Augustinus
Yalan Üzerine
De mendacio
1Yalan büyük bir meseledir; gündelik işlerimizin tam ortasında bile bizi sık sık tedirgin eder. Ya yalan olmayanı düşüncesizce yalan diye suçlarız, ya da bazen ahlâken güzel, iyilik amaçlı ve merhametli bir yalan söylemek gerektiğini düşünürüz. Bu meseleyi öyle özenle ele alacağız ki arayanlarla birlikte arayacağız. Bir şey bulup bulamadığımızı ise, hiçbir şeyi düşüncesizce ileri sürmediğimiz için, dikkatle okuyan okura incelemenin kendisi yeterince gösterecektir. Çünkü mesele pek dolambaçlıdır ve sanki mağara gibi kıvrımlarla arayanın dikkatini sık sık atlatır: Bulunan şey bir an elden kayıp gider gibi olur, bir an yeniden görünür ve yine kaybolur. Yine de sonunda daha sağlam bir ağ bizim görüşümüzü yakalayacaktır. Bu görüşte bir yanılgı varsa, şunu düşünüyorum: Hakikat her yanılgıdan kurtardığına, yanlışlık ise her yanılgıya dolaştırdığına göre, hakikate aşırı sevgi ve yanlışlığı aşırı reddetme yüzünden yanılmaktan daha güvenli bir yanılma yoktur. Sert eleştirenler bunun aşırı olduğunu söyler; hakikatin kendisi ise belki hâlâ "Henüz yeterli değil" der. Ey okur, kim olursan ol, bütünü okumadan hiçbir şeyi eleştirme; böylece daha az eleştirirsin. Güzel söz arama; çünkü konunun kendisi üzerinde ve gündelik hayat için bu kadar gerekli bir işi çabucak bitirmek için çok uğraştık; bu yüzden kelimelere gösterdiğimiz özen az, hatta neredeyse hiç oldu.
Magna quaestio est de mendacio, quae nos in ipsis cotidianis actibus nostris saepe conturbat, ne aut temere accusemus mendacium, quod non est mendacium, aut arbitremur aliquando esse mentiendum honesto quodam et officioso ac misericordi mendacio. quam quaestionem tam sollicite pertractabimus, ut quaeramus cum quaerentibus; utrum autem aliquantum inueniamus, nihil nobis temere adfirmantibus lectori bene adtendenti satis indicabit ipsa tractatio. latebrosa est enim nimis et quibusdam quasi cauernosis anfractibus saepe intentionem quaerentis eludit, ut modo uelut elabatur e manibus quod inuentum erat, modo rursus adpareat et rursus absorbeatur. ad extremum tamen sententiam nostram uelut certior indago conprehendet. in qua si ullus error est, cum ab omni errore ueritas liberet atque in omni errore falsitas inplicet, numquam errari tutius existimo, quam cum in amore nimio ueritatis et reiectione nimia falsitatis erratur. qui enim seuere reprehendunt, hoc nimium dicunt esse; ipsa autem ueritas fortasse adhuc dicat: nondum est satis. sane quisquis legis, nihil reprehendas, nisi cum totum legeris; atque ita minus reprehendes. eloquium noli quaerere; multum enim de rebus laborauimus et de celeritate absoluendi tam necessarii cotidianae uitae operis: unde tenuis, ac prope nulla fuit nobis cura uerborum.
2Şakaları ayrı tutalım; onlar hiçbir zaman yalan sayılmamıştır. Çünkü şakada, söyleyişten ve şakacının hâlinden, doğru olmayan şeyler söylese de hiç aldatmayan bir zihnin ne demek istediği apaçık anlaşılır. Yetkin ruhların bu türü kullanması gerekip gerekmediği ayrı bir meseledir; onu şimdi çözmeye girişmedik. Şakaları ayrı tuttuktan sonra önce, yalan söylemeyenin yalan söylediği sanılmasın diye uğraşmalıyız.
Exceptis igitur iocis, quae numquam sunt putata mendacia — habent enim euidentissimam ex pronuntiatione atque ipso iocantis affectu significationem animi nequaquam fallentis, etsi non uera enuntiantis: quo genere utrum sit utendum perfectis animis, alia quaestio est, quam modo enodandam non suscepimus — exceptis ergo iocis prius agendum est, ne mentiri existimetur qui non mentitur.
3Bu yüzden yalanın ne olduğuna bakmalıyız. Çünkü yanlış söyleyen herkes, söylediğinin doğru olduğuna inanıyor ya da öyle sanıyorsa, yalan söylemiş olmaz. İnanmakla kanaat taşımak, yani sanmak arasındaki fark şudur: İnanan kişi bazen inandığı şeyi bilmediğinin farkındadır; gerçi ona çok sıkı inanıyorsa, bilmediğini bildiği şeyden hiç şüphe etmez. Sanan ise bilmediği şeyi bildiğini düşünür. İnandığı ya da sandığı bir şeyi zihninde tutup dile getiren kişi, bu şey yanlış olsa bile yalan söylemez. Çünkü sözünün sadakatine şunu borçludur: Zihninde tuttuğunu sözüyle ortaya koyar ve onu ortaya koyduğu gibi tutar. Yine de yalan söylemese bile kusursuz değildir: ya inanılmaması gerekene inanır, ya da bilmediği bir şeyi —doğru olsa bile— bildiğini sanır; çünkü bilinmeyeni bilinen yerine koyar. Bu yüzden yalan söyleyen, zihninde bir şey tutup sözlerle ya da herhangi bir işaretle başka bir şey dile getirendir. Yalan söyleyenin kalbinin iki olduğu, yani iki düşüncesi olduğu da bundan söylenir: biri, doğru olduğunu bildiği ya da sandığı ama ortaya koymadığı şeyin düşüncesi; öteki, yanlış olduğunu bilerek ya da sanarak onun yerine ortaya koyduğu şeyin düşüncesi. Bundan şu çıkar: Kişi söylediğinin öyle olduğunu sanıyorsa, gerçekte öyle olmasa bile yalan söylemeden yanlış söyleyebilir; yanlış olduğunu sandığı bir şeyi doğru diye dile getiriyorsa, gerçekte dile getirdiği gibi olsa bile yalan söyleyerek doğruyu söyleyebilir. Çünkü birinin yalan söyleyip söylemediğine şeylerin kendilerinin doğruluğuna ya da yanlışlığına göre değil, kendi zihnindeki kanaate göre hüküm verilmelidir. Bu yüzden doğru olduğunu sandığı yanlışı doğru diye dile getiren kişiye yanılan ve düşüncesiz denebilir; ama yalancı denmesi doğru olmaz, çünkü dile getirirken iki kalbi yoktur ve aldatmak istemez, aldanır. Yalancının kusuru ise zihnindekini dile getirirken taşıdığı aldatma arzusudur: İster yanlışı dile getirdiğinde ona inanıldığı için aldatsın, ister aldatmasın; ya ona inanılmadığı için, ya da doğru olmadığını sandığı bir şeyi aldatma iradesiyle dile getirdiği hâlde o şey doğru çıktığı için. Böyle birine inanıldığında, aldatmak istemiş olsa bile elbette aldatmış olmaz; meğer ki dile getirdiği şeyi kendisinin de öyle bildiği ya da sandığı düşünülsün: Ancak bu ölçüde aldatmış olur.
Quapropter uidendum est, quid sit mendacium. non enim omnis, qui falsum dicit, mentitur, si credit aut opinatur uerum esse quod dicit. inter credere autem atque opinari hoc distat, quod aliquando ille, qui credit, sentit se ignorare quod credit, quamuis de re, quam se ignorare nouit, omnino non dubitet, si eam firmissime credit; qui autem opinatur, putat se scire quod nescit. quisquis autem hoc enuntiat quod uel creditum animo uel opinatum tenet, etiamsi falsum sit, non mentitur. hoc enim debet enuntiationis suae fidei, ut illud per eam proferat, quod animo tenet, et sic habet, ut profert. nec ideo tamen sine uitio est, quamuis non mentiatur, si aut non credenda credit aut quod ignorat nosse se putat, etiamsi uerum sit; incognitum enim habet pro cognito. quapropter ille mentitur, qui aliud habet in animo et aliud uerbis uel quibuslibet significationibus enuntiat. unde etiam duplex cor dicitur esse mentientis, id est duplex cogitatio: una rei eius, quam ueram esse uel scit uel putat et non profert; altera eius rei, quam pro ista profert sciens falsam esse uel putans. ex quo fit, ut possit falsum dicere non mentiens, si putat ita esse, ut dicit, quamuis non ita sit; et ut possit uerum dicere mentiens, si putat falsum esse et pro uero enuntiat, quamuis reuera ita sit, ut enuntiat. ex animi enim sui sententia, non ex rerum ipsarum ueritate uel falsitate mentiens aut non mentiens iudicandus est. potest itaque ille, qui falsum pro uero enuntiat, quod tamen uerum esse opinatur, errans dici et temerarius; mentiens autem non recte dicitur, quia cor duplex cum enuntiat non habet nec fallere cupit, sed fallitur. culpa uero mentientis est in enuntiando animo suo fallendi cupiditas; siue fallat, cum ei creditur falsum enuntianti; siue non fallat, uel cum ei non creditur uel cum uerum enuntiat uoluntate fallendi quod non putat uerum. quod cum ei creditur, non utique fallit, quamuis fallere uoluerit: nisi hactenus fallit, quatenus putatur ita etiam nosse uel putare ut enuntiat.
4Yine de çok ince bir soru sorulabilir: Aldatma iradesi bulunmadığında yalan da büsbütün bulunmaz mı?
Şöyle bir durum düşünelim: Biri yanlış olduğunu düşündüğü bir şeyi söylüyor, ama bunu kendisine inanılmayacağını düşündüğü için yapıyor; kendisine inanmak istemediğini sezdiği muhatabını bu yanlış sözle caydırmak istiyor. Eğer yalan, bir şeyi bildiğinden ya da sandığından başka türlü dile getirmekse, bu kişi aldatmama isteğiyle yalan söylemiş olur. Ama yalan ancak biri aldatma iradesiyle bir şey dile getirdiğinde varsa, bu kişi yalan söylemez; çünkü söylediğinin yanlış olduğunu bilse ya da sansa da, muhatabı ona inanmayarak aldanmasın diye yanlış söyler; muhatabının ona inanmayacağını bilir ya da sanır. Buradan, birinin muhatabı aldanmasın diye yanlış söylemesinin mümkün olduğu anlaşılırsa, bunun tersi olan başka bir tür de ortaya çıkar: aldatmak için doğruyu söyleyen. Kendisine inanılmadığını sezdiği için doğruyu söyleyen kişi, elbette aldatmak için doğruyu söyler; çünkü söylenen şeyin, onun ağzından çıktığı için yanlış sanılabileceğini bilir ya da düşünür. Bu yüzden yanlış sanılsın diye doğruyu söylüyorsa, aldatmak için doğruyu söylemektedir. O hâlde hangisinin daha çok yalan söylediğini sormak gerekir: Aldatmamak için yanlışı söyleyen mi, yoksa aldatmak için doğruyu söyleyen mi? Biri yanlış söylediğini, öbürü doğru söylediğini bilir ya da sanır. Çünkü dile getirdiğinin yanlış olduğunu bilmeyen kişinin, onu doğru sanıyorsa yalan söylemediğini; doğruyu dile getirse bile onu yanlış sanan kişinin ise daha çok yalan söylediğini söyledik; çünkü insanlar zihinlerindeki kanaate göre yargılanmalıdır.
Bu yüzden ortaya koyduğumuz kişiler hakkında küçük olmayan bir mesele vardır. Biri, yanlış söylediğini bilen ya da sanan ve bunu aldatmamak için söyleyen kişidir. Mesela bir yolun haydutlarca tutulduğunu biliyor; esenliğini gözettiği bir adamın o yoldan gitmesinden korkuyor ve adamın kendisine inanmadığını biliyor. O yoldan gitmesin diye ona yolda haydut olmadığını söylüyor; çünkü adam onu yalancı sayıp ona inanmamaya karar vermiştir; bu yüzden orada haydut olmadığını söylediği için orada haydut olduğuna inanacaktır. Öteki ise söylediğinin doğru olduğunu bilen ya da sanan, ama yine de aldatmak için söyleyen kişidir. Mesela kendisine inanmayan bir adama, gerçekten haydut bulunduğunu bildiği bir yolda haydut olduğunu söylüyor; öyle ki adam onun söylediğini yanlış sanarak o yoldan daha bile istekle gitsin ve böylece haydutların eline düşsün. Bunlardan hangisi yalan söylüyor? Aldatmamak için yanlış söylemeyi seçen mi, aldatmak için doğru söylemeyi seçen mi? Yanlış söyleyerek muhatabının doğruyu izlemesini sağlayan mı, doğru söyleyerek muhatabının yanlışı izlemesini sağlayan mı? Yoksa ikisi de mi yalan söyledi: biri yanlış söylemek istediği, öbürü aldatmak istediği için? Yoksa hiçbiri mi yalan söylemedi: biri aldatmama iradesine, öbürü doğruyu söyleme iradesine sahip olduğu için? Çünkü şimdi söz konusu olan, hangisinin günah işlediği değil, hangisinin yalan söylediğidir. Doğru söyleyerek adamın haydutların eline düşmesini sağlayanın günah işlediği hemen görülür; öbürünün ise,
Quamquam subtilissime quaeratur, utrum, cum abest uoluntas fallendi, absit omnino mendacium. Quid enim? si quisque falsum loquens, quod falsum esse existimat, ideo tamen facit, quia putat sibi non credi, ut eo modo falsa fide absterreat eum, cui loquitur, quem sentit sibi nolle credere? hic enim studio non fallendi mentitur, si mendacium est enuntiare aliquid aliter quam scis esse uel putas; si autem mendacium non est nisi cum aliquis enuntiat uoluntate fallendi, non mentitur iste, qui propterea falsum loquitur, quamuis nouerit uel putet falsum esse quod loquitur, ut ille, cui loquitur, non ei credendo non fallatur, quia eum sibi non crediturum uel scit uel putat. unde si adpareat fieri posse, ut aliquis propterea falsum dicat, ne fallatur ille, cui dicitur, existit aliud e contrario genus propterea uerum dicentis, ut fallat. qui enim uerum ideo loquitur, quia sentit sibi non credi, ideo utique uerum dicit, ut fallat; scit enim uel existimat propterea falsum putari posse quod dicitur, quoniam ab ipso dicitur. quamobrem cum ideo uerum dicit, ut falsum putetur, ideo uerum dicit, ut fallat. quaerendum ergo est, quis potius mentiatur: utrum ille, qui falsum dicit, ne fallat, an ille, qui uerum dicit, ut fallat, cum et ille sciat uel putet falsum se dicere et iste sciat uel putet uerum se dicere. iam enim diximus eum, qui nescit falsum esse quod enuntiat, non mentiri, si hoc putat uerum, eumque potius mentiri, qui etiam uerum enuntiat, cum falsum putat, quia ex animi sui sententia iudicandi sunt. de illis itaque non parua quaestio est, quos proposuimus: unum, qui scit aut putat se falsum dicere et ideo dicit, ne fallat — uelut si aliquam uiam nouerit obsideri a latronibus et timens, ne per illam pergat homo, cuius saluti prospicit et eum scit sibi non credere, dicat eam uiam non habere latrones ad hoc, ut iliac non eat, dum ideo credit latrones ibi esse, quia ille dixit non ibi esse, cui non credere statuit mendacem putans — alterum autem, qui sciens aut putans uerum esse quod dicit, ad hoc tamen dicit, ut fallat; tamquam si homini non sibi credenti dicat latrones in illa uia esse, ubi reuera eos esse cognouit, ut ille, cui dicit, per illam uiam magis pergat atque ita in latrones incidat, dum putat falsum esse quod ille dixerit. quis ergo istorum mentitur: ille, qui elegit falsum dicere, ne fallat, an ille, qui elegit uerum dicere, ut fallat? ille, qui falsum dicendo egit, ut uerum sequeretur cui dixit, an iste, qui uerum dicendo egit, ut falsum sequeretur cui dixit? an forte ambo mentiti sunt? ille, quia uoluit falsum dicere, iste, quia uoluit fallere. an potius neuter eorum mentitus est? ille, quia uoluntatem habuit non fallendi, et ille, quia uoluntatem habuit uerum dicendi. non enim nunc agitur, quis eorum peccauerit, sed quis mentitus sit. cito enim uidetur ille peccasse, qui uerum dicendo egit, ut homo incideret in latrones, ille autem non
4_2yanlış söyleyerek adamın felaketten kurtulmasını sağladığı için günah işlemediği, hatta iyi bir iş yaptığı görülür. Ama bu örnekler tersine çevrilebilir: Aldanmasını istemediği kişinin daha ağır bir şeye uğramasını biri isteyebilir —çünkü birçokları bazı doğruları öğrenerek kendilerine felaket getirmiştir; bu doğrular, kendilerinden gizli kalması gereken türden şeylerse—; aldanmasını istediği kişinin bir yarar elde etmesini de öbürü isteyebilir. Çünkü bazı kimseler, sevdiklerinin başına gerçekten gelmiş bir kötülüğü öğrenselerdi kendilerini öldüreceklerdi; onu yanlış sandıkları için kendilerine kıymadılar. Böylece aldanmak onlara yaradı, tıpkı başkalarına doğruyu öğrenmenin zarar verdiği gibi. O hâlde mesele, biri aldatmamak için yanlış, öbürü aldatmak için doğru söylerken yarar ya da zarar verme niyetiyle mi söylediği değildir. Konuştukları kişilerin yararını ya da zararını bir yana bırakıp yalnızca hakikat ve yanlışlık bakımından, hangisinin yalan söylediği, ya da ikisinin mi yoksa hiçbirinin mi yalan söylediği sorulmaktadır. Eğer yalan, yanlışı dile getirme iradesiyle yapılmış bir beyansa, yanlış söylemek isteyen ve istediğini söyleyen —aldatmamak için söylemiş olsa bile— daha çok yalan söylemiştir. Ama yalan, aldatma iradesiyle yapılmış herhangi bir beyansa, o değil, doğruyu söyleyerek bile aldatmak isteyen öteki yalan söylemiştir. Yalan, herhangi bir yanlışlığa yönelik iradeyle yapılmış bir beyansa, ikisi de yalan söylemiştir; çünkü biri beyanının yanlış olmasını, öbürü doğru beyanı hakkında yanlış bir şeye inanılmasını istemiştir. Yalan, aldatmak için yanlışı dile getirmek isteyen kişinin beyanıysa, hiçbiri yalan söylememiştir; çünkü biri yanlış söyleyerek doğruya inandırmak, öbürü yanlışa inandırmak için doğru söylemek iradesindeydi. O hâlde doğru ve inanılmaya değer olduğunu bildiğimiz şeyi gerektiğinde dile getirdiğimizde ve dile getirdiğimiz şeye inandırmak istediğimizde, her türlü düşüncesizlik de her türlü yalan da uzak kalır. Ama yanlışı doğru sanarak, ya da bilmediğimizi bilinen yerine koyarak, ya da inanılmaması gerekene inanarak, ya da gerekmediği hâlde dile getirerek, yine de dile getirdiğimizden başka bir şeye inandırmaya çalışmıyorsak, düşüncesizliğin getirdiği yanılgı eksik olmaz, ama her türlü yalan uzak kalır. Çünkü zihin, doğru olduğunu bildiği, sandığı ya da inandığı şeyi dile getirdiğinin ve dile getirdiğinden başka bir şeye inandırmak istemediğinin bilincindeyse, o tariflerin hiçbirinden korkması gerekmez.
peccasse uel etiam bene fecisse, qui falsum dicendo egit, ut homo perniciem deuitaret. sed possunt exempla ista conuerti, ut et ille aliquid grauius eum pati uelit, quem falli non uult — multi enim quaedam uera cognoscendo sibi intulerunt perniciem, si talia fuerunt, ut eos latere debuerint — et iste aliquid commodi uelit adipisci eum, quem uult falli. nonnulli enim, qui sibi mortem intulissent, si aliquid mali, quod uere contigerat, de caris suis cognouissent, falsum putando sibi pepercerunt; atque ita falli eis profuit, sicut aliis offuit uera cognoscere. non ergo id agitur, quo animo consulendi aut nocendi uel ille falsum dixit, ne falleret, uel iste uerum dixit, ut falleret; sed exceptis commodis aut incommodis eorum, quibus locuti sunt, quantum ad ipsam ueritatem falsitatemque adtinet, quaeritur, quis eorum an uterque neuterue mentitus sit. si enim mendacium est enuntiatio cum uoluntate falsum enuntiandi, ille potius mentitus est, qui falsum dicere uoluit et dixit quod uoluit, quamuis, ne falleret, dixerit; si autem mendacium est quaelibet enuntiatio cum uoluntate fallendi, non ille, sed iste mentitus est, qui etiam uerum dicendo fallere uoluit. quodsi mendacium est enuntiatio cum uoluntate alicuius falsitatis, ambo mentiti sunt, quia et ille suam enuntiationem falsam esse uoluit et ille de uera sua falsum credi uoluit. porro si mendacium est enuntiatio falsum enuntiare uolentis, ut fallat, neuter mentitus est, quia et ille habuit uoluntatem falsum dicendo uerum persuadere et iste, ut falsum persuaderet, uerum dicere. aberit igitur omnis temeritas atque omne mendacium, cum et id, quod uerum credendumque cognouimus, cum opus est, enuntiamus et id uolumus persuadere, quod enuntiamus. si autem uel quod falsum est uerum putantes uel quod incognitum est nobis pro cognito habentes uel quod credendum non est credentes uel, cum id non opus est, enuntiantes tamen non aliud quam id, quod enuntiamus, persuadere conamur: non abest quidem temeritatis error, sed abest omne mendacium. nulla enim definitionum illarum timenda est, cum bene sibi conscius est animus hoc se enuntiare, quod uerum esse aut nouit aut opinatur aut credit, neque uelle aliquid nisi quod enuntiat persuadere.
5Ama yalanın bazen faydalı olup olmadığı çok daha büyük ve daha gerekli bir meseledir. Aldatma iradesi olmayan, hatta beyanının yanlış olmasını doğruya inandırmak için istediğinden muhatabının aldanmamasını sağlamaya çalışan kişinin yalan söyleyip söylemediğinden; aldatmak amacıyla isteyerek doğruyu dile getiren kişinin de yalan söyleyip söylemediğinden şüphe edilebilir. Ama aldatmak amacıyla isteyerek yanlışı dile getirenin yalan söylediğinden kimse şüphe etmez. Bu yüzden aldatma iradesiyle ortaya konan yanlış beyanın yalan olduğu açıktır. Yalnızca bunun mu yalan olduğu ise başka bir meseledir.
Şimdilik herkesin üzerinde anlaştığı bu türü inceleyelim: Aldatma iradesiyle yanlış bir şeyi dile getirmek bazen faydalı mıdır? Böyle düşünenler görüşlerine tanıklar getirirler. Sara'nın güldükten sonra meleklere gülmediğini söyleyerek inkâr ettiğini; Yakup'un babası sorduğunda kendisinin büyük oğlu Esav olduğunu söylediğini; Mısırlı ebelerin de doğan İbrani bebekler öldürülmesin diye yalan söylediklerini, üstelik Tanrı'nın bunu onaylayıp onları ödüllendirdiğini hatırlatırlar. Bunun gibi birçok örnek seçip, suçlamaya cesaret edemeyeceğin kişilerin yalanlarını anarlar; böylece bir yalanın bazen kınanmaya layık olmamakla kalmayıp övgüye de layık olabileceğini itiraf etmeni isterler. Yalnız ilahî kitaplara bağlı olanları değil, bütün insanları ve sağduyuyu da sıkıştırmak için şunu da eklerler: "Biri sana sığınsa ve senin yalanınla ölümden kurtarılabilecek olsa, yalan söylemeyecek misin? Bir hasta, bilmesi kendisine yararlı olmayan bir şeyi sorsa ve sen cevap vermesen bile daha ağır bir sıkıntıya düşebilecek olsa, ya doğruyu söyleyip adamı felakete sürüklemeye, ya da ahlâken güzel ve merhametli bir yalanla sağlığına yardım etmek yerine susmaya cesaret edecek misin?" Bu ve buna benzer şeylerle, birine yardım etmek gerektiğinde bazen yalan söylemek gerektiğini pek bol delillerle dayattıklarını düşünürler.
