Augustinus
İman ve İnanç Formülü Üzerine
De fide et symbolo
1Yazılmış ve havarisel öğretinin en sağlam otoritesiyle pekiştirilmiştir: "Adil olan imanla yaşar." Bu iman bizden hem kalbin hem dilin vazifesini ister; çünkü havari şöyle der: "Kalple adalete inanılır, ağızla da kurtuluş için itiraf edilir." O hâlde hem adaleti hem kurtuluşu aklımızda tutmamız gerekir. Çünkü ebedî adalet içinde hükmedecek olan bizler, kalbimizde taşıdığımız imanı yakınlarımızın kurtuluşu için çabalayarak ağzımızla da açıkça söylemedikçe, şu kötü çağdan kurtulamayız. Bu imanın sapkınların hileli kurnazlıklarıyla içimizde herhangi bir yönden zedelenmemesi için de dindar ve ihtiyatlı bir uyanıklıkla önlem almak gerekir. Katolik iman ise müminlere inanç formülünde bildirilmiş ve hafızalarına emanet edilmiştir; konunun elverdiği kadar kısa bir sözle. Bunun sebebi şudur: Mesih'te yeniden doğmuş, ama henüz İlahî Yazıların pek titiz ve ruhanî incelenmesiyle ve bilgisiyle güçlenmemiş olan yeni başlayanların, deyim yerindeyse henüz süt emenlerin neye inanması gerektiği birkaç kelimeyle belirlensin; ilerleyenlere, alçakgönüllülüğün ve sevginin sağlam kararlılığıyla ilahî öğretiye doğru yükselenlere ise aynı şey pek çok kelimeyle açıklanmalıdır. İşte inanç formülüne konmuş bu birkaç kelimenin altına sapkınların çoğu zehirlerini gizlemeye çalıştı. İlahî merhamet onlara ruhanî kişiler aracılığıyla karşı koydu ve koymaktadır; bu kişiler Katolik imanı o kelimelerde yalnızca almaya ve ona inanmaya değil, Rab'bin açmasıyla onu anlamaya ve tanımaya da layık oldular. Çünkü yazılmıştır: "İnanmazsanız anlamayacaksınız." İmanın incelenmesi inanç formülünü korumaya yarar. Ama bu inceleme, Tanrı'nın lütfuna erenlere inanç formülünün yerine ezberleyip okusunlar diye verilmez; inanç formülünde tutulan şeyleri sapkınların tuzaklarına karşı Katolik otoriteyle ve daha sağlam bir savunmayla korusun diye verilir.
Quoniam scriptum est et apostolicae disciplinae robustissima auctoritate firmatum. quia iustus ex fide uiuit, eaque fides officium a nobis exigit et cordis et linguae — ait enim apostolus: corde creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem — oportet nos esse et iustitiae memores et salutis, quandoquidem in sempiterna iustitia regnaturi a praesenti saeculo maligno salui fieri non possumus, nisi et nos ad salutem proximorum nitentes etiam ore profiteamur fidem, quam corde gestamus: quae fides ne fraudulentis calliditatibus haereticorum possit in nobis aliqua ex parte uiolari, pia cautaque uigilantia prouidendum est. est autem catholica fides in symbolo nota fidelibus memoriaeque mandata quanta res passa est breuitate sermonis: ut incipientibus atque lactantibus eis, qui in Christo renati sunt, nondum scripturarum diuinarum diligentissima et spiritali tractatione atque cognitione roboratis paucis uerbis credendum constitueretur, quod multis uerbis exponendum esset proficientibus et ad diuinam doctrinam certa humilitatis atque caritatis firmitate surgentibus. sub ipsis ergo uerbis paucis in symbolo constitutis plerique haeretici uenena sua occultare conati sunt: quibus restitit et resistit diuina misericordia per spiritales uiros, qui catholicam fidem non tantum in illis uerbis accipere et credere, sed etiam domino reuelante intellegere atque cognoscere meruerunt. scriptum est enim: nisi credideritis, non intellegetis. sed tractatio fidei ad muniendum symbolum ualet: non ut ipsa pro symbolo gratiam dei consequentibus memoriae mandanda et reddenda tradatur, sed ut illa, quae in symbolo retinentur, contra haereticorum insidias auctoritate catholica et munitiore defensione custodiat.
2Çünkü bazıları Baba Tanrı'nın her şeye gücü yeten olmadığına inandırmaya çalıştılar. Bunu söylemeye cesaret ettiklerinden değil; ama kendi öğretilerinde böyle düşünüp böyle inandıkları ortaya çıkıyor. Her şeye gücü yeten Tanrı'nın yaratmadığı, ama yine de şu evreni ondan yaptığı bir tabiat bulunduğunu söylüyorlar; evrenin güzelce düzenlendiğini de kabul ediyorlar. Böylece Tanrı'nın her şeye gücü yettiğini öyle inkâr ediyorlar ki, onu yapmak için zaten var olan ve kendisinin yapmadığı başka bir tabiatı kullanmasaydı evreni yapamayacağına inanıyorlar. Elbette bu, bedensel bir alışkanlıktan gelir: Demircileri, ev yapanları ve hazır bir malzemenin yardımı olmadan sanatlarının ürününü ortaya koyamayan her türlü zanaatkârı görmeye alışmışlardır. Bu yüzden, onun yapmadığı bir tabiat bir madde gibi ona yardım etmeseydi evreni yapamayacaksa, evrenin yapıcısının her şeye gücü yeten olmadığını düşünürler. Oysa evrenin yapıcısı Tanrı'nın her şeye gücü yettiğini kabul ediyorlarsa, yaptığı şeyleri hiçten yaptığını da itiraf etmek zorundadırlar. Çünkü her şeye gücü yettiğine göre, yaratıcısı olmadığı hiçbir şey var olamaz. İnsanı balçıktan yaptığı gibi bir şeyi başka bir şeyden yaptıysa bile, elbette kendisinin yapmadığı bir şeyden yapmamıştır; çünkü balçığın geldiği toprağı hiçten yapmıştı. Göğü ve yeri, yani evreni ve içindeki her şeyi bir maddeden yapmış olsa bile —nitekim "Evreni görünmeyen maddeden yapan sen" diye yazılmıştır; bazı nüshalarda "biçimsiz maddeden" diye geçer—, evrenin kendisinden yapıldığı o maddenin, ne kadar biçimsiz, ne kadar görünmez olursa olsun ve ne türlü var olursa olsun, Tanrı'yla birlikte ebedî ve O'nunla yaşıt olarak kendi kendine var olabildiğine asla inanmamak gerekir. O madde, ne türlü olursa olsun var olabilmek ve ayrı ayrı şeylerin suretlerini alabilmek için sahip olduğu ölçüyü ancak her şeye gücü yeten Tanrı'dan almıştı; çünkü yalnızca suretlenmiş her şey değil, suretlenebilir her şey de O'nun iyiliği sayesinde vardır. Suretlenmiş ile suretlenebilir arasındaki fark şudur: Suretlenmiş olan sureti almıştır, suretlenebilir olan ise alabilir. Ama şeylere sureti veren, suretlenebilmeyi de verir; çünkü her şeyin en güzeli olan değişmez güzellik O'ndan ve O'ndadır. Bu yüzden herhangi bir şeye yalnızca güzel olmayı değil, güzel olabilmeyi de veren yalnız O'dur. Demek ki Tanrı'nın her şeyi hiçten yaptığına inanmak son derece doğrudur. Çünkü evren bir maddeden yapılmış olsa bile, o madde de hiçten yapılmıştır; öyle ki Tanrı'nın pek düzenli bağışıyla önce suretleri alabilme kabiliyeti meydana geldi, sonra da suretlenmiş olan her şey suretlendi. Bunu, kimse ilahî Yazıların hükümlerinin birbiriyle çeliştiğini sanmasın diye söyledik; çünkü hem Tanrı'nın her şeyi hiçten yaptığı, hem de evrenin biçimsiz maddeden yapıldığı yazılmıştır.
Conati sunt enim quidam persuadere deum patrem non esse omnipotentem; non quia hoc dicere ausi sunt, sed in suis traditionibus hoc sentire et credere conuincuntur. cum enim dicunt esse naturam, quam deus omnipotens non creauerit, de qua tamen istum mundum fabricauerit, quem pulchre ordinatum esse concedunt, ita omnipotentem deum negant, ut non eum credant mundum potuisse facere, nisi ad eum fabricandum alia natura, quae iam fuerat et quam ipse non fecerat, uteretur; carnali scilicet consuetudine uidendi fabros et domorum structores et quoslibet opifices, qui, nisi adiuuentur parata materia, ad effectum suae artis peruenire non possunt, ita intellegunt fabricatorem mundi non esse omnipotentem, si mundum fabricare non posset, nisi eum aliqua non ab illo fabricata natura tamquam materies adiuuaret. ac si omnipotentem deum fabricatorem mundi esse concedunt, fateantur necesse est ex nihilo eum fecisse quae fecit. non enim aliquid esse potest, cuius creator non esset, cum esset omnipotens, quia etsi aliquid fecit ex aliquo, sicut hominem de limo, non utique fecit ex eo, quod ipse non fecerat, quia terram, unde limus est, ex nihilo fecerat. et si ipsum caelum et terram, id est mundum et omnia, quae in eo sunt, ex aliqua materia fecerat, sicut scriptum est: qui fecisti mundum ex materia inuisa, uel etiam informi, sicut nonnulla exemplaria tenent, nullo modo credendum est illam ipsam materiam, de qua factus est mundus, quamuis informem, quamuis inuisam, quocumque modo esset, per se ipsam esse potuisse tamquam coaeternam et coaeuam deo; sed quemlibet modum suum, quem habebat, ut quoquo modo esset et distinctarum rerum formas posset accipere, non habebat nisi ab omnipotente deo, cuius beneficio est res non solum quaecumque formata, sed etiam quaecumque formabilis. inter formatum autem et formabile hoc interest, quod formatum iam accepit formam, formabile autem potest accipere. sed qui praestat rebus formam, ipse praestat etiam posse formari, quoniam de illo et in illo est omnium speciosissima species incommutabilis, et ideo ipse unus est, qui cuilibet rei non solum, ut pulchra sit, sed etiam ut pulchra esse possit adtribuit. quapropter rectissime creditur omnia deum fecisse de nihilo: quia etiam si de aliqua materia factus est mundus, eadem ipsa materia de nihilo facta est, ut ordinatissimo dei munere prima capacitas formarum fieret, ac deinde formarentur quaecumque formata sunt. hoc autem diximus, ne quis existimet contrarias sibi esse diuinarum scripturarum sententias, quoniam et omnia deum de nihilo fecisse scriptum est et mundum esse factum de informi materia.
3O hâlde her şeye gücü yeten Baba Tanrı'ya inanırken, her şeye gücü yetenin yaratmadığı hiçbir yaratık bulunmadığını düşünmeliyiz. O her şeyi Söz aracılığıyla yarattı. Bu Söze hakikat, Tanrı'nın kudreti ve bilgeliği de denir; imanımıza başka birçok adla da tanıtılır: O, Rabbimiz İsa Mesih'tir, yani kurtarıcımız ve yöneticimiz, Tanrı'nın Oğlu. Çünkü her şeyin kendisi aracılığıyla kurulduğu o Sözü, her şeyi onun aracılığıyla kurandan başkası doğuramazdı. Bu yüzden Baba Tanrı'nın biricik, yani tek Oğlu olan Rabbimiz İsa Mesih'e de inanırız. Ama bu Sözü, ağızdan sesle çıkıp havayı titreterek geçip giden ve çınladıkları süreden uzun kalmayan bizim sözlerimiz gibi anlamamalıyız; çünkü o Söz değişmeden kalır.
