Kavram
Incorporale
- Yunanca
- ἀσώματον (asōmaton)
- Latince
- incorporale; incorporalis
- Almanca
- das Unkörperliche
- Fransızca
- l'incorporel
- İngilizce
- incorporeal
- Türkçe
- cisimsiz
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Latincede incorporalis pek kullanılmaz; kelime felsefe ve hukuk diliyle girer (hukukta res incorporales, yani haklar, alacaklar gibi elle tutulamayan mallar). Stoa fiziğinde ölçüt etkide bulunmak ya da etkilenmektir: Etkide bulunan ya da etkilenen her şey cisimdir; erdemler, duygular, ruh, hatta iyi bile cisimdir. Cisimsizler bu karşılıklı etkinin dışında kalır: Önerme (lekton, Lat. enuntiatum, effatum, dictum), boşluk, yer ve zaman. Seneca Ep. 117'de bu ayrımı aktarır: "Bilgelik" bir cisimdir ve bir iyidir; "bilge olmak" ise bilge hakkında söylenen bir şey, cisimsiz bir yüklemdir. Seneca ayrımı tanır ama onun ahlâk için önemsiz olduğunu, böyle incelemelerin ruhu bileyip keskinleştirmek yerine inceltip zayıflattığını söyler.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Platon | Cisimsiz (asōmaton) idealar; gerçek varlık cisimsizdir | idea |
| MÖ 3. yy | Zenon, Khrysippos | Dört cisimsiz: lekton, kenon, topos, khronos; yalnız cisimler vardır | kenon, khronos |
| MS 1. yy | Seneca | Bilge olmak bilgeliğin cisimsiz arazıdır; Seneca bu ayrımı ahlâk açısından gereksiz bulur | Seneca, Epistulae morales (58., 117. Mektup) |
| MS 4.–5. yy | Augustinus | Ruh ve Tanrı cisimsizdir; Platoncu anlam Hıristiyan teolojiye geçer | — |
Dönüşüm: Platon'da en yüksek varlık olan cisimsiz, Stoacılarda "var olmayan ama bir şey olan"a, yani varlığın en zayıf derecesine iner; Yeni Platonculuk ve Augustinus'la yeniden en yüksek varlığa (ruh, Tanrı) yükselir. Değer işareti iki kez tersine döner.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀσώματον (asōmaton) | a- olumsuzluk eki + sōma "cisim, beden". Stoacılarda dört cisimsiz sayılır: söylenebilir olan (lekton), boşluk (kenon), yer (topos) ve zaman (khronos). |
| Latince | incorporale; incorporalis | in- + corpus; Yunancanın kelimesi kelimesine aktarımı. Seneca'da (Ep. 58, 106, 117) "cisim olmayan, etkide bulunamayan" şey; Ep. 117'de sapere "bilge olmak", bilgeliğin cisimsiz bir arazı (accidens) sayılır. |
| Almanca / Fransızca | das Unkörperliche / l'incorporel | |
| İngilizce | incorporeal |
Türkçe karşılığı
cisimsiz. cisimsiz: Yunanca ve Latincedeki "cisim + olumsuzluk" yapısını aynen korur ve çekirdek dildeki corpus = "cisim" ile tutarlıdır. maddesiz / gayrimaddî: materia "madde" ile karışır; Stoacılarda madde de cisim de aynı şeyin iki adıdır, ama Platoncu ve Hıristiyan metinlerde "maddî olmayan" ruh ya da Tanrı anlamına kayar. bedensiz: canlı bedeni çağrıştırır; Stoacıların cisimsizleri (zaman, yer, önerme) bedenle ilgili değildir. Bu yüzden cisimsiz seçildi.
"Gayrimaddî" demek Stoacıların cisimsizini Platoncu bir "ruhanî varlık" gibi okutur. Oysa Stoacılarda yalnız cisimler vardır (einai); cisimsizler yalnızca "bir şey"dir (ti), yani düşünülebilir ama etkide bulunamaz. Seneca'nın Ep. 117'deki itirazı tam da bu noktadadır: Etkide bulunmayan şey yarar sağlamaz, öyleyse iyi olamaz.
Atıf ve kaynak notu
Stoacıların cisimsizler öğretisi büyük ölçüde sonraki aktarıcılardan (Sextus Empiricus, Diogenes Laertios, Seneca) bilinir. Seneca okulun görüşünü aktarırken kendi görüşüne ayrı yer açar; Ep. 117'deki "bilge olmak cisimsizdir" tezi Seneca'nın değil, eleştirdiği okul formülünün tezidir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: cisimsiz, cisimsizdir, cisimsizin, Cisimsiz
Metinlerde işaretlendiği yerler
21 yer · 21 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları19.117.3
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi5.10.116
- Augustinus, Ruhun Büyüklüğü Üzerine6
- Augustinus, Musiki Üzerine63
- Augustinus, Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine21
- Augustinus, Maniheistlere Karşı Tekvin Üzerine11
- Augustinus, İki Ruh Üzerine2
- Augustinus, Seksen Üç Muhtelif Mesele1
- Augustinus, İman ve İnanç Formülü Üzerine10
- Augustinus, İtiraflar7.26
- Augustinus, Teslis Üzerine1
- Augustinus, Tekvin'in Lafzî Tefsiri7.7
- Augustinus, Tanrı Devleti8.1
- Boethius, Porphyrios'un Eisagoge'si Şerhi, Birinci ŞerhPL64.17_2
- Boethius, Aristoteles'in Kategoriler'i ŞerhiPL64.211_2
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.405
- Boethius, Aritmetik Üzerinepr_2
- Boethius, Musiki ÜzerinePL63.1171_2
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler1.7
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)2.27
- Sevillalı Isidorus, Hükümler1.4