Sed utrum sit utile aliquando mendacium, multo maior magisque necessaria quaestio est. utrum ergo mentiatur quisquis fallendi non habet uoluntatem uel etiam id agit, ne fallatur, cui aliquid enuntiat, quamuis enuntiationem ipsam falsam habere uoluerit, quia ideo uoluit, ut uerum persuaderet; et utrum mentiatur quisquis etiam uerum uolens enuntiat causa fallendi, dubitari potest. nemo autem dubitat mentiri eum, qui uolens falsum enuntiat causa fallendi. quapropter enuntiationem falsam cum uoluntate ad fallendum prolatam manifestum est esse mendacium. sed utrum hoc solum sit mendacium, alia quaestio est. Interim de hoc genere, in quod omnes consentiunt, inquiramus: utrum aliquando sit utile falsum aliquid enuntiare cum uoluntate fallendi. nam qui hoc sentiunt, adhibent testimonia sententiae suae, commemorantes Sarram, cum risisset, angelis negasse quod riserit; Iacob a patre interrogatum respondisse, quod ipse esset Esau maior filius eius; Aegyptias quoque obstetrices, ne infantes Hebraei nascentes interficerentur, etiam deo adprobante et remunerante mentitas et multa eius modi exempla eligentes eorum hominum mendacia commemorant, quos culpare non audeas atque ita fatearis aliquando esse posse non solum reprehensione non dignum, sed etiam dignum laude mendacium. addunt etiam, quo non solos premant diuinis libris deditos, sed etiam omnes homines sensumque communem dicentes: si quis ad te confugiat, qui mendacio tuo possit a morte liberari, non es mentiturus? si aliquid aegrotus interroget, quod ei scire non expedit, qui etiam possit te non respondente grauius adfligi, audebisne aut uerum dicere in perniciem hominis aut silere potius quam honesto et misericordi mendacio ualitudini eius opitulari? his atque talibus copiosissime se arbitrantur urgere, ut, si consulendi causa exigit, aliquando mentiamur.
6Buna karşılık, hiçbir zaman yalan söylememek gerektiği görüşünde olanlar çok daha güçlü bir savunma yaparlar. Önce ilahî otoriteye dayanırlar; çünkü On Emir'in kendisinde şöyle yazılmıştır: "Yalan tanıklık etme." Bununla her türlü yalanı kapsar; çünkü bir şey dile getiren herkes, kendi zihni hakkında tanıklık eder. Ama biri her yalana yalan tanıklık denmemesi gerektiğini ileri sürmesin diye: Şu yazılı söze ne diyecek: "Yalan söyleyen ağız ruhu öldürür"? Kimse bunun bazı yalancılar hariç tutularak anlaşılabileceğini sanmasın diye başka bir yerde şunu okusun: "Yalan söyleyenlerin hepsini yok edeceksin." Rab de kendi ağzıyla şöyle der: "Ağzınızda evet evet, hayır hayır olsun; bundan fazlası kötüdendir." Havari de eski insanı üzerimizden çıkarmamızı buyurduğunda —bu adla bütün günahlar anlaşılır—, bunun ardından ilk sıraya şunu koyarak der: "Bu yüzden yalanı bırakıp hakikati konuşun."
Contra illi, quibus placet numquam mentiendum, multo fortius agunt, utentes primo auctoritate diuina, quoniam in ipso Decalogo scriptum est: falsum testimonium ne dicas, quo genere complectitur omne mendacium; quisquis enim aliquid enuntiat, testimonium perhibet animo suo. sed ne quis contendat non omne mendacium falsum testimonium esse appellandum, quid dicturus est ad id, quod scriptum est: os quod mentitur occidit animam? quod ne quis arbitretur exceptis aliquibus mentientibus posse intellegi, alio loco legat: perdes omnes, qui loquuntur mendacium. unde ore suo ipse dominus, sit, inquit, in ore uestro: est est, non non; quod autem amplius est, a malo est. hinc et apostolus, cum exuendum ueterem hominem praeciperet, quo nomine omnia peccata intelleguntur, consequenter ait in primis ponens: quapropter deponentes mendacium loquimini ueritatem.
7Eski kitaplardan getirilen yalan örneklerinden de korkmadıklarını söylerler. Çünkü orada yapılmış olan her şey, gerçekten olmuş olsa bile, mecazî olarak anlaşılabilir; mecazî olarak yapılan ya da söylenen hiçbir şey ise yalan değildir. Her beyan, dile getirdiği şeye göre değerlendirilmelidir; mecazî olarak yapılan ya da söylenen her şey de, anlasınlar diye kendilerine sunulan kimselere neye işaret ediyorsa onu dile getirir. Bu yüzden peygamberlik zamanlarında otoriteye layık oldukları anlatılan o insanların, haklarında yazılmış her şeyi peygamberce yaptıklarına ve söylediklerine inanmak gerekir; aynı peygamberlik ruhuyla hafızaya ve yazıya emanet edilmeye layık görülen ne başlarına geldiyse, onun da peygamberce başlarına geldiğine inanmak gerekir. Ebelere gelince, onların peygamberlik ruhuyla, gelecekteki bir hakikate işaret etmek için Firavun'a bir şeyi başka bir şey yerine bildirdiklerini söyleyemezler —gerçi onlar aracılığıyla yapılan şey, onların haberi olmadan bir şeye işaret etmiş olabilir—; bu yüzden ebelerin kendi basamaklarına göre Tanrı tarafından onaylanıp ödüllendirildiklerini söylerler. Çünkü zarar vermek için yalan söylemeye alışmış biri artık yardım etmek için yalan söylüyorsa çok ilerlemiştir. Ama kendi başına övgüye değer diye önerilen bir şey başka, daha kötüsüyle karşılaştırılınca üstün tutulan bir şey başkadır. Bir insan sağlıklı olduğunda bir türlü, bir hasta iyileşmeye yüz tuttuğunda başka türlü seviniriz. Nitekim Yazılarda, İsrail halkının suçlarıyla karşılaştırıldığında Sodom'un bile aklandığı söylenir. Eski kitaplardan getirilen ve kınandığı görülmeyen ya da kınanamayan bütün yalanları da bu kurala göre değerlendirirler: Bunlar ya ilerleyenlerin yaratılışı ve umudu yüzünden onaylanır, ya da bir şeye işaret ettikleri için hiç de yalan değildir.
Nec illis, quae de ueteribus libris mendaciorum exempla prolata sunt, terreri se dicunt: ubi quidquid gestum est, figurate accipi potest, quamuis reuera contigerit; quidquid autem figurate fit aut dicitur, non est mendacium. omnis enim enuntiatio ad id, quod enuntiat, referenda est. omne autem figurate aut factum aut dictum hoc enuntiat, quod significat eis, quibus intellegendum prolatum est. unde credendum est illos homines, qui propheticis temporibus digni auctoritate fuisse commemorantur, omnia, quae scripta sunt de illis, prophetice gessisse atque dixisse; nec minus prophetice eis accidisse, quaecumque sic acciderunt, ut eodem prophetico spiritu memoriae litterisque mandanda iudicarentur. de obstetricibus autem, quia non eas possunt dicere prophetico spiritu significandi futuri ueri gratia aliud pro alio renuntiasse Pharaoni, etiamsi aliquid ipsis nescientibus quod per eas actum est significauit, pro gradu suo dicunt adprobatas et remuneratas a deo. qui enim nocendi causa mentiri solet, si iam consulendi causa mentiatur, multum profecit. sed aliud est, quod per se ipsum laudabile proponitur, aliud, quod in deterioris conparatione praeponitur. aliter enim gratulamur, cum sanus est homo, aliter, cum melius habet aegrotus. nam in scripturis ipsis iustificata etiam Sodoma dicitur in conparatione scelerum populi Israhel. et ad hanc regulam dirigunt omnia mendacia, quae proferuntur de ueteribus libris nec reprehensa inueniuntur uel reprehendi non possunt, ut aut indole proficientium et spe adprobentur aut significationis alicuius causa non sint omnino mendacia.
8Bu yüzden Yeni Ahit kitaplarında, Rab'bin mecazî işaretleri dışında, azizlerin hayatına, ahlâkına, yaptıklarına ve söylediklerine bakarsan, yalan söylemeyi taklide davet edecek hiçbir şey gösterilemez. Petrus'un ve Barnabas'ın riyakârlığı yalnızca anlatılmakla kalmamış, kınanıp düzeltilmiştir de. Bazılarının sandığı gibi, havari Pavlus da aynı riyakârlıkla Timoteos'u sünnet ettirmiş ya da kendisi bazı ayinleri Yahudi usulüyle yerine getirmiş değildir; bunu, sünnetin ne putperestlere fayda ne Yahudilere zarar verdiğini ilan ettiği görüşünün özgürlüğüyle yapmıştır. Bu yüzden ne putperestlerin Yahudi âdetine bağlanmalarını, ne de Yahudilerin atalarının âdetinden caydırılmalarını uygun gördü. Onun şu sözleri buradan gelir: "Sünnetli olarak çağrılan biri sünnet derisini geri getirmesin. Sünnetsiz olarak çağrılan biri sünnet olmasın. Sünnet bir şey değildir, sünnetsizlik de bir şey değildir; önemli olan Tanrı'nın buyruklarına uymaktır. Herkes hangi çağrıyla çağrıldıysa onda kalsın." Kesilip atılmış sünnet derisi nasıl geri getirilebilir? Ama "geri getirmesin" derken "sanki sünnet derisini geri getirmiş gibi yaşamasın" demek istedi; yani açığa çıkardığı yere yeniden bir et örtüsü çekmiş ve Yahudi olmaktan vazgeçmiş gibi yaşamasın; nitekim başka bir yerde şöyle der: "Sünnetin sünnetsizliğe dönmüştür." Havari bunu, ne putperestleri sünnetsizlikte, ne Yahudileri atalarının âdetinde kalmaya zorlamak için söyledi; hiçbiri öbür tarafa zorlanmasın, herkes kendi âdetinde kalmakta serbest olsun ama buna mecbur olmasın diye söyledi.
Bir Yahudi, kimseyi tedirgin etmeyeceği bir yerde Yahudi âdetlerinden ayrılmak isteseydi, havari onu engellemezdi; çünkü bu âdetlerde kalmalarını öğütlemesinin sebebi, Yahudilerin gereksiz şeyler yüzünden tedirgin olup kurtuluş için gerekli olan şeylere gelmemelerini önlemekti. Putperestlerden biri de sünneti zararlı bir şey gibi lanetlemediğini, faydasının zamanı geçmiş bir mühür gibi ona kayıtsız baktığını göstermek için sünnet olmak isteseydi, havari onu da engellemezdi; çünkü artık sünnetten kurtuluş gelmiyorsa da, ondan bir yıkım gelmesinden korkmak da gerekmezdi. Bu yüzden Timoteos da sünnetsizken çağrılmış olsa bile sünnet ettirildi; çünkü Yahudi bir anneden doğmuştu ve akrabalarını kazanmak için onlara, Hristiyan öğretisinde Eski Kanun'un ayinlerinden tiksinmeyi öğrenmediğini göstermesi gerekiyordu. Böylece Yahudilere şunu gösterdiler: Putperestler bu âdetleri kötü oldukları ve atalar tarafından zararlı biçimde yerine getirildikleri için değil, eski Yazıların bütünüyle o kadar uzun zaman boyunca peygamberlik imgeleriyle gebe kaldığı o büyük sırrın gelişinden sonra artık kurtuluş için gerekli olmadıkları için kabul etmiyorlardı.
Titus'u da, Yahudiler bunda ısrar ettiği için sünnet ettirirdi; ama araya sızmış sahte kardeşler bunun yapılmasını, Pavlus hakkında yayacak bir şey bulmak için istiyorlardı: Sanki Pavlus, müjdenin vaat ettiği kurtuluş umudunun etin sünnetinde ve bu türden âdetlerde olduğunu ilan eden ve bunlar olmadan Mesih'in kimseye fayda vermeyeceğini ileri sürenlerin "hakikatine" boyun eğmiş gibi. Oysa tam tersine, kurtuluşun orada olduğunu düşünerek sünnet olanlara Mesih hiçbir fayda sağlamazdı. Şu söz buradandır: "İşte ben Pavlus size söylüyorum: Sünnet olursanız Mesih'in size hiçbir faydası olmaz." Demek ki Pavlus atalarının âdetlerini bu özgürlükten ötürü yerine getirdi; yalnızca bunlar olmadan Hristiyan kurtuluşunun bulunmadığı sanılmasından sakındı ve buna karşı vaaz etti. Petrus ise riyakârlığıyla, sanki kurtuluş Yahudilikteymiş gibi putperestleri Yahudi gibi yaşamaya zorluyordu. Pavlus'un şu sözleri bunu gösterir: "Putperestleri nasıl Yahudi gibi yaşamaya zorlarsın?" Petrus'u, bu âdetler olmadan kurtuluş olamazmış gibi onlara uyarken görmeselerdi zorlanmazlardı. O hâlde Petrus'un riyakârlığı Pavlus'un özgürlüğüyle karşılaştırılamaz. Bu yüzden düzeltilmeyi gönül hoşluğuyla kabul eden Petrus'u sevmeliyiz; ama Pavlus'un otoritesine dayanarak yalana dayanak kurmamalıyız. Çünkü Pavlus hem putperestler Petrus yüzünden Yahudi gibi yaşamaya zorlanmasın diye Petrus'u herkesin önünde doğru yola çağırdı, hem de kendi vaazına kendisi tanıklık etti: Atalarının geleneklerini putperestlere yüklemek istemediği için o geleneklerin düşmanı sanıldığında, onları atalarının usulüyle yerine getirmekten çekinmeyerek şunu yeterince gösterdi: Mesih'in gelişiyle birlikte bu gelenekler ne Yahudilere zararlı, ne putperestlere gerekli, ne de artık herhangi bir insan için kurtarıcı olarak kalmıştır.
Et ideo de libris noui testamenti exceptis figuratis significationibus domini, si uitam moresque sanctorum et facta ac dicta consideres, nihil tale proferri potest, quod ad imitationem prouocet mentiendi. simulatio enim Petri et Barnabae non solum commemorata, uerum etiam reprehensa atque correcta est. non enim, ut nonnulli putant, ex eadem simulatione etiam Paulus apostolus aut Timotheum circumcidit aut ipse quaedam ritu iudaeico sacramenta celebrauit, sed ex illa libertate sententiae suae, qua praedicauit nec gentibus prodesse circumcisionem nec iudaeis obesse. unde nec illos astringendos ad consuetudinem iudaeorum nec illos a paterna deterrendos censuit. unde illa uerba eius sunt: circumcisus quis uocatus est? non adducat [praeputium]. in praeputio quis uocatus est? non circumcidatur. circumcisio nihil est, et praeputium nihil est sed obseruatio mandatorum dei. unusquisque in qua uocatione uocatus est, in ea permaneat. quomodo enim potest adduci praeputium quod praecisum est? sed 'non adducat' dixit 'non ita uiuat', quasi praeputium adduxerit, id est, quasi in eam partem, quam nudauit, rursus tegmen carnis adtraxerit et quasi iudaeus esse destiterit, sicut alibi dicit: circumcisio tua praeputium facta est. et hoc non tamquam cogens dixit apostolus aut illos manere in praeputio aut iudaeos in consuetudine patrum suorum, sed ut neutri in alteram cogerentur, potestatem autem haberet quisque manendi in sua consuetudine, non necessitatem. neque enim, si uellet iudaeus, ubi nullum perturbaret, recedere a iudaeicis obseruationibus, prohiberetur ab apostolo, quando quidem consilium in eis permanendi ad hoc dedit, ne superfluis perturbati iudaei ad ea, quae saluti essent necessaria, non uenirent, neque ab illo prohiberetur, si uellet quisquam gentilium ideo circumcidi, ut hoc ipsum ostenderet, non se detestari quasi noxium, sed indifferenter habere tamquam signaculum, cuius utilitas iam tempore praeterisset; non enim, si salus ex eo iam nulla esset, etiam exitium inde metuendum fuit. ideoque et Timotheus, cum in praeputio uocatus esset, tamen, quia de iudaea matre ortus erat et ostendere cognatis suis debebat ad eos lucrifaciendos non hoc se didicisse in disciplina christiana, ut illa sacramenta, quae legis ueteris essent, abominaretur, circumcisus est ab apostolo: ut hoc modo demonstrarent iudaeis non ideo gentes non ea suscipere, quia mala sunt et perniciose a patribus obseruata, sed quia iam saluti non necessaria post aduentum tanti sacramenti, quod per tam longa tempora tota uetus illa scriptura propheticis figurationibus parturiuit. nam et Titum circumcideret, cum hoc urgerent iudaei, nisi subintroducti falsi fratres ideo fieri uellent, ut haberent, quod de ipso Paulo disseminarent, tamquam eorum ueritati cesserit, qui spem salutis euangelicae in circumcisione carnis atque eius modi obseruationibus esse praedicarent et sine his nemini Christum prodesse contenderent, cum contra nihil prodesset Christus eis, qui eo animo circumciderentur, ut ibi esse salutem putarent, unde est illud: ecce ego Paulus dico uobis, quia, si circumcidamini, Christus uobis nihil proderit. ex hac igitur libertate Paulus paternas obseruationes obseruauit, hoc unum cauens et praedicans, ne sine his salus christiana nulla putaretur. Petrus autem simulatione sua, tamquam in iudaismo salus esset, cogebat gentes iudaeizare, quod uerba Pauli ostendunt dicentis: quomodo gentes cogis iudaeizare? non enim cogerentur, nisi uiderent eum sic eas obseruare, quasi praeter illas salus esse non posset. Petri ergo simulatio libertati Pauli non est conparanda. et ideo Petrum amare debemus libenter correctum, non autem astruere etiam de auctoritate Pauli mendacium, quia et Petrum coram omnibus in rectam uiam reuocauit, ne gentes per eum iudaeizare cogerentur, et ipse suae praedicationi adtestatus est, qui cum putaretur hostis paternarum traditionum eo quod nolebat eas inponere gentibus, non aspernatus eas ipse more patrio celebrare satis ostendit hoc in eis Christo adueniente remansisse, ut nec iudaeis essent perniciosae nec gentibus necessariae nec iam cuiquam hominum salutares.
9O hâlde yalana ne eski kitaplardan bir otorite getirilebilir —çünkü ya mecazî olarak yapıldığı ya da söylendiği kabul edilen şey yalan değildir, ya da kötülerde, ilerlemeye başladıklarında daha kötüsüyle karşılaştırılarak övülen şey iyilere taklit için önerilmez—, ne de Yeni Ahit kitaplarından; çünkü Petrus'un riyakârlığı değil düzeltilmesi, inkârı değil gözyaşları taklit edilmelidir.
Gündelik hayattan getirilen örneklere ise inanmamak gerektiğini çok daha büyük bir güvenle ileri sürerler. Önce Kutsal Yazıların pek çok belgesiyle, özellikle de şu yazılı sözle, yalanın bir haksızlık olduğunu öğretirler: "Ya Rab, haksızlık yapanların hepsinden nefret ettin; yalan söyleyenlerin hepsini yok edeceksin." Ya Yazılar alışkanlığı üzere sonraki dizeyle öncekini açıklamıştır; öyle ki haksızlık genellikle daha geniş bir alanı kapsadığı için, yalanı anarak haksızlığın bir türünü kastetmek istediğini anlarız. Ya da arada bir fark olduğunu düşünürlerse, "yok edeceksin" sözü "nefret ettin" sözünden ne kadar ağırsa, yalan da o kadar kötüdür. Çünkü Tanrı belki birinden onu yok etmeyecek kadar hafifçe nefret eder; yok ettiğinden ise ne kadar sert cezalandırırsa o kadar şiddetle nefret eder. Haksızlık yapanların hepsinden nefret eder; ama yalan söyleyenlerin hepsini yok da eder. Bu ortaya konunca, bunu ileri sürenlerden hangisi şu örneklerle sarsılır: "Ne dersin? Biri sana sığınsa ve senin yalanınla ölümden kurtarılabilecek olsa?" Çünkü günah işlemekten korkmayan insanların akılsızca korktuğu o ölüm, Rab'bin İncil'de öğrettiği gibi —bu yüzden ondan korkulmamasını buyurur— ruhu değil bedeni öldürür; yalan söyleyen ağız ise bedeni değil ruhu öldürür. Şu sözlerle apaçık yazılmıştır: "Yalan söyleyen ağız ruhu öldürür." O hâlde biri bedence yaşasın diye öbürünün ruhça ölmesi gerektiğini söylemek nasıl son derece sapkınca olmaz? Yakını sevmenin de sınırı, herkesin kendine olan sevgisidir: "Yakınını kendin gibi seveceksin" der. Öyleyse biri, ötekine zamanî hayatı sağlamak için kendi ebedî hayatını kaybederse onu kendisi gibi nasıl sevmiş olur? Onun zamanî hayatı için kendi zamanî hayatını kaybetse bile, bu artık onu kendisi gibi değil kendisinden çok sevmek olur; bu da sağlam öğretinin kuralını aşar. O hâlde başkasının zamanî hayatı için yalan söyleyerek kendi ebedî hayatını kaybetmesi hiç olmayacak şeydir. Bir Hristiyan, yakınının ebedî hayatı için kendi zamanî hayatını kaybetmekten elbette çekinmez; bunun örneği önceden verilmiştir: Rab'bin kendisi bizim için öldü. Bunun için şöyle de der: "Benim buyruğum şudur: Ben sizi nasıl sevdimse, siz de birbirinizi öyle sevin. Hiç kimsede, dostları uğruna canını vermekten daha büyük sevgi yoktur." Hiç kimse, Rab'bin buyurduğunu yaparak ya da yaptığını buyurarak insanların ebedî kurtuluşundan başka bir şeyi gözettiğini söyleyecek kadar akılsız değildir. O hâlde yalan söyleyerek ebedî hayat kaybedildiğine göre, hiç kimsenin zamanî hayatı için yalan söylememek gerekir.
Biri, başkası bedence yaşlansın diye kendi ruhunu yalanla öldürmek istemediğinde kızıp öfkelenen bu kimseler şuna ne diyecekler: Ya bizim hırsızlığımızla, ya zinamızla biri ölümden kurtarılabilecek olsa? Bu yüzden hırsızlık mı yapmalı, zina mı etmeli? Kendilerini şunu kabul etmeye zorladıklarını bilmiyorlar: Bir adam elinde bir ip getirip yasak bir birleşme istese ve istediği verilmezse boynuna ipi geçireceğine yemin etse, onların dediği gibi bir canı kurtarmak için ona razı olmak gerekecektir. Bu saçma ve iğrençse, öbürü bedence yaşasın diye kişi neden kendi ruhunu yalanla bozsun? Oysa bunun için bedenini bozulmaya teslim etse, herkesin hükmüyle iğrenç bir alçaklık yüzünden mahkûm edilirdi. Bu yüzden bu meselede yalnızca yalanın bir haksızlık olup olmadığına bakmak gerekir. Yukarıda anılan belgelerle bu ileri sürüldüğüne göre, birinin başkasının kurtuluşu için yalan söyleyip söylememesi gerektiğini sormak, birinin başkasının kurtuluşu için haksızlık yapıp yapmaması gerektiğini sormakla aynıdır. Ruhun kurtuluşu ancak hakkaniyetle korunabilir ve onu yalnızca başkasının değil, kendi zamanî kurtuluşumuzdan da üstün tutmamızı buyurur. Ruhun kurtuluşu böyle bir şeyi reddediyorsa, derler, hiçbir zaman yalan söylememek gerektiğinden şüphe etmemiz için ne kalır? Çünkü zamanî çıkarlar arasında bedenin sağlığından ve hayatından daha büyük ya da daha değerli bir şey olduğu söylenemez. Eğer o bile hakikatten üstün tutulmamalıysa, bazen yalan söylemek gerektiğini düşünenler, yalan söylemek gerektiğini ileri sürmek için ne öne sürebilir?