Bilgelikten söz edilirken onun hakkında şöyle denmiştir: "Kendinde kalarak her şeyi yeniler." Ona Baba'nın Sözü denmesinin sebebi, Baba'nın onun aracılığıyla bilinir olmasıdır. Biz doğruyu söylerken sözlerimizle şunu yaparız: Ruhumuz dinleyene bilinir olsun, kalbimizde gizli taşıdığımız her ne varsa bu türden işaretlerle başkasının bilgisine sunulsun. Bunun gibi, Baba Tanrı'nın doğurduğu o bilgeliğe de pek uygun olarak O'nun Sözü denir; çünkü en gizli olan Baba, layık ruhlara onun aracılığıyla bilinir olur.
Credentes itaque in deum patrem omnipotentem nullam creaturam esse, quae ab omnipotente non creata sit, existimare debemus. et quia omnia per uerbum creauit, quod uerbum et ueritas dicitur et uirtus et sapientia dei multisque aliis insinuatur uocabulis qui nostrae fidei Iesus Christus dominus commendatur, liberator scilicet noster et rector filius dei — non enim uerbum illud, per quod sunt omnia condita, generare potuit nisi ille, qui per ipsum condidit omnia - credimus etiam in Iesum Christum filium dei patris unigenitum, id est unicum, dominum nostrum. quod tamen uerbum non sicut uerba nostra debemus accipere, quae uoce atque ore prolata uerberato aere transeunt nec diutius manent quam sonant; manet enim illud uerbum incommutabiliter. nam de ipso dictum est, cum de sapientia diceretur: in se ipsa manens innouat omnia. uerbum enim patris ideo dictum est, quia per ipsum innotescit pater. sicut enim uerbis nostris id agimus, cum uerum loquimur, ut noster animus innotescat audienti et quidquid secretum in corde gerimus per signa huius modi ad cognitionem alterius proferatur: sic illa sapientia, quam deus pater genuit, quoniam per ipsam innotescit dignis animis secretissimus pater, uerbum eius conuenientissime nominatur.
4Ama ruhumuzla, o ruhu göstermeye çalıştığımız sözlerimiz arasında çok büyük fark vardır. Çünkü biz ses olan kelimeleri doğurmayız, yaparız; onları yaparken alttaki madde bedendir. Ruh ile beden arasında ise çok büyük fark vardır. Tanrı ise Sözü doğurduğunda kendisi olan şeyi doğurmuştur: ne hiçten, ne de önceden yapılıp kurulmuş bir maddeden; kendisinden, kendisi olan şeyi. Biz de konuşurken —yalan söylerken değil, doğruyu söylerken— irademizin isteğini dikkatle düşünürsek, bunu denediğimizi görürüz. Çünkü mümkünse kendi ruhumuzu, tanınsın ve iyice görülsün diye dinleyenin ruhuna taşımaktan başka neye uğraşırız? Bunu da öyle yaparız ki kendimiz kendimizde kalırız, kendimizden ayrılmayız; yine de başkasında bizim bilgimizi oluşturacak bir belirti ortaya koyarız. Öyle ki imkân elverdiği ölçüde ruhtan sanki ikinci bir ruh çıkar ve ilki kendini onunla gösterir.
Bunu kelimelerle, sesin tınısıyla, yüzün ifadesiyle ve bedenin hareketleriyle deneriz; içeride olanı bu kadar çok araçla göstermek isteriz, çünkü onun gibi bir şeyi ortaya koyamayız. Bu yüzden konuşanın ruhu tamamen bilinir olamaz; yalanlara da buradan yol açılır. Baba Tanrı ise kendini bilecek ruhlara kendini en hakiki biçimde göstermeyi hem istedi hem de yapabildi. Kendini göstermek için, doğuran kendisi ne ise onu doğurdu. Bu Oğul'a Tanrı'nın kudreti ve bilgeliği de denir, çünkü Tanrı her şeyi onun aracılığıyla yapmış ve düzenlemiştir. Bu yüzden onun hakkında şöyle denir: "Bir uçtan öbür uca güçlüce erişir ve her şeyi tatlılıkla düzenler."
Inter animum autem nostrum et uerba nostra, quibus eundem animum ostendere conamur, plurimum distat. nos quippe non gignimus sonantia uerba, sed facimus: quibus faciendis materia subiacet corpus. plurimum autem interest inter animum et corpus. deus uero, cum uerbum genuit, id quod est ipse genuit, neque de nihilo neque de aliqua iam facta conditaque materia, sed de se ipso id quod est ipse. hoc enim et nos conamur, cum loquimur, si diligenter consideremus nostrae uoluntatis adpetitum, non cum mentimur, sed cum uerum loquimur. quid enim aliud molimur, nisi animum ipsum nostrum, si fieri potest, cognoscendum et perspiciendum animo auditoris inferre? ut in nobis quidem ipsi maneamus nec recedamus a nobis et tamen tale indicium, quo fiat in altero nostra notitia, proferamus, ut, quantum facultas conceditur, quasi alter animus ab animo, per quem se indicet, proferatur. id facimus conantes et uerbis et ipso sono uocis et uultu et gestu corporis, tot scilicet machinamentis id, quod intus est, demonstrare cupientes, quia tale aliquid proferre non possumus; et ideo non potest loquentis animus penitus innotescere. unde etiam mendaciis locus patet. deus autem pater, qui uerissime se indicare animis cognituris et uoluit et potuit, hoc ad se ipsum indicandum genuit, quod est ipse qui genuit: qui uirtus etiam eius et sapientia dicitur, quia per ipsum operatus est et disposuit omnia. de quo propterea dicitur: adtingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suauiter.
5Bu yüzden Tanrı'nın biricik Oğlu ne Baba tarafından yapılmıştır —çünkü müjdecinin dediği gibi, her şey onun aracılığıyla yapılmıştır—, ne zaman içinde doğmuştur —çünkü ebediyen bilge olan Tanrı, ebedî bilgeliğini ebediyen yanında bulundurur—, ne de Baba'ya eşit değildir, yani herhangi bir bakımdan ondan aşağı değildir; çünkü havari de şöyle der: "Tanrı suretinde bulunduğu hâlde, Tanrı'ya eşit olmayı bir gasp saymadı." Böylece bu Katolik imanla, Oğul'un Baba ile aynı kişi olduğunu söyleyenler dışarıda bırakılır; çünkü bu Söz ancak Baba Tanrı'nın yanında olabilir ve tek başına olan hiç kimseye eşit değildir. Oğul'un, öteki yaratıklar gibi olmasa da bir yaratık olduğunu söyleyenler de dışarıda bırakılır. Çünkü onu ne kadar büyük bir yaratık sayarlarsa saysınlar, yaratıksa kurulmuş ve yapılmıştır.
Zira kurmak ile yaratmak aynı şeydir. Gerçi Latince kullanımda bazen "yaratmak" "doğurmak" yerine söylenir; ama Yunanca bunları ayırır. Biz "yaratık" (creatura) dediğimize onlar ktisma ya da ktisis der; belirsizlik olmadan konuşmak istediğimizde de "yaratmak" (creare) değil, "kurmak" (condere) deriz. O hâlde Oğul bir yaratıksa, ne kadar büyük olursa olsun yapılmıştır. Biz ise geri kalan şeylerin değil, her şeyin kendisi aracılığıyla yapıldığı kişiye inanıyoruz; burada "her şey" sözünü de yapılmış olan her şey diye anlamaktan başka türlü anlayamayız.
Quamobrem unigenitus filius dei neque factus est a patre, quia, sicut dicit euangelista, omnia per ipsum facta sunt, neque ex tempore genitus, quoniam sempiterne deus sapiens sempiternam secum habet sapientiam suam; neque inpar est patri, id est in aliquo minor, quia et apostolus dicit: qui cum in forma dei esset constitutus, non rapinam arbitratus est esse aequalis deo. hac igitur fide catholica et illi excluduntur, qui eundem dicunt filium esse, qui pater est, quia et hoc uerbum apud deum esse non posset nisi apud patrem deum et nulli est aequalis qui solus est; excluduntur etiam illi, qui creaturam dicunt esse filium, quamuis non talem, quales sunt ceterae creaturae. quantamcumque enim creaturam dicant, si creatura est, condita et facta est; nam idem est condere, quod creare. quamquam in latinae linguae consuetudine dicatur aliquando creare pro eo, quod est gignere; sed graeca discernit. hoc enim dicimus creaturam, quod illi ⟦κτίσμα⟧ uel ⟦κτίσιν⟧ uocant; et cum sine ambiguitate loqui uolumus, non dicimus creare, sed condere. ergo si creatura est filius, quamlibet magna sit, facta est. nos autem in eum credimus, per quem facta sunt omnia, non in eum, per quem facta sunt cetera; neque enim aliter hic possumus accipere omnia, nisi quaecumque sunt facta.
6Ama "Söz et oldu ve aramızda yaşadı"; bu yüzden Tanrı'dan doğmuş olan aynı bilgelik insanlar arasında yaratılmaya da tenezzül etti. "Rab beni yollarının başlangıcında yarattı" sözü buna işaret eder. Çünkü O'nun yollarının başlangıcı Kilise'nin başıdır; bu baş, insanı giyinmiş olan Mesih'tir. Onun aracılığıyla bize bir yaşama örneği, yani Tanrı'ya varacağımız kesin bir yol verilecekti. Çünkü kibirle düşmüş olan bizler ancak alçakgönüllülükle geri dönebilirdik; nitekim ilk yaratılışımızda bize "Tadın, tanrılar gibi olacaksınız" denmişti. İşte bu alçakgönüllülüğün, yani geri dönmemiz gereken yolun örneğini onarıcımız kendi şahsında göstermeye tenezzül etti: "Tanrı'ya eşit olmayı bir gasp saymadı, ama kul suretini alarak kendini boşalttı"; öyle ki her şeyin kendisi aracılığıyla yapıldığı Söz, O'nun yollarının başlangıcında insan olarak yaratıldı.
