi potest hominem ratione bestiis antecellere, hoc omnibus manifestum est, quod belluae ab hominibus domari et mansuefieri possunt, homines a belluis nullo modo. XIV. Non fuisse corpus Christi phantasma. Si phantasma fuit corpus Christi, fefellit Christus: et si fefellit, veritas non est. Est autem veritas Christus. Non igitur phantasma fuit corpus ejus. XV. De intellectu. Omne quod se intelligit, comprehendit se. Quod autem se comprehendit, finitum est sibi. Et intellectus intelligit se. Ergo finitus est sibi. Nec infinitus esse vult, quamvis possit; quia notus sibi esse vult, amat enim se. XVI. De Filio Dei. Deus omnium quae sunt causa est. Quod autem omnium rerum causa est, etiam sapientiae suae causa est: nec unquam Deus sine sapientia sua. Igitur sempiternae sapientiae suae causa est sempiterna: nec tempore prior est quam sua sapientia. Deinde si Patrem sempiternum esse inest Deo, nec fuit aliquando non Pater, nunquam sine Filio fuit. XVII. De scientia Dei. Omne praeteritum jam non est; omne futurum nondum est: omne igitur et praeteritum et futurum deest. Apud Deum autem nihil deest: nec praeteritum igitur nec futurum, sed omne praesens est apud Deum. XVIII. De Trinitate. Omne quod est, aliud est quo constat, aliud quo discernitur, aliud quo congruit. Universa igitur creatura si et est quoquo modo, et ab eo quod omnino nihil est plurimum distat, et suis partibus sibimet congruit, causam quoque ejus trinam esse oportet; qua sit, qua hoc sit, qua sibi amica sit. Creaturae autem causam, id est, auctorem Deum dicimus. Oportet ergo esse Trinitatem, qua nihil praestantius, intelligentius et beatius invenire perfecta ratio potest. Ideoque etiam cum veritas quaeritur, plus quam tria genera quaestionum esse non possunt; utrum omnino sit, utrum hoc an aliud sit, utrum approbandum improbandumve sit. XIX. De Deo et creatura. Quod incommutabile est, aeternum est: semper enim ejusdem modi est. Quod autem commutabile est, tempori obnoxium est: non enim semper ejusdem modi est, et ideo aeternum non recte dicitur. Quod enim mutatur, non manet: quod non manet, non est aeternum. Idque inter immortale et aeternum interest, quod omne aeternum immortale est, non omne immortale satis subtiliter aeternum dicitur: quia etsi semper aliquid vivat, tamen si mutabilitatem patiatur, non proprie aeternum appellatur, quia non semper ejusdem modi est; quamvis immortale, quia semper vivit, recte dici possit. Vocatur autem aeternum interdum etiam quod immortale est. Quod vero et mutationem patitur, et animae praesentia, cum anima non sit, vivere dicitur, neque immortale ullo modo, et multo minus aeternum intelligi potest. In aeterno enim, cum proprie dicitur, neque quidquam praeteritum quasi transierit, neque quidquam futurum quasi nondum sit, sed quidquid est, tantummodo est. XX. De loco Dei. Deus non alicubi est. Quod enim alicubi est, continetur loco: quod continetur loco, corpus est. Deus autem non est corpus: non igitur alicubi est. Et tamen quia est, et in loco non est, in illo sunt potius omnia, quam ipse alicubi. Nec tamen ita in illo, ut ipse sit locus: locus enim in spatio est quod longitudine et latitudine et altitudine corporis occupatur; nec Deus tale aliquid est. Et omnia igitur in ipso sunt, et locus non est. Locus tamen Dei abusive dicitur templum Dei, non quod eo contineatur, sed quod ei praesens sit. Id autem nihil melius quam anima munda intelligitur. XXI. Utrum Deus auctor mali non sit. Quisquis omnium quae sunt auctor est, et ad cujus bonitatem id tantum pertinet ut sit omne quod est, non esse ad eum pertinere nullo pacto potest. Omne autem quod deficit, ab eo quod est esse deficit, et tendit in non esse. Esse autem et in nullo deficere bonum est, et malum est deficere. At ille ad quem non esse non pertinet non est causa deficiendi, id est, tendendi ad non esse; quia, ut ita dicam, essendi causa est. Boni igitur tantummodo causa est: et propterea ipse summum bonum est. Quocirca mali auctor non est, qui omnium quae sunt auctor est: quia in quantum sunt, in tantum bona sunt. XXII. Deum non pati necessitatem. Ubi nulla indigentia, nulla necessitas: ubi nullus defectus, nulla indigentia. Nullus autem defectus in Deo: nulla ergo necessitas. XXIII. De Patre et Filio.

1_4XXIII. Baba ve Oğul üzerine

İffetli olan her şey iffetle iffetlidir; ebedî olan her şey ebediyetle ebedîdir; güzel olan her şey güzellikle, iyi olan her şey iyilikle öyledir. Demek ki bilge olan her şey bilgelikle, benzer olan her şey benzerlikle öyledir. Ama bir şeyin iffetle iffetli olduğu iki şekilde söylenir: Ya o şey iffeti doğurduğu için, kendi doğurduğu ve var olmasının ilkesi ve sebebi olduğu iffetle iffetli olur; ya da başka bir şekilde, bir şey iffetten pay alarak iffetli olur ve bir zaman iffetli olmayabilir. Geri kalanlar da böyle anlaşılmalıdır. Nitekim ruhun da ebediyete eriştiği ya anlaşılır ya da buna inanılır; ama ruh ebediyetten pay alarak ebedî olur. Tanrı ise böyle ebedî değildir; ebediyetin kendisinin yaratıcısı olduğu için ebedîdir. Bu, güzellik ve iyilik hakkında da anlaşılabilir. Bu yüzden Tanrı'ya bilge dendiğinde, hem de onsuz bir zaman var olduğuna ya da var olabileceğine inanmanın günah olduğu bir bilgelikle bilge dendiğinde, ona ruh gibi bilgelikten pay alarak bilge denmez —ruh bilge de olabilir, olmayabilir de—; kendisine bilge dendiren bilgeliği kendisi doğurduğu için bilge denir. Ayrıca, dediğimiz gibi, pay alarak iffetli, ebedî, güzel, iyi ya da bilge olan şeyler, iffetli, ebedî, güzel, iyi ve bilge olmamayı da kabul edebilir; ama iffetin, ebediyetin, güzelliğin, iyiliğin ve bilgeliğin kendisi ne bozulmayı, ne deyim yerindeyse zamanlılığı, ne çirkinliği, ne de kötülüğü hiçbir şekilde kabul eder. Aynı şekilde pay alarak benzer olan şeyler de benzemezliği kabul eder; ama benzerliğin kendisi hiçbir yönden benzemez olamaz. Bu yüzden Oğul'a Baba'nın benzerliği dendiğinde —çünkü birbirine ya da Tanrı'ya benzeyen her şey ondan pay alarak benzerdir; zira o ilk biçimdir, deyim yerindeyse her şey onunla biçimlenmiş, her şey onunla suret kazanmıştır—, Oğul hiçbir yönden Baba'ya benzemez olamaz. Demek ki o Baba ile aynıdır; şu kadar ki biri Oğul'dur, öteki Baba; yani biri benzerlik, öteki benzerliği olan; biri cevher, öteki cevher; buradan tek bir cevher çıkar. Çünkü tek değilse, benzerlik benzemezliği kabul ederdi; en hakiki akıl ise bunun olabileceğini kesinlikle reddeder.

XXIV. Günah ve doğru iş iradenin hür seçiminde midir?

Tesadüfen olan her şey gelişigüzel olur; gelişigüzel olan her şey takdirle olmaz. Öyleyse dünyada bazı şeyler tesadüfen oluyorsa, bütün dünya takdirle yönetilmiyordur. Bütün dünya takdirle yönetilmiyorsa, takdirin işine dahil olmayan bir tabiat ve cevher vardır. Ama var olan her şey, var olduğu ölçüde iyidir. Çünkü öteki iyi şeylerin kendisinden pay alarak iyi olduğu o iyi, en yüksek derecede vardır. Değişebilen her şey de kendi kendisiyle değil, değişmez iyiden pay alarak, var olduğu ölçüde iyidir. Öte yandan, var olan bütün öteki iyi şeylerin kendisinden pay alarak iyi olduğu o iyi, başka bir şeyle değil, kendi kendisiyle iyidir; biz buna ilahî takdir de diyoruz. Demek ki dünyada hiçbir şey tesadüfen olmaz. Bu kabul edilince, dünyada olup biten her şeyin kısmen Tanrı tarafından, kısmen bizim irademizle yapıldığı sonucu çıkıyor görünür. Çünkü Tanrı, en iyi ve en adil insandan bile çok daha, kıyaslanamayacak ölçüde iyi ve adildir. Her şeyi yöneten ve idare eden adil biri ise hiç kimseye hak etmediği bir cezanın verilmesine, hak edilmemiş bir ödülün verilmesine izin vermez. Cezayı hak ettiren günahtır; ödülü hak ettiren ise doğru yapılmış iştir. Ama hiçbir şeyi kendi iradesiyle yapmamış birine ne günah ne doğru iş haklı olarak yüklenebilir. Demek ki hem günah hem doğru iş iradenin hür seçimindedir.

XXV. Mesih'in çarmıhı üzerine

Tanrı'nın Bilgeliği, doğru yaşamamız için bize örnek olsun diye insanlığı üstlendi. Korkulmaması gereken şeylerden korkmamak da doğru yaşamaya dahildir. Ölümden ise korkulmamalıdır. Bu yüzden bunun, Tanrı'nın Bilgeliğinin üstlendiği o insanın ölümüyle gösterilmesi gerekiyordu. Ama bazı insanlar, ölümün kendisinden korkmasalar da ölümün bir türünden dehşete kapılırlar. Oysa ölümün kendisinden korkulmaması gerektiği gibi, iyi ve doğru yaşayan bir insanın hiçbir ölüm türünden korkmaması gerekir. Bu yüzden bunun da o insanın çarmıhıyla gösterilmesi gerekiyordu. Çünkü bütün ölüm türleri arasında o türden daha lanetli ve daha korkunç bir şey yoktu.

1_4

Omne castum castitate castum est, et omne aeternum aeternitate aeternum est, et omne pulchrum pulchritudine, et omne bonum bonitate. Ergo et omne sapiens sapientia, et omne simile similitudine. Sed duobus modis castum castitate dicitur: vel quod eam gignat, ut ea sit castum castitate quam gignit, et cui principium atque causa est ut sit; aliter autem cum participatione castitatis quidque castum est, quod potest aliquando esse non castum; atque ita de caeteris intelligendum est. Nam et anima aeternitatem vel intelligitur vel creditur consequi, sed aeterna aeternitatis participatione fit. Non autem ita aeternus Deus, sed quod ipsius aeternitatis est auctor. Hoc et de pulchritudine et de bonitate licet intelligi. Quamobrem cum sapiens Deus dicitur, et ea sapientia sapiens dicitur, sine qua eum vel fuisse aliquando, vel esse posse nefas est credere, non participatione sapientiae sapiens dicitur, sicuti anima, quae et esse et non esse sapiens potest: sed quod ipse eam genuerit, qua sapiens dicitur, sapientiam. Item illa quae participatione sunt vel casta, vel aeterna, vel pulchra, vel bona, vel sapientia, recipiunt, ut dictum est, ut possint nec casta esse, nec aeterna, nec pulchra, nec bona, nec sapientia: at ipsa castitas, aeternitas, pulchritudo, bonitas, sapientia, nullo modo recipiunt aut corruptionem, aut, ut ita dicam, temporalitatem, aut turpitudinem, aut malitiam. Ergo etiam illa quae participatione similia sunt, recipiunt dissimilitudinem: at ipsa similitudo nullo modo ex aliqua parte potest esse dissimilis. Unde fit ut cum similitudo Patris Filius dicitur, quia ejus participatione similia sunt quaecumque sunt vel inter se vel Deo similia (ipsa est enim species prima, qua sunt, ut ita dicam, speciata, et forma qua formata sunt omnia), ex nulla parte Patri potest esse dissimilis. Idem igitur quod Pater, ita ut iste Filius sit, ille Pater, id est, iste similitudo, ille cujus similitudo est; iste substantia, ille substantia, ex quo una substantia. Nam si non una est, recipit dissimilitudinem similitudo; quod fieri posse omnino ⟦?⟧ verissima negat ratio. XXIV. Utrum peccatum et recte factum in libero sit voluntatis arbitrio. Quidquid casu fit, temere fit: quidquid temere fit, non fit providentia. Si ergo casu aliqua fiunt in mundo, non providentia universus mundus administratur. Si non providentia universus mundus administratur, est ergo aliqua natura atque substantia quae ad opus providentiae non pertineat. Omne autem quod est, in quantum est, bonum est. Summe enim est illud bonum, cujus participatione sunt bona caetera. Et omne quod mutabile est, non per se ipsum, sed boni immutabilis participatione, in quantum est, bonum est. Porro illud bonum, cujus participatione sunt bona caetera quaecumque sunt, non per aliud, sed per se ipsum bonum est, quam divinam etiam providentiam vocamus. Nihil igitur casu fit in mundo. Hoc constituto, consequens videtur ut quidquid in mundo geritur, partim divinitus geratur, partim nostra voluntate. Deus enim quovis homine optimo et justissimo longe atque incomparabiliter melior et justior est. Justus autem regens et gubernans universa, nullam poenam cuiquam sinit immerito infligi, nullum praemium immerito dari. Meritum autem poenae, peccatum; et meritum praemii, recte factum est. Nec peccatum autem nec recte factum imputari cuiquam juste potest, qui nihil fecerit propria voluntate. Est igitur et peccatum et recte factum in libero voluntatis arbitrio. XXV. De cruce Christi. Sapientia Dei hominem ad exemplum, quo recte viveremus, suscepit. Pertinet autem ad vitam rectam, ea quae non sunt metuenda non metuere. Mors autem metuenda non est. Oportuit ergo idipsum illius hominis quem Dei Sapientia suscepit, morte monstrari. Sunt autem homines qui quamvis mortem ipsam non timeant, genus tamen aliquod ipsius mortis horrescunt. Nihilominus autem, ut ipsa mors metuenda non est, ita nullum genus mortis bene et recte viventi homini metuendum est. Nihilominus igitur hoc quoque illius hominis cruce ostendendum fuit. Nihil enim erat inter omnia genera mortis illo genere exsecrabilius et formidolosius. XXVI. De differentia peccatorum.

1_5XXVI. Günahların farkı üzerine

Günahların kimi zayıflıktan, kimi bilgisizlikten, kimi kötülükten gelir. Zayıflık güce, bilgisizlik bilgeliğe, kötülük iyiliğe zıttır. Demek ki Tanrı'nın gücünün ve bilgeliğinin ne olduğunu bilen, hangi günahların bağışlanabilir olduğunu tahmin edebilir. Tanrı'nın iyiliğinin ne olduğunu bilen de hangi günahlara hem burada hem gelecek çağda belli bir cezanın düştüğünü tahmin edebilir. Bunlar iyice incelendiğinde, günahlarını itiraf etseler bile kimlerin yaslı ve feryatlı bir tövbeye zorlanmaması gerektiği, kimler için ise tövbe yoluyla Tanrı'ya ezik bir ruhu kurban olarak sunmadıkça hiçbir kurtuluş umulmaması gerektiği makul bir şekilde hükme bağlanabilir.

XXVII. Takdir üzerine

İlahî takdirin kötü bir insan aracılığıyla hem cezalandırması hem yardım etmesi mümkündür. Nitekim Yahudilerin dinsizliği hem Yahudileri devirdi hem de uluslar için kurtuluş oldu. Aynı şekilde ilahî takdirin iyi bir insan aracılığıyla hem mahkûm etmesi hem yardım etmesi mümkündür; Havari'nin dediği gibi: "Kimileri için hayattan hayata giden bir koku, kimileri için ise ölümden ölüme giden bir kokuyuz" (2 Korintliler 2:16). Her sıkıntı ya dinsizlerin cezası ya da adillerin sınanmasıdır; çünkü aynı döven (tribula) hem samanı ezer hem buğdayı samandan ayırır, sıkıntı (tribulatio) da adını buradan almıştır. Öte yandan geçici dertlerden uzak barış ve dinginlik de hem iyilere kazanç olur hem kötüleri bozar. Bütün bunları ilahî takdir ruhların hak ettiğine göre düzenler. Bununla birlikte iyiler sıkıntıya hizmet etmeyi kendileri seçmezler, kötüler de barışı sevmezler. Bu yüzden, bilmedikleri bir şeyin kendileri aracılığıyla yapıldığı bu kişiler de, Tanrı'ya ait olan adaletin değil, kendi kötü niyetlerinin karşılığını alırlar. Yarar sağlamak isterken birine zarar vermeleri iyilere yüklenmez, iyi niyetli gönüllerine ise iyilikseverliklerinin ödülü verilir; aynı şekilde öteki yaratılış da akıl sahibi ruhların hak ettiğine göre ya hissedilir ya gizli kalır, ya sıkıntı verir ya da işlerine yarar. Çünkü en yüce Tanrı yarattığı her şeyi iyi idare ettiğinden, biz bilsek de bilmesek de evrende düzensiz hiçbir şey, adaletsiz hiçbir şey yoktur. Ama günahkâr ruh bir kısımda incinir; yine de hak ettiğine göre böyle bir ruhun bulunması gereken yerde bulunduğu ve böyle bir ruhun çekmesi adil olanı çektiği için, Tanrı'nın krallığının bütününü hiçbir çirkinliğiyle bozmaz. Bu yüzden ilahî düzenin bizim hakkımızda iyi işlediği her şeyi bilmediğimizden, yalnızca iyi irademizde kanuna göre hareket ederiz; geri kalan şeylerde ise kanuna göre hareket ettiriliriz. Kanunun kendisi ise değişmeden kalır ve değişebilen her şeyi en güzel bir yönetimle düzenler. "Öyleyse en yücelerde Tanrı'ya yücelik, yeryüzünde iyi niyetli insanlara barış" (Luka 2:14).

XXVIII. Tanrı dünyayı niçin yaratmak istedi?

Tanrı'nın dünyayı niçin yaratmak istediğini soran, Tanrı'nın iradesinin sebebini arar. Ama her sebep bir şeyi meydana getirir; meydana getiren her şey de meydana getirdiği şeyden büyüktür. Hiçbir şey ise Tanrı'nın iradesinden büyük değildir. Demek ki onun sebebi aranmamalıdır.