Quodsi auctoritas mentiendi nec de antiquis libris proferri potest, uel quia non est mendacium, quod figurate gestum dictumue recipitur, uel quia bonis ad imitandum non proponitur, quod in malis, cum proficere coeperint, in peioris conparatione laudatur, nec de noui testamenti libris, quia correctio potius quam simulatio, sicut lacrimae potius quam negatio Petri est imitanda. Iam illis exemplis, quae de communi uita proferuntur, multo confidentius adserunt non esse credendum. prius enim docent iniquitatem esse mendacium multis documentis litterarum sanctarum et eo maxime, quod scriptum est: odisti, domine, omnes qui operantur iniquitatem, perdes omnes qui loquuntur mendacium. aut enim, ut solet scriptura, sequenti uersu exposuit superiorem, ut, quoniam latius solet patere iniquitas, intellegamus nominato mendacio tamquam speciem iniquitatis significare uoluerit, aut, si aliquid interesse arbitrantur, tanto peius est mendacium, quanto grauius positum est 'perdes' quam 'odisti'. forte enim odit aliquem deus aliquanto mitius, ut eum non perdat; quem uero perdit, tanto uehementius odit, quanto seuerius punit. odit autem omnes, qui operantur iniquitatem; at omnes, qui loquuntur mendacium, etiam perdit. quo constituto quis eorum, qui haec asserunt, commouebitur illis exemplis, cum dicitur: quid? si ad te homo confugiat, qui mendacio tuo possit a morte liberari? illa enim mors, quam stulte timent homines, qui peccare non timent, non animam, sed corpus occidit, sicut dominus in euangelio docet — unde praecipit, ne ipsa timeatur — os autem, quod mentitur, non corpus, sed animam occidit. his enim uerbis apertissime scriptum est: os autem, quod mentitur, occidit animam. quomodo ergo non peruersissime dicitur, ut alter corporaliter uiuat, debere alterum spiritaliter mori? nam et ipsa dilectio proximi ex sua cuiusque terminum accepit. diliges, inquit, proximum tuum tamquam te ipsum. quomodo ergo quisque diligit tamquam se ipsum, cui ut praestet uitam temporalem, ipse amittit aeternam? quandoquidem si pro illius temporali uita suam ipsam temporalem perdat, non est iam diligere sicut se ipsum, sed plus quam se ipsum: quod sanae doctrinae regulam excedit. multo minus igitur aeternam suam pro alterius temporali mentiendo amissurus est. temporalem plane uitam suam pro aeterna uita proximi non dubitabit Christianus amittere; hoc enim praecessit exemplum, ut pro nobis dominus ipse moreretur. ad hoc enim et ait: hoc est mandatum meum, ut diligatis inuicem, sicut et ego dilexi uos. maiorem dilectionem nemo habet, quam ut animam suam ponat pro amicis suis. non enim quisquam est ita desipiens, ut dicat aliud quam saluti sempiternae hominum consuluisse dominum uel faciendo, quod praecepit, uel praecipiendo, quod fecit. cum igitur mentiendo uita aeterna amittatur, numquam pro cuiusquam temporali uita mentiendum est. enimuero isti, qui stomachantur et indignantur, si nolit aliquis mendacio perimere animam suam, ut alius senescat in carne, quid, si etiam furto nostro, quid, si adulterio liberari possit aliquis de morte? ideone furandum est aut moechandum? nesciunt enim ad hoc se cogere, ut, si laqueum ferat homo et stuprum petat, confirmans, quod sibi collum ligabit, nisi ei concedatur, quod petit, consentiatur propter animam, sicut ipsi dicunt, liberandam. quod si absurdum et nefarium est, cur animam suam quisque mendacio corrumpat, ut alter uiuat in corpore, cum, si suum corpus propterea corrumpendum daret, omnium iudicio nefariae turpitudinis damnaretur? proinde non est in ista quaestione adtendendum, nisi utrum iniquitas sit mendacium. quod cum supra commemoratis documentis asseratur, uidendum est ita quaeri, utrum pro alterius salute mentiri aliquis debeat, ac si quaereretur, utrum pro alterius salute iniquus esse aliquis debeat. quod si respuit ⟦?⟧ animae salus, quae non potest nisi aequitate seruari, et se ut praeponamus non solum alterius, sed etiam nostrae saluti temporali iubet, quid restat, inquiunt, quo dubitare debeamus numquam omnino esse mentiendum? non enim dici potest esse aliquid in temporalibus commodis salute ac uita corporali maius aut carius. unde si nec ipsa praeponenda est ueritati, quid obici potest propter quod mentiendum esse contendant, qui aliquando putant oportere mentiri?
10Bedenin iffeti pek saygıdeğer bir yüzle karşımıza çıkıp kendisi için yalan istiyor gibi görünür: Bir ırz düşmanı saldırdığında, ondan bir yalanla kurtulmak mümkünse, hiç tereddüt etmeden yalan söylemek gerektiği düşünülür. Buna kolayca şu cevap verilebilir: Ruhun bütünlüğüne bağlı olmayan hiçbir beden iffeti yoktur; ruhun bütünlüğü bozulunca, beden dokunulmamış görünse bile iffet zorunlu olarak yıkılır. Bu yüzden iffet, elimizden istemediğimiz hâlde alınabilecek bir şeymiş gibi zamanî şeyler arasında sayılmamalıdır. O hâlde ruh, kendisi bozulmazlıktan ayrılmadıkça bozulmadan kalacağını bildiği bedeni için kendini hiçbir şekilde yalanla bozmaz. Çünkü bedenin, önünde şehvet bulunmadan zorla katlandığı şeye bozulma değil, eziyet demek daha doğrudur. Ya da her eziyet bir bozulmaysa, her bozulma da utanç verici değildir; yalnızca şehvetin peşine düştüğü ya da şehvetin razı olduğu bozulma utanç vericidir. Ruh bedenden ne kadar üstünse, bozulması da o kadar büyük bir suçtur. O hâlde iffet, iradeye dayanmayan hiçbir bozulmanın bulunamayacağı yerde korunabilir. Bir ırz düşmanı, ne karşı koyan bir güçle, ne bir tedbirle, ne de bir yalanla önlenemeyecek biçimde bir bedene saldırırsa, iffetin başkasının şehvetiyle çiğnenemeyeceğini elbette kabul etmemiz gerekir. Bu yüzden ruhun bedenden daha iyi olduğundan kimse şüphe etmediğine göre, ruhun bütünlüğü bedenin bütünlüğünden üstün tutulmalıdır; çünkü o ebediyen korunabilir. Peki, yalan söyleyenin ruhunun bütün olduğunu kim söyleyebilir? Şehvetin kendisi de doğru olarak şöyle tarif edilir: Ruhun, herhangi bir zamanî şeyi ebedî iyilerden üstün tutan isteği. Bu yüzden, yalanla ebedî bir iyiye erişilebileceğini gösteremeyen hiç kimse bazen yalan söylemek gerektiğine bizi ikna edemez. Ama herkes hakikatten ne kadar uzaklaşırsa ebediyetten de o kadar uzaklaşır; bu yüzden ondan uzaklaşarak bir iyiye varılabileceğini söylemek son derece saçmadır. Ya da hakikatin kapsamadığı ebedî bir iyi varsa, o doğru olmayacaktır; bu yüzden iyi de olmayacaktır, çünkü yanlış olacaktır. Ruh bedenden nasıl üstün tutulmalıysa, hakikat de ruhun kendisinden öyle üstün tutulmalıdır; öyle ki ruh onu yalnızca bedenden değil, kendisinden de çok arzulasın. Çünkü kendi değişkenliğinden çok onun değişmezliğinin tadına vardığında daha bütün ve daha iffetli olacaktır. Lut, melekleri bile misafir olarak ağırlamaya layık olacak kadar adil olduğu hâlde, Sodomlular erkeklerin değil kadınların bedenlerini bozsunlar diye kızlarını onlara ırzlarına geçmeleri için sunduysa, ruhun iffeti hakikat içinde ne kadar daha titizlikle ve kararlılıkla korunmalıdır! Çünkü ruh kendi bedeninden, bir erkek bedeninin bir kadın bedeninden üstün tutulmasından çok daha haklı olarak üstün tutulur.
Pudicitia quippe corporis quia multum honorabili persona uidetur occurrere et pro se flagitare mendacium, ut, si stuprator inruat, qui possit mendacio deuitari, sine dubitatione mentiendum sit, facile responderi potest nullam esse pudicitiam corporis, nisi ab integritate animi pendeat: qua disrupta cadat necesse est, etiamsi intacta uideatur, et ideo non in rebus temporalibus esse numerandam, quasi quae inuitis possit auferri. nullo modo igitur se animus mendacio corrumpit pro corpore suo, quod scit manere incorruptum, si ab ipso animo incorruptio non recedat. quod enim uiolenter non praecedente libidine patitur corpus, uexatio potius quam corruptio nominanda est. aut si omnis uexatio corruptio est, non omnis corruptio turpis est, sed quam libido procurauerit aut cui libido consenserit. quanto autem praestantior est animus corpore, tanto sceleratius corrumpitur. ibi ergo seruari potest pudicitia, ubi nulla nisi uoluntaria potest esse corruptio. certe enim si stuprator corpus inuaserit, qui nec ui contraria possit nec ullo consilio uel mendacio deuitari, necesse est fateamur aliena libidine pudicitiam non posse uiolari. quapropter quoniam nemo dubitat meliorem esse animum corpore, integritati corporis integritas animi praeponenda est, quae in aeternum seruari potest. quis autem dixerit integrum animum esse mentientis? etenim libido quoque ipsa recte definitur adpetitus animi, quo aeternis bonis quaelibet temporalia praeponuntur. nemo itaque potest conuincere aliquando esse mentiendum, nisi qui potuerit ostendere aeternum aliquod bonum obtineri posse mendacio. sed cum tanto quisque ab aeternitate discedat, quanto a ueritate discedit, absurdissimum est dicere discedendo inde posse ad boni aliquid aliquem peruenire. aut si est aliquod bonum aeternum, quod non conplectatur ueritas, non erit uerum, et ideo nec bonum erit, quia falsum erit. ut autem animus corpori, ita ueritas etiam ipsi animo praeponenda est, ut eam non solum magis quam corpus, sed etiam magis quam se ipsum adpetat animus. ita quippe erit integrior et castior, cum eius potius inmutabilitate quam sua mutabilitate perfruetur. si autem Loth, cum ita iustus esset, ut angelos etiam hospites suscipere mereretur, stuprandas filias Sodomitis obtulit, ut feminarum potius ab eis corpora quam uirorum corrumperentur, quanto diligentius atque constantius animi castitas in ueritate seruanda est, cum uerius ipse corpori suo quam corpus uirile femineo corpori praeferatur?
11Biri, bir başkası öğrenerek ebedî hakikate ulaşabilsin diye, o arada yaşasın ya da çok sevdiği şeylerde incinmesin diye onun için yalan söylemek gerektiğini düşünüyorsa, önce şunu anlamıyordur: Yukarıda gösterildiği gibi, aynı şartla üstlenmeye zorlanmayacağı hiçbir alçaklık yoktur. Sonra şunu da anlamıyordur: Öğretiye götürmeye çalıştığımız kişileri yalanımızla bazen yalan söylemek gerektiğine inandırırsak, öğretinin kendi otoritesi kesintiye uğrar ve büsbütün yok olur. Çünkü kurtarıcı öğreti kısmen inanılacak, kısmen anlaşılacak şeylerden oluşur ve inanılacak şeylere önce inanılmadıkça anlaşılacak şeylere varılamaz. Öyleyse bazen yalan söylemek gerektiğini düşünen birine nasıl inanılabilir? Belki bize inanmamızı buyurduğu anda da yalan söylüyordur! O anda da, kendi düşündüğü gibi, bir iyilik yalanı için bir sebebi olup olmadığı nereden bilinebilir? Belki uydurma bir anlatıyla korkutulan bir adamın şehvetten alıkonabileceğini düşünür ve böylece yalan söyleyerek ruhanî şeylere bile hizmet ettiğini sanır. Bu tür yalan bir kez kabul edilip onaylanırsa imanın bütün terbiyesi altüst olur; o altüst olunca da, imanın kavranması için küçükleri beslediği anlayışa da varılamaz. Böylece, iyilik amaçlıymış gibi görünen bir yalana herhangi bir yerden sızma yolu açılırsa, hakikatin bütün öğretisi ortadan kalkar ve en dizginsiz yanlışlığa yerini bırakır. Çünkü yalan söyleyen herkes ya kendisinin ya da başkasının zamanî çıkarlarını hakikatten üstün tutar —bundan daha sapkınca ne olabilir?—, ya da birini yalanın yardımıyla hakikate ulaşmaya elverişli kılmak isterken hakikate giden yolu kapatır. Çünkü yalan söylediğinde elverişli olmak isterken, doğruyu söylediğinde güvenilmez olur. Bu yüzden şunlardan biri doğrudur: Ya iyilere inanmamak gerekir; ya bazen yalan söylemeleri gerektiğine inandığımız kişilere inanmak gerekir; ya da iyilerin bazen yalan söylediğine inanmamak gerekir. Bu üçünden birincisi zararlı, ikincisi akılsızcadır; geriye şu kalır: İyiler hiçbir zaman yalan söylemez.
Quodsi quisquam putat ideo cuiquam pro alio esse mentiendum, ut interim uiuat aut in his rebus, quas multum diligit, non offendatur, quo possit ad aeternam ueritatem peruenire discendo, non intellegit primo nullum esse flagitium, quod non eadem condicione suscipere cogatur, sicut iam superius demonstratum est, deinde ipsius doctrinae auctoritatem intercipi et penitus interire, si eis, quos ad illam perducere conamur, mendacio nostro persuademus aliquando esse mentiendum. cum enim doctrina salutaris partim credendis, partim intellegendis rebus constet nec ad ea, quae intellegenda sunt, perueniri possit, nisi prius credenda credantur, quomodo credendum est ei, qui putat aliquando esse mentiendum, ne forte et tunc mentiatur, cum praecipit ut credamus? unde enim sciri potest, utrum et tunc habeat aliquam causam, sicut ipse putat, officiosi mendacii, existimans falsa narratione hominem territum posse a libidine cohiberi atque hoc modo etiam ad spiritalia se consulere mentiendo arbitretur? quo genere admisso atque adprobato omnis omnino fidei disciplina subuertitur: qua subuersa nec ad intellegentiam peruenitur, cui capiendae ista paruulos nutrit. atque ita omnis doctrina ueritatis aufertur, cedens licentiosissimae falsitati, si mendacio uelut officioso alicunde penetrandi aperitur locus. aut enim temporalia commoda, uel propria uel aliena, ueritati praeponit, quicumque mentitur — quo quid fieri potest peruersius? — aut cum ueritati adipiscendae opitulante mendacio uult facere idoneum, intercludit aditum ueritati; nolens enim, cum mentitur, esse aptus fit, cum uerum dicit, incertus. quamobrem aut non est credendum bonis aut credendum est eis, quos credimus debere aliquando mentiri, aut non est credendum bonos aliquando mentiri: horum trium primum perniciosum est, secundum stultum; restat ergo, ut numquam mentiantur boni.
12Mesele her iki yönden böyle düşünülüp ele alındıktan sonra bile kolayca hüküm verilemez. Hiçbir kötü eylemin, daha kötüsünden kaçınmak için yapılmaması gerekecek kadar kötü olmadığını söyleyenleri de dikkatle dinlemek gerekir. Onlara göre insanların eylemlerine yalnızca yaptıkları her şey değil, rızayla katlandıkları her şey de dahildir. Bir Hristiyanın, zulmedenin putlara tütsü sunmazsa onu tehdit ettiği ırza geçilmeye razı olmamak için tütsü sunmayı seçmek zorunda kaldığı bir durum doğmuşsa, onun o büyük utançtan kaçınmak için neden yalan da söylemeyeceğini haklı olarak soruyor gibi görünürler. Çünkü putlara tütsü sunmaktansa ırzına geçilmesine katlanmayı seçeceği rızanın kendisinin bir katlanma değil bir eylem olduğunu söylerler; o, bu eylemi yapmamak için tütsü sunmayı seçmiştir.
Öyleyse, bir yalanla kutsal bir bedenden bu kadar korkunç bir alçaklığı uzaklaştırabilseydi, yalanı ne kadar daha kolay seçerdi!
Sic ista quaestione ex utraque parte considerata atque tractata non tamen facile ferenda sententia est; sed adhuc diligenter audiendi, qui dicunt nullum esse tam malum factum, quod non in peioris deuitatione faciendum sit; pertinere autem ad facta hominum non solum quidquid faciunt, sed quidquid etiam cum consensione patiuntur. unde, si extitit causa, ut eligeret Christianus turificare idolis, ne consentiret stupro, quod persecutor ei, nisi faceret, minabatur, recte uidentur quaerere, cur non etiam mentiretur, ut tantam illam turpitudinem deuitaret. ipsam enim consensionem, qua se stuprum pati mallet quam turificare idolis, non passionem dicunt esse, sed factum: quod ne faceret, elegit turificare. quanto igitur mendacium procliuius elegisset, si mendacio posset a sancto corpore tam inmane flagitium remouere!
13Bu önermede haklı olarak sorulabilecek şeyler şunlardır: Böyle bir rıza eylem sayılmalı mıdır? Onay içermeyen bir şeye rıza denebilir mi? "Şunu yapmaktansa buna katlanmak daha iyidir" dendiğinde bu bir onay mıdır? O kişi ırza geçilmeye katlanmak yerine tütsü sunmakla doğru mu yaptı? Böyle bir şart konsaydı tütsü sunmaktansa yalan söylemek mi gerekirdi? Ama böyle bir rıza eylem sayılacaksa, yalan tanıklık etmektense öldürülmeyi yeğleyenler de katildir; üstelik daha ağır bir cinayetle, kendilerine karşı işlenmiş bir cinayetle. Bu hesapla, zorlandıkları şeyi yapmamak için kendilerine bunun yapılmasını seçtikleri için kendilerini öldürdükleri neden söylenmesin? Ya da başkasını öldürmek kendini öldürmekten daha ağır sayılıyorsa, şuna ne dersiniz: Bir şehide şöyle bir şart konsa: Mesih hakkında yalan tanıklık etmek ve cinlere kurban sunmak istemezse, gözlerinin önünde herhangi bir adam değil, kendi babası öldürülecek; babası da oğluna, direnişiyle buna izin vermemesi için yalvaracak. Oğul en sadık tanıklıkta direnirse, katilin yalnızca babasını öldürenler olacağı, onun ise baba katili olmayacağı açık değil mi? O hâlde nasıl o, imanını yalan tanıklıkla çiğnemektense küfre düşmüş, ruhu cezaya sürüklenecek babasının başkalarınca öldürülmesini yeğlediği için bu büyük suça ortak olmazsa, öteki de, kendisi kötülük yapmak istemiyorsa, kendisi yapmadığı için başkaları ne yaparsa yapsın, böyle bir rızayla o büyük alçaklığa ortak olmaz. Çünkü böyle zalimler "Kötülük yap ki biz yapmayalım" demekten başka ne der?
Biz yaptığımızda gerçekten yapmayacak olsalar bile, suçumuzla onlara destek vermemeliyiz. Şimdi ise bunu söylerken zaten yapıyorlarsa, neden yalnız onlar değil de bizimle birlikte utanç verici ve suçlu olsunlar? Buna rıza denmemelidir; çünkü yaptıklarını onaylamayız, her zaman yapmamalarını diler ve elimizden geldiğince engelleriz; eylemlerine onlarla birlikte katılmamakla kalmaz, onu elimizden gelen bütün tiksintiyle mahkûm ederiz.
In qua propositione ista sunt, quae merito quaeri possunt: utrum talis consensio pro facto habenda sit; aut utrum consensio dicenda sit, quae non habet adprobationem; aut utrum adprobatio sit, cum dicitur: expedit hoc pati potius quam illud facere; et utrum recte ille fecerit turificare quam stuprum pati; et utrum mentiendum esset potius, si ea condicio daretur, quam turificandum. sed si talis consensio pro facto habenda est, homicidae sunt etiam, qui occidi maluerunt quam falsum testimonium dicere, et quod est homicidium grauius, in se ipsos. cur enim hoc pacto non dicatur, quod ipsi se occiderint, quia hoc elegerunt in se fieri, ne facerent quod cogebantur? aut si grauius putatur alium occidere quam se ipsum, quid? si haec condicio martyri proponeretur, ut, si nollet de Christo falsum testimonium dicere atque immolare daemonibus, ante oculos ipsius alius non quilibet homo, sed pater eius occideretur, rogans etiam filium, ne id perseuerantia sua fieri permitteret, nonne manifestum est illo in testimonii fidelissimi sententia permanente solos homicidas futuros fuisse, qui patrem eius occiderent, non illum etiam parricidam? sicut ergo huius tanti sceleris particeps iste non esset, cum elegisset patrem suum potius ab aliis interfici, etiam sacrilegum, cuius anima raperetur ad poenas, quam fidem suam falso testimonio uiolare: sic talis ille consensus non eum faceret tanti flagitii participem, si male facere ipse nollet, quidquid alii propterea fecissent, quia ipse non faceret. quid enim tales persecutores dicunt nisi: fac male, ne nos faciamus? qui si uere nobis facientibus non fecissent, nec sic eis nostro scelere suffragari deberemus. nunc uero, quando iam faciunt, cum ista [non] dicunt, cur nobiscum potius quam soli turpes atque nocentes sint? non enim consensus ille dicendus est, quia non adprobamus quod faciunt, semper optantes et, quantum in nobis est, prohibentes, ne faciant, factumque ipsorum non solum non committentes cum eis, sed etiam quanta possumus detestatione damnantes.
14Diyeceksin ki: "Bu kişi şunu yapsa onlar bunu yapmayacaklarken, nasıl onlarla birlikte yapmış olmaz?" Bu hesapla, kapıyı kapatmasaydık kırmayacaklarına göre kapıyı kıranlarla birlikte biz de kırmış oluruz; haydutların insan öldüreceğini bilirsek, onlardan önce davranıp onları öldürseydik başkalarını öldürmeyecekleri için, haydutlarla birlikte biz de insan öldürmüş oluruz. Ya da biri bize babasını öldüreceğini itiraf etse ve onu başka türlü ne alıkoyabilecek ne engelleyebilecek durumda olsak, elimizden geldiği hâlde o bunu yapmadan önce onu öldürmezsek onunla birlikte biz de yapmış oluruz. Çünkü aynı kelimelerle şöyle denebilir: "Onunla birlikte yaptın; çünkü sen şunu yapsaydın o bunu yapmazdı." Ben iki kötülüğün de yapılmamasını isterdim; ama yalnızca benim elimde olanın yapılmamasına dikkat edebildim; ötekini ise, başkasına ait olan ve öğüdümle söndüremediğim şeyi, kendi kötü eylemimle engellememeliydim. Demek ki başkasının yerine günah işlemeyen, günah işleyeni onaylamış olmaz; ikisinin de işlenmemesini isteyen kişi hiçbirinden hoşnut değildir: Kendine ait olanı, elinde olduğu için işlemez; başkasına ait olanı ise yalnızca iradesiyle mahkûm eder.
Bu yüzden ona o şartı koyup "Tütsü sunmazsan şuna katlanacaksın" diyenlere "Ben hiçbirini seçmiyorum, ikisinden de tiksiniyorum, bunların hiçbirine size rıza göstermiyorum" diye cevap verseydi, bu ve buna benzer sözlerle —ki elbette doğru olurdu— onda hiçbir rıza, hiçbir onay bulunmazdı; onlardan ne çekmiş olursa olsun, haksızlığa uğramak ona, günahı işlemek onlara yazılırdı. Biri şöyle diyecek: "O hâlde tütsü sunmaktansa ırza geçilmeye mi katlanmalıydı?" Neyi yapması gerektiğini soruyorsan, hiçbirini. Çünkü bunlardan birini yapması gerektiğini söylersem, ikisini de onaylamadığım hâlde birini onaylamış olurum. Ama ikisinden birden kaçınamayan, yalnızca birinden kaçınabilen kişinin hangisinden daha çok kaçınması gerektiği soruluyorsa, şöyle cevap veririm: Başkasının günahından çok kendi günahından; başkasına ait olan daha ağır günahtan çok, kendisine ait olan daha hafif günahtan. Daha dikkatli bir incelemeyi saklı tutarak şimdilik ırza geçmenin tütsü sunmaktan daha ağır olduğunu kabul edeyim; yine de tütsü sunmak onun kendi eylemi olurdu, ırza geçme ise, kendisi ona katlanacak olsa da, başkasının eylemidir; eylem kimin ise günah da onundur. Adam öldürmek hırsızlıktan daha ağırdır, ama hırsızlık yapmak öldürülmeye katlanmaktan daha kötüdür. Bu yüzden birine, hırsızlık yapmak istemezse öldürüleceği, yani ona karşı cinayet işleneceği şartı konsa, ikisinden birden kaçınamayacağına göre, başkasının günahı olacak olandan değil kendi günahı olacak olandan kaçınmalıdır. Cinayet ona karşı işlendiği ve kendi günahını işlemek isteseydi ondan kaçınabileceği için onun günahı olmaz.
