Augustinus
Simplicianus'a Muhtelif Meseleler
De diversis quaestionibus ad Simplicianum
1I. Kitap
Önsöz
Simplicianus babam, sorularını bana göndermekle gösterdiğin teveccüh beni pek sevindirdi, pek hoşuma gitti. Onlara cevap vermeye çalışmasaydım, yalnızca inatçı değil, nankör de olurdum. Havari Pavlus hakkında çözmem için sorduğun meseleleri gerçi daha önce bir ölçüde incelemiş ve yazıya geçirmiştim. Yine de geçmişteki araştırmamla ve açıklamamla yetinmeyip, orada dikkatsizce bir şey atlamış olmayayım diye, aynı havari sözlerini ve cümlelerin akışını daha temkinli ve daha dikkatli bir biçimde yeniden inceledim. Çünkü bunların anlaşılması kolay ve zahmetsiz olsaydı, onları sormaya değer bulmazdın.
Birinci Mesele
- Romalılar'a Mektup'ta "O hâlde ne diyelim? Kanun günah mıdır? Asla!" diye yazılı yerden "Demek ki isteyen benim için kanun iyidir" dediği yere ve ötesine, sanırım "Ben ne zavallı bir insanım! Beni bu ölümün bedeninden kim kurtaracak? Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla Tanrı'nın lütfu" sözüne kadar uzanan kısmı ilk mesele olarak çözmemi istedin. Bana öyle geliyor ki havari bu yerde kanun altında bulunan insanı kendi üzerine almış ve onun sözlerini kendi ağzından söylemektedir. Biraz önce "Tutulduğumuz ölüm kanunundan kurtulduk; öyle ki artık harfin eskiliğiyle değil, ruhun yeniliğiyle kulluk ediyoruz" demiş ve bu sözlerle kanunu kınamış gibi görünebileceği için hemen şunu eklemiştir: "O hâlde ne diyelim? Kanun günah mıdır? Asla! Ama ben günahı ancak kanun aracılığıyla tanıdım. Çünkü kanun 'Arzu etmeyeceksin' demeseydi, arzuyu bilmezdim."
- Burada yine bir güçlük doğar: Kanun günah değil de günahı bildiren bir şeyse, bu sözlerle yine de kınanmış olur. Bu yüzden şunu anlamak gerekir: Kanun ne günahı aşılamak ne de onu kökünden sökmek için, yalnızca onu göstermek için verilmiştir; öyle ki masumiyetinden emin gibi duran insan ruhunu, günahı göstermek yoluyla suçlu kılsın; günah Tanrı'nın lütfu olmadan yenilemeyeceği için de ruh, suçluluğun verdiği kaygıyla lütfu almaya yönelsin. Bu yüzden "Günahı ancak kanun aracılığıyla işledim" demiyor, "Günahı ancak kanun aracılığıyla tanıdım" diyor. Yine "Kanun 'Arzu etmeyeceksin' demeseydi arzum olmazdı" demiyor, "Kanun 'Arzu etmeyeceksin' demeseydi arzuyu bilmezdim" diyor. Buradan arzunun kanunla aşılanmadığı, gösterildiği anlaşılır.
- Lütuf henüz alınmamışken arzuya karşı konulamadığından, arzunun artması da kaçınılmazdı. Çünkü arzu, kanunu çiğneme suçu da eklenip kanuna karşı da işlediğinde, hiçbir kanunla yasaklanmadığı zamandakinden daha güçlüdür. Bu yüzden ardından şunu ekler: "Ama günah fırsat bularak buyruk aracılığıyla bende her türlü arzuyu meydana getirdi." Arzu kanundan önce de vardı, ama kanunu çiğneme suçu henüz bulunmadığından tam değildi. Bu yüzden başka bir yerde şöyle der: "Çünkü kanunun olmadığı yerde çiğneme de yoktur."1
Gratissimam plane atque suavissimam interrogationum tuarum dignationem mihi, pater Simpliciane, misisti: quibus nisi respondere conarer, non solum contumax, verum etiam ingratus existerem. Et illa quidem quae de Paulo apostolo dissolvenda proposuisti, jam a nobis erant utcumque discussa litterisque mandata. Sed tamen eadem ipsa verba apostolica tenoremque sententiarum, non contentus inquisitione atque explicatione praeterita, ne quid in ea negligentius praeterissem, cautius attentiusque rimatus sum. Non enim tu ea percontanda censeres, si eorum intellectus facilis atque expeditus foret. QUAESTIO PRIMA. 1. Nam ex eo loco ubi scriptum est, Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit; usque ad eum locum ubi ait, Igitur lex volenti mihi bonum est; et caetera, credo usque ad illud, Miser ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum: primam nos voluisti enodare quaestionem. Quo loco videtur mihi Apostolus transfigurasse in se hominem sub lege positum, cujus verbis ex persona sua loquitur. Et quia paulo ante dixerat, Evacuati sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae, atque ita per haec verba quasi reprehendisse legem posset videri; subjecit statim, Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit. Sed peccatum non cognovi nisi per legem. Nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. 2. Hic rursus movet, si lex non est peccatum, sed insinuatrix peccati, nihilominus his verbis reprehenditur. Quare intelligendum est, legem ad hoc datam esse, non ut peccatum insereretur, neque ut exstirparetur, sed tantum ut demonstraretur, qua animam humanam quasi de innocentia securam ipsa peccati demonstratione ream faceret: ut quia peccatum sine gratia Dei vinci non posset, ipsa reatus sollicitudine ad percipiendam gratiam converteretur. Itaque non ait, Peccatum non feci nisi per legem; sed, Peccatum non cognovi, nisi per legem. Neque rursus ait, Nam concupiscentiam non habebam, nisi lex diceret, Non concupisces; sed ait, Concupiscentiam nesciebam nisi lex diceret, Non concupisces. Unde apparet concupiscentiam per legem non insitam, sed demonstratam. 3. Consequens autem erat ut quoniam nondum accepta gratia concupiscentiae resisti non poterat, augeretur etiam; quia majores vires habet concupiscentia crimine praevaricationis adjuncto, cum etiam contra legem facit, quam si nulla lege prohiberetur. Consequenter itaque subjungit, Occasione autem accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Erat enim et ante legem, sed non omnis erat, quando crimen praevaricationis adhuc deerat. Unde alio loco dicit: Ubi enim non est lex, nec praevaricatio.