XXIX. Evrende yukarı ya da aşağı diye bir şey var mıdır?

"Yukarıdaki şeyleri düşünün" (Koloseliler 3:2). Bize yukarıdaki şeyleri, yani ruhanî şeyleri düşünmemiz buyruluyor. Bunların, bu dünyanın yerleri ve kısımları bakımından değil, üstünlüklerinin değeri bakımından yukarıda olduğunu anlamalıyız; ta ki gönlümüzü bu dünyanın, bütününden soyunmamız gereken bir kısmına bağlamayalım. Yukarı ve aşağı ise bu dünyanın kısımlarında vardır; çünkü evrenin bütününün kendisinin ne yukarısı vardır ne aşağısı. Evren cisimlidir; çünkü görünen her şey cisimlidir. Evrenin bütün cisminde ise hiçbir şey yukarı ya da aşağı değildir. Doğrusal denen, yani dairesel olmayan hareketin altı yöne olduğu görülür: öne ve arkaya, sağa ve sola, yukarı ve aşağı. Öyleyse evrenin bütün cisminin önü ve arkası, sağı ve solu olmadığı hâlde yukarısı ve aşağısı olması için hiçbir sebep yoktur. Ama bunu düşünenler, hislere ve alışkanlığa direnmek zor olduğu için aldanırlar. Çünkü biri baş aşağı hareket etmek isterse bedenin yapması gereken dönüş, sağdan sola ya da önden arkaya dönmek kadar bize kolay gelmez. Bu yüzden kelimeleri bir yana bırakıp, bunu görebilmek için insan kendi zihniyle uğraşmalıdır.

1_5

Alia sunt peccata infirmitatis, alia imperitiae, alia malitiae. Infirmitas contraria est virtuti, imperitia contraria est sapientiae, malitia contraria est bonitati. Quisquis igitur novit quid sit virtus et sapientia Dei, potest existimare quae sint peccata venialia. Et quisquis norit quid sit bonitas Dei, potest existimare quibus peccatis certa poena debeatur et hic et in futuro saeculo. Quibus bene tractatis, probabiliter judicari potest, qui non sint cogendi ad poenitentiam luctuosam et lamentabilem, quamvis peccata fateantur; et quibus nulla omnino speranda sit salus, nisi sacrificium obtulerint Deo spiritum contribulatum per poenitentiam. XXVII. De providentia. Fieri potest ut per malum hominem divina providentia et puniat et opituletur. Nam Judaeorum impietas et Judaeos supplantavit, et Gentibus saluti fuit. Item fieri potest ut divina providentia per hominem bonum et damnet et adjuvet, sicut ait Apostolus: Aliis sumus odor vitae in vitam, aliis autem odor mortis in mortem (II Cor. II, 16). Sed cum omnis tribulatio aut poena impiorum sit, aut exercitatio justorum; quia eadem tribula et paleas concidit, et frumenta paleis exuit, unde tribulatio nomen accepit; rursus, cum pax et quies a molestiis temporalibus et bonos lucretur, et corrumpat malos: omnia haec divina providentia pro meritis moderatur animarum. Sed tamen non sibi eligunt boni ministerium tribulationis, nec mali amant pacem. Quare ipsi quoque, per quos id agitur quod ignorant, non justitiae quae refertur ad Deum, sed malevolentiae suae mercedem accipiunt. Quemadmodum nec bonis imputatur, quod ipsis prodesse volentibus nocetur alicui, sed bono animo benevolentiae praemium tribuitur: ita etiam caetera creatura pro meritis animarum rationalium vel sentitur vel latet, vel molesta vel commoda est. Summo enim Deo cuncta bene administrante quae fecit, nihil inordinatum in universo, nihilque injustum est, sive scientibus sive nescientibus nobis. Sed in parte offenditur anima peccatrix: tamen quia pro meritis ibi est, ubi talem esse decet, et ea patitur quae talem pati aequum est, universum regnum Dei nulla sua foeditate deformat. Quamobrem, quoniam non omnia novimus quae de nobis bene agit ordo divinus, in sola bona voluntate secundum legem agimus; in caeteris autem secundum legem agimur, cum lex ipsa incommutabilis maneat, et omnia mutabilia pulcherrima gubernatione moderetur. Gloria igitur in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14). XXVIII. Quare Deus mundum facere voluerit. Qui quaerit quare voluerit Deus mundum facere, causam quaerit voluntatis Dei. Sed omnis causa efficiens est. Omne autem efficiens majus est quam id quod efficitur. Nihil autem majus est voluntate Dei. Non ergo ejus causa quaerenda est. XXIX. Utrum aliquid sit sursum aut deorsum in universo. Quae sursum sunt sapite (Coloss. III, 2). Ea quae sursum sunt sapere jubemur, spiritualia scilicet, quae non locis et partibus hujus mundi sursum esse intelligenda sunt, sed merito excellentiae suae; ne in ejus mundi parte figamus animum nostrum, quo universo nos debemus exuere. Sursum autem ac deorsum in hujus mundi partibus est. Nam universus nec ipse habet sursum aut deorsum. Corporeus est enim; quia omne visibile corporeum est. Nihil autem in universo corpore sursum aut deorsum est. Cum enim in sex partes motus fieri videatur, qui rectus dicitur, id est, qui circularis non est, in anteriora et posteriora, in dexteriora et sinisteriora, in superiora et inferiora; nulla omnino ratio est cur universo corpori ante ac post nihil sit, et dextera ac laeva, sit autem sursum ac deorsum. Sed eo considerantes decipiuntur, quod sensibus et consuetudini difficile obsistitur. Non enim tam facilis est nobis conversio corporis, quae fit, si quis capite deorsum moveri velit, quam facilis est a dextra in laevam, vel ab anteriore in posteriorem partem. Quamobrem remotis verbis secum ipsi animo satagendum est, ut hoc cernere valeat. XXX. Utrum omnia in utilitatem hominis creata sint.

1_6XXX. Her şey insanın faydası için mi yaratıldı?

Ahlâken güzel olanla faydalı olan arasında nasıl bir fark varsa, tadına varmakla (frui) kullanmak (uti) arasında da öyle bir fark vardır. Gerçi her ahlâken güzel olanın faydalı, her faydalının da ahlâken güzel olduğu ince bir akıl yürütmeyle savunulabilir; ama kendisi için istenmesi gerekene daha uygun ve daha yaygın bir şekilde ahlâken güzel, başka bir şeye bağlanması gerekene ise faydalı dendiği için, şimdi bu farka göre konuşuyoruz; ahlâken güzel olanla faydalının hiçbir şekilde birbirine aykırı düşmediğini elbette akılda tutarak. Çünkü bunların bazen birbirine aykırı olduğu, bilgisizce ve sıradan bir şekilde sanılır. Kendisinden haz aldığımız şeyin tadına vardığımız söylenir; haz alınacak olana bağladığımız şeyi ise kullanırız. Bu yüzden insanın bütün sapkınlığı —buna kusur da denir— tadına varılması gerekenleri kullanmak, kullanılması gerekenlerin ise tadına varmak istemesidir. Buna karşılık bütün düzen —buna da fazilet denir— tadına varılması gerekenlerin tadına varmak, kullanılması gerekenleri kullanmaktır. Ahlâken güzel olanların tadına varılmalı, faydalı olanlar ise kullanılmalıdır. Ahlâkî güzellik derken, bizim asıl anlamıyla ruhanî dediğimiz, akılla kavranan güzelliği; fayda derken de ilahî takdiri kastediyorum. Bu yüzden, daha az uygun bir şekilde ahlâken güzel diye adlandırılan birçok görünür güzel şey olsa da, güzel olan her şeyin kendisi sayesinde güzel olduğu güzelliğin kendisi hiçbir şekilde görünür değildir. Aynı şekilde birçok görünür faydalı şey vardır; ama bize yarayan her şeyin kendisi sayesinde yaradığı, ilahî takdir dediğimiz faydanın kendisi görünür değildir. Elbette şu da bilinsin: "Görünür şeyler" adı bütün cisimli şeyleri kapsar. Demek ki görünmez güzel şeylerin, yani ahlâken güzel olanların tadına varmak gerekir; hepsinin tadına mı varmak gerektiği ise başka bir meseledir; gerçi belki yalnızca tadına varılması gereken şeylere ahlâken güzel demek yerinde olur. Faydalı olanların ise hepsi, hangisine ne zaman ihtiyaç varsa ona göre kullanılmalıdır. Hayvanların da yiyeceğin ve herhangi bir bedensel hazzın tadına vardığını düşünmek pek saçma sayılmaz; ama bir şeyi kullanmak, akıldan pay alan bir canlıdan başkasının yapabileceği bir iş değildir. Çünkü her şeyin neye bağlanması gerektiğini bilmek akıldan yoksun olanlara verilmemiştir; akıl sahibi olup da akılsız olanlara da verilmemiştir. Kimse, neye bağlanması gerektiğini bilmediği bir şeyi kullanamaz; bilge olandan başkası da bunu bilemez. Bu yüzden iyi kullanmayanlar için "kötüye kullanıyorlar" demek daha doğru olur. Çünkü birinin kötü kullandığı şey ona yaramaz; yaramayan şey de elbette faydalı değildir. Faydalı olan her şey ise kullanılarak faydalıdır; böylece kimse faydalı olandan başkasını kullanmaz. Demek ki kötü kullanan kimse aslında kullanmıyordur. Öyleyse insanın fazilet denen yetkin aklı, kendisini önce Tanrı'yı anlamak için kullanır; ta ki kendisini yaratan Tanrı'nın tadına varsın. Öteki akıl sahibi canlıları topluluk için, akıldan yoksun olanları ise üstünlüğü için kullanır. Kendi hayatını da Tanrı'nın tadına varmaya bağlar; çünkü ancak böyle mesut olur. Demek ki kendi kendini de kullanır; kendini Tanrı'ya değil de kendine bağlarsa, kibir yüzünden mutsuzluğa başlar. Bazı cisimleri, onlara hayat vererek iyilikseverlik için kullanır; kendi bedenini böyle kullanır. Bazılarını alarak ya da reddederek sağlık için, bazılarına katlanarak sabır için, bazılarını düzene sokarak adalet için, bazılarını inceleyerek hakikate dair bir ders için kullanır; kendini uzak tuttuğu şeyleri de itidal için kullanır. Böylece hissedilen ve hissedilmeyen her şeyi kullanır; üçüncü bir şey yoktur. Kullandığı her şey hakkında hüküm verir; yalnızca Tanrı hakkında hüküm vermez, çünkü ötekiler hakkında Tanrı'ya göre hüküm verir; onu kullanmaz, onun tadına varır. Çünkü Tanrı başka hiçbir şeye bağlanmamalıdır; zira başka bir şeye bağlanması gereken her şey, bağlanacağı şeyden aşağıdır. Tanrı'dan üstün de hiçbir şey yoktur; yer bakımından değil, tabiatının yüceliği bakımından. Demek ki yaratılan her şey insanın kullanması için yaratılmıştır; çünkü insana verilen akıl her şeyi hüküm vererek kullanır. Düşüşten önce katlanılacak şeyleri kullanmıyordu; düşüşten sonra ise ancak Tanrı'ya dönmüşse kullanır. Böylece, bedenin ölümünden önce olsa bile, gücü yettiğince artık Tanrı'nın dostudur, çünkü seve seve onun kuludur.

1_6

Ut inter honestum et utile interest, ita et inter fruendum et utendum. Quanquam enim omne honestum utile, et omne utile honestum esse, subtiliter defendi queat: tamen quia magis proprie atque usitatius honestum dicitur quod propter se ipsum expetendum est, utile autem quod ad aliud aliquid referendum est, secundum hanc differentiam nunc loquimur, illud sane custodientes, ut honestum et utile nullo modo sibimet adversentur. Adversari enim haec sibi aliquando imperite ac vulgariter existimantur. Frui ergo dicimur ea re de qua capimus voluptatem. Utimur ea quam referimus ad id unde voluptas capienda est. Omnis itaque humana perversio est, quod etiam vitium vocatur, fruendis uti velle, atque utendis frui. Et rursus omnis ordinatio, quae virtus etiam nominatur, fruendis frui, et utendis uti. Fruendum est autem honestis, utendum vero utilibus. Honestatem voco intelligibilem pulchritudinem, quam spiritualem nos proprie dicimus; utilitatem autem, divinam providentiam. Quapropter quanquam sint multa pulchra visibilia, quae minus proprie honesta appellantur, ipsa tamen pulchritudo, ex qua pulchra sunt quaecumque pulchra sunt, nullo modo est visibilis. Item multa utilia visibilia; sed ipsa utilitas, ex qua nobis prosunt quaecumque prosunt, quam divinam providentiam dicimus, visibilis non est. Notum sane sit visibilium nomine omnia corporalia contineri. Oportet ergo frui pulchris invisibilibus, id est, honestis: utrum autem omnibus, alia quaestio est; quanquam fortasse honesta non nisi quibus fruendum est, dici deceat. Utilibus autem utendum est omnibus, ut quoquo eorum opus est. Et frui quidem cibo et qualibet corporali voluptate non adeo absurde existimantur et bestiae: uti autem aliqua re non potest nisi animal quod rationis est particeps. Scire namque quo quidque referendum sit, non datum est rationis expertibus; sed neque ipsis rationalibus stultis. Nec uti quisque potest ea re quae quo referenda sit nescit; nec quisquam potest scire nisi sapiens. Quare abuti rectius dici solent, qui non bene utuntur. Non enim cuiquam prodest id quo male utitur; et quod non prodest, non utique utile est. Utile autem quidquid est, utendo est utile: ita nemo utitur nisi utili. Non ergo utitur, quisquis male utitur. Perfecta igitur hominis ratio, quae virtus vocatur, utitur primo se ipsa ad intelligendum Deum, ut eo fruatur a quo etiam facta est. Utitur autem caeteris rationalibus animantibus ad societatem, irrationalibus ad eminentiam. Vitam etiam suam ad id refert, ut fruatur Deo: ita enim beata est. Ergo et se ipsa utitur; quae profecto inchoat miseriam per superbiam, si ad se ipsam, non ad Deum referatur. Utitur etiam corporibus quibusdam vivificandis ad beneficentiam; sic enim utitur suo corpore: quibusdam assumendis vel respuendis ad valetudinem, quibusdam tolerandis ad patientiam, quibusdam ordinandis ad justitiam, quibusdam considerandis ad aliquod veritatis documentum: utitur etiam iis a quibus se abstinet, ad temperantiam. Ita omnibus et sensis et non sensis utitur; nec aliquid tertium est. Judicat autem de omnibus quibus utitur: de solo Deo non judicat, quia secundum Deum de caeteris judicat; nec eo utitur, sed fruitur. Neque enim ad aliquid aliud Deus referendus est. Quoniam omne quod ad aliud referendum est, inferius est quam id ad quod referendum est. Nec est aliquid Deo superius, non loco, sed excellentia suae naturae. Omnia ergo quae facta sunt, in usum hominis facta sunt, quia omnibus utitur judicando ratio, quae homini data est. Et ante lapsum quidem non utebatur tolerandis, nec post lapsum utitur nisi conversus, et quanquam ante mortem corporis, jam tamen quantum potest Dei amicus, quia libenter servus. XXXI. Sententia Ciceronis, quemadmodum virtutes animi ab illo divisae ac definitae sint (Cic. lib. 2 de Invent.).

1_7XXXI. Cicero'nun ruhun faziletlerini nasıl bölüp tarif ettiğine dair sözü

1. Fazilet, ruhun tabiatın düzenine ve akla uygun bir melekesidir. Bu yüzden onun bütün kısımlarını tanıdığımızda, yalın ahlâkî güzelliğin bütün gücünü incelemiş olacağız. Faziletin dört kısmı vardır: basiret, adalet, cesaret ve itidal.

Basiret, iyi, kötü ve ne iyi ne kötü olan şeylerin ilmidir. Kısımları hafıza, kavrayış ve öngörüdür. Hafıza, ruhun geçmişte olanları yeniden hatırlamasını; kavrayış, şimdi olanları görüp anlamasını sağlar; öngörü sayesinde ise gelecekteki bir şey olmadan önce görülür.

Adalet, ortak faydayı koruyarak herkese layık olduğu değeri veren bir ruh melekesidir. Başlangıcı tabiattan gelmiştir; sonra bazı şeyler fayda hesabıyla âdet hâline gelmiştir; daha sonra da hem tabiattan gelen hem de âdetin onayladığı şeyleri kanunların korkusu ve dinî saygı güvence altına almıştır. Tabiat hukuku, kanaatin doğurmadığı, doğuştan gelen bir gücün içimize yerleştirdiği hukuktur: din, saygı, minnet, karşılık verme, hürmet ve doğruluk gibi. Din, ilahî denen üstün bir tabiata özen ve ibadet göstermemizi sağlar. Saygı sayesinde kan bağıyla bağlı olduğumuz kişilere ve vatana karşı iyi niyetli bir vazife yerine getirilir ve titiz bir bağlılık gösterilir. Minnet, dostlukları ve iyilikleri hatırlamayı ve onlara karşılık verme iradesini içerir. Karşılık verme, şiddeti, haksızlığı ve genel olarak zarar verecek her şeyi savunarak ya da öç alarak püskürtmemizi sağlar. Hürmet sayesinde bir değer bakımından bizden üstün olan insanları bir tür saygı ve onura layık görürüz. Doğruluk sayesinde olan, olmuş olan ya da olacak olan şeyler değiştirilmeden söylenir. Âdet hukuku ise ya tabiattan hafifçe alınıp kullanımın besleyip büyüttüğü hukuktur —din gibi; yukarıda saydıklarımızdan tabiattan gelip de âdet sayesinde büyümüş gördüğümüz başka bir şey varsa o da—; ya da eskiliğin halkın onayıyla geleneğe dönüştürdüğü hukuktur. Antlaşma, eşitlik, kanun ve verilmiş hüküm bu türdendir. Antlaşma, bazı kişiler arasında üzerinde uzlaşılan şeydir. Eşitlik, herkese karşı eşit olandır. Verilmiş hüküm, bir ya da birkaç kişinin kararlarıyla önceden belirlenmiş olandır. Kanun hukuku ise halka uyması için ilan edilmiş yazılı metinde bulunan hukuktur.