Quomodo, inquis, non cum eis facit, quando illi hoc non facerent, si ipse illud faceret? hoc modo frangimus ianuam cum effractoribus, quia, si non eam clauderemus, illi non frangerent, et occidimus homines cum latronibus, si scire contingat hoc eos esse facturos, quia, si nos praeuenientes eos occideremus, illi non occiderent alios. aut si fateatur nobis aliquis parricidium se facturum, nos cum eo facimus, si, cum possumus, eum, priusquam faciat, non interficimus, quando aliter eum uel cohibere uel inpedire non possumus. totidem uerbis enim dici potest: fecisti cum eo, quia hoc ille non fecisset, si tu illud fecisses. ego utrumque malum fieri nollem; sed id tantum cauere potui, ne fieret, quod erat in mea potestate; alterum autem alienum, quod meo praecepto extinguere non potui, meo malefacto inpedire non debui. non ergo peccantem adprobat, qui pro alio non peccat; et neutrum placet ei, qui utrumque nollet admitti, sed illud, quod ad se pertinet, etiam potestate non perpetrat, quod autem ad alterum, sola uoluntate condemnat. et ideo proponentibus illam condicionem atque dicentibus: si non turificaueris, hoc patieris, si respondisset: ego neutrum eligo, utrumque detestor, ad nihil horum uobis consentio, inter haec uerba atque talia, quae certe quoniam uera essent, nulla eius consensio, nulla adprobatio teneretur; quaecumque ab eis passus esset, illi deputaretur iniuriarum acceptio, illis commissio peccatorum. debuitne igitur, ait quispiam, stuprum perpeti potius quam turificare? si quaeris, quid debuerit, neutrum debuit. si enim dixero aliquid horum debuisse, aliquid horum adprobabo, cum inprobem utrumque. sed si quaeritur, quid horum potius debuit euitare qui utrumque non potuit, sed alterutrum potuit, respondebo: suum peccatum potius quam alienum et leuius potius, quod suum, quam grauius, quod alienum. ut enim salua diligentiore inquisitione interim concedam grauius esse stuprum quam turificationem, illa tamen ipsius erat, illud alienum factum, quamuis id ipse perpeteretur; cuius autem factum, eius et peccatum. quamuis enim grauius sit homicidium quam furtum, peius est tamen facere furtum quam pati homicidium. itaque si cuiquam proponeretur, ut, si furtum facere nollet, interficeretur, hoc est committeretur in eum homicidium, quia utrumque euitare non posset, id euitaret potius, quod suum peccatum esset, quam quod alienum. nec ideo et illud eius fieret, quia in eum committeretur et quia id posset euitare, si suum uellet admittere.
15Böylece bu meselenin bütün düğümü şu soruya varır: Başkasının günahı, sana karşı işlenmiş olsa bile, onu kendi daha hafif günahınla önleyebilecekken önlemezsen hiç sana yüklenmez mi; yoksa her türlü bedensel kirlenme bunun dışında mı tutulur? Çünkü kimse birinin öldürüldüğü, zindana atıldığı, zincire vurulduğu, kırbaçlandığı, öteki işkence ve azaplarla eziyet gördüğü, sürgüne gönderilip en ağır kayıplarla çırılçıplak kalıncaya dek soyulduğu, onurlarından yoksun bırakıldığı ya da her türlü sövgüyle büyük hakaretlere uğradığı için kirlendiğini söylemez. Bunlardan herhangi birine haksız yere katlanan kişinin kirlendiğini söyleyecek kadar deli kimse yoktur. Ama birinin üzerine pislik dökülse, ya da ağzına böyle bir şey dökülse ya da tıkıştırılsa, ya da kadınlara yapılana katlansa, hemen herkesin hissi bundan tiksinir ve ona ırzı kirletilmiş, kirlenmiş derler. Buradan şu sonuç çıkarılmalıdır: Kişi, karşısındakini kirleten günahlar dışında, başkalarının günahlarını ne kendisi ne başkası için kendi günahlarıyla önlemeye çalışmamalı, onlara daha çok cesaretle katlanmalıdır; onlardan ne kendi günahlarıyla ne de yalanla kaçınmalıdır. Ama bir insana karşı onu kirletecek biçimde işlenen günahlardan kendi günahlarımızla bile kaçınmalıyız; bu yüzden o kirlenmeden kaçınmak için yapılan şeylere günah da denmemelidir. Çünkü yapılmasaydı haklı olarak kınanacak biçimde yapılan bir şey günah değildir. Bundan şu çıkar: Ondan kaçınma imkânı yoksa ona kirlenme de denmemelidir; çünkü ona katlanan kişinin o zaman da doğru yapacağı bir şey vardır: Kaçınamadığı her şeye sabırla katlanmak. Doğru eylemde bulunan hiç kimse ise herhangi bir bedensel temasla kirlenemez. Çünkü Tanrı katında her haksız kişi kirlidir. O hâlde her adil kişi, insanların katında olmasa bile, yanılmadan yargılayan Tanrı katında temizdir. Bu yüzden, kaçınma imkânı varken bunlara katlanan kişi temasın kendisiyle değil, kaçınabilecekken kaçınmak istemediği günahla kirlenir. Çünkü bunlardan kaçınmak için yapılan hiçbir şey günah olmazdı. O hâlde bunlardan kaçınmak için yalan söyleyen günah işlemez.
Totus itaque huius quaestionis nodus ad hoc adducit, ut quaeratur, utrum alienum nullum peccatum, quamuis in te commissum, tibi inputetur, si leuiore tuo peccato id possis euitare nec facis, an excepta est omnis inmunditia corporalis. nemo enim aliquem inmundum fieri dicit, si occidatur aut mittatur in carcerem aut in uinculis habeatur aut flagelletur ceterisque tormentis et cruciatibus adfligatur aut proscribatur damnisque afficiatur grauissimis usque ad ultimam nuditatem aut spolietur honoribus atque ingentes accipiat contumelias per quaecumque conuicia: quidquid horum quisque iniuste passus fuerit, nemo est tam demens, qui eum inmundum fieri dicat. at si fimo perfundatur aut si tale aliquid ei per os infundatur uel inculcetur patiaturue muliebria, omnium fere sensus abhorret, et constupratum atque inmundum uocant. ita igitur concludendum est, ut quaecumque aliena peccata exceptis his, quae inmundum faciunt in quem committuntur, non euitet quisque peccatis suis neque pro se neque pro quoquam, sed ea sufferat potius fortiterque patiatur, etsi nullis peccatis suis ea debet euitare neque mendacio, illa uero, quae ita committuntur in homine, ut eum faciant inmundum, etiam peccatis nostris euitare debeamus, ac per hoc nec peccata dicenda sint, quae propterea fiunt, ut illa inmunditia deuitetur. quidquid enim ita fit, ut, nisi fieret, iuste reprehenderetur, non est peccatum. ex quo conficitur, ut nec illa inmunditia uocanda sit, quando euitandi eam nulla facultas est; habet enim etiam tunc, quod recte agat qui eam patitur, ut patienter ferat, quidquid non potest euitare. nullus autem recte agens inmundus fieri potest quolibet contagio corporali. inmundus est enim ante deum omnis iniquus. mundus ergo est omnis iustus, etsi non ante homines, tamen ante deum, qui sine errore iudicat. proinde nec cum ea patitur data euitandi potestate, contactu ipso inmundus fit, sed peccato, quo ea, cum posset, noluit euitare. nullum enim peccatum esset, quidquid propter illa euitanda factum esset. propter haec igitur euitanda quisquis mentitus fuerit, non peccat.
16Yoksa bazı yalanlar da bunun dışında mı tutulmalıdır; öyle ki o kirlenmeye katlanmak onları işlemekten daha iyi mi olur? Eğer öyleyse, o kirlenmeden kaçınmak için yapılan her şey günah olmaktan çıkmaz; çünkü bazı yalanlar vardır ki onları işlemek o kirlenmeye katlanmaktan daha ağırdır. Biri ırzına geçilmek üzere aranıyor ve bir yalanla saklanabiliyorsa, o zaman bile yalan söylememek gerektiğini kim söylemeye cesaret eder? Ama o, başka birinin adını, kendisinin katlanması için arandığı o kirlenmeyle ilgili uydurma bir suçlamayla zedeleyecek bir yalanla saklanabiliyorsa —mesela arayana iffetli ve bu türden alçaklıklardan uzak bir adamın adı verilip "Ona git, sana daha keyifle kullanacağın birini o bulur; çünkü böylelerini tanır ve sever" dense ve böylece saldırgan aradığı kişiden uzaklaştırılabilse—, birinin bedeni başkasının şehvetiyle çiğnenmesin diye başka birinin adının bir yalanla lekelenmesi gerekip gerekmediğini bilmiyorum. Genel olarak, başkasını zedeleyen bir yalanı hiç kimse için asla söylememek gerekir; yalan söylemeseydin öbürünün uğrayacağı zarardan daha hafif bir zarar görse bile. Çünkü zayıf olan beslensin diye, daha güçlü olsa bile birinin ekmeği istemediği hâlde elinden alınmamalıdır; biri öldürülmesin diye suçsuz biri istemediği hâlde değneklerle dövülmemelidir. Elbette isterlerse yapılsın; çünkü kendileri istediklerinde zarar görmüş olmazlar.
Ama birinin bedeninden ırza geçmeyi uzaklaştırmak için, buna razı olan birinin adının uydurma bir fuhuş suçlamasıyla zedelenmesi gerekip gerekmediği büyük bir meseledir. Razı olan birinin adının uydurma bir fuhuş suçlamasıyla lekelenmesinin, razı olmayan birinin bedeninin ırza geçmenin kendisiyle lekelenmesinden nasıl daha adil olduğunu kolayca bulmanın mümkün olup olmadığını da bilmiyorum.
An aliqua etiam mendacia excipienda sunt, ut satius sit hanc pati quam illa committere? quod si ita est, non quidquid factum fuerit, ut illa inmunditia deuitetur, non est peccatum, quandoquidem sunt quaedam mendacia, quae grauius sit admittere quam illam pati. nam si aliquis ad stuprum quaeratur, qui possit occultari mendacio, quis audet dicere nec tunc esse mentiendum? at si tali mendacio possit latere, quod alterius famam laedat eius inmunditiae falso crimine, ad quam patiendam ille quaeritur — tamquam si dicatur quaerenti nominato aliquo casto uiro atque ab huius modi flagitiis alieno: uade ad illum, et ipse tibi procurabit, quo libentius utaris, nouit enim tales et diligit, atque ita iste ab eo, quem quaerebat, posset auerti — nescio utrum alterius fama mendacio uiolanda sit, ne alterius corpus aliena libidine uioletur. et omnino numquam pro aliquo mentiendum est eo mendacio, quod alterum laedat, etsi leuius laeditur, quam ille, nisi ita mentireris, laederetur, quia nec panis alienus inuito, quamuis ualentiori, auferendus est, ut alatur infirmior, nec innocens inuitus uirgis caedendus est, ne alius occidatur. plane, si uelint, fiat, quia nec laeduntur, cum ita uolunt. Sed utrum etiam uolentis fama falso stupri crimine laedenda sit, ut ab alterius corpore stuprum auertatur, magna quaestio est. et nescio, utrum facile reperiatur, quomodo iustum sit uolentis famam falso stupri crimine maculari quam ipso stupro corpus inuiti.
17Yine de putlara tütsü sunmayı kadınlara yapılana katlanmaya yeğleyen kişiye şöyle bir seçenek sunulsaydı: Ondan kaçınmak istiyorsa Mesih'in adını bir yalanla zedelesin; bunu yaparsa delilerin en delisi olurdu. Daha fazlasını da söylüyorum: Başkasının şehvetinden kaçınmak için, kendi şehveti olmadan katlanacağı şey kendisine yapılmasın diye Mesih'in İncil'ini Mesih'e dair yalan övgülerle sahteleştirseydi, yine deli olurdu. Çünkü kendi bedeninde başkasının yol açacağı bozulmadan, ruhları ve bedenleri kutsayan öğretide kendisinin yol açacağı bozulmadan daha çok kaçınmış olurdu. Bu yüzden din öğretisinden ve o öğretilip öğrenilirken din öğretisi uğruna dile getirilen bütün beyanlardan her türlü yalan büsbütün uzaklaştırılmalıdır. Böyle konularda yalan söylemek için bir sebep bulunabileceğine de asla inanılmasın; çünkü bu öğretide, birini ona daha kolay götürmek için bile yalan söylememek gerekir. Hakikatin otoritesi kırılınca ya da azıcık zayıflayınca her şey şüpheli kalır; doğru olduklarına inanılmadıkça hiçbir şey kesin olarak tutulamaz. Bu yüzden ebedî şeyleri inceleyen, tartışan ve vaaz eden kişi de, dine ve dindarlığa hizmet eden zamanî şeyleri anlatan ya da bildiren kişi de, gizlenmesi gerektiğine kanaat getirdiği her şeyi uygun zamanda gizleyebilir; ama yalan söylemesi asla caiz değildir, dolayısıyla yalan söyleyerek gizlemesi de.
Sed tamen si talis optio proponeretur ei, qui turificare idolis quam muliebria perpeti maluit, ut, si illud uellet euitare, famam Christi aliquo mendacio uiolaret, insanissimus esset, si faceret. plus etiam dico, quia insanus esset, si alienae libidinis euitandae causa, ne id in eo fieret, quod nulla sua libidine pateretur, Christi euangelium falsis Christi laudibus infalsaret, magis euitans alienam corruptionem in corpore suo quam in doctrina sanctificationis animarum atque corporum corruptionem suam. quamobrem a doctrina religionis atque ab eis omnino enuntiationibus, quae propter doctrinam religionis enuntiantur, cum illa docetur et discitur, omnia penitus mendacia remouenda sunt; nec ulla omnino causa inueniri posse credatur, cur in rebus talibus mentiendum sit, quando nec ideo in ea doctrina mentiendum est, ut ad eam ipsam quisque facilius perducatur. fracta enim uel leuiter diminuta auctoritate ueritatis omnia dubia remanebunt: quae nisi uera credantur, teneri certa non possunt. licet igitur uel dissertori ac disputatori atque praedicatori rerum aeternarum uel narratori aut pronuntiatori rerum temporalium ad aedificandam religionem atque pietatem pertinentium occultare in tempore quidquid occultandum uidetur, mentiri autem numquam licet, ergo nec occultare mentiendo.
18Bu, her şeyden önce ve en sağlam biçimde konduktan sonra öteki yalanlar hakkında daha güvenle soru sorulabilir. Ama sırası gelmişken şunu da görmek gerekir: Birini haksız yere zedeleyen bütün yalanlar da uzaklaştırılmalıdır; çünkü bir başkasından daha ağır bir haksızlığı savmak için kimseye daha hafif bir haksızlık bile yapılmamalıdır. Başkasına zarar vermese de kimseye yararı olmayan, ama boşu boşuna yalan söyleyenlerin kendilerine zarar veren yalanlar da kabul edilmemelidir. Asıl anlamda "yalancı" denmesi gerekenler bunlardır. Çünkü yalan söyleyen ile yalancı arasında fark vardır: Yalan söyleyen, istemeden yalan söyleyen biri de olabilir; yalancı ise yalan söylemeyi sever ve gönlüyle yalan söylemenin zevki içinde yaşar. Bunların yanına, birine haksızlık etmek ya da hakaret etmek için değil —bu türü yukarıda zaten uzaklaştırdık—, sohbetlerinde hoş görünmek için yalanla insanların hoşuna gitmek isteyenler de konmalıdır. Bunlar, yalancıları koyduğumuz türden şu bakımdan ayrılır: Ötekiler aldatmanın kendisine sevinerek yalan söylemekten zevk alır; bunlar ise tatlı sözle hoşa gitmekten hoşlanır. Doğru şeylerle hoşa gitmeyi tercih ederlerdi, ama dinleyenlerin hoşuna gidecek doğruları kolayca bulamayınca susmaktansa yalan söylemeyi seçerler. Yine de bunların bütünüyle uydurma bir anlatıya giriştikleri pek görülmez; çoğu zaman, tatlılık kendilerini yüzüstü bıraktığı yerde doğrulara yanlışlar katarlar. Bu iki yalan türü inananlara zarar vermez; çünkü onlar ne din ve hakikat öğretisi hakkında, ne de kendi çıkarları ya da yararları hakkında aldanırlar. Söylenen şeyin olmuş olabileceğine hükmetmeleri ve düşüncesizce yalancı saymamaları gereken bir insana güvenmeleri onlara yeter.
Birinin babasının ya da dedesinin, öyle olmasa bile, iyi bir adam olduğuna; ya da Roma'dan hiç ayrılmamış olsa bile, askerlik yaparak İranlılara kadar gittiğine inansam ne zararı olur? Ama yalan söyleyenlerin kendilerine çok zararı vardır: Birincilere, aldatmaya sevinecek kadar hakikati terk ettikleri için; ötekilere, doğrunun değil kendilerinin hoşa gitmesini tercih ettikleri için.
Hoc primitus et firmissime constituto de ceteris mendaciis securius quaeritur. sed consequenter etiam uidendum est remouenda esse etiam omnia mendacia, quae aliquem laedunt iniuste, quia nulli est iniuria uel leuior inferenda, ut ab alio grauior repellatur. nec illa sunt admittenda mendacia, quae quamuis non obsint alteri, nulli tamen prosunt et obsunt eis ipsis, qui gratis mentiuntur. ipsi enim proprie mendaces dicendi sunt. interest enim inter mentientem atque mendacem. nam mentiens est etiam qui mentitur inuitus; mendax uero amat mentiri atque habitat animo in delectatione mentiendi. iuxta ponendi sunt et qui de mendacio uolunt placere hominibus, non ut alicui faciant iniuriam uel inferant contumeliam — iam enim supra hoc genus remouimus — sed ut suaues sint in sermonibus suis. isti ab illo genere, in quo mendaces posuimus, hoc differunt, quod illos mentiri delectat gaudentes de ipsa fallacia, istis autem placere libet de suauiloquio, qui tamen ueris mallent placere, sed quando non facile inueniunt uera, quae grata sint audientibus, mentiri eligunt potius quam tacere. difficile est tamen, ut isti totam narrationem falsam aliquando suscipiant; sed plerumque ueris falsa contexunt, ubi suauitas eos deserit. haec autem duo genera mendaciorum non obsunt credentibus, quia nihil de doctrina religionis ueritatisque falluntur aut de ullo commodo uel utilitate sua. sufficit enim eis, ut iudicent fieri potuisse quod dicitur et fidem habeant homini, quem non debent temere existimare mentientem. quid enim obest, si credo patrem aut auum alicuius uirum bonum fuisse, etiamsi non fuit, aut usque ad Persas militando peruenisse, etiamsi a Roma numquam recessit? ipsis autem mentientibus ualde obsunt: illis quidem, quia sic deserunt ueritatem, ut fallacia laetentur, istis, quia se malunt placere quam uerum.
19Bu türler hiç tereddütsüz mahkûm edildikten sonra, sanki basamak basamak daha iyilere yükselen bir sırayla, halk arasında genellikle iyi niyetli ve iyi insanlara yakıştırılan yalan türü gelir: Yalan söyleyen kişi başkasına zarar vermemekle kalmaz, birine yarar da sağlar. Bütün tartışma bu tür üzerinedir: Hakikate aykırı davranarak başkasına yarar sağlayan kişi kendine zarar verir mi? Ya da yalnızca zihinleri en içten ve değişmez bir ışıkla aydınlatan hakikate "hakikat" denmesi gerekiyorsa, en azından bir doğruya aykırı davranmış olur. Çünkü bedenin hisleri aldanabilse de, ne zihninin, ne hissinin, ne kanaatinin, ne de inancının kendisine bildirdiği bir şeyin öyle olduğunu ya da olmadığını söyleyen kişi doğruya aykırı davranır. O hâlde böyle başkasına yarar sağlayan kişi kendine zarar vermez mi, yoksa başkasına sağladığı yararla dengelendiği için mi kendine zarar vermez? Bu büyük bir meseledir. Eğer öyleyse, kimseye zarar vermeyen bir yalanla kendisine de yarar sağlaması gerekir. Ama bunlar birbirine bağlıdır ve bunlar kabul edilince çok rahatsız edici şeyler de zorunlu olarak peşinden gelir. Mesela fazlasıyla bolluk içinde yüzen bir adama, sayısız bin ölçek tahıldan bir ölçeği kaybetmesinin ne zararı olduğu sorulsa —üstelik o ölçek, çalan kişinin zorunlu geçimine yarayabilecekse—, buradan hem hırsızlığın kınanmadan yapılabileceği hem de yalan tanıklığın günahsız söylenebileceği sonucu çıkar.
Bundan daha sapkınca ne söylenebilir? Yoksa başka biri o ölçeği çalsa ve sen bunu görüp sorguya çekilsen, yoksul için dürüstçe yalan söyleyecek, ama aynı şeyi kendi yoksulluğun için yapsan kınanacak mısın? Sanki başkasını kendinden çok sevmen gerekirmiş gibi! O hâlde ikisi de utanç verici ve kaçınılması gereken şeylerdir.
Istis generibus sine ulla dubitatione damnatis sequitur genus mendacii tamquam gradatim ad meliora surgentibus, quod beniuolis et bonis uulgo tribui solet, cum ille, qui mentitur, non solum alteri non obest, sed etiam prodest alicui. de isto genere est tota contentio, utrumne sibi obsit, qui sic prodest alteri, ut faciat contra ueritatem. aut si ueritas illa sola dicenda est, quae ipsas mentes intimo atque incommutabili lumine inlustrat, facit certe contra aliquod uerum, quia etsi falluntur corporis sensus, contra uerum tamen facit, qui dicit aliquid ita esse uel non ita, quod ei nec mens nec sensus nec opinatio sua fidesue renuntiat. utrum ergo non sibi obsit, qui hoc modo alteri prodest, an illa conpensatione non obsit sibi, qua prodest alteri, magna quaestio est. si ita est, consequenter etiam sibi prodesse debet per mendacium, quod nulli obest. sed ea conexa sunt, et istis concessis necessario trahuntur quae multum conturbant. si enim quaeratur, quid obsit homini copiis superfluis redundanti, si de innumeris milibus frumentorum amittat unum modium, qui tamen modius possit ad necessarium uictum prodesse furanti, consequens erit, ut et furtum sine reprehensione fieri possit et falsum testimonium sine peccato dici. quo quid dici potest peruersius? an uero, si alius furatus esset illum modium et tu uideres interrogatusque esses, mentireris honeste pro paupere et, si id pro tua paupertate facias, culpaberis? quasi amplius alium quam te diligere debeas. utrumque ergo turpe atque uitandum est.
20Ama belki biri bir istisna eklemek gerektiğini düşünür: Kimseye zarar vermemekle kalmayıp bazılarına yarar da sağlayan bazı dürüst yalanlar vardır; suçları gizleyip savunan yalanlar ise bunun dışındadır. Buna göre, sözünü ettiğimiz yalan, kimseye zarar vermediği ve yoksula yarar sağladığı hâlde bir hırsızlığı gizlediği için utanç vericidir; ama kimseye zarar vermeyip birine yarar sağlarken hiçbir günahı da gizleyip savunmasaydı utanç verici olmazdı. Mesela biri, sen görürken, hırsızlık ya da zorbalıkla kaybetmemek için parasını saklasa, sonra bu konuda sana sorulsa ve yalan söylesen, kimseye zarar vermemiş, onu saklamaya ihtiyacı olana yarar sağlamış ve yalan söyleyerek hiçbir günahı örtmemiş olursun. Çünkü kaybetmekten korktuğu malını saklayan kimse günah işlemez. Ama hiç kimsenin günahını örtmediğimiz, kimseye zarar vermeyip birine yarar sağladığımız için yalan söylemekle günah işlemiyorsak, yalanın kendi günahıyla ne yapacağız? Çünkü "Hırsızlık etme" diye konulan yerde "Yalan tanıklık etme" diye de konmuştur. Her biri ayrı ayrı yasaklandığına göre, yalan tanıklık neden bir hırsızlığı ya da başka bir günahı örttüğünde kınanmaya değer olsun da, hiçbir günahı savunmadan kendi başına yapıldığında kınanmaya değer olmasın? Oysa hırsızlığın kendisi de, öteki günahlar da kendi başlarına kınanmaya değerdir. Yoksa yalan söyleyerek günahı gizlemek caiz değil de, günahı işlemek mi caizdir?