- "Çünkü kanun olmadan günah ölüdür" diye eklemesi ise "gizlidir", yani "ölü sanılır" demiş gibidir; bunu biraz sonra daha açık söyleyecektir. "Ben bir zamanlar kanunsuz yaşıyordum" der; yani günahtan gelen hiçbir ölümden korkmuyordum, çünkü kanun olmadığı için günah görünmüyordu. "Ama buyruk gelince günah yeniden canlandı", yani ortaya çıktı. "Ben de öldüm", yani öldüğümü anladım; ya da kanunu çiğnemenin suçluluğu ölüm cezasıyla kesin olarak tehdit ettiği için öldüm. "Buyruk gelince günah yeniden canlandı" demekle, günahın bir zamanlar bu şekilde yaşamış, yani bilinmiş olduğunu yeterince gösterdi; sanırım ilk insanın buyruğu çiğnemesinde, çünkü o da bir buyruk almıştı. Nitekim başka bir yerde şöyle der: "Ama kadın aldatılıp buyruğu çiğnedi"; yine: "Gelecek olanın örneği olan Âdem'in çiğneyişine benzer biçimde." Çünkü ancak bir zamanlar yaşamış olan yeniden canlanabilir. Ama ölümlü doğan insanlar kanunun buyruğu olmadan yaşarken ve bedenin arzularının peşinden, hiçbir yasak olmadığı için hiçbir bilgi de olmaksızın giderken günah ölüydü, yani gizlenmişti. Öyleyse "Ben bir zamanlar kanunsuz yaşıyordum" der. Bununla asıl olarak kendi adına değil, genel olarak eski insanın ağzından konuştuğunu açığa vurur. "Ama buyruk gelince günah yeniden canlandı. Ben de öldüm; hayat için olan buyruğun benim için ölüme götürdüğü görüldü." Çünkü buyruğa itaat edilirse, elbette hayattır. Ama buyruğa aykırı davranıldığında ölüme götürdüğü görüldü; öyle ki buyruktan önce de işlenen günah yalnızca işlenmekle kalmasın, daha bol ve daha yıkıcı biçimde işlensin, artık bile bile ve kanun çiğnenerek günah işlensin.
- "Çünkü günah buyruk aracılığıyla fırsat bularak beni aldattı ve onunla öldürdü." Kanunu yerinde kullanmayan günah, yasak yüzünden istek arttığından daha tatlı hâle geldi ve bu yüzden aldattı. Çünkü ardından daha çok ve daha büyük acı cezaların geldiği tatlılık aldatıcıdır. Ruhanî lütfu henüz almamış insanlar yasaklananı daha büyük bir zevkle işlediklerinden, günah sahte bir tatlılıkla aldatır. Kanunu çiğnemenin suçluluğu da eklendiği için de öldürür.
- "Böylece kanun kutsaldır; buyruk da kutsal, adil ve iyidir." Çünkü buyrulması gerekeni buyurur, yasaklanması gerekeni yasaklar. "O hâlde iyi olan şey bana ölüm mü oldu? Asla!" Çünkü kusur onu kötü kullananda, iyi olan buyruğun kendisinde değil. Zira "Kanun iyidir, yeter ki insan onu yerinde kullansın." Kanunu kötü kullanan ise, kanun lütuf aracılığıyla yerine getirilebilsin diye kendini dindarca bir alçakgönüllülükle Tanrı'ya tabi kılmayan kişidir. Böylece kanunu yerinde kullanmayan kişi kanunu ancak şunun için almış olur: Yasaktan önce gizli kalan günahı, kanunu çiğnemekle görünür kılmaya başlamak için. Hem de ölçüsüzce; çünkü artık yalnızca günah işlenmez, buyruğa karşı da işlenir. Bu yüzden şunu ekleyerek devam eder: "Ama günah, günah olduğu görünsün diye iyi olan aracılığıyla bende ölümü meydana getirdi; öyle ki günah işleyen ya da günah buyruk aracılığıyla ölçüsüzce çoğalsın." Buradan, yukarıda "Çünkü kanun olmadan günah ölüdür" sözünü hangi anlamda söylediğini açığa vurur: Günah yok olduğu için değil, görünmediği için. "Günah yeniden canlandı" sözünün nasıl söylendiğini de: Kanundan önce de var olan şey var olsun diye değil, kanuna karşı işlendiği için görünsün diye. Çünkü bu yerde şöyle der: "Ama günah, günah olduğu görünsün diye iyi olan aracılığıyla bende ölümü meydana getirdi." "Günah olsun diye" demiyor, "günah olduğu görünsün diye" diyor.1_2
- Quod autem adjungit, Sine lege enim peccatum mortuum est; pro eo positum est, ac si diceret, Latet, hoc est, mortuum putatur: quod paulo post evidentius dicturus est. Ego autem, inquit, vivebam sine lege aliquando: id est, nulla ex peccato morte terrebar; quia non apparebat, cum lex non esset. Adveniente autem mandato, peccatum revixit; hoc est, apparuit. Ego autem mortuus sum: id est, mortuum me esse cognovi; vel quia reatus praevaricationis certum mortis supplicium comminatur. Sane quod ait, Peccatum revixit adveniente mandato, satis significavit hoc modo aliquando vixisse peccatum, id est notum fuisse, sicut arbitror, in praevaricatione primi hominis, quia et ipse mandatum acceperat. Nam et alio loco dicit, Mulier autem seducta in praevaricatione facta est: et iterum, In similitudine praevaricationis