Cesaret, tehlikeleri düşünerek üstlenmek ve zahmetlere katlanmaktır. Kısımları yücegönüllülük, güven, sabır ve sebattır. Yücegönüllülük, büyük ve yüce işleri ruhun geniş ve parlak bir tasarısıyla düşünüp yürütmektir. Güven, ruhun büyük ve ahlâken güzel işlerde kesin bir umutla kendine büyük bir itimat beslemesidir. Sabır, ahlâkî güzellik ya da fayda uğruna zorlu ve güç şeylere gönüllü olarak ve uzun süre katlanmaktır. Sebat, iyi düşünülmüş bir kararda sağlam ve sürekli olarak durmaktır.

İtidal, aklın, şehvet ve ruhun doğru olmayan öteki dürtüleri üzerinde sağlam ve ölçülü hâkimiyetidir. Kısımları perhizkârlık, merhamet ve alçakgönüllülüktür. Perhizkârlık sayesinde arzu, düşüncenin yönetimiyle dizginlenir. Merhamet sayesinde, birine karşı düşüncesizce nefrete sürüklenip kışkırtılan ruhlar yumuşaklıkla tutulur. Alçakgönüllülük sayesinde ahlâken güzel bir utanma duygusu, parlak ve sağlam bir itibar kazandırır.

2. Bütün bunlar, hiçbir kazanç eklenmeden yalnızca kendileri için istenmelidir. Bunu göstermek ne şimdiki amacımıza uygundur ne de kısa bir öğretimin sınırları içindedir. Kendileri için kaçınılması gerekenler ise yalnızca bunlara zıt olanlar —cesarete karşı korkaklık, adalete karşı adaletsizlik gibi— değil, bunlara yakın ve komşu görünüp aslında onlardan çok uzak olanlardır da. Örneğin güvenin zıddı güvensizliktir ve bu yüzden kusurdur; cüretkârlık ise güvenin zıddı değil, yanı başında ve ona yakındır, yine de kusurdur. Böylece her fazilete komşu bir kusur bulunur: Ya belli bir adla anılan bir kusur —güvene komşu cüretkârlık, sebata komşu inatçılık, dine yakın batıl inanç gibi— ya da belli bir adı olmayan bir kusur. Bütün bunları da iyi şeylerin zıtları gibi kaçınılacak şeyler arasına koyacağız. Her yönüyle kendisi için istenen ahlâkî güzellik türü hakkında bu kadar söz yeter. Şimdi, fayda da eklenen ama yine de ahlâken güzel dediğimiz tür hakkında konuşmak gerekiyor.

1_7
  1. Virtus est animi habitus naturae modo atque rationi consentaneus. Quare omnibus partibus ejus cognitis, tota vis erit simplicis honestatis considerata. Habet igitur partes quatuor: prudentiam, justitiam, fortitudinem, temperantiam. Prudentia est rerum bonarum et malarum neutrarumque scientia. Partes ejus, memoria, intelligentia, providentia. Memoria est per quam animus repetit illa quae fuerunt. Intelligentia, per quam ea perspicit quae sunt. Providentia, per quam futurum aliquid videtur antequam factum est. Justitia est habitus animi, communi utilitate conservata, suam cuique tribuens dignitatem. Ejus initium est ab natura profectum: deinde quaedam in consuetudinem ex utilitatis ratione venerunt: postea res et ab natura profectas et ab consuetudine probatas legum metus et religio sanxit. Naturae jus est, quod non opinio genuit, sed quaedam innata vis inseruit, ut religionem, pietatem, gratiam, vindicationem, observantiam, veritatem. Religio est quae superioris cujusdam naturae, quam divinam vocant, curam caerimoniamque affert. Pietas, per quam sanguine conjunctis patriaeque benevolum officium et diligens tribuitur cultus. Gratia, in qua amicitiarum et officiorum alterius memoria, et alterius remunerandi voluntas continetur. Vindicatio, per quam vis aut injuria, et omnino omne quod obfuturum est, defendendo aut ulciscendo propulsatur. Observantia, per quam homines aliqua dignitate antecellentes cultu quodam et honore dignamur. Veritas, per quam immutata ea quae sunt aut fuerunt aut futura sunt dicuntur. Consuetudine autem jus est quod aut leviter a natura tractum aluit et majus fecit usus, ut religionem; et si quid eorum quae ante diximus ab natura profectum majus factum propter consuetudinem videmus: aut quod in morem vetustas vulgi approbatione perduxit. Quod genus pactum est, par, lex, judicatum. Pactum est quod inter aliquos convenit. Par, quod in omnes aequale est. Judicatum, de quo alicujus aut aliquorum jam sententiis constitutum est. Lege jus est, quod in eo scripto, quod populo expositum est ut observet, continetur. Fortitudo est considerata periculorum susceptio, et laborum perpessio. Ejus partes, magnificentia, fidentia, patientia, perseverantia. Magnificentia est rerum magnarum et excelsarum cum animi ampla quadam et splendida propositione cogitatio atque administratio. Fidentia est per quam magnis et honestis in rebus multum ipse animus in se fiduciae certa cum spe collocavit. Patientia est honestatis aut utilitatis causa rerum arduarum ac difficilium voluntaria ac diuturna perpessio. Perseverantia est in ratione bene considerata stabilis et perpetua permansio. Temperantia est rationis in libidinem atque in alios non rectos impetus animi firma et moderata dominatio. Ejus partes, continentia, clementia, modestia. Continentia est per quam cupiditas consilii gubernatione regitur. Clementia, per quam animi temere in odium alicujus illecti concitatique comitate retinentur. Modestia, per quam pudor honestus claram et stabilem comparat auctoritatem. 2. Atque haec omnia propter se solum, ut nihil adjungatur emolumenti, petenda sunt. Quod ut demonstretur, neque ad hoc nostrum institutum pertinet, et a brevitate praecipiendi remotum est. Propter se autem vitanda sunt, non ea modo quae iis contraria sunt, ut fortitudini ignavia, et justitiae injustitia; verum etiam illa quae propinqua videntur et finitima esse, absunt autem longissime. Quod genus fidentiae contrarium est diffidentia, et ea re vitium est: audacia non contrarium, sed appositum ac propinquum, et tamen vitium est. Sic unicuique virtuti finitimum vitium reperietur, aut certo jam nomine appellatum, ut audacia quae fidentiae, pertinacia quae perseverantiae finitima est, superstitio quae religioni propinqua est; aut sine ullo certo nomine: quae omnia item uti contraria rerum bonarum in rebus vitandis reponemus. Ac de eo quidem genere honestatis, quod omni ex parte propter se petitur, satis dictum est. Nunc de eo in quo utilitas quoque adjungitur, quod tamen honestum vocamus, dicendum videtur.

1_83. Bizi hem değerleriyle hem de getirdikleri ürünle kendilerine çeken pek çok şey vardır. Şan, itibar, büyüklük ve dostluk bu türdendir. Şan, birinin övgüyle birlikte sıkça anılan ünüdür. İtibar, birinin saygıya, onura ve hürmete layık ahlâken güzel otoritesidir. Büyüklük, güç ya da haşmet ya da bazı imkânların büyük bolluğudur. Dostluk, sevdiği kişinin kendisi uğruna ona iyi şeyler dileme iradesidir; karşı tarafın da aynı iradesiyle birlikte. Burada siyasî davalardan söz ettiğimiz için dostluğa getirdiği ürünleri de ekliyoruz; ta ki dostluğun bunlar uğruna da istenmesi gerektiği görülsün ve bütün dostluklar hakkında konuştuğumuzu sananlar bizi kınamasın. Gerçi kimileri dostluğun yalnızca fayda için, kimileri yalnızca kendisi için, kimileri de hem kendisi hem fayda için istenmesi gerektiğini düşünür. Bunlardan hangisinin en doğru olarak kabul edileceğini incelemenin yeri başkadır.

XXXII. Biri bir şeyi bir başkasından daha iyi anlayabilir mi ve böylece aynı şeyin anlaşılması sonsuza dek sürer mi?

Bir şeyi olduğundan başka türlü anlayan aldanır; aldanan herkes de aldandığı şeyi anlamaz. Demek ki bir şeyi olduğundan başka türlü anlayan, onu anlamıyordur. Öyleyse hiçbir şey olduğu gibi anlaşılmadıkça anlaşılamaz. Bir şeyi olduğu gibi anlamamak ise, tıpkı şimdi gördüğümüz gibi, onu hiç anlamamaktır; çünkü olduğu gibi anlaşılmamıştır. Bu yüzden, ondan daha üstünü olamayacak yetkin bir anlayışın bulunduğundan şüphe edilmemelidir. Dolayısıyla her şeyin anlaşılması sonsuza dek sürüp gitmez ve biri bir şeyi bir başkasından daha çok anlayamaz.

XXXIII. Korku üzerine

Sevdiğimiz şeyi ya elde ettikten sonra kaybetmekten ya da umduğumuz hâlde elde edememekten başka bir korku sebebi olmadığından kimse şüphe etmez. Bu yüzden, korkmamanın kendisini seven ve ona sahip olan biri, onu kaybedebileceğinden nasıl korkabilir? Sevdiğimiz ve sahip olduğumuz birçok şeyi kaybetmekten korkarız ve onları böylece korkuyla koruruz; ama korkmamayı kimse korkarak koruyamaz. Aynı şekilde korkmamayı seven, ama henüz ona sahip olmayan ve ona sahip olacağını uman biri, onu elde edemeyeceğinden korkmamalıdır. Çünkü bu korkuyla korkunun kendisinden başka bir şeyden korkulmuş olmaz. Oysa her korku bir şeyden kaçar ve hiçbir şey kendi kendinden kaçmaz. Demek ki korkudan korkulmaz. Biri, korkunun bir şeyden korktuğunu söylemenin doğru olmadığını, daha çok ruhun korkuyla korktuğunu düşünüyorsa, kolayca anlaşılan şuna dikkat etsin: Gelecekteki ve yaklaşan bir kötülükten başka bir şeyin korkusu yoktur. Korkan birinin bir şeyden kaçması da zorunludur. Bu yüzden korkmaktan korkan kesinlikle en saçma durumdadır; çünkü kaçarak kaçtığı şeyin kendisine sahip olur. Zira yalnızca bir kötülük başa gelmesin diye korkulduğuna göre, korkunun başa gelmesinden korkmak, reddettiğin şeye sarılmaktan başka bir şey değildir. Bu çelişkiliyse —ki öyledir—, korkmamaktan başka bir şey sevmeyen hiç kimse hiçbir şekilde korkmaz. Bu yüzden kimse yalnızca bunu sevip de ona sahip olmamazlık edemez. Yalnızca bunun mu sevilmesi gerektiği ise başka bir meseledir. Korkunun canını almadığı kişiyi artık ne arzu yıkar, ne keder eritir, ne de taşkın ve boş bir sevinç savurur. Çünkü arzuluyorsa —arzu, geçip giden şeylerin sevgisinden başka bir şey olmadığından—, onları elde ettikten sonra kaybetmekten ya da elde edememekten korkması zorunludur. Ama korkmuyor; demek ki arzulamıyor. Aynı şekilde ruhunun acısıyla sıkıntı çekiyorsa, korkuyla da sarsılması zorunludur; çünkü hangi kötülükler şimdiyken sıkıntı veriyorsa, yaklaşırken de onlar korku verir. Ama o korkudan uzaktır; demek ki sıkıntıdan da uzaktır. Aynı şekilde boş yere sevinirse, kaybedebileceği şeylere sevinir; bu yüzden onları kaybetmekten korkması zorunludur. Ama hiçbir şekilde korkmuyor; demek ki hiçbir şekilde boş yere sevinmiyor.

XXXIV. Korkudan uzak olmaktan başka bir şey sevilmemeli midir?

Korkmamak bir kusursa sevilmemelidir. Ama en mesut olan hiç kimse korkmaz ve en mesut olan hiç kimse kusur içinde değildir. Demek ki korkmamak kusur değildir. Ama cüretkârlık kusurdur. Öyleyse korkmayan herkes cüretkâr değildir; gerçi cüret eden herkes korkmaz. Aynı şekilde hiçbir ceset korkmaz. Bu yüzden korkmamak en mesut olana, cüretkâra ve cesede ortaktır; ama en mesut olan buna ruh huzuruyla, cüretkâr düşüncesizlikle, ceset ise hiçbir hissi olmadığı için sahiptir. Öyleyse korkmamak sevilmemesi gereken bir şey değildir, çünkü mesut olmak isteriz; ama sevilmesi gereken tek şey de değildir, çünkü cüretkâr ve cansız olmak istemeyiz.

1_8
  1. Sunt igitur multa quae nos cum dignitate, tum fructu quoque suo ducunt. Quo in genere est gloria, dignitas, amplitudo, amicitia. Gloria est frequens de aliquo fama cum laude. Dignitas, alicujus honesta et cultu et honore et verecundia digna auctoritas. Amplitudo est potentiae aut majestatis aut aliquarum copiarum magna abundantia. Amicitia, voluntas erga aliquem rerum bonarum, illius ipsius causa quem diligit, cum ejus pari voluntate. Hic quia de civilibus causis loquimur, fructus ad amicitiam adjungimus, ut eorum quoque causa petenda videatur, ne forte qui nos de omni amicitia dicere existimant, reprehendant. Quanquam sunt qui propter utilitatem modo petendam putent amicitiam, sunt qui propter se solum, sunt qui et propter se et propter utilitatem. Quorum quid verissime statuatur, alius locus erit considerandi. XXXII. Utrum rem ullam alius alio magis intelligat, atque ita ejusdem rei per infinitum eat intelligentia. Quisquis ullam rem aliter quam ea res est intelligit, fallitur: et omnis qui fallitur, id in quo fallitur non intelligit. Quisquis igitur ullam rem aliter quam est intelligit, non eam intelligit. Non ergo potest quidquam intelligi, nisi ut est. Nos autem aliquid non ita ut est intelligere ⟦?⟧, velut hoc ipsum, nihil intelligere est ⟦?⟧, quod non ita ut est intelligitur. Quare non est dubitandum esse perfectam intelligentiam, qua praestantior esse non possit; et ideo non per infinitum ire quod quaeque res intelligitur, nec eam posse alium alio plus intelligere. XXXIII. De metu. Nulli dubium est non aliam metuendi esse causam, nisi ne id quod amamus, aut adeptum amittamus, aut non adipiscamur speratum. Quare quisquis hoc ipsum non metuere amaverit atque habuerit, quis metus est ne id possit amittere? Multa enim quae amamus et habemus, metuimus amittere; ita ea custodimus metu: non metuere autem nemo potest custodire metuendo. Item quisquis amat non metuere, atque id nondum habet, speratque se habiturum, non eum oportet metuere ne non adipiscatur. Hoc enim metu nihil aliud metuitur quam idem metus. Porro metus omnis aliquid fugit, et nulla res se ipsam fugit. Non igitur metuitur metus. Sed si quis existimat non recte dici quod metus aliquid metuat, cum anima potius ipso metu metuat; illud attendat, quod cognitu facile est, nullum metum esse nisi futuri et imminentis mali. Necesse est autem ut qui metuit, aliquid fugiat. Quisquis itaque metuere metuit, est profecto absurdissimus, quia fugiendo habet idipsum quod fugit. Nam quoniam non metuitur nisi ne aliquid mali accidat, metuere ne accidat metus, nihil aliud est nisi amplecti quod respuis. Quod si repugnans est, sicuti est, nullo prorsus modo metuit, quisquis nihil aliud amat quam non metuere. Et propterea nemo potest hoc solum amare, et non habere. Utrum autem hoc solum amandum sit, alia quaestio est. Jam quem non exanimat metus, nec cupiditas eum vastat, nec aegritudo macerat, nec ventilat gestiens et vana laetitia. Si enim cupit, quia nihil aliud est cupiditas nisi amor rerum transeuntium, metuat necesse est, ne aut amittat eas cum adeptus fuerit, aut non adipiscatur. Non autem metuit: non ergo cupit. Item si angitur animi dolore, necesse est etiam metu agitetur: quoniam quorum malorum praesentium est anxietudo, eorum est et imminentium metus. Metu autem caret: ergo et anxietudine. Item si laetetur inaniter, de iis rebus laetatur quas potest amittere: quare metuat necesse est ne amittat. Sed nullo modo metuit: nullo modo igitur laetatur inaniter. XXXIV. Utrum non aliud amandum sit, quam metu carere. Si vitium est non metuere, non est amandum. Sed nemo beatissimus metuit, et nemo beatissimus in vitio est. Non est itaque vitium non metuere. At audacia vitium est. Non ergo quisquis non metuit, audax est; quanquam omnis qui audet, non metuat. Item cadaver omne non metuit. Quapropter cum commune sit non metuere beatissimo et audaci et cadaveri, sed beatissimus id habeat per tranquillitatem animi, audax per temeritatem, cadaver quia omni sensu caret; neque non amandum est non metuere, quoniam beati esse volumus; neque solum amandum, quoniam audaces et inanimes esse nolumus. XXXV. Quid amandum sit.
1_9XXXV. Ne sevilmelidir?