Sed fortassis exceptionem addendam quis putet, ut sint quaedam honesta mendacia, quae non solum nulli obsunt, sed etiam nonnullis prosunt, exceptis his, quibus crimina occultantur et defenduntur: ut ideo sit illud turpe mendacium, quod quamuis nulli obsit et prosit pauperi, furtum tamen occultat; si autem ita nulli obesset et prodesset alicui, ut etiam nullum peccatum occultaret atque defenderet, turpe non esset. uelut si quispiam pecuniam suam te uidente absconderet, ne per furtum aut uim amitteret, atque inde interrogatus mentireris, neque obesses cuiquam et ei prodesses, cui opus erat illud occultum, et nullum peccatum mentiendo texisses. non enim quisquam peccat abscondendo rem suam, quam timet amittere. sed si propterea non peccamus mentiendo, quia nullius peccatum tegentes et nulli obsumus et alicui prosumus, quid agimus de ipso peccato mendacii? ubi enim positum est: ne furtum feceris, ibi positum est: ne falsum testimonium dixeris. cum ergo singula prohibeantur, cur falsum testimonium tunc est culpabile, si furtum tegat uel aliquod alium peccatum; si autem nulla defensione peccati per se ipsum fiat, non est culpabile cum ipsum furtum per se culpabile sit et cetera peccata? an occultare peccatum mentiendo non licet, facere licet?
21Bu saçmaysa, ne diyeceğiz? Yalan tanıklık, ancak biri ya birine bir suç uydurmak, ya birinin suçunu gizlemek, ya da herhangi bir şekilde birini mahkemede sıkıştırmak için yalan söylediğinde mi vardır? Çünkü tanık, yargıcın davayı tanıması için gerekli görünür. Ama Yazılar "tanık" adını yalnızca bu kadarına verseydi, havari şöyle demezdi: "Tanrı'nın yalancı tanıkları olarak da görünüyoruz; çünkü Tanrı'ya karşı, diriltmediği Mesih'i dirilttiğine tanıklık ettik." Böylece, birini haksız yere övmek için söylense bile, yalanın yalan tanıklık olduğunu gösterir.
Yoksa yalan söyleyen kişi, ancak birinin günahını uydurduğunda ya da örttüğünde, ya da birine herhangi bir şekilde zarar verdiğinde mi yalan tanıklık etmiş olur? Çünkü birinin zamanî hayatına karşı söylenen yalan iğrençse, ebedî hayatına karşı söylenen ne kadar daha iğrençtir! Din öğretisinde yapılırsa her yalan böyledir. Bu yüzden havari, biri Mesih hakkında, onun övgüsüne yöneliyor gibi görünen bir yalan bile söylerse, buna yalan tanıklık der. Peki, birinin günahını ne uyduran ne de örten, yargıç tarafından sorulmayan, kimseye zarar vermeyip birine yarar sağlayan bir yalan, ne yalan tanıklık ne de kınanacak bir yalan mıdır?
Quod si absurdum est, quid dicemus? an falsum testimonium non est, nisi cum quisque ita mentitur, ut aut crimen confingat in aliquem aut alicuius crimen occultet aut quoquo modo quemquam in iudicio premat? uidetur enim testis iudici necessarius ad causae cognitionem. sed si hactenus testem scriptura nominaret, non diceret apostolus: inuenimur et falsi testes dei, si testimonium diximus aduersus deum, quia excitauerit Christum, quem non excitauit. ita enim ostendit falsum testimonium esse mendacium, etiamsi in cuiusquam falsa laude dicatur. An forte tunc dicit falsum testimonium qui mentitur, cum aut alicuius peccatum uel fingit uel tegit aut alicui obest quoquo modo? si enim mendacium, quod aduersus uitam cuiusquam temporalem dicitur, detestabile est, quanto magis quod aduersus uitam aeternam! sicuti est omne mendacium, si in doctrina religionis fiat. et ideo falsum testimonium uocat apostolus, si quis de Christo, etiam quod ad eius laudem uidetur pertinere, mentiatur. si autem mendacium sit, quod neque cuiusquam peccatum aut confingat aut tegat nec a iudice quaeratur et nulli obsit et prosit alicui, nec falsum testimonium esse nec reprehensibile mendacium?
22Şuna ne dersiniz? Bir katil bir Hristiyana sığınsa, ya da Hristiyan onun nereye sığındığını görse ve insan öldüreni cezalandırmak için arayan biri ona bunu sorsa, yalan söylemeli midir? Uğruna yalan söylediği kişi alçakça bir günah işlemişken, yalan söyleyerek o günahı nasıl örtmüş olmaz? Yoksa ona günahı hakkında değil de saklandığı yer hakkında soru sorulduğu için mi örtmüş olmaz? O hâlde birinin günahını örtmek için yalan söylemek kötü, ama günahkârı örtmek için yalan söylemek kötü değil midir?
Biri diyecek ki: "Evet, öyle; çünkü kişi cezadan kaçtığında değil, cezayı hak eden bir şey yaptığında günah işler. Hristiyan terbiyesine düşen de, kimsenin düzelmesinden ümit kesilmemesi ve kimseye tövbe kapısının kapatılmamasıdır." Peki, yargıcın önüne getirilip onun saklandığı yer sorulsa, nerede olduğunu bildiğin hâlde "Orada değil" mi diyeceksin; ya da bildiğin ve gördüğün şey hakkında "Bilmiyorum, görmedim" mi? O hâlde katil öldürülmesin diye yalan tanıklık edip kendi ruhunu mu öldüreceksin? Yoksa yargıcın önüne gelinceye kadar yalan söyleyip, yargıç sorduğunda yalancı tanık olmamak için artık doğruyu mu söyleyeceksin? Öyleyse adamı ihanetle sen öldürmüş olacaksın; ilahî Yazılar ise haini de lanetler. Yoksa soran yargıca doğruyu söyleyen hain değildir de, birini kendiliğinden ölüme teslim eden mi hain olurdu? Peki, daha yüksek bir makam tarafından ölüme götürülmesi buyrulmuş adil ve suçsuz birinin nerede saklandığını bildiğin hâlde yargıç sana sorsa ve soran kişi kanunun koyucusu değil uygulayıcısı olsa? Suçsuz biri için yalan söylediğin için, soran yargıç değil de uygulayıcı olduğu için bu yalan tanıklık olmayacak mı? Peki, kanunu koyanın kendisi, ya da suçsuz birini cezalandırmak için arayan haksız herhangi bir yargıç sorsa ne yapacaksın? Yalancı tanık mı olacaksın, hain mi? Yoksa saklanan bir katili adil bir yargıca kendiliğinden teslim eden hain olacak da, öldürmek istediği suçsuzun nerede saklandığını soran haksız bir yargıca kendi güvenine sığınmış olanı gösteren hain olmayacak mı?
Yoksa yalan tanıklık suçu ile ihanet suçu arasında kararsız ve belirsiz mi kalacaksın? Ya da susarak ya da söylemeyeceğini açıkça bildirerek ikisinden de kesin olarak mı kaçınacaksın? Öyleyse bunu, yalandan da sakınmak için, yargıcın önüne çıkmadan önce neden yapmayasın? Çünkü yalandan kaçınınca, ister her yalan yalan tanıklık olsun ister olmasın, her türlü yalan tanıklıktan kurtulursun; ama yalnızca yalan tanıklık olduğunu anladığın şeyden kaçınınca her türlü yalandan kurtulmuş olmazsın. O hâlde "Ne ele veririm ne yalan söylerim" demen ne kadar daha cesur, ne kadar daha üstün olur!
Quid ergo? si ad christianum homicida confugiat aut uideat, quo confugit, et de hac re interrogetur ab eo, qui ad supplicium quaerit hominem hominis interfectorem, mentiendum est? quomodo enim non tegit peccatum mentiendo, cum ille, pro quo mentitur, peccatum sceleratum admiserit? an quia non de peccato eius interrogatur, sed de loco, ubi lateat? ergo mentiri ad cuiusquam tegendum peccatum malum est, mentiri autem ad tegendum peccatorem non est malum? ita sane, ait quispiam; non enim tunc peccat quisquam, cum euitat supplicium, sed cum facit aliquid dignum supplicio. pertinet autem ad disciplinam Christianam, ut neque de cuiusquam correctione desperetur neque cuiquam paenitendi aditus intercludatur. quid? si ad iudicem ductus de ipso loco, ubi se ille occultet, interrogeris, dicturus es aut: non ibi est, ubi eum scis esse, aut: non noui et non uidi, quod nosti et uidisti? dicturus ergo es falsum testimonium et occisurus animam tuam, ne occidatur homicida? an usque ad conspectum iudicis mentieris, iudice autem quaerente iam uerum dices, ne sis falsus testis? ipse igitur hominem proditione occisurus es. etiam proditorem quippe diuina scriptura detestatur. an forte proditor non est, qui iudici interroganti uerum indicat, esset autem proditor, si quemquam ultro ad exitium deferret? quid? si de iusto atque innocente ubi lateat sciens a iudice interrogeris, qui tamen ad mortem a maiore potestate iussus est rapi, ut ille, qui interrogat, exsecutor sit legis non conditor? an ideo non erit falsum testimonium, quod pro innocente mentieris, quia nec ille iudex, sed exsecutor interrogat? quid? si ipse conditor legis interroget aut quilibet iudex iniquus ad supplicium quaerens innocentem? quid facies? falsus testis an proditor eris? an ille erit proditor, qui iusto iudici latentem homicidam ultro detulerit, et ille non erit, qui iudici iniusto, ubi lateat innocens quem quaerit occidere, interroganti indicauerit eum, qui se fidei eius commiserat? an inter crimen falsi testimonii et proditionis dubius incertusque remanebis? an tacendo uel profitendo te non esse dicturum certus utrumque uitabis? cur ergo non hoc facias, priusquam ad iudicem uenias, ut caueas etiam mendacium? euitato enim mendacio omne testimonium falsum effugies, siue omne mendacium sit falsum testimonium siue non omne; euitato autem falso testimonio, quod tu esse intellegis, non effugies omne mendacium. quanto ergo fortius, quanto excellentius dices: nec prodam nec mentiar!
23Bir zamanlar Thagaste kilisesinin Firmus adlı piskoposu, adından da sağlam (firmior) bir iradeyle bunu yaptı. İmparatorun emriyle gönderilen görevliler, kendisine sığınan ve elinden gelen bütün özenle sakladığı bir adamı ondan istediklerinde, arayanlara ne yalan söyleyebileceğini ne de adamı ele verebileceğini söyledi. Bedenine pek çok işkence yapıldığı hâlde —çünkü imparatorlar henüz Hristiyan değildi— kararından dönmedi. Sonra imparatorun huzuruna getirildi ve öyle hayranlık uyandırdı ki koruduğu adam için hiç güçlük çekmeden bağışlanma elde etti. Bundan daha cesurca ve daha kararlıca ne yapılabilir?
Ama daha korkak biri şöyle der: "Günah işlememek için her türlü işkenceye katlanmaya, hatta ölüme gitmeye hazır olabilirim. Ama kimseye zarar vermeden, yalan tanıklık etmeden ve birine yarar sağlayarak yalan söylemek günah değilse, gönüllü olarak boş yere işkencelere katlanmak ve belki de faydalı olabilecek sağlığı ve hayatı kudurmuşların önüne boşuna atmak akılsızlık ve ağır bir günahtır." Ona soruyorum: "Yalan tanıklık etmeyeceksin" yazılı sözünden korkup da Tanrı hakkında söylenen "Yalan söyleyenlerin hepsini yok edeceksin" sözünden neden korkmuyor? "Orada 'her yalanı söyleyenleri' yazmıyor" der; "ben onu sanki 'Yalan tanıklık edenlerin hepsini yok edeceksin' diye yazılmış gibi anlıyorum." Ama öteki yerde de "her yalan tanıklığı" denmemiştir. "Ama orada her bakımdan kötü olan öteki şeylerin yanına konmuştur" der. Orada bulunan "Öldürmeyeceksin" de mi öyle? Bu her bakımdan kötüyse, kanun verildikten sonra pek çok kişiyi öldürmüş olan adiller bu suçtan nasıl temize çıkacak? Ama şöyle cevap verilir: Adil bir buyruğun uygulayıcısı olan kişi kendisi öldürmüş olmaz. Böylece bunların korkusunu anlayışla karşılıyorum; ama yine de ne yalan söylemek ne de adamı ele vermek isteyen o övgüye değer adamın, yazılı olanı daha iyi anladığını ve anladığını cesaretle yerine getirdiğini düşünüyorum.
Fecit hoc episcopus quondam Thagastensis ecclesiae, Firmus nomine, firmior uoluntate. nam cum ab eo quaereretur homo iussu imperatoris per apparitores ab eo missos, quem ad se confugientem diligentia quanta poterat occultabat, respondit quaerentibus nec mentiri se posse nec hominem prodere passusque tam multa tormenta corporis — nondum enim erant imperatores christiani — permansit in sententia. deinde ad imperatorem ductus usque adeo mirabilis adparuit, ut ipse homini, quem seruabat, indulgentiam sine ulla difficultate inpetraret. quid hoc fieri potest fortius adque constantius? sed ait quisquam timidior: paratus esse possum ad quaelibet ferenda tormenta uel etiam mortem obeundam, ne peccem; cum autem peccatum non sit ita mentiri, ut neque cuiquam obsis neque falsum testimonium dicas et prosis alicui, stultum est et graue peccatum uoluntaria frustra sustinere tormenta et fortassis utilem salutem ac uitam incassum saeuientibus proicere. a quo quaero, cur timeat, quod scriptum est: falsum testimonium non dices, et non timeat, quod de deo dictum est: perdes omnes, qui loquuntur mendacium? non, inquit, scriptum est: omne mendacium. sed ita intellego, ac si sit scriptum: perdes omnes, qui loquuntur falsum testimonium. at nec ibi dictum est: omne falsum testimonium. sed ibi positum est, inquit, ubi cetera quae omni modo mala sunt. numquid et illud quod ibi est: non occides? quod si omni modo malum est, quomodo ab hoc crimine excusabuntur iusti, qui post legem datam multos occiderunt? sed respondetur, quod non ipse occidat, qui iusti alicuius praecepti minister est. horum ergo timorem sic accipio, ut tamen illum laudabilem uirum, qui nec mentiri uoluit nec hominem prodere, et melius arbitrer intellexisse, quod scriptum est, et intellectum fortiter impleuisse.
24Ama bazen öyle bir noktaya gelinir ki aranan kişinin nerede olduğu bize sorulmaz ve onu ele vermeye zorlanmayız —ele verilmedikçe kolayca bulunamayacak biçimde saklanmışsa—; yalnızca onun şu yerde olup olmadığı sorulur. Orada olduğunu biliyorsak, susarak, hatta onun orada olup olmadığını asla söylemeyeceğimizi söyleyerek bile onu ele vermiş oluruz; çünkü arayan buradan onun orada olduğu sonucunu çıkarır. Orada olmasaydı, yalan söylemek de adamı ele vermek de istemeyen kişiden, onun orada olmadığından başka bir cevap gelmezdi. Böylece susmamızla ya da bu gibi sözlerle adam ele verilmiş olur; arayan, gücü yetiyorsa içeri girer ve onu bulur; oysa yalanımızla onu bulmaktan alıkonabilirdi.
Bu yüzden nerede olduğunu bilmiyorsan, hakikati gizlemek için hiçbir sebep yoktur; bilmediğini itiraf etmelisin. Ama nerede olduğunu biliyorsan, ister arandığı yerde olsun ister başka yerde, orada olup olmadığı sorulduğunda "Sorduğunu söylemem" dememelisin; "Nerede olduğunu biliyorum, ama asla göstermem" demelisin. Çünkü bir yer hakkında cevap vermez ve onu ele vermeyeceğini söylersen, bu o yeri parmağınla göstermek gibidir; kesin bir şüphe uyandırır. Ama önce nerede olduğunu bildiğini, ama söylemeyeceğini itiraf edersen, arayan belki o yerden uzaklaştırılabilir ve artık senin üzerine gelip onun nerede olduğunu senden öğrenmeye çalışır. Bu sadakat ve insanlık uğruna cesaretle katlandığın her şey kınanmaya değer sayılmamakla kalmaz, övgüye değer sayılır; yalnızca, insanın katlandığında cesaretle değil, iffetsizce ve utanç verici biçimde katlandığı söylenen şeyler bunun dışındadır. Daha dikkatle ele alınması gereken son yalan türü budur.
Sed uenitur aliquando ad huius modi articulum, ut non interrogemur, ubi sit ille qui quaeritur, neque cogamur, ut eum prodamus, si sic occultatus est, ut inueniri facile nisi proditus nequeat, sed quaeritur a nobis, utrum illo loco sit an non sit. ubi si eum esse scimus, tacendo eum prodimus uel etiam dicendo nequaquam nos esse dicturos, utrum ibi sit, an non sit; ex hoc enim colligit ille, qui quaerit, ibi eum esse; ubi si non esset, nihil aliud ab eo, qui mentiri nollet nec hominem prodere, nisi eum non ibi esse responderetur. ita per nostram uel taciturnitatem uel talia uerba homo proditur, ut intret qui quaerit, si potestatem habet et inuenit eum: qui tamen ab eius inuentione mendacio nostro posset auerti. quapropter si nescis ubi sit, nulla est causa occultandae ueritatis, sed te nescire fatendum est. si autem scis ubi sit, siue ibi sit, ubi quaeritur, siue alibi, non est dicendum, cum quaesitum fuerit, utrum ibi sit an non sit: non dico quod quaeris. sed dicendum: scio, ubi sit, sed numquam monstrabo. nam si de uno loco non respondeas et te non esse proditurum fatearis, tale est, ac si eundem locum digito ostendas; mouetur enim certa suspicio. si autem primo fatearis te scire ubi sit, sed non dicere, potest fortasse ab illo loco inquisitor auerti et tibi iam incumbere, ut ubi est a te prodatur. pro qua fide atque humanitate quidquid fortiter tuleris, non solum non culpabile, sed etiam laudabile iudicatur, exceptis dumtaxat his, quae si passus fuerit homo, non fortiter, sed inpudice ac turpiter pati dicitur. hoc est enim ultimum mendacium, de quo diligentius tractandum est.
25Birinci tür, kaçınılması ve çok uzak durulması gereken ölümcül yalandır: din öğretisinde söylenen yalan; hiç kimse hiçbir şart altında bu yalana sürüklenmemelidir. İkincisi, birini haksız yere zedeleyen yalandır; yani kimseye yararı olmayıp birine zararı olan yalan. Üçüncüsü, birine yarar sağlarken bir başkasına zarar veren yalandır; gerçi bu zarar bedensel kirlenme türünden değildir. Dördüncüsü, yalnızca yalan söyleme ve aldatma şehvetiyle söylenen yalandır; bu, katıksız yalandır. Beşincisi, tatlı sözle hoşa gitme arzusuyla söylenen yalandır. Bunların hepsinden büsbütün kaçınılıp hepsi reddedildikten sonra altıncı tür gelir: kimseye zarar vermeyip birine yarar sağlayan yalan. Mesela biri, birinin parasının haksız yere alınacağını bilerek, paranın nerede olduğunu bildiği hâlde, kim sorarsa sorsun bilmediğini söyleyerek yalan söylerse.
Yedincisi, kimseye zarar vermeyip birine yarar sağlayan yalandır; yargıcın sorduğu durum hariç. Mesela biri, ölüme götürülmek üzere aranan bir adamı ele vermek istemediği için yalan söylerse; bu adam yalnızca adil ve suçsuz biri değil, suçlu biri de olabilir; çünkü kimsenin düzelmesinden ümit kesmemek ve kimseye tövbe kapısını kapatmamak Hristiyan terbiyesine aittir. Genellikle büyük tartışmalara konu olan bu iki tür hakkında yeterince konuştuk ve kanaatimizi gösterdik: Cesur, imanlı ve doğru sözlü erkekler ve kadınlar, ahlâken güzel bir şekilde ve cesaretle katlanılan zorlukları üstlenerek bu türlerden de kaçınmalıdır. Sekizinci yalan türü, kimseye zarar vermeyip birini bedensel kirlenmeden korumaya yarayan yalandır; ama yalnızca yukarıda andığımız türden bir kirlenmeden. Çünkü Yahudiler yıkanmamış ellerle yemeyi de kirlenme sayıyorlardı. Biri buna da kirlenme diyorsa bile, bu, ondan kaçınmak için yalan söylenmesi gereken türden bir kirlenme değildir. Ama yalan, bütün insanların tiksindiği ve iğrendiği bu kirlenmeden bir insanı korusa bile birine haksızlık eden türdense, bu türden de yalan söylenip söylenmeyeceği —yalanla yapılan haksızlık şimdi ele aldığımız kirlenme türünden değilse— başka bir meseledir. Çünkü artık yalan hakkında değil, birinden o kirlenmeyi savmak için, yalanla olmasa bile, başka birine haksızlık edilip edilmeyeceği hakkında soru sorulmaktadır. Ben böyle düşünmezdim. Gerçi çok hafif haksızlıklar ileri sürülebilir —yukarıda andığım, kaybedilen tek bir ölçek gibi— ve başka biri ırza geçilmekten böyle korunabilecek ya da kurtarılabilecekse, birine böyle bir haksızlık bile yapmamamız gerekip gerekmediği insanın kafasını çok karıştırır. Ama dediğim gibi, bu başka bir meseledir.
Şimdi başladığımız şeyi bitirelim: Ya bunu yapmamız ya da ırza geçilmeye veya iğrenç bir lekelenmeye katlanmamız gerektiği kaçınılmaz bir şart olarak konsa, yalan söyleyerek kimseye haksızlık etmesek bile yalan söylemeli miyiz?
Nam primum est ad euitandum capitale mendacium longeque fugiendum, quod fit in doctrina religionis: ad quod mendacium nulla condicione quisquam debet adduci. secundum autem, ut aliquem laedat iniuste: quod tale est, ut et nulli prosit et obsit alicui. tertium, quod ita prodest alteri, ut obsit alteri, quamuis non ad inmunditiam obsit corporalem. quartum, quod fit sola mentiendi fallendique libidine, quod merum mendacium est. quintum, quod fit placendi cupiditate de suauiloquio. his omnibus penitus euitatis atque reiectis sequitur sextum genus, quod et nulli obest et prodest alicui: uelut si quispiam pecuniam alicuius iniuste tollendam sciens, ubi sit, nescire se mentiatur quocumque interrogante. septimum, quod et nulli obest et prodest alicui excepto, si iudex interrogat: uelut si nolens hominem ad mortem quaesitum prodere mentiatur, non solum iustum atque innocentem, sed et reum, quia christianae disciplinae sit, ut neque de cuiusquam correctione desperetur neque cuiquam paenitendi aditus intercludatur. de quibus duobus generibus, quae solent habere magnam controuersiam, satis tractauimus et quid nobis placeret ostendimus, ut suscipiendis incommoditatibus, quae honeste ac fortiter tolerantur, haec quoque genera deuitentur a fortibus et fidelibus et ueracibus uiris ac feminis. octauum est genus mendacii, quod et nulli obest et ad hoc prodest, ut ab inmunditia corporali aliquem tueatur, dumtaxat ea, quam superius commemorauimus. nam etiam non lotis manibus manducare inmunditiam putabant iudaei. aut si et hanc quisquam inmunditiam uocat, non tamen talem, pro qua euitanda mentiendum sit. si autem mendacium tale est, quod alicui faciat iniuriam, etiamsi ab hac inmunditia, quam omnes homines abhorrent ac detestantur, muniat hominem, utrum et hoc genere mentiendum sit, si talis fiat iniuria per mendacium, quae non sit in eo genere inmunditiae, de quo nunc agimus, alia quaestio est; non enim iam de mendacio quaeritur, sed quaeritur, utrum alicui facienda sit iniuria etiam non per mendacium, ut illa ab altero inmunditia depellatur: quod nullo modo putauerim. quamquam proponantur leuissimae iniuriae — ueluti est illa, quam de uno modio amisso supra commemoraui — et multum perturbent, utrum non debeamus facere cuiquam uel talem iniuriam, si ea potest alius, ne stuprum patiatur, defendi aut muniri. sed, ut dixi, alia quaestio est. Nunc illud, quod instituimus, peragamus: utrum mentiendum sit, si etiam ineuitabilis condicio proponatur, ut aut hoc faciamus aut stuprum patiamur uel aliquam execrabilem inquinationem, etiamsi mentiendo nulli faciamus iniuriam.