Adae qui est forma futuri. Non enim potest reviviscere, nisi quod vixit aliquando. Sed mortuum fuerat, id est occultatum, cum mortales nati sine mandato legis homines viverent, sequentes concupiscentias carnis sine ulla cognitione, quia sine ulla prohibitione. Ergo, Ego, inquit, vivebam sine lege aliquando. Unde manifestat, non ex persona sua proprie, sed generaliter ex persona veteris hominis se loqui. Adveniente autem mandato peccatum revixit. Ego autem mortuus sum; et inventum est mihi mandatum quod erat in vitam, hoc esse in mortem. Mandato enim si obediatur, utique vita est. Sed inventum est esse in mortem, dum fit contra mandatum, ut non solum peccatum fiat, quod etiam ante mandatum fiebat, sed hoc abundantius et perniciosius, ut jam a sciente et praevaricante peccetur. 5. Peccatum enim, inquit, occasione accepta per mandatum, fefellit me, et per illud occidit. Peccatum non legitime utens lege, ex prohibitione aucto desiderio, dulcius factum est, et ideo fefellit. Fallax enim dulcedo est, quam plures atque majores poenarum amaritudines consequuntur. Quia ergo ab hominibus nondum spiritualem gratiam percipientibus suavius admittitur quod vetatur, fallit peccatum falsa dulcedine. Quia vero etiam accedit reatus praevaricationis, ⟦occidit⟧. 6. Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum. Jubenda enim jubet, et prohibenda prohibet. Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Absit. In male utente quippe vitium est, non in mandato ipso, quod bonum est. Quoniam bona est lex, si quis ea legitime utatur. Male autem utitur lege, qui non se subdit Deo pia humilitate, ut per gratiam lex possit impleri. Itaque ad nihil aliud accipit legem, qui non ea legitime utitur, nisi ut peccatum ejus quod latebat ante prohibitionem, apparere incipiat per praevaricationem. Et hoc supra modum; quia jam non solum peccatum fit, sed etiam contra mandatum. Sequitur ergo, et adjungit: Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat supra modum peccator aut peccatum per mandatum. Unde manifestat quo sensu dixerit superius, Sine lege enim peccatum mortuum est; non quia non erat, sed quia non apparebat: et quomodo dictum sit, Peccatum revixit; non ut esset quod erat et ante legem, sed ut appareret, quoniam fiebat contra legem: quandoquidem hoc loco ait, Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. Non enim ait, ut sit peccatum; sed, ut appareat peccatum.
- Sonra bunun neden böyle olduğunun sebebini ekler: "Çünkü biliyoruz ki kanun ruhanîdir; ben ise bedenîyim." Bununla kanunun ancak ruhanî olanlarca yerine getirilebileceğini yeterince gösterir; ruhanî olunmasını sağlayan da yalnızca lütuftur. İnsan ruhanî kanuna ne kadar benzerse, yani kendisi de ne kadar ruhanî bir duyguya yükselirse, onu o kadar çok yerine getirir; çünkü artık onun yükü altında ezilmeyip ışığıyla canlandığından, ondan o kadar çok hoşlanır. Zira "Rab'bin buyruğu parlaktır, gözleri aydınlatır; Rab'bin kanunu lekesizdir, ruhları döndürür": Lütuf günahları bağışlar ve sevginin ruhunu içimize akıtır; bu sayede adalet bir yük olmaktan çıkar, üstelik hoş da olur. Elbette "Ben ise bedenîyim" dedikten sonra, ne tür bir bedenî olduğunu da belirtti. Çünkü bir bakıma lütfun altına girmiş, Rab'bin kanıyla kurtarılmış ve imanla yeniden doğmuş olanlara da "bedenî" denmiştir; aynı havari onlara şöyle der: "Kardeşler, ben de sizinle ruhanî insanlarla konuşur gibi değil, bedenî insanlarla, Mesih'teki bebeklerle konuşur gibi konuşabildim. Size içmeniz için süt verdim, katı yiyecek değil." Bunu söylerken, Mesih'te bebek olan ve sütle beslenmesi gereken bu kimselerin lütufla yeniden doğmuş olduklarını elbette gösterir, ama onlara yine de hâlâ bedenî der. Henüz lütfun altında değil de kanunun altında olan kişi ise öyle bir bedenîdir ki, günahtan yeniden doğmamış, günahın altına satılmıştır; çünkü ölümcül hazzın bedeli olarak kendisini aldatan o tatlılığı kucaklar ve kanuna aykırı davranmaktan bile hoşlanır; şey ne kadar az caizse, o kadar çok hoşuna gider. Bu zevkten, sanki kendi durumunun bedeli olarak, satın alınmış bir köle gibi şehvete kulluk etmeye zorlanmadıkça yararlanamaz. Çünkü bir şey kendisine yasaklanan, yasaklanmasının doğru olduğunu bilen ve yine de onu yapan kişi, kendini egemen arzunun kölesi olarak hisseder.