Bu yüzden biricik olması bakımından kardeşleri yoktur; ilk doğan olması bakımından ise, havarisel öğretinin bildirdiği gibi, onun ardından ve onun önderliğiyle evlatlığa kabul edilerek Tanrı'nın lütfu içinde yeniden doğan herkesi kardeşi diye çağırmaya tenezzül etmiştir. O hâlde tabiatça Oğul olan, Baba'nın kendi cevherinden tek olarak doğmuştur; Baba ne ise o olarak: Tanrı'dan Tanrı, ışıktan ışık. Biz ise tabiatça ışık değiliz; bilgelikle parlayabilelim diye o ışıkla aydınlanırız. Çünkü "Bu dünyaya gelen her insanı aydınlatan gerçek ışık vardı" der. Böylece ebedî şeylere olan imanımıza, Rabbimizin bizim kurtuluşumuz için üstlenip yerine getirmeye tenezzül ettiği zamanî tedbiri de ekleriz. Çünkü Tanrı'nın biricik Oğlu olması bakımından onun için "vardı" ve "olacak" denemez, yalnızca "vardır" denir; çünkü "vardı" denen artık yoktur, "olacak" denen de henüz yoktur. O hâlde O, zamanların şartına ve değişkenliğine bağlı olmaksızın değişmez olandır. Sanırım kulu Musa'ya bildirdiği o adın kaynağı da başka değildir. Musa, gönderildiği halk kendisini hor görürse kimin tarafından gönderildiğini söyleyeceğini sorduğunda, şöyle diyenden cevap aldı: "Ben, Ben Olanım." Ardından şunu ekledi: "İsrailoğullarına şöyle diyeceksin: Olan beni size gönderdi."
Sed quoniam uerbum caro factum est et habitauit in nobis, eadem sapientia, quae de deo genita est, dignata est etiam in hominibus creari. quo pertinet illud: dominus creauit me in principio uiarum suarum; uiarum enim eius principium caput est ecclesiae, quod est Christus hominem indutus, per quem uiuendi exemplum nobis daretur, hoc est uia certa, qua perueniremus ad deum. non enim redire potuimus nisi humilitate, qui superbia lapsi sumus, sicut dictum est primae nostrae creaturae: gustate, et eritis tamquam dii. huius igitur humilitatis exemplum, id est uiae, qua redeundum fuit, ipse reparator noster in se ipso demonstrare dignatus est, qui non rapinam arbitratus est esse aequalis deo, sed semet ipsum euacuauit, formam serui accipiens, ut crearetur homo principio uiarum eius, uerbum, per quod facta sunt omnia. quapropter secundum id, quod unigenitus est, non habet fratres, secundum id autem, quod primogenitus est, fratres uocare dignatus est omnes, qui post eius et per eius primatum in dei gratiam renascuntur per adoptionem filiorum, sicut apostolica disciplina commendat. naturalis ergo filius de ipsa patris substantia unicus natus est, id existens, quod pater est, deus de deo, lumen de lumine; nos autem non lumen naturaliter sumus, sed ab illo lumine inluminamur, ut sapientia lucere possimus; erat enim, inquit, lumen uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. addimus itaque fidei rerum aeternarum etiam temporalem dispensationem domini nostri, quam gerere et ministrare nobis pro nostra salute dignatus est. nam secundum id, quod unigenitus est dei filius, non potest dici: fuit et erit, sed tantum: est, quia et quod fuit, iam non est, et quod erit, nondum est. ille ergo est incommutabilis sine condicione temporum et uarietate. nec aliunde arbitror manare illud, quod famulo suo Moysi tale nomen suum insinuauit. nam cum ab eo quaereret, si se populus, ad quem mittebatur, contemneret, a quo se diceret esse missum, responsum dicentis accepit: ego sum, qui sum. deinde subiunxit: haec dices filiis Israhel: qui est, misit me ad uos.
7Bundan, Tanrı'ya zıt hiçbir tabiat olamayacağının ruhanî zihinlere artık açık olduğuna güveniyorum. Çünkü O "vardır" ve bu söz gerçek anlamda yalnızca Tanrı için söylenebilir. Gerçekten var olan değişmeden kalır; çünkü değişen şey, artık olmadığı bir şeydi ve henüz olmadığı bir şey olacaktır. O hâlde Tanrı'nın zıddı yoktur. Bize beyazın zıddının ne olduğu sorulsa siyah derdik; sıcağın zıddı sorulsa soğuk derdik; hızlının zıddı sorulsa yavaş derdik; buna benzer her şey için de öyle. Ama "var olan"ın zıddının ne olduğu sorulduğunda doğru cevap şudur: Olmayan.
Ex quo iam spiritalibus animis patere confido nullam naturam deo esse posse contrariam. si enim ille est et de solo deo proprie dici potest hoc uerbum — quod enim uere est, incommutabiliter manet, quoniam quod mutatur, fuit aliquid, quod iam non est, et erit, quod nondum est — nihil habet deus contrarium. si enim quaereretur a nobis, quid sit albo contrarium, responderemus nigrum; si quaereretur, quid sit calido contrarium, responderemus frigidum; si quaereretur, quid sit ueloci contrarium, responderemus tardum, et quaecumque similia. cum autem quaeritur, quid sit contrarium ei quod est, recte respondetur: quod non est.
8Ama dediğim gibi, zamanî tedbirle, Tanrı'nın iyiliği iş görerek, kurtuluşumuz ve onarılmamız için Tanrı'nın o değişmez bilgeliği bizim değişebilir tabiatımızı üstlendi. Bu yüzden imanımıza, bizim için kurtarıcı biçimde gerçekleştirilmiş zamanî olaylara olan imanı da ekleriz: Kutsal Ruh aracılığıyla Bakire Meryem'den doğan Tanrı'nın Oğlu'na inanırız. Çünkü Tanrı'nın bağışıyla, yani Kutsal Ruh'la, bu kadar büyük bir Tanrı'nın bu kadar büyük alçakgönüllülüğü bize bahşedildi; öyle ki Bakire'nin rahminde bütün bir insanı üstlenmeye tenezzül etti, annesinin bedeninde onu bozmadan oturdu ve onu bozmadan bıraktı. Sapkınlar bu zamanî tedbire pek çok yoldan tuzak kurar. Ama Katolik imana sıkıca tutunup insanın bütünüyle, yani bedeniyle, canıyla (anima) ve ruhuyla (spiritus) Tanrı'nın Sözü tarafından üstlenildiğine inanan kişi onlara karşı yeterince korunmuştur. Çünkü bu üstlenme bizim kurtuluşumuz için gerçekleştiğine göre, bizden bir şeyin bu üstlenmenin dışında kaldığına inanılırsa, o şeyin kurtuluşun da dışında kalmasından sakınmak gerekir. İnsan, çeşitli hayvan türlerine çeşitli şekilde verilmiş uzuvların biçimi bir yana, hayvandan ancak akıllı ruhuyla ayrılır; buna zihin de denir. O hâlde Tanrı'nın bilgeliğinin bizde hayvanla ortak olanı üstlenip, bilgeliğin ışığıyla aydınlanan ve insana özgü olanı üstlenmediğine inanan iman nasıl sağlam olabilir?
Sed per temporalem, ut dixi, dispensationem quoniam ad nostram salutem et reparationem operante dei benignitate ab illa incommutabili dei sapientia natura mutabilis nostra suscepta est, temporalium rerum salubriter pro nobis gestarum adiungimus fidem, credentes in eum dei filium, qui natus est per spiritum sanctum ex uirgine Maria. dono enim dei, hoc est sancto spiritu concessa nobis est tanta humilitas tanti dei, ut totum hominem suscipere dignaretur in utero uirginis, maternum corpus integrum inhabitans, integrum deserens. cui temporali dispensationi multis modis insidiantur haeretici. sed quisquis tenuerit catholicam fidem, ut totum hominem credat a uerbo dei esse susceptum, id est corpus, animam, spiritum, satis contra illos munitus est. quippe cum ista susceptio pro salute nostra gesta sit, cauendum est, ne, cum crediderit aliquid nostrum non pertinere ad istam susceptionem, non pertineat ad salutem. et cum homo excepta forma membrorum, quae diuersis generibus animantium diuersa tributa est, non distet a pecore nisi rationali spiritu, quae mens etiam nominatur, quomodo sana est fides, qua creditur, quod id nostrum susceperit dei sapientia, quod habemus commune cum pecore, illud autem non susceperit, quod inlustratur luce sapientiae et quod hominis proprium est?
9Rabbimiz İsa Mesih'in yeryüzünde bir annesi, Meryem'in olmadığını söyleyenlerden de tiksinmek gerekir. Oysa o tedbir her iki cinsi de, erkeği de kadını da onurlandırmıştır; erkek olarak var olup kadından doğarak, Tanrı'nın ilgisinin yalnızca üstlendiği cinse değil, aracılığıyla üstlendiği cinse de uzandığını göstermiştir. "Kadın, benimle senin aranda ne var? Henüz saatim gelmedi" sözü de bizi Mesih'in annesini inkâr etmeye zorlamaz; daha çok şunu anlamamızı öğütler: Suyu şaraba çevirerek yüce kişiliğini göstermeye hazırlandığı Tanrılığı bakımından annesi yoktu. Çarmıha gerilmesine gelince, insan olarak çarmıha gerildi. "Benimle senin aranda ne var? Henüz saatim gelmedi", yani seni tanıyacağım saat gelmedi dendiğinde henüz gelmemiş olan saat de buydu. Çünkü o zaman insan olarak çarmıha gerilmiş olan, insan olan annesini tanıdı ve onu en sevdiği öğrencisine pek insanca emanet etti. Annesinin ve kardeşlerinin geldiği kendisine haber verildiğinde "Annem kim, kardeşlerim kim?" diye başlayan cevabı da bizi sarsmasın; daha çok bize hizmetimiz hakkında şunu öğretsin: Tanrı'nın sözünü kardeşlerimize hizmet olarak sunarken ana babalar engel olursa onları tanımamamız gerekir. Çünkü biri "Annem kim?" dediği için onun yeryüzünde annesi olmadığını düşünürse, havarilerin de yeryüzünde babaları olmadığını inkâr etmek zorunda kalır; çünkü onlara şöyle buyurmuştur: "Yeryüzünde kimseye baba demeyin; çünkü bir tek Babanız var, o da göklerdedir."
Detestandi autem etiam illi sunt, qui dominum nostrum Iesum Christum matrem Mariam in terris negant habuisse, cum illa dispensatio utrumque sexum, et masculinum et femininum, honorauerit et ad curam dei pertinere monstrauerit non solum quem suscepit, sed illum etiam, per quem suscepit, uirum gerendo, nascendo de femina. nec nos ad negandam Christi matrem cogit, quod ab eo dictum est: quid mihi et tibi est, mulier? nondum uenit hora mea, sed admonet potius, ut intellegamus secundum deum non eum habuisse matrem, cuius maiestatis personam parabat ostendere aquam in uinum uertendo. quod autem crucifixus est, secundum hominem crucifixus est; et illa erat hora, quae nondum uenerat, quando dictum est: mihi et tibi quid est? nondum uenit hora mea, id est, qua te cognoscam. tunc enim ut homo crucifixus cognouit hominem matrem et dilectissimo discipulo humanissime commendauit. nec illud nos moueat, quod, cum ei nuntiaretur mater eius et fratres, respondit: quae mihi mater aut qui fratres et cetera? sed potius doceat ministerium nostrum, quo uerbum dei fratribus ministramus, parentes cum inpediunt, non eos debere cognosci. nam si propterea quisque putauerit non eum habuisse matrem in terris, quia dixit: quae mihi mater? cogatur necesse est et apostolus negare habuisse patres in terris, quoniam praecepit eis dicens: nolite nobis patrem dicere in terris; unus est enim pater uester, qui in caelis est.