1. Yaşamayan hiçbir şey korkmaz; ama hiç kimse, korkudan da uzak olabilmemiz için hayattan yoksun kalmamız gerektiğine bizi ikna edemez; öyleyse korkusuzca yaşamayı sevmeliyiz. Ama yine, korkudan uzak bir hayat, anlayıştan yoksunsa istenmeye değer olmadığından, anlayarak korkusuzca yaşamayı sevmeliyiz. Yalnızca bu mu sevilmelidir, yoksa aşkın kendisi de mi sevilmelidir? Elbette o da sevilmelidir; çünkü o olmadan bunlar sevilmez. Ama aşk, sevilmesi gereken başka şeyler uğruna seviliyorsa, ona sevilmek demek doğru olmaz. Çünkü sevmek, bir şeyi kendisi için istemekten başka bir şey değildir. Peki aşk kendisi için mi istenmelidir; oysa sevilen şey yokken aşk, kuşkusuz bir mutsuzluktur? Sonra aşk bir tür hareket olduğuna ve bir şeye doğru olmayan hiçbir hareket bulunmadığına göre, neyin sevilmesi gerektiğini sorduğumuzda, neye doğru hareket etmemiz gerektiğini soruyoruz demektir. Bu yüzden aşk sevilmesi gereken bir şeyse bile, her aşk sevilmemelidir. Çünkü ruhun kendisinden aşağıdaki şeylerin peşine düştüğü çirkin bir aşk da vardır; buna daha uygun olarak arzu denir; o, bütün kötülüklerin köküdür. Bu yüzden, kalıcı olan ve tadına varan aşkın elinden alınabilecek şey sevilmemelidir. O hâlde, sevildiği sürece eksik olamayacak şeyden başka neyin aşkı sevilmelidir? Bu da, ona sahip olmanın onu bilmekten başka bir şey olmadığı şeydir. Oysa altın ve her cisim için sahip olmak bilmek değildir; demek ki bunlar sevilmemelidir. Ama bir şey sevilip de ona sahip olunamayabilir; yalnızca sevilmemesi gerekenlerden, güzel bir beden gibi, değil, sevilmesi gerekenlerden de, mutlu hayat gibi. Öte yandan bir şeye sevilmeden de sahip olunabilir; prangalar gibi. Öyleyse haklı olarak şu sorulur: Biri, sahip olmanın bilmekten başka bir şey olmadığı bir şeye sahipken, yani onu bilirken, onu sevmeyebilir mi? Bazılarının, söz gelişi sayıları, yalnızca bu bilgiyle zengin olmak ya da insanların hoşuna gitmek için öğrendiğini, öğrendikten sonra da onu, öğrenirken kendilerine koydukları aynı gayeye bağladıklarını görüyoruz; hiçbir bilgiye sahip olmak da onu bilmekten başka bir şey değildir. Demek ki biri, sahip olmanın bilmek olduğu bir şeye sahip olup yine de onu sevmeyebilir. Gerçi sevilmeyen bir iyiye kimse yetkin bir şekilde sahip olamaz ya da onu yetkin bir şekilde bilemez. Çünkü tadına varmadığı bir iyinin ne kadar büyük olduğunu kim bilebilir? Sevmiyorsa da onun tadına varmaz. Öyleyse sevmeyen, sevilmesi gereken şeye sahip değildir; sahip olmayan sevebilse bile. Demek ki hiç kimse mutlu hayatı bilip de mutsuz olmaz; çünkü mutlu hayat sevilmesi gereken bir şeyse —ki öyledir—, onu bilmek ona sahip olmaktır.

2. Durum böyle olduğuna göre, mutlu yaşamak, ebedî bir şeye onu bilerek sahip olmaktan başka nedir? Çünkü ebedî olan, yalnızca kendisine haklı olarak güvenilebilen, sevenin elinden alınamayan şeydir; sahip olmanın bilmekten başka bir şey olmadığı şey de odur. Var olan her şeyin en üstünü ebedî olandır; bu yüzden ona ancak en üstün yanımızla, yani zihinle sahip olabiliriz. Zihinle sahip olunan her şeye ise bilerek sahip olunur; yetkin bir şekilde sevilmeyen hiçbir iyi de yetkin bir şekilde bilinmez. Ama yalnız zihin bilebildiği gibi, yalnız o sevebilir değildir. Çünkü aşk bir tür istektir; ruhun öteki kısımlarında da istek bulunduğunu görürüz. Bu istek zihne ve akla uyarsa, zihin öyle bir barış ve huzur içinde ebedî olanı seyretmeye vakit bulacaktır. Bu yüzden ruh, zihinle bilinmesi gereken bu kadar büyük şeyi öteki kısımlarıyla da sevmelidir. Sevilen şeyin seveni kendinden etkilemesi zorunlu olduğundan, ebedî olan bu şekilde sevilince ruhu ebediyetle etkiler. Bu yüzden ancak ebedî olan hayat mutlu hayattır. Ruhu ebediyetle etkileyen ebedî şey de Tanrı'dan başka nedir? Sevilmesi gereken şeylerin aşkına ise daha uygun olarak caritas ya da dilectio, yani sevgi denir. Bu yüzden şu en sağlıklı buyruk bütün düşünce gücümüzle göz önünde tutulmalıdır: "Tanrın Rab'bi bütün yüreğinle, bütün canınla ve bütün zihninle seveceksin" (Matta 22:37); Rab İsa'nın şu sözü de: "Ebedî hayat şudur: Seni, tek hakiki Tanrı'yı ve gönderdiğin İsa Mesih'i bilmeleri" (Yuhanna 17:3).

1_9
  1. Quoniam quidquid non vivit non metuit, neque vita carendum quisquam persuaserit, ut metu etiam carere possimus; amandum est sine metu vivere. Sed rursus quia vita metu carens, etiam si intelligentia careat, non est appetenda; amandum est sine metu cum intellectu vivere. Idne solum amandum? an amor quoque ipse amandus est? Ita vero, quando sine hoc illa non amantur. Sed si propter alia quae amanda sunt amor amatur, non recte amari dicitur. Nihil enim aliud est amare, quam propter se ipsam rem aliquam appetere. Num igitur propter se ipsum amor appetendus est, cum quando desit quod amatur, ea sit indubitata miseria? Deinde cum amor motus quidam sit, neque ullus sit motus nisi ad aliquid; cum quaerimus quid amandum sit, quid sit illud ad quod moveri oporteat, quaerimus. Quare si amandus est amor, non utique omnis amandus est. Est enim et turpis, quo animus se ipso inferiora sectatur, quae magis proprie cupiditas dicitur, omnium scilicet malorum radix. Et ideo non amandum est, quod manenti et fruenti amori auferri potest. Cujus ergo rei amor amandus est, nisi ejus quae non potest deesse dum amatur? Id autem est, quod nihil est aliud habere quam nosse. Porro aurum et omne corpus non hoc est habere quod nosse: non itaque amandum est. Et quoniam potest aliquid amari, nec haberi, non solum ex his quae amanda non sunt, ut pulchrum aliquod corpus, sed etiam eorum quae amanda sunt, ut beata vita; et rursus potest aliquid haberi, nec amari, ut compedes: jure quaeritur utrum possit quispiam id quod habere nihil est nisi nosse, non amare cum habeat, id est, noverit. Sed cum videamus nonnullos non ob aliud, verbi gratia, discere numeros, nisi ut eadem disciplina pecuniosi fiant, aut hominibus placeant; quam cum didicerint, ad eumdem finem referunt, quem sibi cum discerent proposuerant; neque ullam disciplinam aliud sit habere quam nosse: fieri potest ut habeat quisque aliquid, quod habere hoc sit quod nosse, neque amet tamen. Quanquam bonum quod non amatur, nemo potest perfecte habere vel nosse. Quis enim potest nosse quantum sit bonum, quo non fruitur? Non autem fruitur, si non amat: nec habet igitur quod amandum est, qui non amat, etiam si amare possit qui non habet. Nemo igitur beatam vitam novit, et miser est: quoniam si amanda est, sicuti est, hoc est eam nosse quod habere. 2. Quae cum ita sint, quid est aliud beate vivere nisi aeternum aliquid cognoscendo habere? Aeternum est enim, de quo solo recte fiditur, quod amanti auferri non potest: idque ipsum est quod nihil sit aliud habere quam nosse. Omnium enim rerum praestantissimum est quod aeternum est: et propterea id habere non possumus, nisi ea re qua praestantiores sumus, id est mente. Quidquid autem mente habetur, noscendo habetur; nullumque bonum perfecte noscitur, quod non perfecte amatur. Neque ut sola mens potest cognoscere, ita et amare sola potest. Namque amor appetitus quidam est: et videmus etiam caeteris animi partibus inesse appetitum, qui si menti rationique consentiat, in tali pace et tranquillitate vacabit mente contemplari quod aeternum est. Ergo etiam caeteris suis partibus amare animus debet hoc tam magnum quod mente cognoscendum est. Et quoniam id quod amatur, afficiat ex se amantem necesse est; fit ut sic amatum quod aeternum est, aeternitate animum afficiat. Quocirca ea demum vita beata, quae aeterna est. Quid vero aeternum est, quod aeternitate animum afficiat, nisi Deus? Amor autem rerum amandarum, charitas vel dilectio melius dicitur. Quare omnibus cogitationis viribus considerandum est saluberrimum illud praeceptum, Diliges Dominum Deum tuum in toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua (Matth. XXII, 37); et illud quod ait Dominus Jesus: Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). XXXVI. De nutrienda charitate.
1_10XXXVI. Sevgiyi beslemek üzerine

1. Sevgi derken, seven kişiye kıyasla hor görülmemesi gereken şeylerin, yani ebedî olanın ve ebedî olanı sevebilenin sevildiği şeyi kastediyorum. Demek ki Tanrı'nın ve onu seven ruhun sevildiği sevgiye, başka hiçbir şey sevilmiyorsa, asıl anlamıyla en arınmış ve tamamlanmış sevgi denir; buna dilectio demek de uygundur. Ama Tanrı ruhtan daha çok sevildiğinde, öyle ki insan kendisinin olmaktan çok onun olmayı yeğlediğinde, işte o zaman ruhun iyiliği gerçekten ve en yüksek derecede gözetilmiş olur, dolayısıyla bedeninki de; biz bunu bir istekle didinerek dert edinmeyiz, yalnızca hazır olanı ve önümüze konanı alırız. Sevginin zehri ise geçici şeyleri elde etme ya da elde tutma umududur. Besini arzunun azalması, yetkinliği hiç arzu olmamasıdır. İlerlemesinin işareti korkunun azalması, yetkinliğinin işareti hiç korku olmamasıdır; çünkü "bütün kötülüklerin kökü arzudur" (1 Timoteos 6:10) ve "tamamlanmış sevgi korkuyu dışarı atar" (1 Yuhanna 4:18). Öyleyse onu beslemek isteyen, arzularını azaltmaya çalışsın. Arzu ise geçici şeyleri elde etme ya da elde tutma aşkıdır. Onu azaltmanın başlangıcı Tanrı'dan korkmaktır; sevgi olmadan kendisinden korkulamayan tek varlık odur. Çünkü bilgeliğe doğru ilerlenir ve "Bilgeliğin başlangıcı Rab korkusudur" (Sirak 1:16) sözünden daha doğru bir şey yoktur. Gerçekten de hazzı istemekten çok acıdan kaçmayan kimse yoktur; nitekim en vahşi hayvanların bile acı korkusuyla en büyük hazlardan uzak tutulduğunu görüyoruz; bu onların alışkanlığına dönüşünce de onlara evcil ve uysal denir. İnsanda ise akıl vardır; akıl acınası bir sapkınlıkla arzuya hizmet ettiğinde, insanlardan korkulmasın diye, işlenen suçların gizli kalabileceğini fısıldar ve gizli günahları örtmek için en kurnaz hileleri hazırlar. Bu yüzden henüz faziletin güzelliğinden hoşlanmayan insanlar, kutsal ve ilahî kişilerin en hakiki şekilde ilan ettiği cezalarla günahtan caydırılmadıkça ve insanlardan gizledikleri şeyin Tanrı'dan gizlenemeyeceğini kabul etmedikçe, vahşi hayvanlardan daha güç evcilleştirilir. Tanrı'dan korkulması için de bütün evrenin ilahî takdirle yönetildiğine onları ikna etmek gerekir. Bunu akıl yürütmelerle değil —çünkü onlara girebilen, faziletin güzelliğini de artık hissedebilir—, daha çok örneklerle yapmak gerekir: Ya karşımıza çıkan yakın tarihli örneklerle ya da tarihten, en çok da ilahî takdirin kendisinin sağlamasıyla Eski ya da Yeni Ahit'te dinin en yüksek otoritesini kazanmış olan tarihten alınan örneklerle. Aynı zamanda hem günahların cezaları hem de doğru işlerin ödülleri hakkında konuşmak gerekir.

2. Günah işlememeye dair bir alışkanlık, ağır sanılan şeyin kolay olduğuna kişiyi ikna edince, takvanın tatlılığı tadılmaya ve faziletin güzelliği sevdirilmeye başlansın; ta ki sevginin özgürlüğü, korkunun köleliğinden üstün görünsün. O zaman artık, yeniden doğuşun kutsal sırlarından geçmiş olan müminlere —bunların onları çok etkilemesi zorunludur— iki insan arasındaki fark anlatılmalıdır: eski ile yeni, dış ile iç, yerli ile göklü insan arasındaki fark; yani bedensel ve geçici iyiliklerin peşinden giden ile ruhanî ve ebedî iyiliklerin peşinden giden arasındaki fark. Onlara, Tanrı'dan kötü insanların da bolca sahip olabileceği yok olacak ve geçip gidecek iyilikleri değil, kalıcı ve ebedî iyilikleri beklemeleri öğütlenmelidir; bunları alabilmek için de bu dünyada iyi ve kötü sayılan her şey büsbütün hor görülmelidir. Burada Rab'bin üstlendiği insanın o en üstün ve eşsiz örneği önlerine konmalıdır: O, bunca mucizeyle şeyler üzerinde bunca büyük güce sahip olduğunu gösterdiği hâlde, bilgisizlerin büyük iyilik sandığı şeyleri hor gördü, büyük kötülük sandığı şeylere de katlandı. Kimse bu ahlâka ve bu terbiyeye, onu ne kadar çok yüceltirse o kadar az girişmeye cesaret etmesin diye, hem onun vaatlerinden ve öğütlerinden, hem de onu taklit eden havarilerin, şehitlerin ve sayısız azizin kalabalığından yola çıkılarak, bunun umutsuzluğa kapılınacak bir şey olmadığı gösterilmelidir.

1_10
  1. Charitatem voco, qua amantur ea quae non sunt prae ipso amante contemnenda: id est, quod aeternum est, et quod amare ipsum aeternum potest. Deus igitur et animus quo amatur, charitas proprie dicitur purgatissima et consummata, si nihil aliud amatur: hanc et dilectionem dici placet. Sed cum Deus magis diligitur quam animus, ut malit homo ejus esse quam suus, tunc vere animo summeque consulitur, consequenter et corpori, nobis id non curantibus aliquo appetitu satagente, sed tantum prompta et oblata sumentibus. Charitatis autem venenum est, spes adipiscendorum aut retinendorum temporalium. Nutrimentum ejus est, imminutio cupiditatis; perfectio, nulla cupiditas. Signum profectus ejus, imminutio timoris; signum perfectionis ejus, nullus timor: quia et radix est omnium malorum cupiditas (I Tim. VI, 10); et, consummata dilectio foras mittit timorem (I Joan. IV, 18). Quisquis igitur eam nutrire vult, instet minuendis cupiditatibus. Est autem cupiditas, amor adipiscendi aut obtinendi temporalia. Hujus minuendae initium est, Deum timere, qui solus timeri sine amore non potest. Ad sapientiam enim tenditur, et nihil verius eo quod dictum est, Initium sapientiae timor Domini (Eccli. I, 16). Nemo est quippe qui non magis dolorem fugiat, quam appetat voluptatem: quandoquidem videmus etiam immanissimas bestias a maximis voluptatibus absterreri dolorum metu; quod cum in earumdem consuetudinem verterit, domitae et mansuetae vocantur. Quapropter quoniam inest homini ratio, quae cum servit cupiditati perversione miserabili, ut homines non timeantur, suggerit latere posse commissa, et ad tegenda occulta peccata astutissimas fallacias comparat; eo fit ut homines quos nondum delectat pulchritudo virtutis, nisi poenis a peccando deterreantur, quae verissime per sanctos et divinos viros praedicantur, et quod celant hominibus, Deo celari non posse consentiant, difficilius domentur quam ferae. Ut autem timeatur Deus, divina providentia regi universa persuadendum est; non tam rationibus, quas qui potest inire, potest jam et pulchritudinem sentire virtutis, quam exemplis vel recentibus, si qua occurrunt, vel de historia, et ea maxime quae ipsa divina providentia procurante, sive in Vetere sive in Novo Testamento excellentissimam auctoritatem religionis recepit. Simul autem agendum est et de poenis peccatorum, et de praemiis recte factorum. 2. Jam vero cum aliqua non peccandi consuetudo, quod onerosum putabatur, facile esse persuaserit; incipiat gustari dulcedo pietatis, et commendari pulchritudo virtutis, ut charitatis libertas prae servitute timoris emineat. Tunc jam persuadendum est fidelibus praecedentibus regenerationis sacramentis, quae necesse est plurimum moveant, quid intersit inter duos homines, veterem et novum, exteriorem et interiorem, terrenum et coelestem; id est, inter eum qui bona carnalia et temporalia, et eum qui spiritualia et aeterna sectatur: monendumque ne peritura beneficia et transeuntia exspectentur a Deo, quibus et improbi homines abundare possunt; sed firma et sempiterna, pro quibus accipiendis omnia quae in hoc mundo bona putantur et mala, penitus contemnenda sunt. Hic praestantissimum illud et unicum exemplum Dominici hominis proponendum est, qui cum se tot miraculis tantam rerum potestatem habere monstraret, et ea sprevit quae magna bona, et ea sustinuit quae magna mala imperiti putant: quos mores et disciplinam, ne tanto minus quisquam aggredi audeat, quanto illud magis honorat, et de pollicitationibus atque hortationibus ejus, et de imitantium multitudine Apostolorum, martyrum, sanctorumque innumerabilium, quam non sint illa desperanda ostendendum est.

1_113. Bedensel hazların cazibesi yenilince de, insanlara hoş görünme arzusunun içeri sızıp onların yerini almasından sakınmak gerekir: ya bazı olağanüstü işlerle, ya güç bir perhizkârlık ya da sabırla, ya bir cömertlikle, ya da ilim veya belagat adına. Şeref arzusu da bu türdendir. Bütün bunlara karşı sevginin övgüsü ve böbürlenmenin boşluğu hakkında yazılmış olanlar ortaya konsun; taklit etmek istemeyeceğin kişilere hoş görünmek istemenin ne kadar utanç verici olduğu öğretilsin. Çünkü ya iyi değildirler, o zaman kötüler tarafından övülmek büyük bir şey değildir; ya da iyidirler, o zaman onları taklit etmek gerekir. Ama iyi olanlar faziletle iyidir; fazilet ise başka insanların elinde olanı istemez. Demek ki iyileri taklit eden hiçbir insanın övgüsünü istemez; kötüleri taklit eden ise övgüye layık değildir. İnsanlara, Tanrı'yı sevmelerine yardım edesin diye hoş görünmek istiyorsan, artık bunu değil, başka bir şeyi arzuluyorsun demektir. Hoş görünmeyi arzulayanın ise korkuya hâlâ ihtiyacı vardır: Önce, gizlice günah işleyerek Rab tarafından ikiyüzlüler arasında sayılmaktan; sonra, iyi işlerle hoş görünmek istiyorsa, bu karşılığın peşine düşerek Tanrı'nın vereceği şeyi kaybetmekten korkmalıdır.