- "Çünkü yaptığımı bilmiyorum" der. "Bilmiyorum" sözü burada, günah işlediğini bilmiyormuş gibi söylenmemiştir. Yoksa şu söylediklerine aykırı düşerdi: "Ama günah, günah olduğu görünsün diye iyi olan aracılığıyla bende ölümü meydana getirdi" ve daha yukarıdaki "Ama ben günahı ancak kanun aracılığıyla tanıdım." Çünkü bilmediği şey nasıl görünür ya da onu nasıl tanımış olur? Bu söz, Rab'bin dinsizlere söyleyeceği "Sizi tanımıyorum" sözü gibi söylenmiştir. Çünkü "Rab'bin yüzü, kötülük yapanların anısını yeryüzünden silmek için onların üzerindeyken" ondan hiçbir şey gizli kalmaz. Ama onaylamadığımız şeyi bazen bilmediğimiz söylenir. Öyleyse "Çünkü yaptığımı bilmiyorum" derken "onaylamıyorum" demek ister. Bunu ardından şöyle diyerek gösterir: "Çünkü istediğimi yapmıyorum, nefret ettiğimi yapıyorum." Demek ki "nefret ediyorum" dediği şeyi "bilmiyorum" diye söylemiştir; çünkü Rab'bin "Sizi tanımıyorum" diyeceği kimseler hakkında ona "Ya Rab, haksızlık işleyenlerin hepsinden nefret ettin" denir.
- "Eğer istemediğimi yapıyorsam, kanunun iyi olduğuna katılıyorum." Çünkü kanunun istemediğini o da istemez; kanun bunu yasaklar. Demek ki kanuna, kanunun yasakladığını yaptığı ölçüde değil, yaptığını istemediği ölçüde katılır. Çünkü kanun aracılığıyla kötü yaptığını bilse ve bunu istemese de, henüz lütufla kurtarılmamış olduğundan yenilir. Ardından gelen "Şimdi bunu yapan artık ben değilim, bende oturan günahtır" sözünü ise, günahı yapmaya razı olmadığı için söylemez; gerçi onu kınamak konusunda kanuna katılır. Çünkü hâlâ kanunun altında bulunan, henüz lütfun altında olmayan insanın ağzından konuşur: Bu insan, kanunu bilmesi bakımından kötülüğü kınasa da, egemen arzu ve yasaklanmış günahın aldatıcı tatlılığı yüzünden elbette kötülük yapmaya sürüklenir. "Bunu yapan ben değilim" demesinin sebebi ise yenilmiş olarak yapmasıdır. Çünkü bunu, galip gelen ve kendisine boyun eğilen arzu yapar. Ona boyun eğilmemesini ve insan zihninin arzuya karşı daha güçlü olmasını ise, sonra söz edeceği lütuf sağlar.1_3
- Deinde subjungit causam, cur ita sit: Scimus enim, inquit, quia lex spiritualis est; ego autem carnalis sum. In quo satis ostendit non posse impleri legem nisi a spiritualibus, qui non fiunt nisi per gratiam. Spirituali enim legi quanto fit quisque similior, id est, quanto magis et ipse in spiritualem surgit affectum, tanto eam magis implet; quia tanto magis ea delectatur, jam non sub ejus onere afflictus, sed ejus lumine vegetatus: quia praeceptum Domini lucidum est illuminans oculos, et lex Domini immaculata convertens animas; gratia donante peccata, et infundente spiritum charitatis, quo et non sit molesta, et sit etiam jucunda justitia. Sane cum dixisset, Ego autem carnalis sum; contexuit etiam qualis carnalis. Appellati sunt enim ad quemdam modum carnales, jam etiam sub gratia constituti, jam redempti sanguine Domini, et renati per fidem, quibus idem apostolus dicit: Et ego, fratres, non potui loqui vobis quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus; tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam. Quod dicens, utique ostendit jam renatos fuisse per gratiam, qui erant parvuli in Christo et lacte potandi, et tamen eos adhuc carnales vocat. Qui autem nondum est sub gratia, sed sub lege, ita carnalis est, ut nondum sit renatus a peccato, sed venumdatus sub peccato; quoniam pretium mortiferae voluptatis amplectitur dulcedinem illam qua fallitur, et delectatur etiam contra legem facere, cum tanto magis libet, quanto minus licet. Qua suavitate frui non potest quasi pretio conditionis suae, nisi cogatur tanquam emptum mancipium servire libidini. Sentit enim se servum dominantis cupiditatis, qui prohibetur, et se recte prohiberi cognoscit, et tamen facit. 8. Quod enim operor, ait, ignoro. Non ita hic dictum est, ignoro, quasi peccare se nesciat. Nam contrarium erit quod dixit, Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem; et illud superius, Sed peccatum non cognovi, nisi per legem. Quomodo enim apparet, aut quomodo cognovit quod ignorat? Sed ita dictum est, quomodo dicturus est Dominus impiis, Non novi vos. Neque enim aliquid eum latet, quando vultus Domini super facientes mala, ut perdat de terra memoriam eorum. Sed dicimur aliquando ignorare quod non approbamus. Ita ergo ait, Quod enim operor, ignoro; id est, non approbo. Quod consequenter ostendit, dicens, Non enim quod volo, hoc ago; sed quod odi, illud facio. Quod ergo ait, odi, hoc ait, ignoro: quia et quibus dicturus est Dominus, Non novi vos; de his illi dicitur, Odisti, Domine, omnes qui operantur iniquitatem. 9. Si autem quod nolo, hoc facio; consentio legi, quoniam bona est. Hoc enim non vult, quod et lex: nam hoc vetat lex. Consentit ergo legi, non in quantum facit quod illa prohibet, sed in quantum non vult quod facit. Vincitur enim nondum per gratiam liberatus, quamvis jam per legem et noverit se male facere, et nolit. Quod vero sequitur, et dicit, Nunc autem jam non ego operor illud, sed id quod in me habitat peccatum; non ideo dicit, quia non consentit ad faciendum peccatum, quamvis legi consentiat ad hoc improbandum. Loquitur enim adhuc ex persona hominis sub lege constituti, nondum sub gratia, qui profecto trahitur ad male operandum concupiscentia dominante atque fallente dulcedine peccati prohibiti, quamvis ex parte notitiae legis hoc improbet. Sed propterea dicit, Non ego operor illud, quia victus operatur. Cupiditas quippe id operatur, cui superanti ceditur. Ut autem non cedatur, sitque mens hominis adversus cupiditatem robustior, gratia facit, de qua post dicturus est.