10Kadın rahmini düşünmek de bu imanımızı zayıflatmasın; kirli kimseler Rabbimizin böyle doğuşunu kirli saydı diye o doğuş reddedilmesi gereken bir şey gibi görünmesin. Çünkü havari pek doğru olarak hem "Tanrı'nın akılsızlığı insanlardan daha bilgedir" der, hem de "Temizler için her şey temizdir." Böyle düşünenler şu güneşin ışınlarına baksınlar; onu Tanrı'nın bir yaratığı olarak övmekle kalmaz, bir tanrı olarak ona taparlar. Bu ışınlar lağımların pis kokularına ve her türlü iğrenç şeye her yerde yayılır, orada kendi tabiatına göre iş görür, ama bundan hiçbir bulaşmayla kirlenmez; oysa görünür ışık tabiatça görünür pisliklere daha yakındır. O hâlde cisimsiz ve görünmez olan Tanrı'nın Sözü, insan etini can ve ruhla birlikte üstlendiği kadın bedeninden ne kadar daha az kirlenebilirdi! Sözün yüceliği, bu ikisi araya girdiği için insan bedeninin zayıflığından daha uzak durarak orada oturur. Buradan açıktır ki insan canını bile kirletmeyen insan bedeni Tanrı'nın Sözünü hiçbir şekilde lekeleyemezdi. Çünkü can bedeni yönetip ona hayat verdiğinde değil, onun ölümlü iyiliklerini arzuladığında bedenden leke alır. Onlar canın lekelerinden kaçınmak isteselerdi, daha çok bu yalanlardan ve küfürlerden korkarlardı.
Nec nobis fidem istam minuat cogitatio muliebrium uiscerum, ut propterea recusanda uideatur talis domini nostri generatio, quod eam sordidi sordidam putant, quia et stultum dei sapientius est hominibus et omnia munda mundis uerissime apostolus dicit. debent igitur intueri, qui hoc putant, solis huius radios, quem certe non tamquam creaturam dei laudant, sed tamquam deum adorant, per cloacarum fetores et quaeque horribilia usquequaque diffundi et in his operari secundum naturam suam nec tamen inde aliqua contaminatione sordescere, cum uisibilis lux uisibilibus sordibus sit natura coniunctior: quanto minus igitur poterat pollui uerbum dei non corporeum neque uisibile de femineo corpore, ubi humanam carnem suscepit cum anima et spiritu, quibus interuenientibus habitat maiestas uerbi ab humani corporis fragilitate secretius! unde manifestum est nullo modo potuisse uerbum dei maculari humano corpore, quo nec ipsa anima humana maculata est. non enim cum regit corpus atque uiuificat, sed cum eius bona mortalia concupiscit, de corpore anima maculatur. quodsi animae maculas illi uitare uellent, haec mendacia potius et sacrilegia formidarent.
11Ama Rabbimizin bizim için doğarken gösterdiği alçakgönüllülük azdı; ölümlüler için ölmeye de tenezzül etti. Çünkü "kendini alçalttı, ölüme, hem de çarmıh ölümüne dek boyun eğdi"; öyle ki aramızdan kimse, ölümden korkmayabilse bile, insanların en utanç verici saydığı bir ölüm türünden dehşete düşmesin. Bu yüzden Pontius Pilatus zamanında çarmıha gerilip gömülene inanırız. Yargıcın adı, zaman bilinsin diye eklenmeliydi. O gömülmeye inanıldığında ise yeni mezar hatırlanır: Nasıl Bakire'nin rahmi doğacak olana tanıklık ettiyse, bu mezar da hayatın yeniliğine dirilecek olana tanıklık edecekti. Çünkü o mezara ondan önce de sonra da başka hiçbir ölü gömülmediği gibi, o rahme de ondan önce de sonra da ölümlü hiçbir şey düşmedi.
Sed parua erat pro nobis domini nostri humilitas in nascendo; accessit etiam, ut mori pro mortalibus dignaretur. humiliauit enim se, factus subditus usque ad mortem, mortem autem crucis, ne quisquam nostrum, etiamsi mortem posset non timere, aliquod genus mortis, quod homines ignominiosissimum arbitrantur, horreret. credimus itaque in eum, qui sub Pontio Pilato crucifixus est et sepultus. addendum enim erat iudicis nomen propter temporum cognitionem. sepultura uero illa cum creditur, fit recordatio noui monumenti, quod resurrecturo ad uitae nouitatem praeberet testimonium, sicut nascituro uterus uirginalis. nam sicut in illo monumento nullus alius mortuus sepultus est nec ante nec postea, sic in illo utero nec ante nec postea quidquam mortale conceptum est.
12Onun üçüncü gün ölüler arasından dirildiğine de inanırız. Kendisini izleyecek kardeşlerin ilki olarak dirildi; onları Tanrı'nın evlatları olmak üzere evlatlığa çağırdı, kendisiyle ortak ve mirasçı olmaya layık gördü.
Credimus etiam illum tertio die resurrexisse a mortuis, primogenitum consecuturis fratribus, quos in adoptionem filiorum dei uocauit, quos conparticipes et coheredes suos esse dignatus est.
13Göğe yükseldiğine inanırız. Bu saadet yerini bize de vaat etti: "Göklerdeki melekler gibi olacaklar" dedi; yani o şehirde, hepimizin annesi olan, göklerdeki ebedî Kudüs'te. Kimi zaman ya dinsiz putperestleri ya da sapkınları, yersel bir bedenin göğe alındığına inanmamız rahatsız eder. Putperestler çoğunlukla filozofların delilleriyle bizimle tartışmaya girişir ve yersel bir şeyin gökte olamayacağını söyler. Çünkü bizim Yazılarımızı tanımazlar ve "Canlı beden ekilir, ruhanî beden kalkar" sözünün hangi anlamda söylendiğini bilmezler. Bu söz, beden ruha dönüşüp ruh olacakmış gibi söylenmemiştir; çünkü "canlı" (animale) denen bedenimiz de şimdi cana dönüşüp can olmuş değildir. Ruhanî beden, ruha öyle boyun eğmiş bedendir ki gökteki yurda uygun düşer; bütün yersel zayıflığı ve lekesi değişip göksel bir saflığa ve kararlılığa dönüşmüştür. Havarinin başka bir yerde sözünü ettiği değişme budur: "Hepimiz dirileceğiz, ama hepimiz değişmeyeceğiz." Bu değişmenin daha kötüye değil daha iyiye doğru olduğunu da aynı havari "Biz de değişeceğiz" diyerek öğretir. Ama Rab'bin bedeninin gökte nerede ve nasıl bulunduğunu araştırmak son derece meraklıca ve gereksiz bir iştir; yalnızca gökte olduğuna inanmak gerekir. Göklerin sırlarını didiklemek bizim zayıflığımızın harcı değildir; Rab'bin bedeninin yüceliği hakkında yüce ve değerli şeyler düşünmek ise imanımızın işidir.
Credimus in caelum ascendisse, quem beatitudinis locum etiam nobis promisit, dicens: erunt sicut angeli in caelis, in illa ciuitate, quae est mater omnium nostrum Hierusalem aeterna in caelis. solet autem quosdam offendere uel inpios gentiles uel haereticos, quod credamus adsumptum terrenum corpus in caelum. sed gentiles plerumque philosophorum argumentis nobiscum agere student, ut dicant terrenum aliquid in caelo esse non posse. nostras enim scripturas non nouerunt nec sciunt quomodo dictum sit: seminatur corpus animale, surgit corpus spiritale. non enim ita dictum est, quasi corpus uertatur in spiritum et spiritus fiat, quia et nunc corpus nostrum, quod animale dicitur, non in animam uersum est et anima factum; sed spiritale corpus intellegitur, quod ita spiritui subditum est, ut caelesti habitationi conueniat, omni fragilitate ac labe terrena in caelestem puritatem et stabilitatem mutata atque conuersa. haec est inmutatio, de qua item dicit apostolus: omnes resurgemus, sed non omnes inmutabimur. quam inmutationem non in deterius, sed in melius fieri docet idem, cum dicit: et nos inmutabimur. sed ubi et quomodo sit in caelo corpus dominicum, curiosissimum et superuacaneum est quaerere; tantummodo in caelo esse credendum est. non enim est fragilitatis nostrae caelorum secreta discutere, sed est nostrae fidei de dominici corporis dignitate sublimia et honesta sentire.
14Baba'nın sağında oturduğuna da inanırız. Ama bundan dolayı Baba Tanrı'nın insan biçimiyle sınırlanmış olduğunu, onu düşünenlerin aklına bir sağ ya da sol yan geleceğini sanmamalıyız; Baba'nın oturduğunun söylenmesini de dizler bükülerek oturulduğu biçiminde anlamamalıyız. Yoksa havarinin lanetlediği şu küfre düşeriz: "Bozulmaz Tanrı'nın yüceliğini bozulur insan benzerliğine çevirdiler." Böyle bir heykeli tapınağa koymak bir Hristiyan için yasaktır; onu kalbe koymak ise çok daha büyük bir günahtır; çünkü kalp yersel arzudan ve yanılgıdan arınırsa gerçek Tanrı tapınağı oradadır. O hâlde "sağında" sözünü, adaletin, esenliğin ve sevincin bulunduğu en yüksek saadet içinde diye anlamak gerekir; tıpkı keçilerin solda, yani haksızlığın getirdiği sıkıntılar ve azaplar yüzünden sefalet içinde duracakları gibi. Tanrı'nın oturduğunun söylenmesi de uzuvların duruşunu değil, hüküm verme kudretini anlatır. O yücelik bu kudretten asla yoksun değildir, her zaman layık olanlara layık olanı verir; ama son yargıda Tanrı'nın biricik Oğlu'nun, dirilerin ve ölülerin yargıcının şüphe götürmez parlaklığı insanlar arasında çok daha açık parlayacaktır.
Credimus etiam, quod sedet ad dexteram patris. nec ideo tamen quasi humana forma circumscriptum esse deum patrem arbitrandum est, ut de illo cogitantibus dextrum aut sinistrum latus animo occurrat; aut id ipsum, quod sedere pater dicitur, flexis poplitibus fieri putandum est, ne in illud incidamus sacrilegium, in quo exsecratur apostolus eos, qui commutauerunt gloriam incorruptibilis dei in similitudinem corruptibilis hominis. tale enim simulacrum deo nefas est christiano in templo conlocare; multo magis in corde nefarium est, ubi uere est templum dei, si a terrena cupiditate atque errore mundetur. ad dexteram ergo intellegendum est dictum esse in summa beatitudine, ubi iustitia, pax et gaudium est, sicut ad sinistram haedi constituuntur, id est in miseria, propter iniquitatis labores atque cruciatus. sedere ergo quod dicitur deus, non membrorum positionem, sed iudiciariam significat potestatem, qua illa maiestas numquam caret, semper dignis digna tribuendo, quamuis in extremo iudicio multo manifestius inter homines unigeniti filii dei iudicis uiuorum atque mortuorum claritas indubitata fulsura sit.