4. Bu arzu da yenilince kibirden sakınmak gerekir. Çünkü artık insanlara hoş görünmeyi arzulamayan ve kendini faziletlerle dolu sanan birinin, insanlarla birlikte yaşamaya tenezzül etmesi güçtür. Bu yüzden korku hâlâ gereklidir; ta ki sahip olduğunu sandığı şey bile elinden alınmasın (Matta 25:29) ve elleri ayakları bağlanıp dışarıdaki karanlığa atılmasın (Matta 22:13). Bu yüzden Tanrı korkusu bilgeyi yalnızca başlatmaz, yetkinleştirir de. Bilge ise Tanrı'yı en yüksek derecede ve komşusunu kendisi gibi sevendir. Bu yolda hangi tehlikelerden ve güçlüklerden korkmak, hangi çarelere başvurmak gerektiği ise başka bir meseledir.

XXXVII. Hep doğmuş olan üzerine

Hep doğmuş olan, hep doğmakta olandan daha iyidir. Çünkü hep doğmakta olan henüz doğmamıştır; hep doğmaktaysa hiçbir zaman doğmamıştır ve hiçbir zaman doğmuş olmayacaktır. Çünkü doğmak başka, doğmuş olmak başkadır. Bu yüzden hiçbir zaman doğmamışsa hiçbir zaman oğul olmaz; ama Oğul doğmuş olduğu için hep Oğul'dur; demek ki hep doğmuştur.

XXXVIII. Ruhun yapısı üzerine

Tabiat başka, terbiye başka, kullanım başkadır ve bunlar tek bir ruhta cevher bakımından hiçbir farklılık olmaksızın anlaşılır. Yine yaratılıştan gelen yetenek başka, fazilet başka, huzur başkadır ve bunlar da benzer şekilde tek ve aynı cevherdendir. Ruh, Tanrı tarafından yaratılmış olsa da Tanrı'dan başka bir cevherdendir; Tanrı'nın kendisi ise sözde çok kişinin, gerçekte az kişinin bildiği o en kutsal Teslis'tir. Bu yüzden Rab İsa'nın şu sözleri büyük bir dikkatle araştırılmalıdır: "Baba'nın çekmediği hiç kimse bana gelemez" (Yuhanna 6:44); "Benim aracılığım olmadan kimse Baba'ya gelemez" (Yuhanna 14:6); "O sizi bütün hakikate götürecektir" (Yuhanna 16:13).

XXXIX. Besinler üzerine

Aldığı şeyi değiştiren nedir? Yiyeceği alan canlı gibi. Alınan ve değiştirilen nedir? Aynı yiyecek gibi. Alınan ama değiştirilmeyen nedir? Gözlerin aldığı ışık ve kulakların aldığı ses gibi. Ama ruh bunları beden aracılığıyla alır. Peki ruhun kendi kendisiyle alıp kendisine dönüştürdüğü şey nedir? Dostluğa kabul ederek kendisine benzettiği başka bir ruh gibi. Kendi kendisiyle alıp da değiştirmediği nedir? Hakikat gibi. Bu yüzden hem Petrus'a söylenen "Kes ve ye" (Elçilerin İşleri 10:13) sözünün, hem de İncil'deki "Ve hayat insanların ışığıydı" (Yuhanna 1:4) sözünün ne anlama geldiğini öğrenmek gerekir.

XL. Ruhların tabiatı tek olduğuna göre, insanların iradeleri neden farklıdır?

Farklı görüntülerden ruhların farklı istekleri, farklı istekten elde etmede farklı başarılar, farklı başarıdan farklı alışkanlık, farklı alışkanlıktan da farklı irade doğar. Farklı görüntüleri ise şeylerin düzeni meydana getirir; bu düzen gizlidir, ama ilahî takdirin altında yine de kesindir. Bu yüzden iradeler farklı diye ruhların tabiatlarının farklı olduğunu düşünmemek gerekir; çünkü tek bir ruhun iradesi bile zamanların farklılığına göre değişir. Nitekim bir zaman zengin olmayı arzular, başka bir zaman zenginliği hor görüp bilge olmak ister; geçici şeyleri isterken bile aynı insanın bir zaman ticaret, bir zaman askerlik hoşuna gider.

XLI. Tanrı her şeyi yarattığına göre, niçin hepsini eşit yaratmadı?

Çünkü eşit olsalardı her şey olmazdı. Zira evrenin bütününü meydana getiren, birinci, ikinci ve böylece en sona kadar sıraya konmuş yaratıkları içeren o pek çok varlık türü olmazdı; "her şey" denen de budur.

XLII. Mesih nasıl hem annesinin rahminde hem göklerde idi?

Bir insanın sözü gibi: Birçok kişi işitse de her biri onu bütünüyle işitir.

XLIII. Tanrı'nın Oğlu niçin bir insanda, Kutsal Ruh ise bir güvercinde göründü?

Çünkü Oğul insanlara bir yaşama örneği göstermek için geldi; Ruh ise iyi yaşayarak erişilen armağanın kendisini belirtmek için göründü. İkisi de bedene bağlı insanlar yüzünden görünür şekilde oldu; ta ki bunlar bedenin gözleriyle görülen şeylerden zihinle anlaşılan şeylere kutsal sırların basamaklarından geçerek aktarılsınlar. Nitekim kelimeler de ses verir ve geçip gider; ama ilahî ve ebedî bir şey konuşularak açıklandığında, kelimelerle belirtilen şeyler aynı şekilde geçip gitmez.

1_11
  1. At ubi fuerint carnalium voluptatum illecebrae superatae, cavendum est ne subrepat atque succedat cupiditas placendi hominibus aut per aliqua facta mirabilia, aut per difficilem continentiam sive patientiam, aut per aliquam largitionem, aut nomine scientiae vel eloquentiae: in eo genere est et cupiditas honoris. Contra quae omnia proferantur ea quae scripta sunt de laude charitatis, et de inanitate jactantiae; doceaturque quam sit pudendum eis placere velle, quos nolis imitari. Aut enim boni non sunt, et nihil magnum est a malis laudari; aut boni sunt, et eos oportet imitari. Sed qui boni sunt, virtute boni sunt: virtus autem non appetit quod in aliorum hominum potestate est. Qui ergo imitatur bonos, nullius hominis appetit laudem; qui malos, non dignus est laude. Si autem placere hominibus ideo vis, ut eis prosis ad diligendum Deum, non jam hoc, sed aliud cupis. Qui autem placere cupit, necessarium adhuc habet timorem: primum, ne occulte peccando inter hypocritas a Domino computetur; deinde, si benefactis placere appetit, ne hanc mercedem aucupans perdat quod daturus est Deus. 4. Sed devicta ista cupiditate, cavenda superbia est. Difficile est enim ut dignetur consociari hominibus, qui eis placere jam non desiderat, et plenum se virtutibus putat. Itaque adhuc necessarius est timor, ne illud etiam quod videtur habere, auferatur ab eo (Matth. XXV, 29); et manibus ac pedibus ligatis mittatur in tenebras exteriores (Id. XXII, 13). Quapropter Dei timor non solum inchoat, sed etiam perficit sapientem. Is est autem qui summe diligit Deum, et proximum tanquam se ipsum. Quae autem in hoc itinere pericula difficultatesque metuendae sint, et quibus remediis uti oporteat, alia quaestio est. XXXVII. De semper nato. Melior est semper natus, quam qui semper nascitur. Quia qui semper nascitur, nondum est natus; et nunquam natus est aut natus erit, si semper nascitur. Aliud est enim nasci, aliud natum esse. Ac per hoc nunquam filius, si nunquam natus: Filius autem quia natus, est semper Filius: semper igitur natus. XXXVIII. De conformatione animae. Cum aliud sit natura, aliud disciplina, aliud usus, et haec in una anima intelligantur nulla diversitate substantiae: item cum aliud sit ingenium, aliud virtus, aliud tranquillitas, similiter unius ejusdemque substantiae: et cum anima sit alterius substantiae quam Deus, quanquam ab illo facta; ipse autem Deus sit sacratissima illa, et multis verbo, re paucis cognita Trinitas: diligentissime investigandum est, quod ait Dominus Jesus, Nemo venit ad me, nisi quem Pater attraxerit (Joan. VI, 44); et, Nemo venit ad Patrem, nisi per me (Id. XIV, 6); et, Ipse vos in omnem veritatem inducet (Id. XVI, 13). XXXIX. De alimentis. Quid est quod accipit eam rem, quam commutat? ut animal cibum. Quid est quod accipitur, et commutatur? ut idem cibus. Quid est quod accipitur, et non commutatur? ut oculis lux, et sonus auribus. Sed haec per corpus accipit anima: quid est autem quod per se ipsam accipit, et commutat in se? ut aliam animam, quam recipiendo in amicitiam sui similem facit. Et quid est quod per se ipsam accipit, et non commutat? ut veritatem. Quare cognoscendum est et quid sit Petro dictum, Macta et manduca (Act. X, 13); et quid in Evangelio, Et vita erat lux hominum (Joan. I, 4). XL. Cum animarum natura una sit, unde hominum diversae voluntates? Ex diversis visis diversus appetitus animarum est, ex diverso appetitu diversus adipiscendi successus, ex diverso successu diversa consuetudo, ex diversa consuetudine diversa est voluntas. Diversa autem visa ordo rerum facit: occultus quidem, sed sub divina providentia certus tamen. Non itaque ob hoc putandum est diversas esse naturas animarum, quia diversae sunt voluntates; cum etiam unius animae voluntas pro temporum diversitate varietur. Siquidem alio tempore dives esse cupit, alio tempore, contemptis divitiis, sapiens esse desiderat: et in ipso temporalium appetitu alio tempore uni homini negotiatio, et alio tempore militia placet. XLI. Cum omnia Deus fecerit, quare non aequalia fecerit. Quia non essent omnia, si essent aequalia: non enim essent multa rerum genera, quibus conficitur universitas, primas et secundas, et deinceps usque ad ultimas ordinatas habens creaturas: et hoc est quod dicitur, omnia. XLII. Quomodo Christus et in utero matris fuerit et in coelis. Quomodo verbum hominis, quod etsi multi audiunt, totum audiunt singuli. XLIII. Quare Filius Dei in homine apparuit, et Spiritus sanctus in columba?
1_12XLIV. Rab İsa Mesih niçin bu kadar geç geldi de insanın günahının başlangıcında gelmedi?

Çünkü her güzel şey, Tanrı olan en yüksek güzellikten gelir; zamana bağlı güzellik ise şeylerin çekilip birbirinin yerini almasıyla tamamlanır. İnsanların her birinde, bebeklikten yaşlılığa kadar her çağın kendine özgü bir yakışıklılığı vardır. Nasıl ki zamana tabi bir insanda yalnızca gençlik çağının bulunmasını isteyen kişi saçmalıyorsa —çünkü öteki çağlarda sırasını ve düzenini yürüten öteki güzellikleri kıskanmış olur—, aynı şekilde bütün insan soyunda tek bir çağın bulunmasını arzulayan da saçmalıyordur; çünkü insan soyu da tek bir insan gibi kendi çağlarını yaşar. Taklit edilerek insan soyunun en iyi ahlâka biçimleneceği öğretmenin Tanrı katından gelmesi de ancak gençlik çağında gerekiyordu. Havari'nin, kendisi için saklandıkları ve peygamberler aracılığıyla vaat edilmiş olan gelene kadar, küçüklerin bir terbiyecinin gözetimindeymiş gibi kanunun gözetiminde tutulduğunu söylemesi (Galatyalılar 3:23–24) buna işaret eder. Çünkü ilahî takdirin her bir kişiyle adeta özel olarak yaptığı başka, bütün soya adeta kamusal olarak baktığı başkadır. Nitekim kesin bilgeliğe ulaşan bütün bireyler de ancak aynı hakikatle, her biri kendi çağının uygun zamanında aydınlanmıştır; bir halkın bilge olması için de bu hakikat, insan soyunun kendisinin uygun bir çağında insanlığı üstlenmiştir.

XLV. Müneccimlere karşı

1. Eskiler, şimdi mathematici diye adlandırılanlara değil, zamanların sayılarını göğün ve yıldızların hareketiyle araştıranlara bu adı verirdi. Kutsal Yazılar'da onlar hakkında pek doğru olarak şöyle denir: "Bunlar da bağışlanmamalıdır. Çünkü dünyayı değerlendirebilecek kadar çok şey bilebildilerse, onun Rab'bini nasıl daha kolay bulamadılar?" (Bilgelik 13:8–9). Çünkü görünür şeyler hakkında hüküm veren insan zihni, kendisinin bütün görünür şeylerden daha iyi olduğunu tanıyabilir. Ama bilgelikte geri kalıp ilerlediği için kendisinin de değişebilir olduğunu itiraf edince, kendisinin üstünde değişmez hakikatin bulunduğunu keşfeder. Böylece, "Ruhum senin ardından sana yapıştı" (Mezmurlar 63:8) dendiği gibi onun ardından ona yapışarak mesut olur; bütün görünür şeylerin Yaratıcısını ve Rab'bini de içeride bulur; görünür şeyleri, göksel bile olsalar, dışarıda aramaz. Bunlar ya hiç bulunmaz ya da büyük bir zahmetle boşuna bulunur; meğer ki dışarıdaki şeylerin güzelliğinden yola çıkılarak, önce ruhta daha yüksek, sonra bedende daha aşağı güzellikleri meydana getiren, içerideki sanatkâr bulunsun.

1_12

Quia ille venit, ut exemplum vivendi demonstraret hominibus; iste, ut donum ipsum quo bene vivendo pervenitur, significaret, apparuit. Utrumque autem visibiliter factum est propter carnales, ab iis quae oculis corporeis cernuntur, ad ea quae mente intelliguntur, sacramentorum gradibus transferendos. Nam et verba sonant et transeunt; nec tamen ea quae verbis significantur, cum aliquid divinum atque aeternum loquendo exponitur, similiter transeunt. XLIV. Quare tanto post venit Dominus Jesus Christus, et non in principio peccati hominis? Quia omne pulchrum a summa pulchritudine est, quod Deus est: temporalis autem pulchritudo rebus decedentibus succedentibusque peragitur. Habet autem decorem suum in singulis quibusque hominibus singula quaeque aetas ab infantia usque ad senectutem. Sicut ergo absurdus est, qui juvenilem tantum aetatem vellet esse in homine temporibus subdito; invideret enim caeteris pulchritudinibus, quae caeteris aetatibus suas vices atque ordinem gerunt: sic absurdus est, qui in ipso universo genere humano unam aetatem desiderat; nam et ipsum tanquam unus homo aetates suas agit. Nec oportuit venire divinitus magistrum, cujus imitatione in mores optimos formaretur, nisi tempore juventutis. Ad hoc valet quod Apostolus dicit, sub lege tanquam sub paedagogo parvulos custoditos (Galat. III, 23, 24), donec veniret cui servabatur, qui per Prophetas promissus erat. Aliud enim est quod divina providentia quasi privatim cum singulis agit, aliud quod generi universo tanquam publice consulit. Nam et quicumque singuli ad certam sapientiam pervenerunt, nonnisi eadem veritate suarum singillatim aetatum opportunitate illustrati sunt: a qua veritate, ut populus sapiens fieret, ipsius generis humani opportuna aetate homo susceptus est. XLV. Adversus mathematicos. 1. Non eos appellarunt mathematicos veteres, qui nunc appellantur; sed illos qui temporum numeros motu coeli ac siderum pervestigarunt, de quibus rectissime dicitur in Scripturis sanctis: Iterum nec his debet ignosci. Si enim tantum potuerunt scire, ut possent aestimare saeculum; quomodo hujus Dominum non facilius invenerunt (Sap. XIII, 8, 9)? Mens enim humana de visibilibus judicans, potest agnoscere omnibus visibilibus se ipsam esse meliorem. Quae tamen cum etiam se propter defectum profectumque in sapientia fatetur esse mutabilem, invenit supra se esse incommutabilem veritatem: atque ita adhaerens post ipsam, sicut dictum est, Adhaesit anima mea post te (Psal. LXII, 9), beata efficitur, intrinsecus inveniens etiam omnium visibilium Creatorem atque Dominum; non quaerens extrinsecus visibilia, quamvis coelestia: quae aut non inveniuntur, aut cum magno labore frustra inveniuntur, nisi ex eorum quae foris sunt pulchritudine inveniatur artifex qui intus est, et prius in anima superiores, deinde in corpore inferiores pulchritudines operatur.

1_132. Şimdi mathematici diye adlandırılanlara, yani yaptıklarımızı göksel cisimlere bağlamak, bizi yıldızlara satmak ve bizi sattıkları bedeli de bizden almak isteyenlere karşı ise şundan daha doğru ve daha kısa bir şey söylenemez: Onlar, kendilerine yıldız konumları bildirilmeden cevap vermezler. Yıldız konumlarında da kısımlar işaretlenir; burç kuşağının bunlardan üç yüz altmış tane taşıdığını söylerler. Göğün hareketinin bir saatte on beş kısım boyunca olduğunu, yani bir saatin süresi kadar bir zamanda on beş kısmın doğduğunu söylerler. Bu kısımların her birinin altmış dakikası olduğu söylenir. Ama geleceği onlardan önceden söylediklerini iddia ettikleri yıldız konumlarında artık dakikaların dakikalarını bulamazlar. İkizlerin ana rahmine düşmesi ise —bilimleri çok daha kesin ve açık olan hekimlerin tanıklığıyla— tek bir birleşmeyle olduğundan, o kadar küçük bir zaman noktasında gerçekleşir ki iki dakikanın dakikasına bile uzanmaz. Öyleyse ana rahmine düşüşe dair aynı yıldız konumuna sahip olmaları zorunlu olan ve ikisinin tek bir yıldız konumu, tek bir insanınki gibi müneccime verilen ikizlerde, yaptıkları işlerde, başlarına gelenlerde ve iradelerinde bu kadar büyük farklılık nereden gelir? Doğum anındaki yıldız konumlarına sarılmak isterlerse, yine ikizler yüzünden dışarıda kalırlar; çünkü ikizler çoğu zaman ana rahminden birbiri ardınca öyle çıkar ki bu zaman aralığı yine dakikaların dakikalarına iner; oysa yıldız konumlarında bunları incelemek için asla ele almazlar ve inceleyemezler de. Onların birçok doğru şeyi önceden söyledikleri söyleniyorsa, bunun sebebi insanların onların yanlışlarını ve yanılgılarını akılda tutmamasıdır. İnsanlar yalnızca onların cevaplarına uygun çıkan şeylere dikkat ettiklerinden, uygun çıkmayanları unuturlar ve hiç de var olmayan o sanat sayesinde değil, şeylerin karanlık bir tesadüfüyle olanları anarlar. Bunu kendi ustalıklarına yormak istiyorlarsa, üzerine yazı yazılmış herhangi ölü parşömenlerin de ustalıkla kehanette bulunduğunu söylesinler; çünkü onlardan da çoğu zaman isteğe uygun bir kura çıkar. Bir kitaptan da sanat sayesinde olmaksızın sık sık geleceği haber veren bir dize çıkıyorsa, konuşanın ruhundan da sanat sayesinde değil, tesadüf sonucu geleceğe dair bir öngörü çıkmasında şaşılacak ne var?