26Bu konuda, önce yalanı yasaklayan ilahî otorite metinlerini dikkatle incelersek, düşünmeye bir yer açılacaktır. Çünkü onlar hiçbir yer bırakmıyorsa, nereden çıkacağımızı boşuna ararız; o zaman Tanrı'nın buyruğuna her şekilde sarılmak ve O'nun buyruğuna sarıldığımız için katlanacağımız şeylerde Tanrı'nın iradesini gönül rahatlığıyla izlemek gerekir. Ama bir çıkış yolu açık bırakılıyorsa, böyle bir durumda yalan reddedilmemelidir. İlahî Yazıların yalnızca Tanrı'nın buyruklarını değil, adillerin hayatını ve ahlâkını da içermesinin sebebi budur: Buyrulan şeyin nasıl anlaşılması gerektiği gizli kalırsa, adillerin eylemlerinden anlaşılsın. O hâlde herkesin alegorik bir anlama bağlayabileceği eylemleri, gerçekten yapıldıklarından kimse şüphe etmese bile, bir yana bırakalım. Eski Ahit kitaplarındakilerin hemen hepsi böyledir; orada bir şeyin mecazî bir ön bildirime ait olmadığını kim ileri sürmeye cesaret edebilir? Havari, İbrahim'in oğullarının bile iki ahde işaret ettiğini ileri sürer; oysa onların halkın tabiî üreme düzeni içinde doğup yaşadıkları kolayca söylenebilir; zihni bir anlama yöneltmek için doğmuş ucubeler ve harikalar değildiler. Tanrı'nın İsrail halkını Mısır'da ezildikleri kölelikten kurtarmak için gösterdiği o şaşılacak iyiliğin ve yolda günah işlediklerinde gelen cezanın da mecaz olarak gerçekleştiğini söyler. Öyleyse bu kuralı onlardan esirgeyip bir mecaza indirgenemeyeceklerini ileri sürmeye cüret edeceğin hangi olayları bulursun? İşte bunlar bir yana bırakılırsa, Yeni Ahit'te azizlerin yaptığı şeyler —orada taklit edilecek ahlâk en apaçık biçimde tavsiye edilir— buyruklar hâlinde düzenlenmiş Yazıların nasıl anlaşılacağına örnek olsun.
De qua re patebit aliquis considerationi locus, si prius diuinas auctoritates, quae mendacium prohibent, diligenter discutiamus. si enim ipsae nullum dant locum, frustra quaerimus qua exeamus; tenendum est enim omni modo praeceptum dei et uoluntas dei in his, quae tenendo praeceptum eius passi fuerimus, aequo animo sequenda; si autem relaxatur aliquis exitus, non est in tali causa recusandum mendacium. propterea diuinae scripturae non solum praecepta dei continent, sed etiam uitam moresque iustorum, ut, si forte occultum est, quemadmodum accipiendum sit quod praecipitur, in factis iustorum intellegatur. exceptis itaque his factis, quae potest quisque ad allegoricam significationem referre, quamuis gesta esse nemo ambigat — sicuti sunt fere omnia in libris ueteris testamenti; quis enim ibi aliquid audeat adfirmare non pertinere ad figuratam praenuntiationem? quippe cum apostolus etiam filios Abrahae, quos utique naturali ordine propagandi populi editos esse atque uixisse facillime dicitur (non enim monstra et prodigia nata sunt, ut ad significationem aliquam ducant animum) duo tamen testamenta significare asserat et beneficium illud mirabile, quod deus populo Israhel praestitit ad eruendos eos de seruitute, qua in Aegypto premebantur, poenamque uindictae, cum in itinere peccassent, in figura contigisse dicat, quae facta inuenies, quibus istam regulam deroges et adfirmare praesumas ad figuram aliquam non esse redigenda? — his ergo exceptis ea, quae in nouo testamento a sanctis facta sunt, ubi morum imitandorum euidentissima commendatio est, ualeant ad exempla intellegendarum scripturarum, quae in praeceptis digesta sunt.
27Mesela İncil'de şunu okuruz: "Bir tokat yedin mi, öbür yanağını da uzat." Ama sabrın, Rab'bin kendi sabrından daha güçlü ve daha üstün bir örneğini bulamayız. Oysa O, bir tokat yediğinde "İşte öbür yanağım" demedi; "Kötü söylediysem, kötülüğümü göster; iyi söylediysem neden bana vuruyorsun?" dedi. Burada öbür yanağı uzatmaya hazır oluşun kalpte olması gerektiğini gösterdi. Havari Pavlus da bunu elbette biliyordu; çünkü o da başkâhinin önünde bir tokat yediğinde "Öbür yanağıma da vur" demedi, şöyle dedi: "Ey badanalı duvar, Tanrı seni vuracak! Sen bana kanuna göre yargılamak için oturuyorsun da kanuna aykırı olarak bana vurulmasını mı buyuruyorsun?" Yahudilerin kâhinliğinin artık dışarıdan adıyla parlayan, içeriden ise çamurlu arzularla kirlenen bir hâle geldiğini pek derinden görüyordu; bunu söylerken o kâhinliğin Rab'bin cezasıyla geçip gideceğini ruhta görüyordu. Ama yine de kalbi yalnızca başka tokatlar yemeye değil, hakikat için her türlü işkenceye, bunları kendisine çektirenleri severek katlanmaya hazırdı.
Velut cum legimus in euangelio: accepisti alapam, para alteram maxillam. exemplum autem patientiae nullum quam ipsius domini potentius et excellentius inuenimus. at ipse, cum alapa percussus esset, non ait: ecce altera maxilla, sed ait: si male dixi, exprobra de malo; si autem bene, quid me caedis? ubi ostendit illam praeparationem alterius maxillae in corde faciendam. quod etiam apostolus Paulus utique nouerat; nam et ipse, cum esset alapa percussus, ante pontificem non ait: percute maxillam alteram, sed, percutiet te dominus, inquit, paries dealbate; et tu sedes iudicare me secundum legem, et contra legem iubes me percuti? altissime intuens sacerdotium iudaeorum iam tale factum fuisse, ut nomine forinsecus niteret, intrinsecus autem luteis concupiscentiis sorderet: quod transiturum esse uindicta domini uidebat in spiritu, cum illud diceret; sed tamen cor paratum habebat non solum ad alias alapas accipiendas, sed etiam quaelibet tormenta pro ueritate patienda cum eorum dilectione, a quibus illa pateretur.
28Şöyle de yazılmıştır: "Ama ben size diyorum ki: Hiç yemin etmeyin." Oysa havarinin kendisi mektuplarında yemin etti ve "Size diyorum ki: Hiç yemin etmeyin" sözünün nasıl anlaşılması gerektiğini böylece gösterdi: Yemin ede ede yemin etme kolaylığına, kolaylıktan alışkanlığa, alışkanlıktan da yalan yere yemine düşülmesin diye. Bu yüzden yalnızca yazarken yemin ettiği görülür; çünkü yazarken daha dikkatli düşünme, dilin aceleciliğine yer bırakmaz. Bu da elbette kötüdendir —denildiği gibi: "Bundan fazlası kötüdendir"—, ama kendi kötülüğünden değil, bu yolla bile inandırmaya çalıştığı kimselerin zayıflığından. Yazmadan, konuşurken yemin ettiğini anlatan bir yazı var mı, bilmiyorum. Yine de Rab "hiç yemin etmeyin" dedi; yazanlara bunu caiz kılmadı. Ama Pavlus'u, hele ruhanî hayat ve halkların kurtuluşu için yazılıp yayımlanmış mektuplarında, buyruğu çiğnemekle suçlamak caiz olmadığına göre, oraya konmuş "hiç" sözünü şöyle anlamak gerekir: Elinden geldiğince yemine düşkün olmayacak, onu sevmeyecek, iyi bir şeymiş gibi bir hazla ona yönelmeyeceksin.
Scriptum est etiam: ego autem dico uobis, non iurare omnino. iurauit autem ipse apostolus in epistulis suis et sic ostendit, quomodo accipiendum esset quod dictum est: dico uobis, non iurare omnino: ne scilicet iurando ad facilitatem iurandi ueniatur, ex facilitate ad consuetudinem atque ita ex consuetudine in periurium decidatur. et ideo non inuenitur iurasse nisi scribens, ubi consideratio cautior non habet linguam praecipitem. et hoc utique a malo, sicut dictum est: quod autem amplius est, a malo est, non tamen suo, sed eorum infirmitatis, quibus etiam sic fidem facere conabatur. nam quod loquens iurasset, dum non scriberet, nescio utrum aliqua de illo scriptura narrauerit. et tamen dominus, omnino, ait, non iurare; non enim concessit, ut id liceret scribentibus. sed quia praecepti uiolati reum Paulum, praesertim in epistulis conscriptis atque editis ad spiritalem uitam salutemque populorum nefas est dicere, intellegendum est illud, quod positum est 'omnino', ad hoc positum, ut, quantum in te est, non affectes, non ames, non quasi pro bono cum aliqua delectatione adpetas iusiurandum.
29Şu sözler de böyledir: "Yarını düşünmeyin" ve "O hâlde ne yiyeceğinizi, ne içeceğinizi, ne giyeceğinizi düşünmeyin." Oysa Rab'bin kendisinin, verilen şeylerin konduğu ve zamanı gelince gerekli ihtiyaçlar için saklanabildiği bir kesesi olduğunu; Elçilerin İşleri'nde okuduğumuz gibi, havarilerin de kardeşlerin ihtiyacı için yalnızca yarına değil, yaklaşan kıtlığın daha uzun süresine yetecek pek çok şey sağladığını görüyoruz. Bundan şu yeterince açıktır: Bu buyruklar, hiçbir işimizi zamanî şeyleri elde etme sevgisiyle ya da yoksulluk korkusuyla, bir zorunluluk altındaymış gibi yapmamamız gerektiği şeklinde anlaşılmalıdır.
Sicut illud: nolite cogitare de crastino, et: nolite itaque cogitare quid manducetis et quid bibatis et quid induamini. cum autem uidemus et ipsum dominum habuisse loculos, quo ea quae dabantur mittebantur, ut seruari possent ad usus pro tempore necessarios, et ipsos apostolos procurasse multa fratrum indulgentiae non solum in crastinum, sed etiam in prolixius tempus inpendentis famis, sicut in Actibus apostolorum legimus: satis elucet illa praecepta sic intellegenda, ut nihil operis nostri temporalium adipiscendorum amore uel timore egestatis tamquam ex necessitate faciamus.
30Yine havarilere, yolda yanlarına hiçbir şey almadan Müjde'den geçinmeleri söylenmişti. Rab bir yerde bunu neden söylediğini de belirtti; çünkü şunu ekledi: "Çünkü işçi ücretini hak eder." Burada bunun buyrulmuş değil, izin verilmiş bir şey olduğunu yeterince gösterdi; öyle ki bunu yapan, yani sözü vaaz etme işinde vaaz ettiği kişilerden bu hayatın ihtiyaçları için bir şey alan kişi, caiz olmayan bir şey yaptığını sanmasın. Yine de bunun yapılmamasının daha övgüye değer olabileceği havari Pavlus'un örneğinde yeterince gösterilmiştir. O, "Sözü öğrenen, öğretenle bütün iyi şeyleri paylaşsın" dediği ve pek çok yerde, sözün kendilerine vaaz edildiği kişilerin bunu yapmasının hayırlı olduğunu gösterdiği hâlde, "Ama ben bu yetkiyi kullanmadım" der. Demek ki Rab bunları söylerken bir yetki verdi, bir emirle bağlamadı. Böylece pek çok şeyi sözlerden anlayamadığımızda, nasıl anlaşılması gerektiğini azizlerin eylemlerinden çıkarırız; bir örnekle geri çağrılmasaydı, söylenen kolayca başka bir yöne çekilebilirdi.
Item dictum est apostolis, ut nihil secum portantes in uia ex euangelio uiuerent. et quodam loco etiam ipse dominus significauit, cur hoc dixerit, cum addidit: dignus est enim operarius mercede sua. ubi satis ostendit permissum hoc esse, non iussum, ne forte qui hoc faceret, ut in opere praedicationis uerbi aliquid ab eis, quibus praedicaret, in usus uitae huius sumeret, inlicitum aliquid se facere arbitraretur. posse tamen laudabilius non fieri in apostolo Paulo satis demonstratum est. qui cum diceret: communicet autem qui catechizatur uerbum ei, qui se catechizat in omnibus bonis, et multis locis id salubriter fieri ab eis, quibus uerbum praedicatur, ostenderet, sed tamen ego, inquit, non sum usus hac potestate. potestatem ergo dedit dominus, cum ista diceret, non imperio constrinxit. ita pleraque in uerbis intellegere non ualentes in factis sanctorum colligimus quemadmodum oporteat accipi, quod facile in aliam partem duceretur, nisi exemplo reuocaretur.
31Aynı şekilde "Yalan söyleyen ağız ruhu öldürür" yazılı sözünde hangi ağızdan söz edildiği sorulur. Çünkü Yazılar "ağız" dediğinde çoğu zaman kalbin kendi haznesini kasteder; doğruyu söylerken sesle dile getirdiğimiz her şey de orada beğenilir ve kararlaştırılır. Buna göre yalandan hoşlanan kişi kalbiyle yalan söyler; ama daha büyük bir kötülükten kaçınmak için bir kötülük işlediğini bilerek ve ikisinden de hoşlanmayarak zihnindekinden başka bir şeyi sesle ortaya koyan kişi kalbiyle yalan söylemiyor olabilir. Bunu ileri sürenler şu yazılı sözün de böyle anlaşılması gerektiğini söylerler: "Kalbinde hakikati söyleyen." Çünkü hakikat her zaman kalpte söylenmelidir; ama daha büyük bir kötülükten sakınmak gibi bir sebep zihindekinden başka bir şeyin sesle ortaya konmasını gerektiriyorsa, her zaman bedenin ağzıyla söylenmesi gerekmez. Kalbin bir ağzı olduğu da şuradan anlaşılabilir: Konuşmanın olduğu yerde bir ağzın bulunduğunu düşünmek saçma değildir. Kalpte bir ağız olduğu da doğru olarak anlaşılmasaydı, "kalbinde söyleyen" demek doğru olmazdı. Gerçi "Yalan söyleyen ağız ruhu öldürür" diye yazılan o yerde bile, okunan metnin bağlamı göz önüne alınırsa, belki kalbin ağzından başka bir şey anlaşılmaz. Çünkü orada "karanlık cevap" denen şey, bedenin ağzı ona eşlik etmedikçe kalbin ağzını duyamayan insanlardan gizli kalan şeydir. Yazılar o yerde bu ağzın, yeryüzünü dolduran Rab'bin ruhunun kulağına ulaştığını söyler. O yerde dudaklardan, sesten ve dilden de söz eder, ama anlayış bütün bunları kalpten başka bir anlamda almamıza izin vermez; çünkü söylenenin Rab'den gizli kalmadığını söyler; bizim kulaklarımıza ulaşan şu sesle söylenen ise insanlardan da gizli kalmaz.
Çünkü şöyle yazılmıştır: "Bilgeliğin ruhu insanseverdir, ama kötü söz söyleyeni dudaklarının cezasından kurtarmaz; çünkü Tanrı onun böbreklerinin tanığı, kalbinin gerçek gözlemcisi ve dilinin işiticisidir. Çünkü Rab'bin ruhu yeryüzünü doldurmuştur ve her şeyi bir arada tutan her sesi bilir. Bu yüzden haksız sözler söyleyen gizli kalamaz, cezalandıran yargı da onu atlamaz. Çünkü dinsizin düşünceleri sorgulanacak; sözlerinin işitilmesi, haksızlıklarının cezalandırılması için Rab'be ulaşacak; çünkü kıskançlığın kulağı her şeyi işitir ve mırıltıların gürültüsü gizli kalmaz. O hâlde hiçbir yararı olmayan mırıltıdan sakının, dilinizi kötülemekten esirgeyin; çünkü karanlık cevap boşa gitmeyecek, yalan söyleyen ağız ise ruhu öldürür." Demek ki kalplerinde evirip çevirdikleri şeyin karanlık ve gizli olduğunu sananları tehdit eder gibidir; bunun Tanrı'nın kulaklarına öyle açık olduğunu göstermek istemiştir ki ona "gürültü" bile demiştir.
Sic ergo quod scriptum est: os autem, quod mentitur, occidit animam, de quo ore dixerit, quaeritur. plerumque enim scriptura cum os dicit, conceptaculum ipsum cordis significat, ubi placet et decernitur quidquid etiam per uocem, cum uerum loquimur, enuntiatur, ut corde mentiatur cui placet mendacium; possit autem non corde mentiri, qui per uocem aliud quam est in animo ita profert, ut maioris mali euitandi causa malum se admittere nouerit, cui tamen utrumque displiceat. et qui hoc asserunt, ita dicunt etiam illud intellegendum, quod scriptum est: qui loquitur ueritatem in corde suo, quia semper in corde ueritas loquenda est; non autem semper in ore corporis, si aliqua causa cauendi maioris mali aliud, quam in animo est, uoce proferri exigat. et esse quidem os cordis ex hoc iam intellegi potest, quod ubi locutio est, ibi os non absurde intellegitur. non recte diceretur: qui loquitur in corde suo, nisi et os in corde recte intellegeretur. quamquam et eo ipso loco, ubi scriptum est: os autem, quod mentitur, occidit animam, si circumstantia lectionis consideretur, non accipitur fortasse aliud quam os cordis. obscurum enim responsum ibi est, ubi homines latet, qui os cordis, nisi os corporis consonet, audire non possunt. illud autem os dicit in eo loco scriptura peruenire ad auditum spiritus domini, qui repleuit orbem terrarum, ita ut etiam labia et uocem et linguam commemoret in eo loco nec tamen omnia sinat intellectus nisi de corde accipi, quia dominum dicit non latere quod dicitur; quod autem ⟦sono⟧ isto ad aures nostras pertinente dicitur, nec homines latet. ita quippe scriptum est: humanus est enim spiritus sapientiae, et non liberabit maledicum a labiis eius, quoniam renum illius testis est deus, et cordis illius scrutator est uerus et linguae illius auditor. quoniam spiritus domini repleuit orbem terrarum, et hoc quod continet omnia scientiam habet uocis. propter hoc qui loquitur iniqua, non potest latere, sed nec praeteriet illum corripiens iudicium. in cogitationibus enim inpii interrogatio erit; sermonum autem illius auditio a domino ueniet ad correptionem iniquitatum illius, quoniam auris zeli audit omnia, et tumultus murmurationum non abscondetur, custodite ergo uos a murmuratione, quae nihil prodest, et a detractione parcite linguae: quoniam responsum obscurum in uacuum non ibit, os autem, quod mentitur, occidit animam. uidetur ergo his minari, qui obscurum putant et secretum esse, quod corde agitant atque uersant; tam uero clarum ostendere uoluit hoc esse auribus dei, ut etiam tumultum eum appellauerit.
32Kalbin ağzını İncil'de de açıkça buluruz; öyle ki Rab'bin bir yerde hem bedenin hem de kalbin ağzını andığını görürüz. Şöyle der: "Siz de mi hâlâ anlayışsızsınız? Ağza giren her şeyin mideye gittiğini ve dışarı atıldığını anlamıyor musunuz? Ağızdan çıkanlar ise kalpten gelir ve insanı kirleten onlardır. Çünkü kötü düşünceler, cinayetler, zinalar, fuhuşlar, hırsızlıklar, yalan tanıklıklar, küfürler kalpten çıkar. İnsanı kirleten bunlardır." Burada yalnızca bedenin ağzını anlarsan, "Ağızdan çıkanlar ise kalpten gelir" sözünü nasıl anlayacaksın? Tükürük de kusmuk da ağızdan çıkar. Meğer ki insan murdar bir şey yerken kirlenmiyor da onu kusarken kirleniyor olsun. Bu son derece saçma olduğuna göre geriye şu kalır: Rab "Ağızdan çıkanlar kalpten gelir" derken kalbin ağzını açıklamıştır. Hırsızlık da bedenin sesi ve ağzı susarken işlenebildiği, çoğu zaman da böyle işlendiği hâlde, bunu insanın hırsızlık günahıyla ancak onu itiraf ettiğinde ya da ele verdiğinde kirlendiği, sessizce işlediğinde ise kirlenmediği şeklinde anlamak tam bir delilik olur. Ama söyleneni kalbin ağzına bağlarsak, hiçbir günah sessizce işlenemez; çünkü o iç ağızdan çıkmadıkça hiçbir günah işlenmez.
Manifeste etiam in euangelio inuenimus os cordis, ut uno loco et corporis et cordis os dominus commemorasse inueniatur, ubi ait: adhuc et uos sine intellectu estis? non intellegitis, quia omne quod in os intrat, in uentrem uadit et in secessum emittitur? quae autem procedunt de ore, de corde exeunt, et ea coinquinant hominem. de corde enim exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria, fornicationes, furta, falsa testimonia, blasphemiae. haec sunt quae coinquinant hominem. hic si unum os quod est corporis intellexeris, quomodo intellecturus es: quae autem procedunt de ore, de corde exeunt, cum et sputus et uomitus de ore procedat? nisi forte tunc quisque non coinquinatur, cum edit aliquid inmundum, coinquinatur autem, cum id euomit. quod si absurdissimum est, restat, ut os cordis intellegamus a domino expositum, cum ait: quae procedunt de ore, de corde exeunt. nam et furtum, cum possit, et saepe ita fiat, in silentio corporalis uocis atque oris perpetrari, dementissimum est sic intellegere, ut tunc putemus quemquam peccato furti contaminari, cum id fatetur aut indicat, cum autem id tacite committit, incoinquinatum arbitrari. at uero si ad os cordis quod dictum est referamus, nihil omnino peccati tacite committi potest; non enim committitur, nisi ex ore illo interiore procedat.
33"Yalan söyleyen ağız ruhu öldürür" sözünde hangi ağızdan söz ettiği sorulduğu gibi, hangi yalandan söz ettiği de sorulabilir. Çünkü asıl olarak birinin kötülendiği yalandan söz ediyor görünür. Zira şöyle der: "O hâlde hiçbir yararı olmayan mırıltıdan sakının, dilinizi kötülemekten esirgeyin." Bu kötüleme kötü niyetten doğar: İnsan birine karşı uydurduğu şeyi yalnızca ağzıyla ve bedeninin sesiyle dile getirdiğinde değil, susarken de onun öyle sanılmasını istediğinde kötüler; bu da elbette kalbin ağzıyla kötülemektir. Yazı'nın, karanlık ve gizli olsa da Tanrı'dan saklı kalamayacağını söylediği şey işte budur.
Sicut autem quaeritur de quo ore dixerit: os autem, quod mentitur, occidit animam, ita quaeri potest, de quo mendacio. uidetur enim de illo proprie dicere, quo cuiquam detrahitur. ait enim: abstinete ergo uos a murmuratione, quae nihil prodest, et a detractione parcite linguae. fit autem ista detractatio per maliuolentiam, cum quisque non solum ore ac uoce corporis profert, quod confingit in aliquem, sed etiam tacitus talem uult credi — quod est utique ore cordis detrahere — quod dicit obscurum et occultum deo esse non posse.