15Oradan en uygun zamanda geleceğine, dirileri ve ölüleri yargılayacağına da inanırız. Bu adlarla ister adiller ve günahkârlar kastedilsin, ister o zaman ölümden önce yeryüzünde bulacağı kimselere diriler, gelişinde dirilecek olanlara ölüler denmiş olsun: Bu zamanî tedbir, Tanrılığı bakımından o doğuş gibi yalnızca "vardır" değil, "vardı" ve "olacak"tır da. Çünkü Rabbimiz yeryüzündeydi, şimdi göktedir ve parlaklık içinde dirilerin ve ölülerin yargıcı olacaktır. Elçilerin İşleri'nde bulunan otoriteye göre, nasıl yükseldiyse öyle gelecektir. Vahiy'de de bu zamanî tedbir bakımından konuşur; orada şöyle yazılmıştır: "Olan, olmuş olan ve gelecek olan şöyle diyor."
Credimus etiam inde uenturum conuenientissimo tempore et iudicaturum uiuos et mortuos. siue istis nominibus iusti et peccatores significentur, siue quos tunc ante mortem in terris inuenturus est, appellati sint uiui, mortui uero, qui in eius aduentu resurrecturi sunt, haec dispensatio temporalis non tantum est sicut illa generatio secundum deum, sed etiam fuit et erit. nam fuit dominus noster in terris et nunc est in caelo et erit in claritate iudex uiuorum atque mortuorum. ita enim ueniet, sicut ascendit, secundum auctoritatem, quae apostolorum actibus continetur. ex hac itaque temporali dispensatione loquitur in Apocalypsi, ubi scriptum est: haec dicit qui est et qui fuit et qui uenturus est.
16Rabbimizin hem ilahî doğuşu hem de insanî tedbiri böylece sıralanıp imana emanet edildikten sonra, Tanrı'ya dair imanımızı tamamlamak üzere itirafımıza Kutsal Ruh eklenir. Onun tabiatı Baba'nınkinden ve Oğul'unkinden aşağı değildir; tabiri caizse onlarla aynı cevherden ve onlarla birlikte ebedîdir; çünkü bu Teslis tek Tanrı'dır. Bu, Baba'nın Oğul ve Kutsal Ruh ile aynı kişi olduğu anlamına gelmez: Baba Baba'dır, Oğul Oğul'dur, Kutsal Ruh Kutsal Ruh'tur; ama bu Teslis tek Tanrı'dır. Nitekim yazılmıştır: "Dinle, ey İsrail: Tanrın Rab tek Tanrı'dır." Yine de her biri hakkında sorulsa ve bize "Baba Tanrı mıdır?" denilse, "Tanrı'dır" diye cevap veririz. Oğul'un Tanrı olup olmadığı sorulsa, aynı cevabı veririz. Kutsal Ruh hakkında böyle bir soru sorulsa da onun Tanrı'dan başka bir şey olduğunu söylememeliyiz; ama bunu insanlar için söylenmiş olan "Siz tanrılarsınız" sözü gibi anlamaktan şiddetle sakınmalıyız. Çünkü Baba'dan Oğul aracılığıyla Kutsal Ruh'un bağışıyla yapılmış ve kurulmuş olanlar tabiatça tanrı değildir. Havari "Çünkü her şey ondan, onun aracılığıyla ve ondadır" dediğinde kastedilen de Teslis'in kendisidir. O hâlde her biri hakkında, ister Baba ister Oğul ister Kutsal Ruh olsun, sorulanın Tanrı olduğunu cevap versek de kimse bizim üç tanrıya taptığımızı sanmasın.
Digesta itaque fideique commendata et diuina generatione domini nostri et humana dispensatione adiungitur confessioni nostrae ad perficiendam fidem, quae nobis de deo est, spiritus sanctus non minore natura quam pater et filius, sed, ut ita dicam, consubstantialis et coaeternus, quia ista trinitas unus est deus: non ut idem sit pater, qui est filius et spiritus sanctus, sed ut pater sit pater et filius sit filius et spiritus sanctus sit spiritus sanctus, sed haec trinitas unus deus, sicut scriptum est: audi, Israhel: dominus deus tuus deus unus est. tamen si interrogemur de singulis et dicatur nobis: deus est pater? Respondebimus: deus. si quaeratur, utrum deus sit filius, hoc respondebimus. nec si fuerit de spiritu sancto talis interrogatio, aliud eum esse debemus respondere quam deum, uehementer cauentes sic accipere, quomodo de hominibus dictum est: dii estis. non enim sunt naturaliter dii, quicumque sunt facti atque conditi ex patre per filium dono spiritus sancti. ipsa enim significatur trinitas, cum apostolus dicit: quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. quamquam ergo de singulis interrogati respondeamus deum esse, de quo quaeritur, siue patrem siue filium siue spiritum sanctum, non tamen tres deos a nobis coli quisquam existimauerit.
17Bunların ifade edilemez tabiat hakkında söylenmesine şaşmamalı; çünkü bedenin gözleriyle gördüğümüz ve bedenin hissiyle ayırt ettiğimiz şeylerde de buna benzer bir şey olur. Bir pınar hakkında sorulduğunda ona ırmak diyemeyiz; ırmak hakkında sorulduğunda ona pınar diyemeyiz; pınardan ya da ırmaktan alınan içeceğe de ne ırmak ne pınar diyebiliriz. Yine de bu üçlüye su deriz ve her biri tek tek sorulduğunda tek tek "su" cevabını veririz. Pınarda su olup olmadığını sorsam "su" cevabı verilir; ırmakta su olup olmadığını sorsam başka bir cevap verilmez; o içecek için de başka cevap olamaz. Yine de bunlara üç su değil, tek su deriz. Elbette kimse o yüceliğin ifade edilemez cevherini şu görünür ve bedenî pınar ya da ırmak ya da içecek gibi düşünmemeye dikkat etmelidir. Çünkü bunlarda şimdi pınarda olan su ırmağa akar ve kendinde kalmaz; ırmaktan ya da pınardan içeceğe geçtiğinde de alındığı yerde kalmaz. Bu yüzden aynı su bazen "pınar" adını, bazen "ırmak" adını, bazen "içecek" adını alabilir; oysa o Teslis'te Baba'nın kendisinin bazen Oğul, bazen Kutsal Ruh olmasının mümkün olmadığını söyledik. Bir ağaçta da kök kökten, gövde gövdeden başka bir şey değildir; dallara da dallardan başka bir şey diyemeyiz; çünkü kök denene gövde de dal da denemez.
Köke ait olan ağaç maddesi de herhangi bir geçişle bazen kökte, bazen gövdede, bazen dallarda olamaz; yalnızca köktedir. Ama adlandırma kuralı yine geçerlidir: Kök ağaçtır, gövde ağaçtır, dallar ağaçtır; yine de üç ağaç değil, tek ağaç denir. Ya da bunlar arasında, sertliklerinin farklılığı yüzünden saçmalığa düşmeden üç ağaç denebilecek kadar bir benzemezlik varsa, şunu herkes kabul eder: Tek bir pınardan üç kâse doldurulursa üç kâse denebilir, ama üç su denemez, büsbütün tek su denir; gerçi kâselerin her biri hakkında sorulduğunda hangisinde olursa olsun su olduğunu söylersin; burada pınardan ırmağa geçişte söylediğimiz gibi bir geçiş de olmaz. Ama bu bedenî örnekler o ilahî tabiata benzedikleri için değil, görünür şeylerde de bulunan birlik yüzünden verilmiştir. Amaç, üç şeyin yalnızca tek tek değil, birlikte de tekil bir ad alabileceğini anlatmaktır; öyle ki kimse Baba'ya Tanrı, Oğul'a Tanrı, Kutsal Ruh'a Tanrı dememize, yine de bu Teslis'te üç tanrı değil tek Tanrı ve tek cevher bulunduğunu söylememize şaşıp bunu saçma bulmasın.
Nec mirum, quod haec de ineffabili natura dicuntur, cum in his etiam rebus, quas corporeis oculis cernimus et corporeo sensu diiudicamus, tale aliquid accidat. nam cum de fonte interrogati non possumus dicere, quod ipse sit fluuius, nec de fluuio interrogati possumus eum fontem uocare, rursus potionem, quae de fonte uel fluuio est, nec fluuium possumus appellare nec fontem, tamen in hac trinitate aquam nominamus et cum de singulis quaeritur, singillatim aquam respondemus. nam si quaero, utrum in fonte aqua sit, respondetur aqua; et si quaeram, utrum aqua sit in fluuio, nihil aliud respondetur, et in illa potione non poterit alia esse responsio; nec tamen eas tres aquas, sed unam dicimus. sane cauendum est, ne quisquam ineffabilem illius maiestatis substantiam sicut fontem istum uisibilem atque corporeum uel fluuium uel potionem cogitet. in his enim aqua illa, quae nunc in fonte est, exit in fluuium nec in se manet; et cum de fluuio uel de fonte in potionem transit, non ibi permanet, unde sumitur. itaque fieri potest, ut eadem aqua nunc ad fontis appellationem pertineat, nunc ad fluuii, nunc ad potionis, cum in illa trinitate dixerimus non posse fieri, ut pater ipse aliquando sit filius, aliquando spiritus sanctus. sicut in arbore radix non est nisi radix nec robur est aliud quam robur nec ramos nisi ramos possumus dicere; non enim quod dicitur radix, potest dici et robur et rami; nec lignum, quod pertinet ad radicem, potest aliquo transitu nunc in radice esse, nunc in robore, nunc in ramis, sed tantummodo in radice, cum illa regula nominis maneat, ut radix lignum sit et robur lignum et rami lignum, nec tamen tria ligna dicantur, sed unum. aut si haec habent aliquam dissimilitudinem, ut possint non absurde tria ligna nominari, ut etiam tria ligna dici possunt propter firmitatis diuersitatem, illud certe omnes concedunt, si ex uno fonte tria pocula inpleantur, posse dici tria pocula, tres autem aquas non posse dici, sed omnino unam aquam, quamquam de singulis poculis interrogatus in quolibet horum aquam esse respondeas, quamuis nullus hic transitus fiat, sicut de fonte in fluuium dicebamus. sed haec non propter illius diuinae naturae similitudinem, sed propter uisibilium etiam unitatem corporalia exempla data sunt, ut intellegeretur fieri posse, ut aliqua tria non tantum singillatim, sed etiam simul singulare nomen obtineant, ne quisquam miretur et absurdum putet, quod deum dicimus patrem, deum filium, deum spiritum sanctum nec tamen tres deos in ista trinitate, sed unum unamque substantiam.
18Baba ve Oğul hakkında bilgili ve ruhanî kişiler pek çok kitapta söz ettiler. İnsanların insanlara anlatabildiği ölçüde, Baba ile Oğul'un nasıl tek kişi olmayıp bir olduklarını, Baba'nın kendine özgü olarak ne olduğunu ve Oğul'un ne olduğunu anlatmaya çalıştılar: Biri doğuran, öbürü doğandır; biri Oğul'dan değildir, öbürü Baba'dandır; biri ötekinin ilkesidir —bu yüzden Mesih'in başı diye de anılır; Mesih de ilkedir, ama Baba'nın ilkesi değil—; öteki ise onun suretidir (imago), gerçi ona hiçbir yönden benzemez değildir ve büsbütün farksız biçimde eşittir. Bütün Hristiyan imanının itirafını bizim kadar kısa açıklamak istemeyenler bu konuları daha geniş işler. Böylece Oğul, Oğul olması bakımından var olmayı Baba'dan almıştır; Baba ise bunu Oğul'dan almamıştır. Değişebilir bir insanı, yani daha iyiye doğru değiştirilecek bir yaratığı ifade edilemez merhametle, zamanî tedbir içinde üstlenmiş olması bakımından ise Yazılarda onun hakkında öyle sözler bulunur ki bunlar, bilmeden önce öğretmeye kalkan sapkınların dinsiz zihinlerini yanılgıya düşürmüş, onun Baba'ya eşit ve onunla aynı cevherden olmadığını sanmalarına yol açmıştır. Mesela şunlar: "Çünkü Baba benden büyüktür"; "Kadının başı erkek, erkeğin başı Mesih, Mesih'in başı ise Tanrı'dır"; "O zaman kendisi de her şeyi kendisine boyun eğdirmiş olana boyun eğecektir"; "Tanrıma ve Tanrınıza gidiyorum" ve bu türden başka birkaç söz.