- "Çünkü bende, yani bedenimde iyinin oturmadığını biliyorum" der. Bunu bildiği için kanuna katılır; yaptığı şey bakımından ise günaha boyun eğer. Biri, bedeninde oturduğunu söylediği bu iyi olmayan şeyi, yani günahı nereden bildiğini sorarsa: Ölümlülüğün soydan soya geçmesinden ve hazzın sürüp gitmesinden başka nereden? Birincisi ilk günahın cezasından, ikincisi tekrarlanan günahın cezasındandır. Birincisiyle bu hayata doğarız, ikincisini yaşarken ekleriz. Bu ikisi, yani âdeta tabiat ve alışkanlık, birleşerek pek güçlü ve pek yenilmez bir arzu meydana getirir; havari buna günah der ve bedeninde oturduğunu, yani bir tür hâkimiyet ve âdeta bir saltanat sürdüğünü söyler. Mezmur'daki şu söz de buradandır: "Günahkârların çadırlarında oturmaktansa Rab'bin evinde hor görülmeyi seçtim." Sanki orada hor görülen kişi, nerede olursa olsun orada bulunduğu hâlde, orada oturmuyormuş gibi. Buradan "oturmak" sözünün bir tür egemenlikle birlikte anlaşılması gerektiğini ima eder. Ama başka bir yerde söylediği şey lütuf aracılığıyla bizde gerçekleşirse —"Günah ölümlü bedeninizde, onun isteklerine itaat ettirecek biçimde hüküm sürmesin"—, artık günahın orada oturduğu asıl anlamıyla söylenmez.
- "Çünkü istemek elimin altında, ama iyiyi yapmayı bulamıyorum" der. Bu sözlerle, doğru anlamayanlara göre hür iradeyi ortadan kaldırıyor gibi görünür. Ama "İstemek elimin altında" dediği hâlde onu nasıl ortadan kaldırır? Çünkü istemenin kendisi elbette gücümüz dahilindedir, zira elimizin altındadır; iyiyi yapmanın gücümüz dahilinde olmaması ise ilk günahın hak ettirdiği şeydir. Çünkü bu, insanın ilk tabiatı değil, suçun cezasıdır; ölümlülüğün kendisi de bu cezayla, âdeta ikinci bir tabiat olarak meydana gelmiştir. Yaratıcının lütfu, imanla kendisine tabi olan bizleri bundan kurtarır. Ama bu sözler şimdi henüz lütfun altında değil, kanunun altında bulunan insanın sözleridir. Çünkü henüz lütfun altında olmayan kişi istediği iyiyi yapmaz; yalnızca ölümlülüğün bağıyla değil, alışkanlığın ağırlığıyla da güçlenen arzu galip geldiğinden, istemediği kötülüğü yapar. Eğer istemediğini yapıyorsa, onu artık kendisi yapmıyor, kendisinde oturan günah yapıyor; yukarıda söylendiği ve açıklandığı gibi.
- "Demek ki iyiyi yapmak isteyen bana kanunun iyi olduğunu buluyorum, çünkü kötülük elimin altında" der. Yani: Kanunun buyurduğunu yapmak istediğimde kanunun benim için iyi olduğunu buluyorum, çünkü kötülük, kolayca yapılmak üzere elimin altında. Yukarıda "İstemek elimin altında" derken de bunu kolaylık anlamında söylemişti. Kanunun altında bulunan bir insan için iyiyi istemekten ve kötüyü yapmaktan daha kolay ne vardır? Çünkü iyiyi zahmetsizce ister, gerçi istemesi kadar kolay yapamaz; nefret ettiği kötülük ise istemese de onun için kolaydır; tıpkı aşağı atılan birinin, istemese ve bundan nefret etse de zahmetsizce dibe varması gibi. Bunu "elimin altında" sözü yüzünden söyledim. Demek ki kanunun altına konmuş ve henüz lütufla kurtarılmamış insan, kanunun iyi olduğuna tanıklık eder; hem de kanuna aykırı davrandığı için kendini kınamasıyla tam bir tanıklık eder. Kanunun buyurduğunu yapmak isteyip arzu galip geldiği için yapamayınca, onun kendisi için iyi olduğunu bulur; böylece kurtarıcının lütfuna yalvarmak üzere kendini kanunu çiğneme suçluluğuna dolanmış görür.