XLVI. İdealar üzerine

1. İdealara bu adı ilk verenin Platon olduğu söylenir. Ama bu ad, Platon onu koymadan önce yok idiyse, bundan ne onun idea dediği şeylerin var olmadığı ne de hiç kimse tarafından anlaşılmadığı sonucu çıkar; belki başkaları onları başka başka adlarla anmıştır. Çünkü bilinmeyen ve yerleşik bir adı olmayan her şeye istenilen bir ad konabilir. Platon'dan önce ya hiç bilge bulunmadığı ya da bilgelerin, dediğimiz gibi Platon'un idea dediği şeyleri, bunlar her ne ise, anlamadığı akla yatkın değildir; çünkü bunlara o kadar büyük bir güç yüklenir ki bunlar anlaşılmadan hiç kimse bilge olamaz. Yunanistan dışında başka uluslar arasında da bilgeler bulunduğuna inanmak makuldür; Platon'un kendisi de bunu yalnızca bilgeliğini yetkinleştirmek için yolculuklara çıkarak yeterince kanıtlamış değil, kitaplarında da anmıştır. Demek ki bunların, eğer var idiyseler, belki ideaları başka bir adla anmış olsalar da, onları bilmedikleri düşünülmemelidir. Ama ad hakkında bu kadar söz yeter; adlar herkesin elinde olduğuna ve herkes bildiği şeye dilediği adı verebileceğine göre, en çok incelenmesi ve bilinmesi gereken şeyin kendisine bakalım.

1_13
  1. Adversus eos autem qui nunc appellantur mathematici, volentes actus nostros corporibus coelestibus subdere, et nos vendere stellis, ipsumque pretium quo vendimur a nobis accipere, nihil verius et brevius dici potest, quam eos non respondere, nisi acceptis constellationibus. In constellationibus autem notari partes, quales trecentas sexaginta dicunt habere signiferum circulum: motum autem coeli per unam horam fieri in quindecim partibus, ut tanta mora quindecim partes oriantur, quantam tenet una hora. Quae partes singulae sexaginta minutas habere dicuntur. Minutas autem minutarum jam in constellationibus, de quibus futura praedicere se dicunt, non inveniunt; conceptus autem geminorum quoniam uno concubitu efficitur, attestantibus medicis, quorum disciplina multo est certior atque manifestior, tam parvo puncto temporis contingit, ut in duas minutas minutarum non tendatur. Unde ergo in geminis tanta diversitas actionum, et eventuum, et voluntatum, quos necesse est eamdem constellationem conceptionalem habere, et amborum unam constellationem dari mathematico, tanquam unius hominis? Si autem ad genitales constellationes se tenere voluerint, ipsis geminis excluduntur, qui plerumque ita post invicem funduntur ex utero, ut hoc temporis intervallum rursus ad minutas minutarum revertatur, quas tractandas in constellationibus nunquam accipiunt, nec possunt tractare. Cum autem multa vera eos praedixisse dicatur, ideo fit, quia non tenent homines memoria falsitates erroresque eorum: sed non intenti, nisi in ea quae illorum responsis provenerint, ea quae non provenerint obliviscuntur: et ea commemorant, quae non arte illa, quae nulla est, sed quadam obscura rerum sorte contingunt. Quod si peritiae illorum volunt tribuere, dicant artificiose divinare etiam mortuas membranas scriptas quaslibet, de quibus plerumque pro voluntate sors exit. Quod si non arte de codicibus exit saepe versus futura praenuntians, quid mirum si etiam ex animo loquentis, non arte, sed sorte exit aliqua praedictio futurorum? XLVI. De ideis. 1. Ideas Plato primus appellasse perhibetur: non tamen si hoc nomen antequam ipse institueret non erat, ideo vel res ipsae non erant, quas ideas vocavit, vel a nullo erant intellectae; sed alio fortasse atque alio nomine ab aliis atque aliis nuncupatae sunt. Licet enim cuique rei incognitae, quae nullum habeat usitatum nomen, quodlibet nomen imponere. Nam non est verisimile, sapientes aut nullos fuisse ante Platonem; aut istas quas Plato, ut dictum est, ideas vocat, quaecumque res sint, non intellexisse: siquidem tanta in eis vis constituitur, ut nisi his intellectis sapiens esse nemo possit. Credibile est etiam praeter Graeciam fuisse in aliis gentibus sapientes: quod etiam Plato ipse non solum peregrinando sapientiae perficiendae gratia satis testatus est, sed etiam in libris suis commemorat. Hos ergo, si qui fuerunt, non existimandum est ideas ignorasse, quamvis alio fortasse eas nomine vocaverint. Sed de nomine hactenus dictum sit: rem videamus, quae maxime consideranda atque noscenda est, in potestate constitutis vocabulis, ut quod volet quisque appellet rem quam cognoverit.

1_142. Demek ki ideaları Latincede ya suret ya da tür diye adlandırabiliriz; böylece kelimeyi kelimeyle aktarmış görünürüz. Onlara "aklî ilkeler" (rationes) dersek çevirinin tam karşılığından ayrılmış oluruz; çünkü Yunancada aklî ilkelere idea değil, logos (λόγοι) denir. Yine de bu kelimeyi kullanmak isteyen, şeyin kendisinden sapmış olmaz. Çünkü idealar, şeylerin bir tür asıl suretleri yahut sabit ve değişmez aklî ilkeleridir; kendileri suret almış değildir, bu yüzden ebedîdirler ve hep aynı hâlde dururlar; ilahî akılda bulunurlar. Kendileri ne doğar ne de yok olurlar; ama doğup yok olabilen her şeyin ve doğup yok olan her şeyin onlara göre biçimlendiği söylenir. Onları seyredebilenin ise yalnız akıl sahibi ruh olduğu söylenir; o da bunu kendisinin üstün kısmıyla, yani zihniyle ve aklıyla, deyim yerindeyse kendi iç ve akılla kavranır yüzüyle ya da gözüyle yapabilir. Üstelik akıl sahibi ruhların da hepsi ve herhangi biri değil, yalnız kutsal ve temiz olanı bu görüye elverişli sayılır; yani o şeyleri gören gözünü sağlam, saf, berrak ve görmeye yöneldiği şeylere benzer tutan ruh. Peki dindar ve hakiki dinle yoğrulmuş bir insan, bunları henüz seyredemese bile, şunu inkâr etmeye cüret edebilir mi, hatta açıkça kabul etmez mi: Var olan her şey, yani kendi cinsinde kendine özgü bir tabiatla var olan her şey, var olsun diye Tanrı tarafından meydana getirilmiştir; yaşayan her şey O'nun sayesinde yaşar; şeylerin bütününün selameti ve değişen şeylerin zamana bağlı akışlarını belli bir idareyle sürdürdükleri o düzenin kendisi de en yüce Tanrı'nın kanunlarıyla ayakta tutulur ve yönetilir. Bu ortaya konup kabul edilince, Tanrı'nın her şeyi akılsızca yarattığını söylemeye kim cüret eder? Bu ne doğru olarak söylenebilir ne de buna inanılabilirse, geriye her şeyin akılla yaratıldığı kalır. İnsan da atla aynı aklî ilkeye göre yaratılmamıştır; böyle düşünmek saçmadır. Demek ki her şey kendine özgü aklî ilkelerle yaratılmıştır. Bu aklî ilkelerin Yaratıcı'nın zihninden başka nerede bulunduğu düşünülebilir? Çünkü O, yarattığı şeyi kendi dışına konmuş bir şeye bakarak ona göre yaratmıyordu; böyle sanmak küfürdür. Yaratılacak ve yaratılmış bütün şeylerin bu aklî ilkeleri ilahî zihinde bulunuyorsa, ilahî zihinde de ebedî ve değişmez olandan başka bir şey bulunamıyorsa ve Platon şeylerin bu asıl aklî ilkelerine idea diyorsa, o hâlde idealar yalnızca var olmakla kalmaz, aynı zamanda hakikidirler; çünkü ebedîdirler, hep aynı hâlde ve değişmez kalırlar. Var olan her şey, nasıl var oluyorsa öyle, onlardan pay alarak vardır. Akıl sahibi ruh ise Tanrı'nın yarattığı şeyler arasında hepsinden üstündür; temiz olduğunda Tanrı'ya en yakın olandır. Ona sevgiyle ne kadar bağlanırsa, O'ndan gelen o akılla kavranır ışıkla o kadar dolar ve bir bakıma aydınlanır; bu aklî ilkeleri bedenin gözleriyle değil, kendisinin en üstün kısmıyla, yani aklıyla görür ve bu görüyle en mesut hâle gelir. Dediğimiz gibi bu aklî ilkelere idea da, suret de, tür de, aklî ilke de denebilir; dilediğini adlandırmak pek çok kişiye verilmiştir, ama doğru olanı görmek pek az kişiye.

XLVII. Bir gün düşüncelerimizi görebilecek miyiz?

Dirilişten ve azizlere vaat edilen beden değişiminden sonra düşüncelerimizi nasıl görebileceğimiz sorulur. Buna dair bir tahmini, bedenimizin en çok ışık taşıyan kısmından yürütmek gerekir; çünkü sahip olmayı umduğumuz türden melek bedenlerinin son derece parlak ve esîrî olduğuna inanmak gerekir. Ruhumuzun pek çok hareketi şimdi bile gözlerde tanınabiliyorsa, bütün beden esîrî olduğunda —ki onun yanında bu gözler etten ibarettir— ruhun hiçbir hareketinin gizli kalmayacağı akla yakındır.

XLVIII. İnanılacak şeyler üzerine

İnanılacak şeylerin üç cinsi vardır. Bazılarına her zaman inanılır ama hiçbir zaman anlaşılmazlar: zamana bağlı ve insanî işleri baştan sona anlatan bütün tarih gibi. Bazıları, inanılır inanılmaz anlaşılır: sayılara ya da herhangi bir ilme dair bütün insanî akıl yürütmeler gibi. Üçüncüsü önce inanılan, sonra anlaşılan şeylerdir: ilahî şeylere dair olup ancak kalbi temiz olanların anlayabildiği şeyler gibi; kalbin temizliği de iyi yaşamaya dair alınan buyruklar tutularak elde edilir.

1_14
  1. Ideas igitur latine possumus vel formas vel species dicere, ut verbum e verbo transferre videamur. Si autem rationes eas vocemus, ab interpretandi quidem proprietate discedimus; rationes enim graece λόγοι appellantur, non ideae: sed tamen quisquis hoc vocabulo uti voluerit, a re ipsa non aberrabit. Sunt namque ideae principales formae quaedam, vel rationes rerum stabiles atque incommutabiles, quae ipsae formatae non sunt, ac per hoc aeternae ac semper eodem modo sese habentes, quae in divina intelligentia continentur. Et cum ipsae neque oriantur, neque intereant; secundum eas tamen formari dicitur omne quod oriri et interire potest, et omne quod oritur et interit. Anima vero negatur eas intueri posse, nisi rationalis, ea sui parte qua excellit, id est ipsa mente atque ratione, quasi quadam facie vel oculo suo interiore atque intelligibili. Et ea quidem ipsa rationalis anima non omnis et quaelibet, sed quae sancta et pura fuerit, haec asseritur illi visioni esse idonea: id est, quae illum ipsum oculum quo videntur ista, sanum, et sincerum, et serenum, et similem his rebus quas videre intendit, habuerit. Quis autem religiosus et vera religione imbutus, quamvis nondum possit haec intueri, negare tamen audeat, imo non etiam profiteatur, omnia quae sunt, id est, quaecumque in suo genere propria quadam natura continentur, ut sint, Deo auctore esse procreata, eoque auctore omnia quae vivunt vivere, atque universalem rerum incolumitatem, ordinemque ipsum quo ea quae mutantur, suos temporales cursus certo moderamine celebrant, summi Dei legibus contineri et gubernari? Quo constituto atque concesso, quis audeat dicere Deum irrationabiliter omnia condidisse? Quod si recte dici vel credi non potest, restat ut omnia ratione sint condita. Nec eadem ratione homo, qua equus: hoc enim absurdum est existimare. Singula igitur propriis sunt creata rationibus. Has autem rationes ubi arbitrandum est esse, nisi in ipsa mente Creatoris? Non enim extra se quidquam positum intuebatur, ut secundum id constitueret quod constituebat: nam hoc opinari sacrilegum est. Quod si hae rerum omnium creandarum creatarumve rationes in divina mente continentur, neque in divina mente quidquam nisi aeternum atque incommutabile potest esse; atque has rerum rationes principales appellat ideas Plato: non solum sunt ideae, sed ipsae verae sunt, quia aeternae sunt, et ejusmodi atque incommutabiles manent; quarum participatione fit ut sit quidquid est, quoquomodo est. Sed anima rationalis inter eas res quae sunt a Deo conditae, omnia superat; et Deo proxima est, quando pura est; eique in quantum charitate cohaeserit, in tantum ab eo lumine illo intelligibili perfusa quodam modo et illustrata cernit, non per corporeos oculos, sed per ipsius sui principale, quo excellit, id est per intelligentiam suam, istas rationes, quarum visione fit beatissima. Quas rationes, ut dictum est, sive ideas, sive formas, sive species, sive rationes licet vocare, et multis conceditur appellare quod libet, sed paucissimis videre quod verum est. XLVII. Utrum aliquando cogitationes nostras videre possimus. Quaeri solet quomodo post resurrectionem atque immutationem corporis, quae sanctis promittitur, cogitationes nostras videre possimus. Conjectura itaque capienda est ex ea parte corporis nostri, quae plus habet lucis; quoniam angelica corpora, qualia nos habituros speramus, lucidissima atque aetherea esse credendum est: si ergo multi motus animi nostri nunc agnoscuntur in oculis, probabile est quod nullus motus animi latebit, cum totum fuerit corpus aethereum, in cujus comparatione isti oculi caro sunt. XLVIII. De credibilibus. Credibilium tria sunt genera. Alia sunt quae semper creduntur, et nunquam intelliguntur: sicut est omnis historia, temporalia et humana gesta percurrens. Alia quae mox, ut creduntur, intelliguntur: sicut sunt omnes rationes humanae, vel de numeris, vel de quibuslibet disciplinis. Tertium, quae primo creduntur, et postea intelliguntur: qualia sunt ea quae de divinis rebus non possunt intelligi, nisi ab his qui mundo sunt corde; quod fit praeceptis servatis, quae de bene vivendo accipiuntur. XLIX. Quare filii Israel sacrificabant visibiliter pecorum victimas?
1_15XLIX. İsrailoğulları neden hayvanları görünür biçimde kurban ediyorlardı?

Çünkü manevî ayinler de vardır ve bedenî halkın onların suretlerini kutlaması gerekiyordu; böylece eski halkın kulluğu, yeni halkın önceden bir tasviri olacaktı. Bu iki halk arasındaki farkı her birimizde de görebiliriz: Herkes ana rahminden çıktığı andan gençlik çağına varıncaya kadar eski insanı yaşamak zorundadır; bu çağda artık bedence düşünmesi gerekmez, iradesiyle manevî şeylere dönebilir ve içeriden yeniden doğabilir. Demek ki iyi yetiştirilmiş tek bir insanda tabiatın düzeniyle ve terbiyeyle olan şeyin, aynı orantıyla bütün insan soyunda ilahî takdirle gerçekleşip tamamlanması pek güzeldir.

L. Oğul'un eşitliği üzerine

Tanrı, doğurduğu Oğul'u kendisinden daha iyi doğuramayacağına göre (çünkü Tanrı'dan daha iyi bir şey yoktur), eşit doğurmalıydı. İsteyip de yapamasaydı güçsüz olurdu; yapabilip de istemeseydi kıskanç olurdu. Buradan, kendisine eşit bir Oğul doğurduğu sonucu çıkar.

LI. Tanrı'nın suretinde ve benzerliğinde yaratılan insan üzerine

1. Kutsal Yazı dış insandan ve iç insandan söz eder ve onları o kadar birbirinden ayırır ki Havari, "Dış insanımız bozulsa da iç insanımız günden güne yenilenmektedir" (2. Korintliler 4:16) demiştir. Öyleyse bu ikisinden birinin mi Tanrı'nın suretinde ve benzerliğinde yaratıldığı sorulabilir. Çünkü biri ise hangisi olduğunu sormak aptallıktır; bozulandan çok yenilenenin kastedildiğinden kim şüphe eder? Ama ikisinin birden mi kastedildiği büyük bir meseledir. Dış insan Âdem, iç insan Mesih ise, ikisi birden yerinde olarak anlaşılır. Ne var ki Âdem, Tanrı tarafından yaratıldığı gibi iyi kalmadı ve bedenî şeyleri severek bedenî oldu; bu yüzden onun için düşmenin, Tanrı'nın suretini ve benzerliğini yitirmek olduğunu düşünmek saçma görünmeyebilir. Böylece yenilenen de odur, iç insan da odur; öyleyse aynı zamanda nasıl dış insan da odur? Yoksa beden bakımından mı? Öyle ki ruh bakımından iç insan olsun; diriliş ve yenilenme de iç insana ait olsun. Bu yenilenme şimdi önceki hayatın, yani günahın ölümüyle ve yeni hayatın, yani adaletin yeniden doğuşuyla gerçekleşir. Havari bu iki insanı yine şöyle adlandırır: birine, çıkarıp atmamız gereken eski insan, ötekine giyinmemiz gereken yeni insan der (Koloseliler 3:9–10). Yine birine topraktan olan insanın sureti der, çünkü ilk insan olan Âdem'in günahına göre taşınır; ötekine gökten olan insanın sureti der (1. Korintliler 15:49), çünkü ikinci insan olan İsa Mesih'in adaletine göre taşınır. Şimdi bozulan dış insan ise, cennette verilen o kanun gereğince tabiata borçlu olduğu bu ölümü ödeyince, gelecekteki dirilişte yenilenecektir.