Bunların hepsi tabiat ve cevher bakımından bir eşitsizlik anlatmak için konmamıştır; yoksa şu sözler yanlış olurdu: "Ben ve Baba biriz"; "Beni gören Babamı da görmüştür"; "Söz Tanrı'ydı" —çünkü her şey onun aracılığıyla yapıldığına göre o yapılmış bir tanrı değildir—; "Tanrı'ya eşit olmayı bir gasp saymadı" ve bunlara benzer başkaları. Sapkınların iftira malzemesi yaptığı o sözler kısmen üstlenilen insanın idaresi yüzünden öyle yazılmıştır; bu idare için "Kendini boşalttı" denir —o bilgelik değiştiği için değil, çünkü büsbütün değişmezdir; insanlara bu kadar alçakgönüllülükle bilinir olmak istediği için—. Demek ki sapkınların iftira ettiği o sözler kısmen bu idare yüzünden böyle yazılmıştır; kısmen de Oğul var olduğu şeyi Baba'ya borçlu olduğu içindir. Baba'ya eşit ya da denk olmayı da elbette Baba'ya borçludur; Baba ise var olduğu hiçbir şeyi kimseye borçlu değildir.
Et de patre quidem ac filio multis libris disseruerunt docti et spiritales uiri, quibus, quantum homines hominibus poterant, et quemadmodum non unus esset pater et filius, sed unum essent, et quid proprie pater esset et quid filius, insinuare conati sunt: quod ille genitor, ille genitus; ille non de filio, ille de patre; ille huius principium, unde et caput Christi dicitur, quamuis et Christus principium, sed non patris; hic uero illius imago, quamuis nulla ex parte dissimilis et omnino indifferenter aequalis. tractantur haec latius ab eis, qui non tam breuiter quam nos totius Christianae fidei professionem uolunt explicare. itaque, in quantum filius est, de patre accepit, ut sit, cum ille de filio id non acceperit: et in quantum hominem mutabilem, scilicet creaturam in melius commutandam, ineffabili misericordia temporali dispensatione suscepit, multa de illo in scripturis inueniuntur ita dicta, ut inpias haereticorum mentes prius uolentes docere quam nosse in errorem miserint, ut putarent eum non aequalem patri nec eiusdem esse substantiae, qualia sunt illa: quoniam pater maior me est, et: caput mulieris uir, caput uiri Christus, caput autem Christi deus, et: tunc et ipse subiectus erit ei, qui illi subiecit omnia, et: uado ad deum meum et deum uestrum, et nonnulla huius modi: quae omnia posita sunt, non ut naturae atque substantiae inaequalitatem significent, ne falsa sint illa: ego et pater unum sumus, et: qui me uidit, uidit et patrem meum, et: deus erat uerbum — non enim factus deus, cum omnia per ipsum facta sint — et: non rapinam arbitratus est esse aequalis deo et cetera talia, sed illa posita sunt partim propter administrationem suscepti hominis, qua dicitur: semet ipsum exinaniuit — non quia mutata est illa sapientia, cum sit omnino incommutabilis, sed quia tam humiliter hominibus innotescere uoluit — partim ergo propter hanc administrationem illa ita scripta sunt, de quibus haeretici calumniantur, partim propterea, quia filius patri debet, quod est, hoc etiam debens utique patri, quod eidem patri aequalis aut par est; pater autem nulli debet quidquid est.
19Kutsal Ruh hakkında ise ilahî Yazıların bilgili ve büyük yorumcuları henüz o kadar bol ve titiz bir tartışma yapmamışlardır ki onun kendine özgü yanı kolayca anlaşılabilsin; ona ne Oğul ne Baba diyebilmemizi, yalnızca Kutsal Ruh dememizi sağlayan bu özgü yandır. Onun Tanrı'nın bağışı olduğunu bildirmekle yetinirler; öyle ki Tanrı'nın kendinden aşağı bir bağış vermediğine inanalım. Yine de şuna dikkat ederler: Kutsal Ruh'u Oğul gibi Baba'dan doğmuş olarak ilan etmezler —çünkü Mesih tektir—, en yüce Baba'nın bir torunu gibi Oğul'dan doğmuş olarak da ilan etmezler. Ama var olduğu şeyi hiç kimseye borçlu olmadığını da söylemezler; onu, her şeyin kendisinden olduğu Baba'ya borçludur. Yoksa ilkesiz iki ilke koymuş oluruz; bu ise son derece yanlış ve saçmadır, Katolik imana değil, bazı sapkınların yanılgısına özgüdür. Yine de bazıları Baba ile Oğul'un ortaklığının kendisinin, tabiri caizse Yunanların theotēs dediği Tanrılığın Kutsal Ruh olduğuna inanmaya cesaret etmişlerdir. Şöyle düşünürler: Baba Tanrı'dır, Oğul Tanrı'dır; o hâlde onları birbirine bağlayan Tanrılığın kendisi —Baba Oğul'u doğurarak, Oğul da Baba'ya sımsıkı bağlanarak ona bağlıdır—, kendisinden doğduğu Baba'ya eşittir. İşte onların birbirine duydukları sevgi ve muhabbet olarak da anlaşılmasını istedikleri bu Tanrılığa Kutsal Ruh dendiğini söylerler ve bu kanaatlerini Yazılardan pek çok delille desteklerler: "Çünkü Tanrı'nın sevgisi bize verilen Kutsal Ruh aracılığıyla kalplerimize dökülmüştür" sözüyle, buna benzer başka pek çok tanıklıkla ve Tanrı'yla Kutsal Ruh aracılığıyla barıştırılmamız olgusuyla. Bu yüzden ona Tanrı'nın bağışı dendiğinde, Kutsal Ruh'un Tanrı'nın sevgisi olduğunun yeterince anlatıldığını düşünürler.
Çünkü O'nunla ancak sevgi aracılığıyla barışırız; bu sevgi sayesinde Tanrı'nın oğulları diye de anılırız, artık köleler gibi korku altında değiliz. Çünkü "olgun sevgi korkuyu dışarı atar" ve "Abba, Baba!" diye seslendiğimiz özgürlük ruhunu aldık. Sevgi aracılığıyla barıştırılıp dostluğa geri çağrıldığımız için Tanrı'nın bütün sırlarını bilebileceğimizden, Kutsal Ruh hakkında "O sizi bütün hakikate götürecek" denir. Havarilerin onun gelişiyle dolduğu hakikati ilan etme cesareti de bu yüzden haklı olarak sevgiye atfedilir; çünkü güvensizlik de korkuya bağlanır, sevginin olgunluğu ise korkuyu dışarıda bırakır. Ona Tanrı'nın bağışı denmesi de şundandır: Kimse bildiği şeyi sevmedikçe onun tadına varamaz. Tanrı'nın bilgeliğinin tadına varmak ise sevgiyle ona bağlanmaktan başka bir şey değildir; kimse kavradığı şeyde sevgi olmadan kalıcı olamaz. Ona Kutsal Ruh denmesi de bundandır: Kutsanan (sanciuntur), yani pekiştirilen her şey kalıcı olmak için pekiştirilir; kutsallığın (sanctitas) adını bu pekiştirmekten aldığından da şüphe yoktur. Bu görüşün savunucuları en çok şu yazılı tanıklığı kullanır: "Etten doğan ettir, ruhtan doğan ruhtur; çünkü Tanrı ruhtur." Burada bizim yeniden doğuşumuzdan söz eder; bu doğuş Âdem'e göre etten değil, Mesih'e göre Kutsal Ruh'tandır.
Bu yüzden, bu yerde "Çünkü Tanrı ruhtur" denirken Kutsal Ruh anılıyorsa, şuna dikkat edilmelidir derler: "Çünkü Ruh Tanrı'dır" denmemiş, "Çünkü Tanrı ruhtur" denmiştir; öyle ki burada "Tanrı" denen, Baba ile Oğul'un Tanrılığının kendisidir, bu da Kutsal Ruh'tur. Buna havari Yuhanna'nın söylediği başka bir tanıklık eklenir: "Tanrı sevgidir." Burada da "Sevgi Tanrı'dır" demiyor, "Tanrı sevgidir" diyor; öyle ki Tanrılığın kendisi sevgi olarak anlaşılsın. Birbirine bağlı şeylerin sayıldığı "Her şey sizindir, siz Mesih'insiniz, Mesih de Tanrı'nın" ve "Kadının başı erkek, erkeğin başı Mesih, Mesih'in başı ise Tanrı'dır" sözlerinde Kutsal Ruh'un hiç anılmamasını da şununla açıklarlar: Birbirine bağlı şeyler sayılırken bağın kendisi genellikle sayılmaz. Bu yüzden daha dikkatli okuyanlar şu yerde de Teslis'in kendisini tanıyor görünürler: "Çünkü her şey ondan, onun aracılığıyla ve ondadır." "Ondan", yani var olduğu şeyi kimseye borçlu olmayandan; "onun aracılığıyla", yani bir aracı aracılığıyla; "onda", yani kapsayan, bir bağla birleştirende.