- "Çünkü iç insanım bakımından Tanrı'nın kanunundan hoşlanıyorum" der; elbette "Arzu etmeyeceksin" diyen kanundan. "Ama üyelerimde başka bir kanun görüyorum; zihnimin kanunuyla savaşıyor ve beni üyelerimdeki günah kanununa esir ediyor." Üyelerindeki kanun dediği, altında ağırlaşıp inlediğimiz ölümlülük yüküdür. "Çünkü bozulan beden ruhu ağırlaştırır." Bu yüzden caiz olmayan şeyin karşı konulmaz biçimde hoşa gittiği de sık sık olur. Bu ezici ve sıkıştırıcı yüke kanun demesinin sebebi, onun insanı "Ondan yediğiniz gün ölümle öleceksiniz" diye önceden uyaran Tanrı tarafından, ilahî yargıyla ve cezalandırma hakkıyla verilmiş ve yüklenmiş olmasıdır. Bu kanun, insanın iç insan bakımından hoşlandığı ve "Arzu etmeyeceksin" diyen zihnin kanunuyla savaşır; insan lütfun altına girmeden önce onunla öyle savaşır ki onu günah kanununa, yani kendine esir eder. Çünkü "üyelerimdeki" derken, bunun yukarıda "Üyelerimde başka bir kanun görüyorum" dediği kanunla aynı olduğunu gösterir.1_4
- Scio enim, inquit, quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. Ex eo quod scit, consentit legi: ex eo autem quod facit, cedit peccato. Quod si quaerit aliquis unde hoc scit, quod dicit habitare in carne sua non utique bonum, id est peccatum: unde, nisi ex traduce mortalitatis et assiduitate voluptatis? Illud est ex poena originalis peccati, hoc est ex poena frequentati peccati. Cum illo in hanc vitam nascimur, hoc vivendo addimus. Quae duo, scilicet tanquam natura et consuetudo, conjuncta, robustissimam faciunt et invictissimam cupiditatem, quod vocat peccatum, et dicit habitare in carne sua, id est, dominatum quemdam et quasi regnum obtinere. Unde est illud in Psalmo, Elegi abjici in domo Domini magis quam habitare in tabernaculis peccatorum; quasi non habitet, quamvis ibi sit, qui abjectus est, ubicumque sit: unde insinuat habitationem cum quodam principatu intelligendam. Si autem per gratiam fiat in nobis quod alio loco dicit, Ut non regnet peccatum in vestro mortali corpore ad obediendum desideriis ejus, jam nec habitare proprie dicitur. 11. Velle enim, inquit, adjacet mihi, perficere autem bonum non invenio. His verbis videtur non recte intelligentibus velut auferre liberum arbitrium. Sed quomodo aufert, cum dicat, Velle adjacet mihi? Certe enim ipsum velle in potestate est, quoniam adjacet nobis: sed quod perficere bonum non est in potestate, ad meritum pertinet originalis peccati. Non enim est haec prima natura hominis, sed delicti poena, per quam facta est ipsa mortalitas, quasi secunda natura, unde nos gratia liberat Conditoris subditos sibi per fidem. Sed istae nunc voces sunt sub lege hominis constituti, nondum sub gratia. Non enim quod vult facit bonum, qui nondum est sub gratia; sed quod non vult malum, hoc agit, superante concupiscentia, non solum vinculo mortalitatis, sed mole consuetudinis roborata. Si autem quod non vult, hoc facit; jam non ipse operatur illud, sed quod habitat in eo peccatum: sicut superius dictum est et expositum. 12. Invenio ergo, inquit, legem mihi volenti facere bonum, quoniam mihi malum adjacet: id est, invenio legem bonum mihi esse, cum volo facere quod lex jubet, quoniam mihi malum adjacet, ad facile faciendum. Quia superius quod ait, Velle adjacet mihi, ad facilitatem dixit. Quid enim facilius homini sub lege constituto, quam velle bonum et facere malum? Nam et illud sine difficultate vult, quamvis non tam facile faciat, quam facile vult; et hoc quod odit facile habet, quamvis id nolit: sicut praecipitatus sine difficultate venit in profundum, quamvis id nolit atque oderit. Hoc dixi propter verbum quod ait, adjacet. Perhibet igitur testimonium legi, quod bona sit, homo sub ea positus et nondum gratia liberatus; perhibet omnino eo ipso quod se reprehendit facere contra legem: et invenit eam bonum sibi esse, volens facere quod illa jubet, et concupiscentia superante non valens; atque ita se praevaricationis reatu implicatum videt, ad hoc ut gratiam liberatoris imploret. 13. Condelector enim, inquit, legi Dei secundum interiorem hominem: ei utique legi, quae dicit, Non concupisces. Video autem, inquit, aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivantem me sub lege peccati, quae est in membris meis. Legem appellat in membris suis, onus ipsum mortalitatis, in quo ingemiscimus gravati. Corpus enim quod corrumpitur aggravat animam. Per quod fit etiam saepe ut invicte delectet quod non licet. Quam sarcinam prementem et urgentem ideo legem appellat, quia jure supplicii divino judicio tributa et imposita est ab eo qui praemonuit hominem, dicens: Qua die manducaveritis, morte moriemini. Haec lex repugnat legi mentis dicenti, Non concupisces: cui condelectatur homo secundum interiorem hominem; et antequam sit quisque sub gratia, ita repugnat, ut et captivet eum sub lege peccati, id est sub semetipsa. Cum enim dicit, quae est in membris meis; hanc ostendit eamdem esse de qua superius ait, Video aliam legem in membris meis.