34Başka bir yerde yazılmış olan "Her yalanı söylemeyi isteme" sözünün ise kimsenin hiçbir yalan söylememesi anlamına geldiğini kabul etmezler. Biri Yazı'nın bu tanıklığından şu sonucu çıkarır: Her yalandan o kadar istisnasız nefret edilmelidir ki, yalan söylemek isteyen kişi yalan söylemese bile iradesi daha o zaman mahkûm edilmelidir. Sözü de şöyle yorumlar: "Her yalanı söyleme" denmedi, "Her yalanı söylemeyi isteme" dendi; öyle ki kimse herhangi bir yalanla yalnızca yalan söylemeye değil, yalan söylemeyi istemeye bile cüret etmesin. Bir başkası ise şöyle der:
"Hayır; 'Her yalanı söylemeyi isteme' derken, yalanın kalbin ağzından sökülüp atılmasını ve ondan uzaklaştırılmasını istemiştir. Buna göre bazı yalanlardan bedenin ağzıyla da uzak durulmalıdır; bunların başında din öğretisiyle ilgili olanlar gelir. Bazılarından ise, daha büyük bir kötülükten kaçınmak gerektiriyorsa, bedenin ağzıyla uzak durmak gerekmez; ama kalbin ağzıyla her yalandan tamamen uzak durmalıyız." "İsteme" sözünün burada böyle anlaşılması gerekir: İradenin kendisi kalbin ağzı gibi düşünülür; dolayısıyla daha büyük bir kötülükten sakınarak istemeden yalan söylediğimizde bu, kalbin ağzına ait olmaz. Üçüncü bir anlayış da vardır: "Her yalanı" sözünü "her yalanı değil" diye alırsın; böylece bazı yalanlar dışarıda tutularak sana yalan söyleme izni verilir. Sanki "Her insana inanmayı isteme" demiş gibidir: Bununla hiç kimseye inanılmamasını değil, herkese değil ama bazılarına inanılmasını öğütlerdi. Arkasından gelen "Çünkü onda ısrar etmek hayra çıkmaz" sözü de, sanki yalanı değil, yalanda ısrarı, yani yalan söyleme alışkanlığını ve sevgisini yasaklıyor gibi görünür. Her yalanı kullanabileceğini sanan kişi elbette bu ısrara düşer; çünkü böyle düşünen, dindarlık ve din öğretisinde söylenen yalandan bile sakınmaz —ki bundan daha cani bir şeyi yalnızca bütün yalanlar arasında değil, bütün günahlar arasında bile kolay kolay bulamazsın—. Ne kadar kolay, ne kadar zararsız olursa olsun herhangi bir yalana iradesiyle onay veren, yani daha büyük bir kötülükten kurtulmak için istemeyerek değil, isteyerek ve gönülden yalan söyleyen kişi de bu ısrara düşer. Böylece bu cümleden üç anlam çıkarılabilir: Ya "Hiçbir yalanı yalnızca söyleme değil, söylemeyi de isteme"; ya "İsteme, ama daha ağır bir şeyden kaçman gerektiğinde istemeyerek de olsa yalan söyle"; ya da "Her yalanı değil", yani bazı yalanlar dışarıda tutulup geri kalanlara izin verilir. Bunlardan biri hiçbir zaman yalan söylemeyi doğru bulmayanların, ikisi ise bazen yalan söylemek gerektiğini düşünenlerin lehinedir. Yine de arkasından gelen "Çünkü onda ısrar etmek hayra çıkmaz" sözünün bu üç anlamdan birincisini destekleyip destekleyemeyeceğini bilmiyorum. Meğer ki şöyle anlaşılsın: Kâmil olanlara verilen buyruk, yalnızca hiçbir zaman yalan söylememek değil, yalan söylemeyi istememek bile olsun; ilerlemekte olanlara ise yalanda ısrar etmeye izin verilmesin. Sanki hiç yalan söylenmemesi, hatta yalan söyleme iradesi bile taşınmaması buyrulduğunda, büyük bir otoriteyle onaylanmış bazı yalanların da bulunduğu örneklerle itiraz edilse, şöyle cevap verilirdi: Bu yalanlar ilerlemekte olanların yalanlarıdır ve bu hayata göre bir tür merhamet vazifesi taşırlar; ama her yalan o kadar kötüdür ve kâmil, ruhanî ruhlar ondan her bakımdan o kadar kaçınmalıdır ki, ilerlemekte olanlara bile onda ısrar etmeye izin verilmemelidir. Nitekim Mısırlı ebeler hakkında daha önce, yalan söyledikleri hâlde daha iyiye ilerleme yatkınlıklarından ötürü onaylandıkları söylenmişti; çünkü bir kimsenin, ölümlü de olsa birinin hayatı için merhametle yalan söylemesi, hakiki ve ebedî kurtuluşu sevmeye doğru atılmış bir basamaktır.
Nam quod alio loco scriptum est: noli uelle mentiri omne mendacium, non ad hoc uolunt ualere, ut nullo mendacio quisque mentiatur. itaque cum alius dixerit ex isto scripturae testimonio usque adeo generaliter omne mendacium esse detestandum, ut etiam, si quis mentiri uelit, etiamsi non mentiatur, iam uoluntas ipsa damnanda sit, atque ad hoc interpretetur, quod non dictum est: noli mentiri omne mendacium, sed: noli uelle mentiri omne mendacium, ut non solum mentiri, sed nec uelle mentiri quisque audeat ullo mendacio, dicit alius: immo quod ait: noli uelle mentiri omne mendacium, de ore cordis exterminandum atque alienandum esse mendacium uoluit, ut a quibusdam mendaciis ore corporis abstinendum sit, sicut illa sunt maxime, quae pertinent ad doctrinam religionis, a quibusdam uero non sit ore corporis abstinendum, si maioris mali euitandi causa exigit, ore autem cordis ab omni mendacio penitus abstinere debeamus. ubi oportet intellegi quod dictum est: noli uelle; uoluntas quippe ipsa quasi os cordis accipitur, ut non pertineat ad os cordis, cum maius malum cauentes mentimur inuiti. est et tertius intellectus, quo sic accipias: noli omne, ut exceptis aliquibus mendaciis mentiri te sinat. tamquam si diceret: noli uelle credere omni homini, non utique ut nulli crederetur, moneret, sed ut non omnibus, aliquibus autem crederetur. et id, quod sequitur: assiduitas enim eius non proficiet ad bonum, ita sonat, quasi non a mendacio, sed ab assiduo mendacio, id est a consuetudine atque amore mentiendi prohibere uideatur. quo profecto delabatur, quisquis uel omni mendacio putauerit abutendum — ita enim nec illud cauebit, quod fit in doctrina pietatis et religionis: quo sceleratius quid facile inuenias non inter omnia mendacia, sed inter omnia peccata? — uel alicui mendacio, quamuis facili, quamuis innoxio, nutum uoluntatis adcommodauerit, ut non inuitus euadendi maioris mali causa, sed uolens libensque mentiatur. ita cum tria sint, quae in hac sententia possint intellegi, aut: omne mendacium non solum mentiri noli, sed nec uelle mentiri, aut: noli uelle, sed uel inuitus mentire, cum fugiendum est aliquid grauius, aut: noli omne, ut exceptis aliquibus mendaciis cetera permittantur, unum hic pro his, quibus mentiri numquam placet, duo pro illis, qui aliquando putant esse mentiendum, inueniuntur. sed tamen quod sequitur: assiduitas enim eius non proficiet ad bonum, nescio utrum possit primae harum trium sententiae suffragari; nisi forte ita ut perfectorum praeceptum sit omnino numquam non solum mentiri, sed uel uelle mentiri, assiduitas uero mentiendi nec proficientibus permittatur. tamquam si, cum praeciperetur numquam prorsus non solum mentiendum, sed nec uoluntatem habendam esse mentiendi, contradiceretur exemplis, quod aliqua sunt etiam magna auctoritate adprobata mendacia, responderetur autem illa quidem esse proficientium. quae habent secundum hanc uitam qualecumque officium misericordiae, sed usque adeo esse omne mendacium malum et perfectis atque spiritalibus animis omni modo fugiendum,. ut nec ipsis proficientibus assiduitas eius permittenda sit. dictum est enim iam de obstetricibus Aegyptiis, quod de indole ad melius proficiendi mentientes adprobatae sunt, quia nonnullus gradus est ad diligendam ueram ac sempiternam salutem, cum quisque misericorditer etiam pro alicuius quamuis mortali salute mentitur.
35Aynı şekilde "Yalan söyleyenlerin hepsini yok edeceksin" yazılı sözü hakkında biri, burada hiçbir yalanın hariç tutulmadığını, her yalanın mahkûm edildiğini söyler. Bir başkası şöyle der: "Evet, öyle; ama yukarıdaki tartışmaya göre, kalpten yalan söyleyenleri. Çünkü yalan söyleme zorunluluğundan nefret eden ve onu bu ölümlü hayatın bir cezası olarak gören kişi kalbinde hakikati söyler." Bir başkası da şöyle der: "Tanrı yalan söyleyenlerin hepsini yok edecektir, ama her yalanı değil. Çünkü peygamberin orada ima ettiği ve hiç kimsenin bağışlanmadığı bir yalan vardır: Bir kimse günahlarını itiraf etmekten kaçınarak onları savunur ve tövbe etmek istemezse; haksızlık işlemesi yetmiyormuş gibi bir de adil görünmek isteyerek itirafın şifasına boyun eğmezse. Sözlerin ayrımı da başka bir şey bildirmiyor gibidir: 'Haksızlık işleyenlerin hepsinden nefret ettin' —ama tövbe ederek itirafta hakikati söylerlerse onları yok etmeyeceksin; öyle ki bu hakikati yaparak ışığa gelsinler, nitekim Yuhanna'ya göre İncil'de şöyle denir: 'Hakikati yapan ise ışığa gelir'—; 'yalan söyleyenlerin hepsini ise yok edeceksin', yani yalnızca nefret ettiğin şeyi işlemekle kalmayıp sahte bir adalete bürünerek ve günahlarını tövbede itiraf etmeyerek yalan da söyleyenlerin hepsini."
Item quod scriptum est: perdes omnes, qui loquuntur mendacium, alius dicit nullum hic exceptum esse mendacium, sed omne damnatum. alius dicit: ita uero, sed qui loquuntur ex corde mendacium secundum superiorem disputationem; nam ueritatem loquitur in corde, qui odit mentiendi necessitatem, quam poenam huius uitae mortalis intellegit. alius dicit: omnes quidem perdet deus, qui loquuntur mendacium, sed non omne mendacium; est enim aliquod mendacium, quod tunc insinuabat propheta, in quo nulli parcatur; id est, si peccata sua quisque confiteri detrectans defendat ea potius et nolit agere paenitentiam, ut parum sit quia operatur iniquitatem, nisi etiam iustus uideri uolens medicinae confessionis non succumbat, ut et ipsa uerborum distinctio non aliud intimare uideatur: odisti omnes, qui operantur iniquitatem — sed non perdes, si paenitendo in confessione ueritatem loquantur, ut faciendo istam ueritatem ueniant ad lucem, sicut in euangelio secundum Iohannem dicitur: qui autem facit ueritatem, uenit ad lucem - perdes autem omnes, qui non solum operantur quod odisti, sed etiam loquuntur mendacium, falsam iustitiam praetendendo nec in paenitentia confitendo peccata.
36On Emir'de kanuna konmuş yalan tanıklık konusunda ise, hakikat sevgisinin kalpte korunup tanıklığın yapıldığı kişiye yanlışın söylenebileceği hiçbir şekilde ileri sürülemez. Çünkü yalnızca Tanrı'ya söylendiğinde hakikati yalnızca kalpte benimsemek yeter; ama bir insana söylendiğinde doğru bedenin ağzıyla da söylenmelidir, çünkü insan kalplerin içini göremez. Yine de tanıklığın kendisi hakkında, insanın kimin önünde tanık olduğunu sormak saçma değildir. Çünkü konuştuğumuz herkesin önünde tanık değiliz; yalnızca hakikati bizim aracılığımızla bilmeleri ya da ona inanmaları kendileri için yararlı olan ve buna hakkı bulunan kişilerin önünde tanığız: Yargılarken yanılmasın diye yargıç ya da imanda yanılmasın, öğretenin otoritesi konusunda kararsız kalıp bocalamasın diye din öğretisini öğrenen kişi gibi. Ama seni sorguya çeken ya da senden bir şey öğrenmek isteyen kişi, kendisini ilgilendirmeyen ya da bilmesinin kendisine yararı olmayan bir şeyi soruyorsa, bir tanık değil, bir hain arıyordur. Bu yüzden ona yalan söylersen, belki yalan tanıklıktan uzak kalırsın, ama yalandan elbette uzak kalmazsın.
O hâlde, yalan tanıklık etmenin hiçbir zaman caiz olmadığı ilkesi saklı kalmak üzere, bazen yalan söylemenin caiz olup olmadığı sorulur. Ya da her yalan yalan tanıklıksa, bunun bir denkleştirmeye yer verip vermediğine, yani daha büyük bir günahtan kaçınmak için söylenebileceğinin kabul edilip edilemeyeceğine bakmak gerekir. Nitekim "Babana ve anana saygı göster" yazılı buyruğu da daha önemli bir vazife onu bir kenara ittiğinde hiçe sayılır; bu yüzden Tanrı'nın Krallığı'nı müjdelemek için bizzat Rab tarafından çağrılan kişinin, babasına son saygıyı gösterip onu gömmesi yasaklanır.
Nam de falso testimonio, quod in decem praeceptis legis positum est, nullo modo quidem contendi potest dilectionem ueritatis in corde seruandam et proferendum falsum ad eum, apud quem dicitur testimonium. cum enim deo tantum dicitur, tunc tantum in corde ueritas amplectenda est; cum autem homini dicitur, etiam ore corporis uerum proferendum est, quia homo non est cordis inspector. sed plane de ipso testimonio non absurde quaeritur apud quem quisque sit testis. non enim apud quoscumque loquimur, testes sumus, sed apud eos, quibus expedit et debetur per nos cognoscere aut credere ueritatem: sicuti est iudex, ne in iudicando erret; aut qui docetur doctrina religionis, ne erret in fide aut in ipsa doctoris auctoritate dubius fluctuet. cum autem ille te interrogat aut uult ex te aliquid nosse, qui eam rem quaerit, quae non ad eum pertineat, aut quam ei nosse non expedit, non testem, sed proditorem requirit. itaque si ei mentiaris, a falso fortasse testimonio alienus eris, sed a mendacio profecto non eris. Saluo igitur eo, quod falsum testimonium dicere numquam licet, quaeritur, utrum liceat aliquando mentiri. aut si falsum testimonium est omne mendacium, uidendum est, utrum admittat conpensationem, ut dicatur uitandi maioris peccati gratia. sicut illud, quod scriptum est: honora patrem et matrem, rapiente officio potiore contemnitur: unde ultimum sepulturae honorem patri prohibetur exsoluere, qui ab ipso domino ad regnum dei adnuntiandum uocatur.
37Yine şöyle yazılmıştır: "Sözü koruyan oğul helâktan uzak olacaktır; onu kabul eden, kendisi için kabul eder ve ağzından hiçbir yanlış çıkmaz." Biri, burada konmuş "sözü kabul eden oğul" ifadesinden Tanrı'nın sözünden, yani hakikatten başka bir şeyin anlaşılmaması gerektiğini söyler. Buna göre "Hakikati kabul eden oğul helâktan uzak olacaktır" sözü, "Yalan söyleyenlerin hepsini yok edeceksin" sözüne bağlanır. Arkasından gelen "onu kabul eden, kendisi için kabul eder" sözü ise havarinin şu sözünden başka neyi ima eder: "Herkes kendi işini sınasın; o zaman övüncü başkasında değil, kendinde olur"? Çünkü sözü, yani hakikati kendisi için değil de insanlara hoş görünmek için kabul eden kişi, onlara yalanla hoş görünebileceğini görünce onu korumaz. Onu kendisi için kabul edenin ağzından ise hiçbir yanlış çıkmaz; çünkü insanlar yalandan hoşlansa bile, hakikati onlara değil Tanrı'ya hoş görünmek için kendine kabul etmiş olan kişi yalan söylemez. Bu yüzden burada "Tanrı yalan söyleyenlerin hepsini yok edecek, ama her yalanı değil" demek için bir sebep yoktur; çünkü "ve ağzından hiçbir yanlış çıkmaz" denerek bütün yalanlar istisnasız kesilip atılmıştır. Ama bir başkası bunun, havari Pavlus'un Rab'bin "Ama ben size diyorum ki: Hiç yemin etmeyin" sözünü anladığı gibi anlaşılması gerektiğini söyler. Çünkü orada da her yemin kesilip atılmıştır, ama kalbin ağzından; öyle ki yemin hiçbir zaman iradenin onayıyla değil, zayıflığın zorunluluğuyla yapılsın: Ya başkasının kötülüğünden ötürü, yani söylenen şeye ancak yeminle güven sağlanırsa inandırılabileceği görülen kişinin zayıflığından; ya da kendi kötülüğümüzden ötürü, yani bu ölümlülüğün derisine hâlâ sarılı olduğumuz için kalbimizi gösteremememizden. Gösterebilseydik yemine elbette gerek kalmazdı. Gerçi bu cümlenin bütününde, "Sözü koruyan oğul helâktan uzak olacaktır" sözü, her şeyin kendisi aracılığıyla yaratıldığı ve her zaman değişmeden kalan hakikatin kendisi hakkında söylenmişse —din öğretisi de insanı onu seyretmeye götürmeye çalıştığına göre—, "ve ağzından hiçbir yanlış çıkmaz" sözünün de, öğretiye ait hiçbir yanlış söylemesin diye söylendiği düşünülebilir. Bu yalan türüne hiçbir denkleştirmeyle başvurulmamalı, ondan tamamen ve her şeyden önce kaçınılmalıdır. Ya da "hiçbir yanlış" sözünü her yalana bağlamamak saçma kaçıyorsa, bazen yalan söylemek gerektiğini düşünen kişi, "onun ağzından" sözünde yukarıdaki tartışmaya göre kalbin ağzının anlaşılması gerektiğini ileri sürer.
Item quod scriptum est: uerbum custodiens filius a perditione longe aberit; excipiens autem excipit illud sibi, et nihil falsi de ore ipsius procedit, dicit aliquis non aliud hic accipiendum esse, quod positum est: excipiens uerbum filius, nisi uerbum dei, quod est ueritas. ergo 'excipiens ueritatem filius a perditione longe aberit' refertur ad illud, quod dictum est: perdes omnes, qui loquuntur mendacium. quod uero sequitur: excipiens autem excipit illud sibi, quid aliud insinuat, nisi quod apostolus dicit: opus autem suum probet unusquisque, et tunc in semet ipso habebit gloriam et non in altero? qui enim excipit uerbum, id est ueritatem non sibi sed ut homnibus placeat, non eam custodit, cum eis uidet placeri posse mendacio. qui autem excipit sibi, nihil falsum de ore ipsius procedit, quia etiam cum placet hominibus mendacium, non mentitur ille, qui ueritatem, non de qua illis, sed de qua deo placeret, excepit sibi. itaque non est, cur hic dicatur: omnes quidem perdet, qui loquuntur mendacium, sed non omne mendacium, quando uniuersaliter omnia mendacia circumcisa sunt in eo, quod dictum est: et nihil falsi de ore ipsius procedit. sed dicit alius ita esse accipiendum, sicut accepit apostolus Paulus, quod ait dominus: ego autem dico uobis, non iurare omnino. nam et hic omnis iuratio circumcisa est, sed ab ore cordis, ut numquam uoluntatis adprobatione fieret, sed necessitate infirmitatis alterius, id est a malo alterius, cui non aliter uidetur persuaderi posse quod dicitur, nisi iurando fides fiat; aut ab illo malo nostro, quod huius mortalitatis adhuc pellibus inuoluti cor nostrum non ualemus ostendere: quod utique si ualeremus, iuratione opus non esset. quamquam etiam in hac tota sententia, si, quod dictum est: custodiens uerbum filius a perditione longe aberit, de ipsa dictum est ueritate, per quam facta sunt omnia, quae incommutabilis semper manet, quoniam doctrina religionis ad eam contemplandam perducere nititur, potest uideri ad hoc esse dictum: et nihil falsi de ore ipsius procedit, ut nihil falsi, quod ad doctrinam pertinet, dicat. quod mendacii genus nulla omnino conpensatione subeundum penitusque ac praecipue deuitandum est. aut si quod dictum est 'nihil falsi', absurde accipitur, si non ad omne mendacium referatur, quod dictum est de ore ipsius' secundum superiorem disputationem os cordis accipiendum esse contendit, qui aliquando putat esse mentiendum.
38Bu tartışmanın tamamı, bir yanda hiçbir zaman yalan söylenmemesi gerektiğini ileri sürüp bunun için ilahî tanıklıkları okuyanlar, öbür yanda onlara itiraz edip ilahî tanıklıkların sözleri arasında bile yalana yer arayanlar arasında gidip gelse de, kimse Yazıların ne bir örneğinde ne de bir sözünde herhangi bir yalanın sevilmesi ya da ondan nefret edilmemesi gerektiğini bulduğunu söyleyemez; olsa olsa şunu bulabilir: Daha çok tiksinilmesi gereken bir şeyden kaçınmak için bazen yalan söyleyerek nefret ettiğin şeyi yapmak gerekir. Ama insanlar şurada yanılırlar: Değerli olanı değersiz olanın altına koyarlar. Çünkü daha ağır bir kötülük işlenmesin diye bir kötülüğe izin verilebileceğini kabul ettin mi, herkes kötülüğü hakikatin ölçüsüyle değil, kendi arzusu ve alışkanlığıyla ölçer; gerçekte daha çok kaçınılması gerekeni değil, kendisinin daha çok ürktüğü şeyi daha ağır sayar. Bu kusurun hepsi sevginin çarpıklığından doğar. Çünkü iki hayatımız vardır: Biri Tanrı'nın vaat ettiği ebedî hayat, öbürü şimdi içinde bulunduğumuz zamanî hayat. İnsan bu zamanî hayatı o ebedî hayattan daha çok sevmeye başlayınca, sevdiği bu hayat uğruna her şeyin yapılması gerektiğini düşünür ve bu hayata haksızlık eden, ondan haksızca ve kanunsuzca bir rahatlık koparan ya da ona ölüm getirerek onu büsbütün yok eden günahlardan daha ağır günah tanımaz. Bu yüzden hırsızlardan, yağmacılardan, hakaret edenlerden, işkencecilerden ve katillerden, kimseye zarar vermedikleri sürece şehvet düşkünlerinden, sarhoşlardan, sefihlerden daha çok nefret ederler. Çünkü bunların Tanrı'ya haksızlık ettiğini anlamazlar ya da hiç umursamazlar: Gerçi bu haksızlık Tanrı'ya bir zarar vermez, ama kendilerine büyük bir yıkım getirir; çünkü onun bağışlarını, zamanî olanları bile, kendi içlerinde bozarlar ve bu bozulmalarla ebedî olandan yüz çevirirler; hele bir de Tanrı'nın tapınağı olmaya başlamışlarsa. Havari bütün Hristiyanlara bunu şöyle söyler: "Tanrı'nın tapınağı olduğunuzu ve Tanrı'nın Ruhu'nun sizde oturduğunu bilmiyor musunuz? Kim Tanrı'nın tapınağını bozarsa, Tanrı da onu bozar; çünkü Tanrı'nın tapınağı kutsaldır ve o tapınak sizsiniz."
Haec certe omnia disputatio quamuis alternet aliis asserentibus numquam esse mentiendum et ad hoc diuina testimonia recitantibus, aliis contradicentibus et inter ipsa uerba diuinorum testimoniorum mendacio locum quaerentibus, nemo tamen potest dicere hoc se aut in exemplo aut in uerbo scripturarum inuenire, ut diligendum uel non odio habendum ullum mendacium uideatur, sed interdum mentiendo faciendum esse quod oderis, ut quod amplius detestandum est deuitetur. sed in hoc errant homines, quod subdunt pretiosa uilioribus. cum enim concesseris admittendum esse aliquod malum, ne aliud grauius admittatur, non ex regula ueritatis, sed ex sua quisque cupiditate atque consuetudine metitur malum et id putat grauius, quod ipse amplius exhorrescit, non quod amplius reuera fugiendum est. hoc totum ab amoris peruersitate gignitur uitium. cum enim duae sint uitae nostrae: una sempiterna, quae diuinitus promittitur, altera temporalis, in qua nunc sumus, cum quisque istam temporalem amplius diligere coeperit quam illam sempiternam, propter hanc, quam diligit. putat esse omnia facienda nec ulla aestimat grauiora peccata, quam quae huic uitae faciunt iniuriam et uel ei commoditatis aliquid inique et inlicite auferunt aut eam penitus inlata morte adimunt. itaque fures et raptores et contumeliosos et tortores atque interfectores magis oderunt quam lasciuos, ebriosos, luxuriosos, si nulli molesti sunt. non enim intellegunt aut omnino curant, quod isti deo faciant iniuriam non quidem in illius aliquod incommodum, sed in suam magnam perniciem, cum dona eius in se corrumpunt, etiam temporalia, atque ipsis corruptionibus auersantur aeterna, maxime si iam templum dei esse coeperunt, quod Christianis omnibus apostolus ita dicit: nescitis quia templum dei estis et spiritus dei habitat in uobis? quisquis templum dei corruperit, corrumpet illum deus; templum enim dei sanctum est, quod estis uos.