De spiritu autem sancto nondum tam copiose ac diligenter disputatum est a doctis et magnis diuinarum scripturarum tractatoribus, ut intellegi facile possit eius proprium, quo proprio fit, ut eum neque filium neque patrem dicere possimus, sed tantum spiritum sanctum, nisi quod eum donum dei esse praedicant, ut deum credamus non se ipso inferius donum dare. seruant tamen, ut non genitum spiritum sanctum tamquam filium de patre praedicent — unicus enim est Christus — nec de filio tamquam nepotem summi patris nec tamen id quod est nulli debere, sed patri, ex quo omnia, ne duo constituamus principia sine principio, quod falsissimum et absurdissimum est et non catholicae fidei, sed quorundam haereticorum errori proprium. ausi sunt tamen quidam ipsam communionem patris et filii atque, ut ita dicam, deitatem, quam Graeci ⟦θεότητα⟧ appellant, spiritum sanctum credere: ut, quoniam pater deus et filius deus, ipsa deitas, qua sibi copulantur et ille gignendo filium et ille patri cohaerendo, ei a quo est genitus aequetur. hanc ergo deitatem, quam etiam dilectionem in se inuicem amborum caritatemque uolunt intellegi, spiritum sanctum appellatum dicunt multisque scripturarum documentis adsunt huic opinioni suae: siue illo, quod dictum est: quoniam caritas dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum qui datus est nobis, siue aliis multis talibus testimoniis, et eo ipso, quod per spiritum sanctum reconciliamur deo: unde etiam cum donum dei dicitur, satis significari uolunt caritatem dei esse spiritum sanctum. non enim reconciliamur illi nisi per dilectionem, qua etiam filii dei appellamur, non iam sub timore tamquam serui, quia consummata dilectio foras mittit timorem, et spiritum libertatis accepimus, in quo clamamus: abba pater. et quia reconciliati et in amicitiam reuocati per caritatem poterimus omnia dei secreta cognoscere, propterea de spiritu sancto dicitur: ipse uos inducet in omnem ueritatem; propterea et confidentia praedicandae ueritatis, qua inpleti sunt in aduentu eius apostoli, recte caritati tribuitur, quia et diffidentia timori datur, quem consummatio caritatis excludit. et ideo donum dei dicitur, quia eo quod quisque nouit non fruitur, nisi id diligat. frui autem sapientia dei nihil est aliud quam ei dilectione cohaerere, neque quisquam in eo quod percipit permanet nisi dilectione; et ideo spiritus sanctus dicitur, quoniam ad permanendum sanciuntur quaecumque sanciuntur nec dubium est a sanciendo sanctitatem uocari. maxime autem illo testimonio utuntur assertores huius sententiae, quod scriptum est: quod natum est de carne, caro est; et quod natum est de spiritu, spiritus est, quoniam deus spiritus est. hic enim regenerationem nostram dicit, quae non secundum Adam de carne est, sed secundum Christum de spiritu sancto. quapropter si spiritus sancti hoc loco facta est commemoratio, cum dictum est, quoniam deus spiritus est, animaduertendum dicunt non dictum esse quoniam spiritus deus est, sed: quoniam deus spiritus est, ut ipsa deitas patris et filii hoc loco dicta sit deus, quod est spiritus sanctus. huc accedit aliud testimonium, quod dicit Iohannes apostolus, quoniam deus dilectio est. etiam hic enim non ait dilectio deus est, sed: deus dilectio est, ut ipsa deitas dilectio intellegatur. et quod in illa enumeratione conexarum sibi rerum, ubi dicitur: omnia uestra sunt, uos autem Christi, Christus autem dei, et: caput mulieris uir, caput uiri Christus, caput autem Christi deus, nulla fit commemoratio spiritus sancti, ad hoc pertinere dicunt, quia non fere in his, quae sibi conexa sunt, numerari solet ipsa conexio. unde in illo etiam loco trinitatem ipsam uidentur agnoscere, qui legunt adtentius, cum dicitur: quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia: ex ipso, tamquam ex eo, qui nulli debet quod est; per ipsum, tamquam per mediatorem; in ipso, tamquam in eo, qui continet, id est copulatione coniungit.
20Bu görüşe karşı çıkanlar, ister Tanrılık ister sevgi ya da muhabbet diyelim, bu ortaklığın bir cevher olmadığını düşünürler. Kutsal Ruh'un kendilerine cevher olarak açıklanmasını isterler ve "Tanrı sevgidir" sözünün, sevgi bir cevher olmasaydı söylenemeyeceğini anlamazlar. Çünkü cisimlere dair alışkanlıklarına kapılırlar: İki cisim yan yana konarak birbirine bağlanırsa bağın kendisi bir cisim değildir; çünkü bağlanmış olan cisimler ayrılınca bağ hiçbir yerde bulunmaz; ama o cisimler gibi ayrılıp başka yere göçmüş de sayılmaz. Bu gibiler ellerinden geldiğince kalplerini temizlesinler ki Tanrı'nın cevherinde, sanki orada bir şey cevher, başka bir şey de cevhere arız olan ama cevher olmayan bir şeymiş gibi bir durum bulunmadığını görebilsinler; orada anlaşılabilecek her şey cevherdir. Ama bunlar kolayca söylenebilir ve inanılabilir; nasıl olduklarını görmek ise ancak temiz bir kalple mümkündür. Bu yüzden bu görüş doğru olsun ya da durum başka olsun, iman sarsılmadan tutulmalıdır: Baba'ya Tanrı, Oğul'a Tanrı, Kutsal Ruh'a Tanrı deriz; üç tanrı değil, bu Teslis tek Tanrı'dır; ayrı tabiatlar değil, aynı cevherdendirler; Baba bazen Oğul, bazen Kutsal Ruh değildir; Baba her zaman Baba, Oğul her zaman Oğul, Kutsal Ruh her zaman Kutsal Ruh'tur. Görünmeyen şeyler hakkında da bilenler gibi düşüncesizce bir şey ileri sürmeyelim, inananlar gibi konuşalım; çünkü onlar ancak temizlenmiş bir kalple görülebilir. Bu hayatta, denildiği gibi, onları kısmen ve bir bilmece içinde gören kişi bile, konuştuğu kişinin kalbi kirlerle engelleniyorsa, onun da görmesini sağlayamaz. "Ne mutlu kalbi temiz olanlara, çünkü onlar Tanrı'yı görecekler." İşte bizi yaratan ve yenileyen Tanrı hakkındaki iman budur.
Huic sententiae contradicunt, qui arbitrantur istam communionem, quam siue deitatem siue dilectionem caritatemue appellamus, non esse substantiam; quaerunt autem secundum substantiam sibi exponi spiritum sanctum, nec intellegunt non aliter potuisse dici: deus dilectio est, nisi substantia esset dilectio. ducuntur quippe consuetudine rerum corporalium, quoniam, si duo sibi corpora copulentur, ita ut iuxta inuicem conlocentur, ipsa copulatio non est corpus, quandoquidem separatis illis corporibus, quae copulata fuerant, nulla inuenitur; nec tamen quasi discessisse et migrasse intellegitur, sicut illa corpora. sed hi tales cor mundum faciant, quantum possunt, ut uidere ualeant in dei substantia non esse aliquid tale, quasi aliud ibi sit substantia, aliud quod accidat substantiae, et non sit substantia; sed quidquid ibi intellegi potest, substantia est. uerum haec dici possunt facile et credi; uideri autem nisi corde puro quomodo se habeant, omnino non possunt. quapropter siue ista uera sit sententia, siue aliud aliquid sit, fides inconcussa tenenda est, ut deum dicamus patrem, deum filium, deum spiritum sanctum, neque tres deos, sed istam trinitatem unum deum, neque diuersas naturas, sed eiusdem substantiae, neque ut pater aliquando sit filius, aliquando spiritus sanctus, sed pater semper pater et filius semper filius et spiritus sanctus semper spiritus sanctus. nec temere de inuisibilibus aliquid adfirmemus tamquam scientes, sed tamquam credentes, quoniam uideri nisi mundato corde non possunt. et si quis ea uidet in hac uita ex parte, ut dictum est, atque in aenigmate, non potest efficere, ut et ille uideat, cui loquitur, si cordis sordibus inpeditur. beati autem mundi corde, quoniam ipsi deum uidebunt. haec fides est de deo conditore et renouatore nostro.
21Ama bize yalnızca Tanrı'yı sevmek buyrulmadı —"Rabbin Tanrı'yı bütün kalbinle, bütün canınla ve bütün zihninle seveceksin" denmiştir—, yakınımızı sevmek de buyruldu; çünkü "Yakınını kendin gibi seveceksin" der. Bu iman da, kardeşçe sevginin içinde iş gördüğü bir insan birliğini ve topluluğunu kapsamazsa daha az verimli olur. Bu yüzden kutsal Kilise'ye, elbette Katolik olana da inanırız.
Çünkü sapkınlar da bölücüler de kendi cemaatlerine kilise derler. Ama sapkınlar Tanrı hakkında yanlış düşünerek imanın kendisini zedeler; bölücüler ise bizim inandıklarımıza inansalar bile haksız ayrılıklarla kardeşçe sevgiden kopar. Bu yüzden ne sapkınlar Katolik Kilise'ye aittir, çünkü Kilise Tanrı'yı sever; ne de bölücüler, çünkü Kilise yakınını sever. Bu yüzden Kilise yakının günahlarını kolayca bağışlar; çünkü bizi kendisiyle barıştıran, geçmişteki her şeyi silip bizi yeni bir hayata çağıran Tanrı'dan kendisinin de bağışlanmasını diler. O hayatı tam olarak elde edinceye kadar günahsız olamayız; ama günahların ne türden olduğu önemlidir.
Sed quoniam dilectio non tantum in deum nobis imperata est, cum dictum est: diliges dominum deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, sed etiam in proximum — nam, diliges, inquit, proximum tuum tamquam te ipsum - nisi autem ista fides congregationem societatemque hominum teneat, in qua fraterna caritas operetur, minus fructuosa est, credimus et in sanctam ecclesiam, utique catholicam. nam haeretici et schismatici congregationes suas ecclesias uocant. sed haeretici de deo falsa sentiendo ipsam fidem uiolant; schismatici autem discissionibus iniquis a fraterna caritate dissiliunt, quamuis ea credant quae credimus. quapropter nec haeretici pertinent ad ecclesiam catholicam, quoniam diligit deum, nec schismatici, quoniam diligit proximum. et ideo peccatis proximi facile ignoscit, quia sibi precatur ignosci ab illo, qui nos reconciliauit sibi, delens omnia praeterita et ad uitam nouam nos uocans: quam uitam donec perfectam capiamus, sine peccatis esse non possumus; interest tamen qualia sint.
22Burada günahlar arasındaki farkı ele almamız gerekmiyor; ama şuna kesinlikle inanmak gerekir: Biz günahları bağışlamakta amansız olursak, işlediğimiz günahlar bize hiçbir şekilde bağışlanmaz. Bu yüzden günahların bağışlanmasına da inanırız.
Nec de peccatorum differentia modo tractandum est, sed credendum omnino nullo modo nobis ignosci ea, quae peccamus, si nos inexorabiles ad ignoscenda peccata fuerimus. itaque credimus et remissionem peccatorum.
23İnsan üç şeyden oluşur: ruh (spiritus), can (anima) ve beden. Bunlara bazen iki de denir, çünkü can çoğu zaman ruhla birlikte anılır; zira canın hayvanlarda bulunmayan akıllı bir kısmına ruh denir. Bizdeki yönetici yan ruhtur; ardından bizi bedene bağlayan hayata can denir; son olarak görünür olduğu için bedenin kendisi en son yanımızdır. "Bütün bu yaratılış şimdiye dek inleyip doğum sancısı çekiyor"; ama ruh ilk ürününü vermiştir, çünkü Tanrı'ya inanmıştır ve artık iyi bir iradeye sahiptir. Bu ruha zihin de denir; havari onun için şöyle der: "Zihnimle Tanrı'nın kanununa hizmet ediyorum." Başka bir yerde de şöyle der: "Ruhumla hizmet ettiğim Tanrı tanığımdır." Can ise henüz bedensel iyilikleri arzuladığında "et" diye adlandırılır ve ruha tabiatıyla değil, günah alışkanlığıyla karşı koyar. Bu yüzden şöyle denir: "Zihnimle Tanrı'nın kanununa, etimle ise günahın kanununa hizmet ediyorum."