- Bütün bunlar, esir düşmüş insanın kendi gücüne güvenmemesi gerektiğini göstermek için söylenir. Bu yüzden havari, Yahudileri kanunun işleriyle kibirle övünüyorlar diye kınıyordu; çünkü övündükleri kanun "Arzu etmeyeceksin" dediği hâlde, arzu onları caiz olmayan her şeye sürüklüyordu. Öyleyse yenilmiş, mahkûm edilmiş, esir düşmüş, kanunu aldıktan sonra bile galip gelmemiş, daha çok onu çiğnemiş olan insan alçakgönüllülükle konuşmalı, alçakgönüllülükle şöyle haykırmalıdır: "Ben ne zavallı bir insanım! Beni bu ölümün bedeninden kim kurtaracak? Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla Tanrı'nın lütfu." Çünkü bu ölümlü hayatta hür iradeye kalan şey, insanın istediği zaman adaleti yerine getirmesi değil, kendisini, bağışıyla adaleti yerine getirebileceği Tanrı'ya yalvaran bir dindarlıkla çevirmesidir.
- İncelediğimiz bu havari sözlerinin bütün akışında, havarinin kanunun kötü olduğunu düşündüğünü sanan kişi —çünkü şöyle der: "Kanun, suç çoğalsın diye araya girdi"; "Taş üzerine harflerle kazınmış ölüm hizmeti"; "Günahın gücü kanundur"; "Mesih'in bedeni aracılığıyla kanuna karşı öldünüz, ölülerden dirilmiş olan bir başkasının olasınız diye"; "Kanun aracılığıyla olan günah tutkuları, ölüme meyve versin diye üyelerimizde iş görüyordu; ama şimdi tutulduğumuz ölüm kanunundan kurtulduk; öyle ki artık harfin eskiliğiyle değil, ruhun yeniliğiyle kulluk ediyoruz"; havarinin söylediğini bulduğumuz bu türden başka sözler de varsa— şuna dikkat etsin: Bunlar, kanun yasaklamakla arzuyu artırdığı ve çiğnenmekle insanı suçlu kılıp bağladığı için söylenmiştir; çünkü kanun, insanların zayıflıkları yüzünden, dindarca Tanrı'nın lütfuna dönmedikçe yerine getiremeyecekleri şeyi buyurur. Bu yüzden kanunun altında oldukları söylenenler, kanunun hükmettiği kimselerdir. Kanun ise cezalandırdığı kimselere hükmeder; kanunu çiğneyenlerin hepsini de cezalandırır. Kanunu alanlar da, buyurduğunu yapabilmeyi lütuf aracılığıyla elde etmedikçe onu çiğnerler. Böylece kanun, artık lütfun altında olanlara, yani onu sevgiyle yerine getirenlere hükmetmez; oysa bunlar daha önce ondan korkarken onun mahkûmuydular.
- Yukarıda sayılan sözler havarinin kanunu kınadığını düşündürecek kadar etkiliyse, onun "Çünkü iç insanım bakımından Tanrı'nın kanunundan hoşlanıyorum" sözüne ne diyeceğiz? Bunu söylerken kanunu elbette över. Bunu duyunca şöyle cevap verirler: Havari bu yerde başka bir kanundan, yani Yahudilere verilen kanundan değil, Mesih'in kanunundan söz ediyor. Öyleyse onlara soralım: "Kanun ise suç çoğalsın diye araya girdi" derken hangi kanundan söz ediyor? Şüphesiz, derler, Yahudilerin aldığı kanundan. Öyleyse bak bakalım, şu sözün söylendiği kanun da o değil mi: "Günah fırsat bularak buyruk aracılığıyla bende her türlü arzuyu meydana getirdi." Çünkü "bende her türlü arzuyu meydana getirdi" sözü, orada söylenen "suç çoğalsın diye" sözünden başka ne demektir? Şu cümlenin de buna uyup uymadığına bak: "Öyle ki günah işleyen ya da günah buyruk aracılığıyla ölçüsüzce çoğalsın." Çünkü "günah ölçüsüzce çoğalsın" demek, "suç çoğalsın diye" demektir. Öyleyse günahın fırsat bularak her türlü arzuyu meydana getirip ölçüsüzce çoğaldığı buyruğun iyi olduğunu gösterirsek, suç çoğalsın diye, yani günah her türlü arzuyu meydana getirip ölçüsüzce çoğalsın diye araya giren kanunun da iyi olduğunu aynı zamanda göstermiş olacağız. Öyleyse aynı havarinin şu sözünü dinlesinler: "O hâlde ne diyelim? Kanun günah mıdır? Asla!" Bu, derler, Mesih'in kanunu, yani lütuf kanunu hakkında söylenmiştir. O hâlde ardından gelen şu sözleri hangi kanundan anladıklarını söylesinler: "Ama ben günahı ancak kanun aracılığıyla tanıdım. Çünkü kanun 'Arzu etmeyeceksin' demeseydi arzuyu bilmezdim. Ama günah fırsat bularak buyruk aracılığıyla bende her türlü arzuyu meydana getirdi." İşte sözlerin akışı, "Kanun günah mıdır? Asla!" sözünü hangi kanun hakkında söylediğini yeterince gösterir: Elbette buyruğu günaha her türlü arzuyu meydana getirme fırsatı veren kanun hakkında; demek ki suç çoğalsın diye araya giren ve onların kötü saydıkları kanun hakkında. Ama biraz sonra söylediğinden daha açık ne olabilir: "Böylece kanun kutsaldır; buyruk da kutsal, adil ve iyidir." Bunun da Yahudilere verilen kanun hakkında değil, İncil hakkında söylendiğini ileri sürerler. Maniheistlerin çarpıklığı işte böylesine anlatılmaz derecede kördür. Çünkü ardından gelen apaçık, besbelli söze dikkat etmezler: "O hâlde iyi olan şey bana ölüm mü oldu? Asla! Ama günah, günah olduğu görünsün diye iyi olan aracılığıyla bende ölümü meydana getirdi; öyle ki günah işleyen ya da günah buyruk aracılığıyla ölçüsüzce çoğalsın." Yani kutsal, adil ve iyi olan buyruk aracılığıyla; yine de bu buyruk, günah çoğalsın, yani ölçüsüzce artsın diye araya girmiştir.1_5