2. Bedenin de Tanrı'nın benzerliğinde yaratıldığının söylenmesinin nasıl yersiz olmadığını, "Ve Tanrı her şeyi pek iyi yaptı" (Yaratılış 1:31) sözüne dikkat eden kolayca anlar. Çünkü ilk olarak iyi olanın O olduğundan kimse şüphe etmez. Şeylerin Tanrı'ya benzediği pek çok bakımdan söylenebilir: Bazıları fazilete ve bilgeliğe göre yaratılmıştır, çünkü yaratılmamış fazilet ve bilgelik O'ndadır; bazıları yalnızca yaşadıkları ölçüde O'na benzer, çünkü O en yüksek derecede ve ilk olarak yaşar; bazıları da yalnızca var oldukları ölçüde, çünkü O en yüksek derecede ve ilk olarak vardır. Bu yüzden yalnızca var olup ne yaşayan ne de bilen şeyler, O'nun benzerliğine yetkin olarak değil, az bir ölçüde sahiptir; çünkü bunlar da kendi sıralarında iyidir, oysa O, bütün iyi şeylerin kendisinden çıktığı, her şeyin üstünde iyi olandır. Yaşayan ama bilmeyen şeyler ise benzerlikten biraz daha fazla pay alır; çünkü yaşayan şey aynı zamanda vardır, ama var olan her şey aynı zamanda yaşamaz. Bilen şeyler ise benzerlikte O'na o kadar yakındır ki yaratıklar arasında daha yakın bir şey yoktur. Çünkü bilgelikten pay alan hem yaşar hem vardır; yaşayan şeyin ise var olması zorunludur, ama bilmesi zorunlu değildir. Bu yüzden insan, iç insana göre bilgelikten pay alabildiği için, iç insan bakımından öyle bir surettedir ki arada hiçbir tabiat bulunmadan biçimlenir; bu yüzden hiçbir şey Tanrı'ya ondan daha bağlı değildir. Çünkü hem bilir, hem yaşar, hem vardır; böyle bir yaratıktan daha iyi bir şey yoktur.

1_15

Quia sunt etiam sacra spiritualia, quorum imagines carnalem populum celebrare oportebat, ut praefiguratio novi populi servitute veteris fieret. Quorum duorum populorum differentiam etiam in unoquoque nostrum licet advertere, cum quisque ab utero matris veterem hominem necesse est agat, donec veniat ad juvenilem aetatem; ubi jam non est necesse carnaliter sapere, sed potest ad spiritualia voluntate converti, et intrinsecus regenerari. Quod ergo in uno homine recte educato, ordine naturae disciplinaque contingit, hoc proportione in universo genere humano fieri per divinam providentiam, peragique pulcherrimum est. L. De aequalitate Filii. Deus, quem genuit, quoniam meliorem se generare non potuit (nihil enim Deo melius), generare debuit aequalem. Si enim voluit, et non potuit, infirmus est: si potuit, et non voluit, invidus est. Ex quo conficitur aequalem genuisse Filium. LI. De homine facto ad imaginem et similitudinem Dei. 1. Cum exteriorem et interiorem hominem divina Scriptura commemoret, et in tantum eos discernat, ut ab Apostolo dictum sit, Et si exterior homo noster corrumpitur, sed interior renovatur de die in diem (II Cor. IV, 16); quaeri potest utrum unus horum factus sit ad imaginem et similitudinem Dei. Nam illud stultum est quaerere, si unus, quis horum? Quis enim dubitat eum potius qui renovatur, quam eum qui corrumpitur, dicere? Utrum autem ambo, magna quaestio est. Nam si exterior homo est Adam, et interior Christus, bene ambo intelliguntur. Sed cum Adam, sicut a Deo factus est, bonus non manserit, et diligendo carnalia carnalis effectus sit, non absurde videri potest, hoc ipsum ei fuisse cadere, imaginem Dei et similitudinem amittere. Ac per hoc ipse renovatur, et ipse est interior: quomodo ergo est ipse et exterior? An secundum corpus; ut interior sit secundum animam, et interioris sit resurrectio et renovatio, quae nunc fit secundum mortem prioris vitae, id est peccati, et secundum regenerationem novae vitae, id est justitiae? Quos item duos homines sic appellat, ut unum veterem, quem debemus exuere, alterum novum, et eum induendum commemoret (Coloss. III, 9, 10): quorum rursus illum appellat imaginem terreni hominis, quia secundum peccatum primi hominis geritur, qui est Adam; alterum imaginem coelestis hominis (I Cor. xv, 49), quia secundum justitiam secundi hominis geritur, qui est Jesus Christus. Exterior autem homo, qui nunc corrumpitur, futura resurrectione renovabitur, cum istam mortem persolverit, quam naturae debet, lege illa quae in paradiso data est. 2. Quomodo autem non sit incongruum, quod dicitur etiam corpus factum ad similitudinem Dei, facile intelligit qui diligenter attendit quod dictum est, Et fecit Deus omnia bona valde (Gen. I, 31). Nemo enim dubitat quod sit ipse primitus bonus. Multis enim modis dici res possunt similes Deo: aliae secundum virtutem et sapientiam factae, quia in ipso est virtus et sapientia non facta; aliae in quantum solum vivunt, quia ille summe et primitus vivit; aliae in quantum sunt, quia ille summe et primitus est. Et ideo quae tantummodo sunt, nec tamen vivunt aut sapiunt, non perfecte, sed exigue sunt ad similitudinem ejus; quia et ipsa bona sunt in ordine suo, cum sit ille super omnia bonus, a quo omnia bona procedunt. Omnia vero quae vivunt et non sapiunt, paulo amplius participant similitudinem. Quod enim vivit, etiam est: non autem quidquid est, etiam vivit. Jam porro quae sapiunt, ita illi similitudine sunt proxima, ut in creaturis nihil sit propinquius. Quod enim participat sapientiae, et vivit et est: quod autem vivit, necesse est ut sit, non necesse est ut sapiat. Quare cum homo possit particeps esse sapientiae secundum interiorem hominem, secundum ipsum ita est ad imaginem, ut nulla natura interposita formetur; et ideo nihil sit Deo conjunctius. Et sapit enim, et vivit, et est: qua creatura nihil est melius.

1_163. Dış insanla, hayvanlarla ortak olan bilinen beş hisle beden aracılığıyla hissettiğimiz o hayat anlaşılıyorsa —çünkü bu hayat da zulümlerin getirdiği, hislere dokunan sıkıntılarla bozulabilir—, bu insanın da Tanrı'nın benzerliğinden pay aldığının söylenmesi haksız değildir. Bunun sebebi yalnızca yaşaması değildir, çünkü bu hayvanlarda da görülür; daha çok, kendisini yöneten ve bilgeliğin aydınlattığı zihne dönmesidir; akıldan yoksun hayvanlarda ise bu olamaz. İnsanın bedeni de, yeryüzü hayvanlarının bedenleri arasında tek başına karnı üstüne yere eğilmiş değildir; görünür bir beden olduğu hâlde, görünür şeylerin ilkesi olan göğü seyretmek için dik durur. Yaşamasının kendi varlığından değil, ruhun varlığından geldiği bilinse de, yalnızca var olduğu ve var olduğu ölçüde elbette iyi olmakla kalmaz; göğü seyretmeye daha elverişli olacak yapıda olduğu için, öteki hayvan bedenlerinden daha çok Tanrı'nın suretinde ve benzerliğinde yaratılmış sayılabilir. Ama hayatsız bir şeye yerinde olarak insan denmediği için, dış insan ne yalnızca bedendir ne de yalnızca bedenin hissindeki hayat; ikisinin birlikte dış insan olarak anlaşılması belki daha doğrudur.

4. Tanrı'nın, Oğul diye de anılan sureti ve benzerliği başka, insanın yaratıldığını kabul ettiğimiz gibi Tanrı'nın suretine ve benzerliğine göre olan başka şeydir; bu ayrım yersiz değildir. "Suretinde ve benzerliğinde" diye iki şey söylendiğini boşuna düşünmeyenler de vardır: Tek bir şey olsaydı tek bir adın yeteceğini ileri sürerler. Onlara göre suret üzere yaratılan zihindir; zihin, arada hiçbir cevher bulunmaksızın hakikatin kendisi tarafından biçimlenir ve ruh (spiritus) diye de anılır. Ama bu, Baba ile Oğul'la aynı cevherden olan Kutsal Ruh değil, insanın ruhudur. Havari bunları şöyle ayırmıştır: "İnsanda olup biteni insanın ruhundan başkası bilmez; Tanrı'da olup biteni de Tanrı'nın Ruhundan başkası bilmez" (1. Korintliler 2:11). İnsanın ruhu hakkında yine şöyle der: "Ruhunuzu, canınızı ve bedeninizi kurtarsın" (1. Selanikliler 5:23). Çünkü bu ruh da öteki yaratıklar gibi Tanrı tarafından yaratılmıştır. Süleyman'ın Meselleri'nde şöyle yazılıdır: "Bil ki Rab insanların kalplerini bilir; herkese ruh veren, her şeyi bilir" (Süleyman'ın Meselleri 24:12). Öyleyse hakikatin anlaşıldığı bu ruhun, kimsenin şüphe etmeyeceği şekilde, Tanrı'nın suretinde yaratıldığı kabul edilir; çünkü arada hiçbir yaratık olmadan hakikate bağlıdır. İnsanın geri kalanı ise onlara göre benzerliğe göre yaratılmış görünür; çünkü her suret benzerdir, ama benzer olan her şey tam anlamıyla suret değildir; ona belki ancak kelimeyi zorlayarak suret denebilir. Ama bu tür konularda hiçbir şeyin fazla kesinlikle ileri sürülmemesine dikkat etmek gerekir; şu nokta da sağlam biçimde korunmalıdır: Herhangi bir cisim mekânda boyutlara yayıldığı için, Tanrı'nın cevherinin böyle bir şey olduğuna inanılmamalıdır. Çünkü bir parçasında bütününden küçük olan bir şey ruhun değerine bile yakışmaz; Tanrı'nın yüceliğine ne kadar az yakışır!

1_16
  1. Quod si exterior homo vita illa accipitur, qua per corpus sentimus quinque notissimis sensibus, quos cum pecoribus habemus communes: nam et ipsa molestiis sensibilibus, quae persecutionibus ingeruntur, corrumpi potest: non immerito et iste homo particeps dicitur similitudinis Dei; non solum quia vivit, quod etiam in bestiis apparet; sed amplius quod ad mentem convertitur se regentem, quam illustrat sapientia, quod in bestiis non potest ratione carentibus. Corpus quoque hominis, quia solum inter animalium terrenorum corpora, non pronum in alvum prostratum est, cum sit visibile, sed ad intuendum coelum erectum, quod est principium visibilium; quanquam non sua, sed animae praesentia vivere cognoscatur: tamen non modo quia est, et in quantum est, utique bonum est: sed etiam quia tale est, ut ad contemplandum coelum sit aptius, magis in hoc ad imaginem et similitudinem Dei, quam caetera corpora animalium factum jure videri potest. Tamen quia homo sine vita non recte appellatur; non corpus solum homo exterior, neque sola vita quae in sensu est corporis, sed utrumque simul rectius fortasse intelligitur. 4. Neque inscite distinguitur, quod aliud sit imago et similitudo Dei, qui etiam Filius dicitur; aliud ad imaginem et similitudinem Dei, sicut hominem factum accipimus. Sunt etiam qui non frustra intelligant duo dicta esse, ad imaginem et similitudinem: cum si una res esset, unum nomen sufficere potuisse asserunt. Sed ad imaginem mentem factam volunt, quae nulla interposita substantia ab ipsa veritate formatur, qui etiam spiritus dicitur: non ille Spiritus sanctus, qui est ejusdem substantiae, cujus et Pater et Filius, sed spiritus hominis. Nam ita hos discernit Apostolus: Nemo scit quid agatur in homine, nisi spiritus hominis; et nemo scit quid agatur in Deo, nisi Spiritus Dei (I Cor. II, 11). Item de spiritu hominis dicit: Salvum faciat spiritum vestrum, et animam et corpus (I Thess. v, 23). Et iste enim factus est a Deo, sicut et caetera creatura. Scriptum est enim in Proverbiis hoc modo: Scito quoniam Dominus corda hominum novit; et qui finxit spiritum omnibus, ipse scit omnia (Prov. XXIV, 12). Ergo iste spiritus ad imaginem Dei nullo dubitante factus accipitur, in quo est intelligentia veritatis: haeret enim veritati nulla interposita creatura. Cetera hominis ad similitudinem facta videri volunt; quia omnis quidem imago similis est, non autem omne quod simile est, etiam imago proprie, sed forte abusive dici potest. Sed cavendum in talibus ne quid nimis asseverandum putetur, illa re sane salubriter custodita, ne quoniam corpus quodlibet per localia spatia porrectum est, aliquid tale credatur esse substantia Dei. Nam res quae in parte minor est quam in toto, nec dignitati animae convenit; quanto minus majestati Dei? LII. De eo quod dictum est, Poenitet me fecisse hominem (Gen. VI, 6, 7).
1_17LII. "Yarattığıma pişmanım" sözü üzerine (Yaratılış 6:6–7)

Kutsal Yazılar bizi yere bağlı ve insanî düşünüşten ilahî ve göksel düşünüşe yükseltirken, en aptal insanların bile aralarında kullandığı sözlere kadar inmiştir. Bu yüzden Kutsal Ruh'un ağzından konuştuğu o insanlar, ruhumuzun uğradığı ve daha doğru düşünen herkesin Tanrı'dan pek uzak olduğunu anladığı duyguların adlarını bile kitaplara koymaktan çekinmemiş, bunu da pek yerinde yapmışlardır. Örneğin insanın öfkesiz bir öç alması çok zor olduğu için, Tanrı'nın hiçbir tutku taşımadan verdiği cezaya yine de öfke denmesi gerektiğine hükmettiler. Yine kocalar karılarının iffetini kıskançlıkla korumaya alışık olduğu için, Tanrı'nın, ruhun bozulmasını ve başka başka tanrıların ardına düşüp bir bakıma fahişelik etmesini önlemek için buyruk verip iş gören takdirine "Tanrı'nın kıskançlığı" dediler. Aynı şekilde Tanrı'nın iş gördüğü güce Tanrı'nın eli, her şeyi korumak ve yönetmek için yayıldığı güce Tanrı'nın ayakları, her şeyi algılayıp anladığı güce Tanrı'nın kulakları ya da gözleri, kendini gösterip tanıttığı güce de Tanrı'nın yüzü dediler; geri kalanlar da böyledir. Bunun sebebi elbette, kendilerine söz söylenen bizlerin ellerimizle iş görmeye, ayaklarımızla yürüyüp gönlümüzün götürdüğü yere varmaya, kulaklarımızla, gözlerimizle ve bedenin öteki hisleriyle cisimleri algılamaya ve yüzümüzle tanınmaya alışkın olmamızdır; bu kurala giren başka bir şey varsa o da öyle. İşte aynı şekilde, başladığımız bir şeyi değiştirip başka bir şeye çevirmeyi ancak pişman olunca yapmaya alışkın olduğumuz için, ilahî takdirin her şeyi en kesin düzenle yönettiği berrak bir zihinle bakanlara apaçık görünse de, var olmaya başlayıp da sürmesi umulduğu kadar sürmeyen şeylerin, alçak insan anlayışına en uygun biçimde, sanki Tanrı pişman olmuş da onları kaldırmış gibi kaldırıldığı söylenir.

LIII. İsrailoğullarının Mısırlılardan aldığı altın ve gümüş üzerine

1. İki Ahdin, zamanların uygunluğuna göre insan soyunun çağlarına dağıtılmış idare tarzlarına dikkatle bakan herkes, sanırım, insan soyunun önceki çağına neyin, sonraki çağına neyin uygun düştüğünü yeterince anlar. Çünkü her şeyi güzelce yöneten ilahî takdir sayesinde, Âdem'den dünyanın sonuna kadar bütün nesiller dizisi, tek bir insanın çocukluktan yaşlılığa kadar kendi ömrünü çağların basamaklarıyla geçirmesi gibi idare edilir. Bu yüzden ilahî okumalara dindar bir gönülle yönelen kişi, insanın en yüksek ve yetkin faziletine varıncaya kadar ahlâktaki faziletlerin basamaklarını da ayırt etmelidir. Yoksa bazen küçüklere küçük, bazen büyüklere daha büyük şeylerin buyrulduğunu görünce, daha büyük şeylerle karşılaştırıp daha küçük olanları günah sayar ve Tanrı'nın insanlara böyle şeyler buyurmasının yakışmadığını düşünebilir. Ama şimdi faziletlerin basamakları üzerine tartışmak çok uzun sürer. Yine de elimizdeki meseleyi incelemeye yetecek kadarını söyleyelim: Aldatmaya gelince, en yüksek ve yetkin fazilet, hiç kimseyi aldatmamak ve "Sözünüz evet ise evet, hayır ise hayır olsun" (Matta 5:37) buyruğunu yerine getirmektir. Ama bu, kendilerine artık göklerin hükümranlığı vaat edilmiş olanlara buyrulmuştur; bu ödüle layık olanlar için de bu daha büyük şeyleri yerine getirmek büyük bir fazilettir, çünkü "göklerin hükümranlığı zorla alınır ve zor kullananlar onu kapar" (Matta 11:12). Öyleyse bu zirveye ve yetkinliğe hangi basamaklarla varıldığını araştırmak gerekir. Bu basamaklarda elbette kendilerine henüz dünyevî bir hükümranlık vaat edilenler de bulunur. Onlar bu vaatle küçük çocuklar gibi bir tür hazırlık yapıyor, her şeyin Rabbi olan tek Tanrı'dan, henüz ağızlarının suyunu akıtan dünyevî sevinçleri şimdilik dileyip elde ediyor, oradan ilerleyip ruhça büyüyerek göksel şeyleri ummaya da cüret edebiliyorlardı. Öyleyse hiç kimseyi aldatmamak en yüksek ve neredeyse ilahî bir fazilet olduğu gibi, kim olursa olsun birini aldatmak da en aşağı kusurdur. Bu en aşağı kusurdan o en yüksek fazilete doğru ilerleyenler için bir basamak vardır: dostu da yabancıyı da hiç kimseyi aldatmamak, ama düşmanı bazen aldatmak. Şairin şu sözü de bu yüzden neredeyse atasözü gibi yerleşmiştir: "Düşmana karşı hile mi, yiğitlik mi, kim sorar?" (Vergilius, Aeneis II 390). Ama düşman da çoğu zaman haksız yere aldatılabilir; örneğin geçici bir barış için ateşkes denen bir anlaşma yapılıp ona sadık kalınmadığında ve benzeri durumlarda. Bu yüzden düşmanı aldatmak istese bile onu ancak ilahî bir buyrukla aldatan kişi çok daha arınmıştır ve o en yüksek fazilete daha yakındır. Çünkü kimin hangi cezaya ya da ödüle layık olduğunu ya yalnız Tanrı bilir ya da her hâlde insanlardan çok daha üstün ve daha saf biçimde bilir.