39Bütün bu günahlar —ister bu hayatın rahatlıklarında insanlara haksızlık edilen günahlar olsun, ister insanların kendilerini bozdukları ve istemeyen kimseye zarar vermedikleri günahlar—, bu zamanî hayata bir hoşluk ya da fayda sağlıyor gibi görünseler de —çünkü kimse bunlardan birini başka bir amaç ve gayeyle işlemez—, kendilerine bulaşanları ebedî olan o hayattan her bakımdan alıkoyarlar. Bunlardan bazıları yalnızca onları işleyenleri alıkoyar, bazıları ise kendilerine karşı işlenenleri de. Çünkü bu hayata ait fayda için saklanan şeyler haksızlar tarafından alındığında, yalnızca bunu yapanlar günah işler ve ebedî hayattan alıkonur; bunun kendilerine yapıldığı kişiler değil. Bu yüzden biri, ister kendisi bir kötülük yapmamak için, ister bu şeylerde daha büyük bir zarara uğramamak için bunların elinden alınmasına razı olsa bile, günah işlemiş olmaz; birinci durumda cesaretle ve övgüye değer biçimde, ikincisinde faydalı ve kusursuz biçimde davranır. Kutsallık ve din uğruna korunan şeyleri ise haksızlar çiğnemek istediğinde, bir şart konur ve imkân verilirse, başkalarına haksızlık etmemek kaydıyla daha küçük günahlar pahasına bile kurtarmak gerekir. O zaman daha ağır olanlardan kaçınmak için üstlenilen şeyler artık günah olmaktan çıkar. Nasıl ki faydalı şeylerde, mesela parada ya da başka bir bedenî rahatlıkta, daha büyük bir kazanç için kaybedilene zarar denmezse, kutsal şeylerde de daha ağırı işlenmesin diye işlenene günah denmez. Ya da biri daha fazlasını kaybetmesin diye kaybettiğine de zarar deniyorsa, buna da günah densin; yeter ki, daha büyük bir zarardan sakınmak için daha küçüğüne katlanılması gerektiğinden kimse şüphe etmediği gibi, daha büyüğünden kaçınmak için bunun da üstlenilmesi gerektiğinden de kimse şüphe etmesin.
Et omnia quidem ista peccata, siue quibus iniuria fit hominibus in ipsis uitae huius commodis siue quibus se ipsi homines corrumpunt et nulli inuito nocent, omnia ergo ista peccata, etiamsi huic temporali uitae ad aliquam delectationem uel utilitatem uidentur consulere — nam nullus aliquid horum alio proposito ac fine committit - tamen ad illam uitam, quae sempiterna est, inplicatos omnibus modis inpediunt. horum autem alia sunt, quae solos facientes inpediunt, alia, quae eos etiam, in quibus fiunt. nam illa, quae utilitatis ad hanc uitam pertinentis gratia seruantur, cum auferuntur ab iniuriosis, illi soli peccant et a uita aeterna inpediuntur, qui ea faciunt, non hi, quibus faciunt. itaque etiamsi ea sibi auferri quisque consentiat, uel ne faciat aliquid mali uel ne in his ipsis maius aliquid incommodi patiatur, non solum non peccat, sed illud fortiter et laudabiliter, hoc utiliter et inculpabiliter facit. quae autem sanctitatis religionisque causa seruantur, cum haec uiolare iniuriosi uoluerint, etiam peccatis minoribus, non tamen iniuriis aliorum, si condicio proponitur et facultas datur, redimenda sunt. et tunc iam illa desinunt esse peccata, quae propter grauiora uitanda suscipiuntur. sicut enim in rebus utilibus, uelut in pecunia alioue aliquo commodo corporali, non uocatur damnum, quod propter maius lucrum amittitur, sic et in rebus sanctis non uocatur peccatum, quod, ne grauius admittatur, admittitur. aut si et illud damnum dicitur, quod aliquis perdit, ne amplius perdat, uocetur et hoc peccatum, dum tamen suscipiendum esse, ut amplius euitetur, ita nemo dubitet, sicut nemo dubitat cauendi maioris damni causa patiendum esse quod minus est.
40Kutsallık uğruna korunması gereken şeyler şunlardır: bedenin iffeti, ruhun iffeti ve öğretinin hakikati. Ruh razı olmadıkça ve izin vermedikçe kimse bedenin iffetini çiğneyemez. Çünkü biz istemediğimiz ve hiçbir yetki vermediğimiz hâlde, üstün bir zorla bedenimize yapılan hiçbir şey iffetsizlik değildir. İzin vermenin bir gerekçesi olabilir, ama razı olmanın hiçbir gerekçesi olamaz. Çünkü onayladığımızda ve istediğimizde razı oluruz; izin vermeyi ise daha büyük bir rezaletten kaçınmak için istemeden de yaparız. Bedenî iffetsizliğe razı olmak elbette ruhun iffetini de çiğner. Çünkü ruhun iffeti iyi iradede ve katışıksız sevgidedir; bu sevgi de ancak, hakikatin sevilmemesi ve istenmemesi gerektiğini öğrettiği şeyi sevip istediğimizde bozulur. Öyleyse Tanrı sevgisinin ve yakın sevgisinin katışıksızlığı korunmalıdır —çünkü ruhun iffeti onda kutsanır—; ve bedenimizin iffeti çiğnenmek istendiğinde, ruhun bedene karışmış en dış hissi bile bir hazla dokunulmasın diye elimizden gelen bütün güçle ve dindarca yakarışla çaba gösterilmelidir; bu mümkün değilse, hiç değilse razı olmamakla zihnin iffeti korunmalıdır. Ruhun iffetinde, yakın sevgisine ait olarak masumiyet ve iyilikseverlik, Tanrı sevgisine ait olarak da dindarlık korunmalıdır. Masumiyet kimseye zarar vermememizi, iyilikseverlik elimizden geldiği kadar herkese yararlı olmamızı, dindarlık ise Tanrı'ya ibadet etmemizi sağlayan şeydir. Din ve dindarlık öğretisinin hakikati ise ancak yalanla çiğnenir; bu öğretinin ait olduğu en yüce ve en derin hakikatin kendisi ise hiçbir şekilde çiğnenemez. O hakikate ulaşmak, onda her bakımdan kalmak ve ona tamamen bağlanmak, ancak bu bozulabilir olan bozulmazlığı, bu ölümlü olan da ölümsüzlüğü giydiğinde mümkün olacaktır. Ama bu hayattaki bütün dindarlık o hakikate doğru yöneldiğimiz bir alıştırma olduğundan ve bu alıştırmaya, hakikatin kendisini insan sözleriyle ve bedenî ayinlerin mühürleriyle ima edip bildiren bu öğreti önderlik ettiğinden, yalanla bozulabilen bu öğreti de en büyük özenle bozulmadan korunmalıdır; öyle ki ruhun o iffetinde bir şey çiğnenirse, onu onarmanın bir yolu bulunsun. Çünkü öğretinin otoritesi bozulursa, ruhun iffetine ne bir gidiş ne de bir dönüş yolu kalır.
Ista sunt autem, quae sanctitatis causa seruanda sunt: pudicitia corporis et castitas animae et ueritas doctrinae. pudicitiam corporis non consentiente ac permittente anima nemo uiolat. quidquid enim nobis inuitis nullamque tribuentibus potestatem maiore ui contingit in nostro corpore, nulla inpudicitia est. sed permittendi potest esse aliqua ratio, consentiendi autem nulla. tunc enim consentimus, cum adprobamus et uolumus; permittimus autem etiam non uolentes euitandae alicuius maioris turpitudinis gratia. consensio sane ad inpudicitiam corporalem etiam castitatem animi uiolat. animi quippe castitas est in bona uoluntate et sincera dilectione, quae non corrumpitur, nisi cum amamus atque adpetimus, quod amandum atque adpetendum non esse ueritas docet custodienda est ergo sinceritas dilectionis dei et proximi — in hac enim castitas animi sanctificatur — et agendum quibus possumus uiribus et pia supplicatione, ut cum uiolanda adpetitur pudicitia corporis nostri, nec ipse animae sensus extremus, qui carne inplicatus est, aliqua delectatione tangatur; si autem hoc non potest, uel mentis in non consentiendo castitas conseruetur. custodienda est autem in animi castitate, quod ad dilectionem proximi pertinet, innocentia et beniuolentia, quod autem ad dei, pietas. innocentia est, qua nulli uocemus; beniuolentia, qua etiam prosumus, cui possumus; pietas, qua colimus deum. ueritas autem doctrinae, religionis atque pietatis nonnisi mendacio uiolatur, cum ipsa summa atque intima ueritas, cuius est ista doctrina, nullo modo possit uiolari: ad quam peruenire atque in illa omni modo manere eique penitus inhaerere non licebit, nisi cum corruptibile hoc induerit incorruptio nem et mortale hoc induerit inmortalitatem. sed quia omnis in hac uita pietas exercitatio est, qua in illam tenditur, cui exercitationi ducatum praebet ista doctrina, quae humanis uerbis et corporeorum sacramentorum signaculis ipsam insinuat atque intimat ueritatem, propterea et haec, quae per mendacium corrumpi potest, maxime incorrupta seruanda est, ut, si quid in illa castitate animi fuerit uiolatum, habeat unde reparetur. corrupta enim auctoritate doctrinae nullus aut cursus aut recursus esse ad castitatem animi potest.
41Bütün bunlardan şu sonuç çıkar: Ne dindarlık öğretisini, ne dindarlığın kendisini, ne masumiyeti, ne de iyilikseverliği çiğneyen bir yalan bedenin iffeti için söylenebilir. Yine de biri hakikati yalnızca seyirde bulunan hakikat olarak değil, doğruyu, yani her şeyin kendi türünde doğru olanı dile getirmede de sevmeyi kendine ilke edinse ve bedenin ağzıyla, zihninde tasarlayıp gördüğünden başka bir düşünceyi asla dile getirmemeye karar verse; öyle ki sözünde durmanın doğru sözlü güzelliğini yalnızca altına, gümüşe, mücevherlere ve güzel arazilere değil, bütün zamanî hayatın kendisine ve bedenin her iyiliğine tercih etse, kimse bilgece bir yargıyla onun yanıldığını söyleyebilir mi, bilmiyorum. Hele bunu kendisine ait bütün bu türden şeylere haklı olarak tercih edip onlardan daha değerli tutsa; masumiyeti ve iyilikseverliğiyle korumak ve yardım etmek zorunda olduğu başka insanların zamanî şeylerine de haklı olarak tercih etse. Çünkü yalnızca kendisine üstün ve güvenilir bir otoriteyle söylenen şeylere iyi inanmanın değil, söylenmesi gerektiğine kendisinin hükmettiği ve söylediği şeyleri de sadakatle dile getirmenin kusursuz sadakatini severdi. Zira Latincede sadakat (fides) adını, söylenenin yapılmasından (fit quod dicitur) almıştır; yalan söyleyenin bunu yerine getirmediği ise apaçıktır. Biri, kendisine inanılması kimseye hiçbir zarar ve yıkım getirmeyecek biçimde, üstelik bir hayatı ya da bedenin iffetini koruma niyetiyle yalan söylediğinde bu sadakat daha az çiğnense de yine çiğnenir; ruhun iffetinde ve kutsallığında korunması gereken bir şey çiğnenir. Bu yüzden, çoğu zaman yanılgı içinde olan insanların kanaatine göre değil, her şeyin üstünde duran ve tek başına bütünüyle yenilmez olan hakikatin kendisine göre, kusursuz sadakati bedenin iffetinden bile üstün tutmak zorundayız. Çünkü ruhun iffeti, büyük olanı küçük olanın altına koymayan, düzene konmuş bir sevgidir. Bedende çiğnenebilecek her şey ise ruhta çiğnenebilecek her şeyden küçüktür. Elbette biri bedenin iffeti için yalan söylediğinde, bedenini bozmakla tehdit edenin kendi şehveti değil, başkasının şehveti olduğunu görür; yine de hiç değilse izin vererek ona ortak olmaktan sakınır. Ama o izin ruhtan başka nerededir? Demek ki bedenin iffeti bile ancak ruhta bozulabilir: Ruh razı olmadıkça ve izin vermedikçe, bedende başkasının şehvetiyle ne yapılmış olursa olsun, bedenin iffetinin çiğnendiği hiçbir şekilde doğru olarak söylenemez. Buradan şu sonuç çıkar: Bedenin iffetinin koruyucusu ruhta bulunduğuna göre, ruhun iffeti ruhta çok daha fazla korunmalıdır. Bu yüzden, elimizde olduğu kadarıyla, ikisi de başka bir yerden çiğnenmesin diye kutsal bir ahlâk ve yaşayışla korunmalı ve çitle çevrilmelidir. Ama ikisi birden korunamadığında, hangisinin hangisi uğruna gözden çıkarılacağını kim görmez? Çünkü neyin neye tercih edileceğini görür: ruh mu bedene, beden mi ruha; ruhun iffeti mi bedenin iffetine, bedenin iffeti mi ruhun iffetine; günahlar arasında da hangisinden daha çok sakınılması gerektiğini görür: başkasının işine izin vermekten mi, kendi işini işlemekten mi.
Conficitur ergo ex his omnibus haec sententia, ut mendacium, quod non uiolat doctrinam pietatis neque ipsam pietatem neque innocentiam neque beniuolentiam, pro pudicitia corporis admittendum sit. et tamen, si quisquam proponeret sibi sic amandam ueritatem, non tantum quae in contemplando est, sed etiam in uero enuntiando, quod in suo quoque rerum genere uerum est, et non aliter proferendam ore corporis sententiam, quam in animo concepta atque conspecta est, ut fidei ueridicam pulchritudinem non solum auro et argento et gemmis et amoenis praediis, sed et ipsi uniuersae temporali uitae omnique corporis bono praeponeret, nescio utrum sapienter a quoquam errare diceretur et, si hoc suis omnibus talibus rebus recte anteferret plurisque penderet. recte etiam temporalibus rebus aliorum hominum, quos innocentia beniuolentiaque sua seruare atque adiuuare deberet. amaret enim perfectam fidem non solum bene credendi ea. quae sibi excellenti et fide digna auctoritate dicerentur, sed etiam fideliter enuntiandi, quae ipse dicenda iudicaret ac diceret. fides enim appellata est in latina lingua ex eo, quia fit quod dicitur: quam manifestum est non exhibere mentientem. quae etsi minus uiolatur, cum ita quisque mentitur, ut ei nullo incommodo nullaque pernicie credatur addita etiam intentione uel salutis tuendae uel pudicitiae corporalis, uiolatur tamen, et res uiolatur in animi castitate atque sanctitate seruanda. unde cogimur non opinione hominum, quae plerumque in errore est, sed ipsa quae omnibus supereminet atque una inuictissima est ueritate etiam pudicitiae corporis perfectam fidem anteponere. est enim animi castitas amor ordinatus non subdens maiora minoribus. minus est autem, quidquid in corpore quam quidquid in animo uiolari potest. certe enim cum pro pudicitia corporali quisque mentitur, uidet quidem corrumpendo corpori suo non suam, sed alienam inminere libidinem, cauet tamen, ne saltem permittendo sit particeps. permissio uero illa ubi nisi in animo est? etiam corporalis ergo pudicitia corrumpi nisi in animo non potest: quo non consentiente neque permittente nullo modo recte dicitur uiolari pudicitia corporalis, quidquid in corpore fuerit aliena libidine perpetratum. unde colligitur multo magis animi castitatem seruandam esse in animo, in quo tutela est pudicitiae corporalis. quamobrem quod in nobis est, utrumque sanctis moribus et conuersatione muniendum est atque sepiendum, ne aliunde uioletur. cum autem utrumque non potest, quid pro quo sit contemnendum quis non uideat? cum uideat, quid cui sit praeponendum, animus corpori an corpus animo, animi castitas pudicitiae corporis, an pudicitia corporis castitati animi, et quid magis in peccatis cauendum, permissio facti alieni. an commissio facti tui.
42Böylece her şey incelendikten sonra açıkça görülür ki, Yazıların bu tanıklıkları hiçbir zaman ve hiçbir şekilde yalan söylenmemesi gerektiğinden başka bir şey öğütlemez; çünkü azizlerin ahlâkında ve eylemlerinde de taklit edilmeye değer hiçbir yalan örneği bulunmaz. Elçilerin İşleri'nde anlatılan olaylar gibi hiçbir mecazî anlama bağlanmayan Yazıları kastediyorum; çünkü Rab'bin İncil'deki işlerinden bilgisizlere yalan gibi görünenlerin hepsi mecazî anlamlardır. Havarinin "Herkesi kazanmak için herkese her şey oldum" sözü de, onun bunu yalan söyleyerek değil, onlarla birlikte acı çekerek yaptığı şeklinde doğru olarak anlaşılır: Kurtarmak istediği kimselere, onları iyileştirmek istediği kötülüğün içinde kendisi de bulunuyormuş gibi büyük bir sevgiyle davranırdı. O hâlde dindarlık öğretisinde yalan söylenmemelidir; çünkü bu büyük bir cinayettir ve tiksindirici yalanın birinci türüdür. İkinci türde yalan söylenmemelidir, çünkü kimseye haksızlık edilmemelidir. Üçüncü türde yalan söylenmemelidir, çünkü kimsenin iyiliği bir başkasına haksızlık edilerek gözetilmemelidir. Dördüncü türde yalan söylenmemelidir, çünkü yalan şehveti kendi başına kusurludur. Beşinci türde yalan söylenmemelidir; çünkü hakikatin kendisi bile insanlara hoş görünmek gayesiyle dile getirilmemelidir; kaldı ki yalan, yalan olduğu için zaten kendi başına çirkindir! Altıncı türde yalan söylenmemelidir; çünkü tanıklığın hakikati bile birinin zamanî rahatı ve hayatı için haklı olarak bozulamaz. Ebedî kurtuluşa ise hiç kimse yalanın yardımıyla götürülmemelidir; çünkü kimse, onu döndürenlerin kötü ahlâkıyla iyi ahlâka döndürülmemelidir. Zira ona karşı böyle yapılması gerekiyorsa, kendisi de döndükten sonra başkalarına karşı aynısını yapmalıdır; böylece iyi ahlâka değil, kötü ahlâka döndürülmüş olur; çünkü döndükten sonra taklit etsin diye ona, döndürülürken kendisine yapılan şey sunulur. Yedinci türde de yalan söylenmemelidir; çünkü hiç kimsenin rahatı ya da zamanî hayatı imanın tamamlanmasından üstün tutulmamalıdır. Biri bizim doğru davranışlarımızdan o kadar kötü etkilense ki ruhça daha da kötüleşip dindarlıktan çok daha uzaklaşsa bile, doğru davranışlar bu yüzden bırakılmamalıdır; çünkü kendimizi sevdiğimiz gibi sevdiğimiz kimseleri çağırmamız ve davet etmemiz gereken şeye her şeyden önce biz sımsıkı tutunmalıyız; havarinin şu sözünü de en yiğit bir gönülle içimize sindirmeliyiz: "Bazılarına hayattan hayata giden bir koku, bazılarına ölümden ölüme giden bir kokuyuz. Buna kim yeterlidir?" Sekizinci türde de yalan söylenmemelidir; çünkü iyi şeyler arasında ruhun iffeti bedenin iffetinden, kötü şeyler arasında da kendi yaptığımız şey yapılmasına göz yumduğumuz şeyden daha büyüktür. Bu sekiz türde insan yalan söylediğinde sekizinciye doğru çıktıkça o kadar az, birinciye doğru indikçe o kadar çok günah işler. Ama günah olmayan bir yalan türü bulunduğunu düşünen kişi, kendini başkalarının saygıdeğer bir aldatıcısı sanarak kendini utanç verici bir biçimde aldatmış olur.
Elucet itaque discussis omnibus nihil aliud illa testimonia scripturarum monere nisi numquam esse omnino mentiendum, quandoquidem nec ulla exempla mendaciorum imitatione digna in moribus factisque sanctorum inueniantur, quod ad eas adtinet scripturas, quae ad nullam figuratam significationem referuntur, sicuti sunt res gestae in Actibus apostolorum. nam domini omnia in euangelio, quae inperitioribus mendacia uidentur, figuratae significationes sunt. et quod ait apostolus: omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem, non eum mentiendo, sed conpatiendo fecisse recte intellegitur, ut tanta caritate cum eis liberandis ageret, ac si ipse in eo malo esset, a quo illos sanare cupiebat. non est igitur mentiendum in doctrina pietatis; magnum enim scelus est et primum genus detestabilis mendacii. non est mentiendum secundo genere, quia nulli facienda est iniuria. non est mentiendum tertio genere, quia nulli cum alterius iniuria consulendum est. non est mentiendum quarto genere propter mendacii libidinem, quae per se ipsam uitiosa est. non est mentiendum quinto genere, quia nec ipsa ueritas fine placendi hominibus enuntianda est, quanto minus mendacium, quod per se ipsum, quia mendacium est, utique turpe est! non est mentiendum sexto genere; neque enim recte etiam testimonii ueritas pro cuiusquam temporali commodo ac salute corrumpitur. ad sempiternam uero salutem nullus ducendus est opitulante mendacio; non enim malis conuertentium moribus ad bonos mores conuertendus est, quia, si erga illum faciendum est, debet etiam ipse conuersus facere erga alios atque ita non ad bonos, sed ad malos mores conuertitur, cum hoc ei praebetur imitandum conuerso, quod ei praestitum est conuertendo. neque septimo genere mentiendum est; non enim cuiusquam commoditas aut salus temporalis perficiendae fidei praeferenda est. nec si quisquam in recte factis nostris tam male mouetur, ut fiat etiam animo deterior longeque a pietate remotior, propterea recte facta deserenda sunt, cum id nobis praecipue tenendum sit, quo uocare atque inuitare debemus, quos sicut nosmet ipsos diligimus, fortissimoque animo bibenda est apostolica illa sententia: aliis quidem sumus odor uitae in uitam, aliis odor mortis in mortem. et ad haec quis idoneus? nec octauo genere mentiendum est, quia et in bonis castitas animi pudicitia corporis et in malis id, quod ipsi facimus, eo quod fieri sinimus maius est. in his autem octo generibus tanto quisque minus peccat, cum mentitur, quanto emergit ad octauum, tanto amplius, quanto deuergit ad primum. quisquis autem esse aliquod genus mendacii, quod peccatum non sit, putauerit, decipiet se ipsum turpiter, cum honestum se deceptorem arbitratur aliorum.
43Üstelik insanların ruhlarını öyle bir körlük sarmıştır ki, bazı yalanların günah olmadığını söylememiz onlara yetmez; bazı durumlarda yalanı reddetmemizin günah olduğunu da söylerler. Yalanı savuna savuna öyle bir noktaya varmışlardır ki, havari Pavlus'un, hepsinin en canicesi olan o birinci türe bile başvurduğunu söylerler. Öbür mektupları gibi elbette din ve dindarlık öğretisi için yazılmış olan Galatyalılar'a Mektup'ta, Petrus ve Barnaba hakkında "Müjde'nin hakikatine göre doğru yürümediklerini görünce" dediği yerde yalan söylediğini ileri sürerler. Petrus'u yanılgıdan ve düştüğü o yol çarpıklığından korumak isterken, Yazıların otoritesini kırıp parçalayarak herkesin kurtuluşunun içinde bulunduğu din yolunun kendisini yıkmaya çalışırlar. Bunu yaparken havariye yalnızca yalan suçunu değil, dindarlık öğretisinin tam içinde, yani Müjde'yi vaaz ettiği mektupta, yalan yere yemin suçunu da yüklediklerini görmezler; çünkü orada, bunları anlatmadan önce şöyle der: "Size yazdıklarıma gelince, işte Tanrı'nın önünde söylüyorum, yalan söylemiyorum." Ama artık bu tartışmaya bir son verelim. Onun bütününü düşünüp incelerken her şeyden çok, aynı havarinin şu sözünü düşünmeli ve bunun için dua etmeliyiz: "Tanrı sadıktır; sizi gücünüzün üstünde denenmeye bırakmaz, denemeyle birlikte çıkış yolunu da sağlar ki dayanabilesiniz."
Tanta porro caecitas hominum animos occupauit, ut eis parum sit, si dicamus quaedam mendacia non esse peccata, nisi etiam in quibusdam peccatum dicant esse, si mendacium recusemus, eoque perducti sunt defendendo mendacium, ut etiam primo illo genere, quod est omnium sceleratissimum, dicant usum fuisse apostolum Paulum. nam in epistula ad Galatas, quae utique sicut ceterae ad doctrinam religionis pietatisque conscripta est, illo loco dicunt eum esse mentitum, ubi ait de Petro' et Barnaba: cum uidissem, quia non recte ingrediuntur ad ueritatem euangelii. cum enim uolunt Petrum ab errore atque ab illa, in quam inciderat, uiae prauitate defendere, ipsam religionis uiam, in qua salus est omnibus, confracta et comminuta scripturarum auctoritate conantur euertere. in quo non uident non solum mendacii crimen, sed etiam periurii se obicere apostolo in ipsa doctrina pietatis, hoc est in epistula, in qua praedicat euangelium; ibi quippe ait, priusquam ista narraret: quae autem scribo uobis, ecce coram deo quia non mentior. sed iam sit huius disputationis modus, in cuius totius consideratione et pertractatione nihil prae ceteris cogitandum atque orandum est quam illud, quod idem apostolus dicit: fidelis deus, qui non uos sinet temptari supra quam potestis ferre, sed faciet cum temptatione etiam exitum, ut possitis sustinere.