Bu alışkanlık, ilk insanın günahı yüzünden ölümlü doğum yoluyla tabiata dönüşmüştür. Bu yüzden şöyle yazılmıştır: "Biz de bir zamanlar tabiatça gazap çocuklarıydık", yani cezanın; günahın kanununa hizmet eder olmamız bu ceza yüzündendir. Canın tabiatı ise kendi ruhuna boyun eğdiğinde ve Tanrı'yı izleyeni izlediğinde yetkindir. Bu yüzden "canlı insan (animalis homo) Tanrı'nın Ruhu'na ait olanları kavramaz." Ama can, iyi eylem için ruha, ruhun hakiki iman ve iyi irade için Tanrı'ya boyun eğdiği kadar çabuk boyun eğmez; bedensel ve zamanî şeylere akıp dağılan dürtüsü bazen daha geç dizginlenir. Ama can da arınıp, kendisinin başı olan ruhun hükmü altında kendi tabiatının kararlılığını geri aldığına göre —bu başın başı da Mesih'tir—, bedenin de kendi tabiatına kavuşacağından ümit kesmemek gerekir. Elbette bu, can kadar çabuk olmaz, tıpkı canın da ruh kadar çabuk olmaması gibi; ama uygun zamanda, son borazan çalındığında olur: "Ölüler bozulmaz olarak dirilecek, biz de değişeceğiz." Bu yüzden etin dirilişine de inanırız. Yalnızca şimdi bedensel tutkular yüzünden "et" diye adlandırılan can onarılacağı için değil; tabiatça et olan bu görünür et de dirilecektir. Can bu adı tabiatından dolayı değil, bedensel tutkulardan dolayı almıştır; ama asıl anlamda et denen bu görünür etin şüphesiz dirileceğine inanmak gerekir.
Çünkü havari Pavlus "Bu bozulur olanın bozulmazlığı giyinmesi gerekir" derken sanki onu parmağıyla gösterir gibidir. "Bu" derken sanki parmağını ona uzatır. Görünür olan ise parmakla gösterilebilir; bu açıklama gerekir, çünkü can da bozulur diye adlandırılabilir: Ahlâk kusurlarıyla bozulur. "Bu ölümlü olanın ölümsüzlüğü giyinmesi" diye okunduğunda da aynı görünür et kastedilir; çünkü ona yine sanki parmak uzatılmaktadır. Zira can, ahlâk kusurları yüzünden bozulur denebildiği gibi, ölümlü de denebilir. Canın ölümü Tanrı'dan dönmektir; Kutsal Yazılarda canın cennetteki ilk günahı olarak bu geçer.
Et quoniam tria sunt, quibus homo constat: spiritus, anima et corpus, quae rursus duo dicuntur, quia saepe anima simul cum spiritu nominatur — pars enim quaedam eiusdem rationalis, qua carent bestiae, spiritus dicitur — principale nostrum spiritus est; deinde uita, qua coniungimur corpori, anima dicitur; postremo ipsum corpus, quoniam uisibile est, ultimum nostrum est. haec autem omnis creatura ingemescit et parturit usque nunc; dedit tamen primitias spiritus, quia credidit deo et bonae iam uoluntatis est. hic enim spiritus etiam mens uocatur, de quo dicit apostolus: mente seruio legi dei, qui item alio loco dicit: testis est enim mihi deus, cui seruio in spiritu meo. anima uero, cum carnalia bona adhuc adpetit, caro nominatur et resistit spiritui non natura, sed consuetudine peccatorum. unde dicitur: mente seruio legi dei, carne autem legi peccati. quae consuetudo in naturam uersa est secundum generationem mortalem peccato primi hominis. ideoque scriptum est: et nos aliquando fuimus natura filii irae, id est uindictae, per quam factum est, ut seruiamus legi peccati. est autem animae natura perfecta, cum spiritui suo subditur et cum sequitur sequentem deum. ideo animalis homo non percipit quae sunt spiritus dei. sed non tam cito anima subiugatur spiritui ad bonam operationem, quam cito spiritus deo ad ueram fidem et bonam uoluntatem, sed aliquando tardius eius inpetus, quo in carnalia et temporalia diffluit, refrenatur. sed quoniam et ipsa mundatur, recipiens stabilitatem naturae suae dominante spiritu, quod sibi caput est, cuius capitis caput est Christus. non est desperandum etiam corpus restitui naturae propriae; sed utique non tam cito quam anima, sicut neque anima tam cito quam spiritus, sed tempore oportuno in nouissima tuba, cum mortui resurgent incorrupti et nos inmutabimur. et ideo credimus et in carnis resurrectionem, non tantum quia reparatur anima, quae nunc propter carnales affectiones caro nominatur, sed haec etiam uisibilis caro, quae naturaliter est caro, cuius nomen anima non propter naturam, sed propter affectiones carnales accepit, haec ergo uisibilis quae proprie dicitur caro sine dubitatione credenda est resurgere. uidetur enim Paulus apostolus eam tamquam digito ostendere, cum dicit: oportet corruptibile hoc induere incorruptionem. cum enim dicit hoc, in eam quasi digitum intendit. quod autem uisibile est, id potest digito ostendi, quoniam potest etiam anima corruptibilis dici; nam uitiis morum ipsa corrumpitur. et mortale hoc induere inmortalitatem cum legitur, eadem significatur uisibilis caro, quia in eam identidem uelut digitus intenditur. potest enim et anima sicut corruptibilis propter morum uitia, ita etiam mortalis dici. mors quippe animae est apostatare a deo: quod primum eius peccatum in paradiso sacris litteris continetur.
24O hâlde beden, aldatamayacak olan Hristiyan imanına göre dirilecektir. Bunu inanılmaz bulan kişi, etin şimdi nasıl olduğuna bakar, ama gelecekte nasıl olacağını düşünmez. Çünkü meleklere özgü o değişme zamanında artık et ve kan olmayacak, yalnızca beden olacaktır. Havari etten söz ederken şöyle dedi: "Hayvanların eti başka, kuşlarınki başka, balıklarınki başka, sürüngenlerinki başka; göksel bedenler de var, yersel bedenler de."
"Göksel et" demedi; "göksel ve yersel bedenler" dedi. Çünkü her et bir bedendir de, ama her beden et değildir. Önce şu yersel şeylere bakalım: Ağaç da bir beden, yani bir cisimdir, ama et değildir; insanın ya da hayvanın ise hem bedeni hem eti vardır. Göksel şeylerde ise hiç et yoktur; yalın ve parlak bedenler vardır; havari bunlara ruhanî, bazıları ise esirî der. Bu yüzden "Et ve kan Tanrı'nın Egemenliğini miras almayacak" sözü etin dirilişine karşı çıkmaz; yalnızca şimdi et ve kan olanın gelecekte nasıl olacağını bildirir. Bu etin böyle bir tabiata dönüşebileceğine inanmayan kişi, imana basamak basamak götürülmelidir. Ona toprağın suya dönüşüp dönüşemeyeceğini sorarsan, yakınlıkları yüzünden bu ona inanılmaz gelmez. Yine suyun havaya dönüşüp dönüşemeyeceğini sorarsan, bunun da saçma olmadığını söyler; çünkü birbirlerine yakındırlar. Havanın esirî bir bedene, yani göksel bir bedene dönüşüp dönüşemeyeceğini sorarsan, yakınlığın kendisi onu ikna eder. O hâlde bu basamaklarla toprağın esirî bir bedene dönüşebileceğini kabul ettiğine göre, bir insan bedeninin suyun üstünde yürüyebilmesini sağlayan Tanrı'nın iradesi araya girince bunun hiçbir basamak olmadan, denildiği gibi "göz açıp kapayıncaya dek", çok hızlı gerçekleşebileceğine neden inanmasın?
Nitekim duman çoğu zaman şaşılacak bir hızla aleve dönüşür. Etimiz elbette topraktandır; etin dirilişine çoğu zaman delilleriyle karşı çıkılan filozoflar ise gökte hiçbir yersel beden olamayacağını ileri sürerken, her cismin her cisme dönüşüp değişebileceğini kabul ederler. Bedenin bu dirilişi gerçekleştiğinde, zamanın şartından kurtulmuş olarak ebedî hayatın tadına ifade edilemez bir sevgi ve kararlılık içinde, bozulmadan varacağız. Çünkü o zaman şu yazılı söz gerçekleşecektir: "Ölüm zaferle yutuldu. Ey ölüm, dikenin nerede? Ey ölüm, çekişmen nerede?"
Resurget igitur corpus secundum christianae fidem, quae fallere non potest. quod cui uidetur incredibile, qualis nunc sit caro adtendit, qualis autem futura sit non considerat: quia illo tempore inmutationis angelicae non iam caro erit et sanguis, sed tantum corpus. cum enim de carne apostolus loqueretur, alia, inquit, caro pecorum, alia uolucrum, alia piscium, alia serpentum. et corpora caelestia, et corpora terrestria. non enim dixit: et caro caelestis, dixit autem: et caelestia et terrestria corpora. omnis enim caro etiam corpus est, non autem omne corpus etiam caro est: primo in istis terrestribus, quoniam lignum corpus est, sed non caro; hominis autem uel pecoris et corpus et caro est; in caelestibus uero nulla caro, sed corpora simplicia et lucida, quae appellat apostolus spiritalia, nonnulli autem uocant aetherea. et ideo non carnis resurrectioni contradicit illud, quod ait: caro et sanguis regnum dei non possidebunt, sed quale futurum sit, quod nunc caro et sanguis est, praedicat, in qualem naturam quisquis hanc carnem conuerti posse non credit, gradibus ducendus est ad fidem. si enim ab eo quaeras, utrum terra in aquam possit conuerti, propter uicinitatem non ei uidetur incredibile. rursus si quaeras utrum aqua possit in aerem, neque hoc absurdum esse respondet; uicina enim sunt sibi. et de aere si quaeras, utrum in aethereum corpus, id est in caeleste possit mutari, iam ipsa uicinitas persuadet. quod ergo per hos gradus fieri posse concedit, ut terra in corpus aethereum conuertatur, cur non accedente dei uoluntate, qua corpus humanum super aquas potuit ambulare, celerrime id fieri posse, quemadmodum dictum est: in ictu oculi, sine ullis talibus gradibus credit, sicut plerumque fumus in flammam mira celeritate conuertitur? caro enim nostra utique ex terra est; philosophi autem, quorum argumentis saepius resurrectioni carnis resistitur, quibus asserunt nullum esse posse terrenum corpus in caelo, omne corpus in omne corpus conuerti et mutari posse concedunt. qua corporis resurrectione facta a temporis condicione liberati aeterna uita ineffabili caritate atque stabilitate [sine corruptione] perfruemur. tunc enim fiet illud, quod scriptum est: absorta est mors in uictoria. ubi est, mors, aculeus tuus ubi est, mors, contentio tua?
25İşte yeni Hristiyanlara inanç formülünde birkaç kelimeyle tutulmak üzere verilen iman budur. Bu birkaç kelime müminlerce bilinir; öyle ki inanarak Tanrı'ya boyun eğsinler, boyun eğerek doğru yaşasınlar, doğru yaşayarak kalplerini arındırsınlar, kalpleri arınınca da inandıklarını anlasınlar.
Haec est fides, quae paucis uerbis tenenda in symbolo nouellis christianis datur. quae pauca uerba fidelibus nota sunt, ut credendo subiugentur deo, subiugati recte uiuant, recte uiuendo cor mundent, corde mundato quod credunt intellegant.