1_17

Divinae Scripturae a terreno et humano sensu ad divinum et coelestem nos erigentes, usque ad ea verba descenderunt, quibus inter se stultissimorum etiam utitur consuetudo. Itaque earum etiam affectionum nomina, quas animus noster patitur, quas longissime a Deo esse sejunctas jam qui melius sapit intelligit, non dubitaverunt illi viri per quos locutus est Spiritus sanctus, opportunissime in libris ponere. Ut, verbi gratia, quoniam difficillimum est ut homo aliquid vindicet sine ira, vindictam Dei quae omnino sine ista perturbatione fit, iram tamen vocandam judicaverunt. Item quia conjugis castitatem zelando viri custodire consueverunt, illam Dei providentiam per quam praecipitur atque agitur ne anima corrumpatur, et deos alios atque alios sequens quodam modo meretricetur, zelum Dei appellaverunt. Sic et manum Dei, vim qua operatur; et pedes Dei, vim qua in omnia custodienda et gubernanda pertendit; et aures Dei vel oculos Dei, vim qua omnia percipit atque intelligit; et faciem Dei, vim qua se manifestat atque dignoscitur; et caetera in hunc modum, propterea scilicet quia nos ad quos sermo fit, et manibus solemus operari, et pedibus incedere, et quo fert animus pervenire, et auribus atque oculis caeterisque sensibus corporis corporalia percipere, et facie innotescere: et si quid aliud ad hanc tanquam regulam pertinet. Hoc modo igitur, quoniam mutare coeptum aliquod et in aliud transferre non facile solemus nisi poenitendo, quanquam divina providentia serena mente intuentibus appareat cuncta certissimo ordine administrare, accommodatissime tamen ad humilem humanam intelligentiam ea quae incipiunt esse, neque perseverant quantum perseveratura sperata sunt, quasi per paenitentiam Dei dicuntur ablata. LIII. De auro et argento quod Israelitae ab Aegyptiis acceperunt. 1. Quisquis duorum Testamentorum dispensationes, pro temporum congruentia, generis humani diligenter aetatibus distributas intuetur, satis, quantum existimo, intelligit quid proprie priori aetati generis humani, quid posteriori conveniat. Divina enim providentia pulchre omnia moderante, ita universa generationum series ab Adam usque ad finem saeculi administratur, tanquam unius hominis a pueritia usque ad senectutem temporis sui tractum aetatis gradibus terminantis. Et ideo virtutum etiam gradus in moribus, donec veniatur ad summam hominis perfectamque virtutem, oportet eum distinguere, qui divinis lectionibus pium animum intendit: ne forte cum invenerit aliquando parvis parva, aliquando majora majoribus imperari, reputans in comparatione majorum peccata esse illa quae minora sunt, non arbitretur decuisse ut talia Deus hominibus imperaret. Sed nunc de virtutum gradibus nimis longum est disputare. Verumtamen quod ad presentem quaestionem discutiendam satis est, quantum ad decipiendum attinet, summa et perfecta virtus est neminem decipere, atque illud exhibere quod dictum est, Sit in ore vestro, Est, est; Non, non (Matth. v, 37). Sed quia hoc eis imperatum est, quibus jam regnum coelorum promissum est; magna autem virtus est haec implere majora, quibus debetur hoc praemium; Regnum enim coelorum vim patitur, et qui vim faciunt, diripiunt illud (Id. XI, 12): quaerendum est quibus gradibus ad istam summitatem perfectionemque veniatur: in quibus utique gradibus inveniuntur illi, quibus adhuc terrenum regnum promittebatur, quo promisso tanquam parvuli praeluderent, et ab uno Deo, qui est omnium Dominus, interim terrenis gaudiis, quibus adhuc inhiabant, impetratis, inde proficientes et spiritu crescentes auderent etiam sperare coelestia. Sicut ergo summa et prope divina virtus est, neminem decipere; sic ultimum vitium est, quemlibet decipere. Ab hoc ultimo vitio ad illam summam virtutem tendentibus gradus est, neminem quidem vel amicum, vel ignotum, sed tamen inimicum aliquando decipere. Unde etiam illud a poeta dictum prope jam proverbii consuetudinem obtinuit: Dolus, an virtus, quis in hoste requirat? (Aeneid. lib. II, v. 390.) Sed quoniam et ipse hostis potest plerumque injuste decipi, veluti cum pactum aliquod fit de temporali pace, quas inducias vocant, et non servatur fides, et caetera talia; multo est purgatior summaeque illi virtuti propinquior, qui quanquam velit hostem decipere, non eum tamen decipit nisi auctoritate divina. Deus enim novit vel solus, vel certe longe excellentius quam homines atque sincerius, qua quisque poena praemiove sit dignus.

1_182. Bu yüzden Tanrı kendi eliyle hiç kimseyi aldatmaz; çünkü O, Hakikatin Babası, Hakikat ve Hakikatin Ruhudur. Ama layık olanlara layık olanı dağıtırken (çünkü bu da adalete ve hakikate aittir), ruhları liyakatlerine ve bulundukları basamaktaki değerlerine göre kullanır. Öyle ki biri aldatılmaya layıksa, Tanrı onu kendi eliyle aldatmadığı gibi, "Sözünüz evet ise evet, hayır ise hayır olsun" buyruğunu artık gerektiği gibi seven ve tutmakta direnen bir insan eliyle de, hileyi üstlenmek kendisine yakışmayan bir melek eliyle de aldatmaz. Ya bu tür arzulardan henüz sıyrılmamış bir insan eliyle aldatır ya da iradesinin sapkınlığı yüzünden tabiatın en aşağı basamaklarına yerleştirilmiş bir melek eliyle; bu melek ya günahların cezası için ya da Tanrı'ya göre yeniden doğanların sınanması ve arınması için oraya konmuştur. Nitekim bir kralın sahte peygamberlerin yalan kehanetiyle aldatıldığını okuruz. Öyle okuruz ki bunun ne ilahî bir hüküm olmadan yapıldığını görürüz, çünkü o kral böyle aldatılmaya layıktı; ne de aldatma vazifesini üstlenmesi yakışmayacak bir melek eliyle yapıldığını. Tersine, bu rolün kendisine verilmesini kendiliğinden ve sevinçle isteyen bir yanılgı meleği eliyle yapılmıştır (1. Krallar 22:6–36). Çünkü Kutsal Yazıların bazı yerlerinde bir şey daha açık anlatılır ki dikkatli ve dindar okur onu, daha az açık olduğu başka yerlerde de anlasın. Tanrımız kutsal kitapları ruhların kurtuluşu için Kutsal Ruh aracılığıyla öyle düzenlemiştir ki bizi yalnız açık olanlarla beslemeyi değil, kapalı olanlarla da çalıştırmayı istemiştir. İşte ilahî takdirle gerçekleşen bu tarifsiz ve yüce idareden, akıl sahibi ruha tabiî bir kanun adeta kopya edilmiştir; öyle ki insanlar bu hayatın gidişatında ve dünyevî âdetlerinde bile bu tür dağıtımların suretlerini korurlar. Hâkimin mahkûmu kendi eliyle vurmayı kendi mevkiine yakışmaz ve günah sayması buradan gelir; ama onun emriyle bunu cellat yapar. Cellat ise kendi hırsı yüzünden bu vazifeye öyle yerleştirilmiştir ki, kendi zalimliğiyle masumu da vurabilecekken, mahkûmu kanunların ölçüsü içinde vurur. Çünkü hâkim bunu ne kendi eliyle yapar ne de kendisine böyle bir hizmet yüklemek yakışmayacak bir vali, avukat ya da maiyetindeki başka biri eliyle. İnsanlar eliyle yapılması günah olan işlerde akıldan yoksun canlıları kullanmamız da buradan gelir. Hırsız ısırılarak parçalanmaya elbette layıktır; ama insan bunu ne kendi eliyle, ne oğlu, ne ev halkından biri, hatta ne de kendi uşağı eliyle yapar; tabiatının basamağı gereği böyle şeyler yapması yakışan bir hayvan olan köpek eliyle yapar. Demek ki bazılarının bir şeye uğraması yakışırken başkalarının onu yapması yakışmıyorsa, arada bazı hizmetçiler vardır ve onlara layık oldukları vazifeler yüklenir. Böylece adaletin kendisi onları kullanarak, herkesin yalnız uğraması yakışan şeylere uğramasını değil, bunun da onları yapması yakışanlar eliyle olmasını buyurur. Bu yüzden Mısırlılar aldatılmaya layık olduğu ve İsrail halkı da insan soyunun o çağına uygun olarak, düşmanı aldatmasının yakışıksız olmadığı bir ahlâk basamağında bulunduğu için, Tanrı onlara altın ve gümüş kapları Mısırlılardan geri vermemek üzere istemelerini ve geri verecekmiş gibi almalarını buyurdu; ya da daha doğrusu, onların arzusu yüzünden buna izin verdi (Çıkış 3:22). Henüz dünyevî bir hükümranlığa göz dikenler bu kaplara hevesle bakıyordu. Tanrı bunun hem bu tür ruhların basamağına göre o kadar uzun süren zahmet ve emeğin haksız olmayan bir ücreti, hem de geri vermeleri gereken şeyi yerinde olarak yitirttiği kişilerin cezası olmasını istedi. Öyleyse Tanrı aldatıcı değildir —buna inanmanın günah ve dinsizlik olduğunu kim anlamaz?—, liyakatlerin ve kişilerin en adil dağıtıcısıdır. Bazı şeyleri, yalnız kendisine layık ve yalnız kendisine uygun olanları, kendi eliyle yapar: ruhları aydınlatmak ve kendini onlara yararlanmaları için vererek onları bilge ve mesut kılmak gibi. Başka şeyleri ise kendisine hizmet eden ve en dürüst kanunlarla liyakatlere göre düzenlenmiş yaratık aracılığıyla yapar; bunların bazılarını buyurur, bazılarına izin verir. İlahî takdir, Rab'bin İncil'de söylediği gibi serçelerin idaresine, otun güzelliğine, hatta saçlarımızın sayısına kadar uzanır ve ulaşır (Matta 10:29–30; Luka 12:27–28). O takdir hakkında şöyle de denmiştir: "Bir uçtan öbür uca kudretle uzanır ve her şeyi tatlılıkla düzenler" (Bilgelik 8:1).

1_18
  1. Quapropter Deus quidem per seipsum neminem decipit; est enim Pater Veritatis: et Veritas, et Spiritus Veritatis: dignis tamen digna distribuens (quoniam hoc quoque pertinet ad justitiam et veritatem), utitur animis pro meritis et dignitatibus, quae sunt in gradibus earum, ut si quisquam dignus est decipi, non solum per se ipsum eum non decipiat, sed neque per talem hominem, qui jam congruenter diligit, et custodire persistit, Sit in ore vestro, Est, est; Non, non; neque per angelum, cui non convenit persona fallaciae: sed aut per talem hominem, qui nondum se hujusmodi cupiditatibus exuit; aut per talem angelum, qui pro suae voluntatis perversitate vel ad vindictam peccatorum, vel ad exercitationem purgationemque eorum qui secundum Deum renascuntur, in infimis naturae gradibus ordinatus est. Legimus enim deceptum regem falso vaticinio pseudoprophetarum: et ita legimus, ut neque sine divino judicio factum inveniamus, quoniam dignus erat ille sic decipi; neque per eum angelum, quem deceptionis officium suscipere non deceret; sed per angelum erroris, qui sibi ultro tales partes imponi cum laetitia postulavit (III Reg. XXII, 6-36). Quibusdam enim Scripturarum locis apertius aliquid exponitur, quod diligens et pius lector etiam in aliis locis, in quibus minus aperitur, intelligat. Deus enim noster sic ad salutem animarum divinos libros Spiritu sancto moderatus est, ut non solum manifestis pascere, sed etiam obscuris exercere nos vellet. Ex hac igitur ineffabili atque sublimi rerum administratione, quae fit per divinam providentiam, quasi transcripta est naturalis lex in animam rationalem, ut in ipsa vitae hujus conversatione moribusque terrenis homines talium distributionum imagines servent. Hinc est quod judex damnatum percutere indignum sua persona et nefarium judicat: ejus tamen jussu hoc facit carnifex, qui pro sua cupiditate sic ordinatus est in officio, ut percutiat legum moderatione damnatum, qui posset etiam innocentem sua crudelitate percutere. Nam neque per se ipsum hoc judex facit, neque per principem vel advocatum, aut aliquem in officio suo, cui tale ministerium non convenienter imponitur. Hinc est etiam quod irrationalibus animantibus utimur ad eas res quas per homines agi nefarium est. Nam utique dignus est fur morsu lacerari: id tamen homo non per se ipsum agit, aut per filium, aut per domesticum, aut etiam per famulum suum; sed per canem, quam bestiam talia facere pro naturae suae gradibus decet. Cum igitur quosdam pati aliquid deceat, quod alios facere non deceat; ministeria quaedam sunt media, quibus digna injunguntur officia; ut eis utens ipsa justitia, non solum talia pati quemque imperet, qualia pati eum decet, sed etiam iis facientibus, quos talia facere non minus decet. Quapropter cum et Aegyptii deceptione digni essent, et populus Israel pro illa aetate generis humani in tali adhuc gradu morum constitutus esset, ut non indigne hostem deciperet; factum est ut juberet Deus, vel potius pro illorum cupiditate permitteret, ut vasa aurea et argentea, quibus adhuc terreni regni appetitores inhiabant, et peterent ab Aegyptiis non reddituri, et acciperent quasi reddituri (Exod. III, 22). Quam et mercedem tam diuturni laboris atque operis pro talium animarum gradu non injustam Deus esse voluit, et poenam illorum quos digne fecit amittere id quod reddere debuerunt. Non itaque Deus deceptor est, quod credere nefarium et impium esse quis non intelligat? sed meritorum et personarum justissimus distributor, faciens quaedam per se ipsum, quae illo solo digna sunt, eique soli conveniunt; sicuti est illuminare animas, et se ipsum eis ad perfruendum praebendo sapientes beatasque praestare: alia per servientem sibi creaturam, integerrimis legibus pro meritis ordinatam, quaedam eorum jubens, quaedam permittens, usque ad passerum administrationem, sicut Dominus in Evangelio dicit, et usque ad foeni decorem, usque ad numerum etiam capillorum nostrorum divina providentia pertendente atque veniente (Matth. X, 29, 30, et Luc. XII, 27, 28). De qua etiam dictum est: Pertendit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII, 1).

3. Tanrı'nın, kendi kanunlarına hizmet eden ruhların hizmeti aracılığıyla cezalandırdığı ve kendisi en büyük dinginlik içinde kalırken layık olanlara layık cezaları verdiği şöyle apaçık yazılmıştır: "Cezalandırılmayı hak etmeyeni mahkûm etmeyi kudretine yabancı sayarsın. Çünkü senin kudretin adaletin başlangıcıdır; herkesin Rabbi olduğun için herkesi esirgersin. Kudretinin tamlığına inanılmadığında kudretini gösterirsin, onu bilenlerin küstahlığını da ortaya serersin. Sen ise kudretlerin Rabbi olarak dinginlikle yargılarsın ve bizi büyük bir saygıyla yönetirsin" (Bilgelik 12:15–18).

4. Yine artık daha güçlü olanlara buyrulan göksel adalete giden ilk basamağın dünyevî şeylerde atıldığını Rab şöyle söyleyerek gösterir: "Başkasının malında güvenilir olmadınızsa, size kendinize ait olanı kim verir?" (Luka 16:12). Ruhların kendi basamaklarına göre öğretildiğini de Rab yine kendisi gösterir: "Size söyleyecek çok şeyim var, ama şimdi onları taşıyamazsınız" (Yuhanna 16:12). Havari de şöyle der: "Kardeşler, sizinle ruhsal insanlarla konuşur gibi değil, bedensel insanlarla konuşur gibi konuşabildim. Size süt verdim, katı yiyecek değil; çünkü buna gücünüz yetmiyordu; şimdi de yetmiyor, çünkü hâlâ bedenselsiniz" (1. Korintliler 3:1–2). Bu kişilerde kendi basamaklarına göre yapılanın bütün insan soyunda da yapıldığını biliyoruz: zamanların uygunluğuna göre bedensel halka başka, ruhsal halka başka şeyler buyrulmuştur. Öyleyse henüz düşmanı aldatmaya layık olanlara, aldatılmaya layık bir düşmanı aldatmaları buyrulmuşsa şaşılacak bir şey yoktur. Çünkü onlar henüz kendilerine "Düşmanlarınızı sevin" denebilecek durumda değildi; kendilerine ancak "Komşunu seveceksin, düşmanından nefret edeceksin" (Matta 5:43–44) denmesi gereken kişilerdi. Çünkü bu komşunun ne kadar geniş anlaşılması gerektiğini öğretmenin henüz zamanı değildi. Demek ki terbiyecinin gözetiminde bir başlangıç yapıldı, yetkinlik ise öğretmene saklandı; yine de küçüklere terbiyeciyi, yani kulu aracılığıyla kanunu, büyüklere de öğretmeni, yani biricik Oğlu aracılığıyla İncil'i veren aynı Tanrı'dır.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…