- Hoc autem totum ideo dicitur, ut demonstretur homini captivo non esse praesumendum de viribus suis. Unde Judaeos arguebat tanquam de operibus legis superbe gloriantes, cum traherentur concupiscentia ad quidquid illicitum est, cum lex de qua gloriabantur, dicat, Non concupisces. Humiliter ergo dicendum est homini victo, damnato, captivo, et nec saltem accepta lege victori, sed potius praevaricatori, humiliter exclamandum est, Miser ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum. Hoc enim restat in ista mortali vita libero arbitrio, non ut impleat homo justitiam, cum voluerit, sed ut se supplici pietate convertat ad eum cujus dono eam possit implere. 15. In hac ergo tota, quam tractavimus, apostolici contextione sermonis, quisquis putat sensisse Apostolum quod mala sit lex, quoniam dicit, Lex subintravit, ut abundaret delictum; et, Ministratio mortis in litteris figurata lapideis; et, Virtus peccati lex; et, Mortui estis legi per corpus Christi ut sitis alterius qui ex mortuis resurrexit; et, Passiones peccatorum, quae per legem sunt, operabantur in membris nostris, ut fructum ferrent morti; nunc vero evacuati sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae; et alia si qua hujusmodi Apostolum dixisse invenimus, attendat ideo esse ista dicta, quia lex auget concupiscentiam ex prohibitione, et reum obligat ex praevaricatione, jubendo quod implere homines ex infirmitate non possunt, nisi se ad Dei gratiam pietate convertant. Et ideo sub illa esse dicuntur, quibus dominatur. Eis autem dominatur, quos punit: punit autem praevaricatores omnes. Porro qui acceperunt legem, praevaricantur eam, nisi per gratiam consequantur posse quod jubet. Ita fit ut non dominetur eis qui jam sub gratia sunt, implentibus eam per charitatem, qui erant sub ejus timore damnati. 16. Nam si illa quae dicta sunt, movent, ut putetur Apostolus legem reprehendere; quid agimus de eo quod dicit, Condelector enim legi Dei secundum interiorem hominem? Hoc enim dicens, legem utique laudat. Quod cum illi audiunt, respondent, hoc loco Apostolum de alia lege dicere; id est, de lege Christi, non de illa quae data est Judaeis. Quaeramus ergo ab eis de qua lege dicat, Lex autem subintravit ut abundaret delictum? Respondent, de illa procul dubio, quam Judaei acceperunt. Vide ergo utrum ipsa sit, de qua dicitur, Occasione accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Quid est enim aliud, operatum est in me omnem concupiscentiam, quam id quod ibi est, ut abundaret delictum? Vide quoque utrum consonet etiam illa sententia, ut fiat supra modum peccator aut peccatum per mandatum. Hoc est enim, ut fiat supra modum peccatum; quod est, ut abundaret delictum. Si igitur ostenderimus bonum esse mandatum, unde occasione accepta peccatum operatum est omnem concupiscentiam, ut fieret supra modum; simul ostendemus bonam esse legem, quae subintravit ut abundaret delictum, id est, ut operaretur peccatum omnem concupiscentiam, et fieret supra modum. Audiant ergo eumdem apostolum dicentem, Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit. Hoc, inquiunt, de lege Christi dictum est; hoc est, de lege gratiae. Respondeant itaque de qua intelligant illud quod sequitur: Sed ego peccatum non cognovi, nisi per legem. Nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. Occasione autem accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Ecce verborum ipsa contextio satis indicat de qua lege dixerit, Lex peccatum est? Absit. De illa scilicet, per cujus mandatum occasio fuit peccato, ut operaretur omnem concupiscentiam. De illa ergo quae subintravit ut abundaret delictum, quam putant illi malam. Sed quid apertius, quam id quod paulo post ait, Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum? Hoc rursus dicunt non de illa lege quae Judaeis data est, sed de Evangelio dictum est. Manichaeorum est enim tam ineffabiliter caeca ⟦ista⟧ perversitas. Non enim attendunt quod apertissimum et manifestissimum sequitur, Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Absit. Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat supra modum peccator aut peccatum per mandatum: hoc est, per mandatum sanctum, et justum, et bonum; quod tamen subintravit ut abundaret peccatum, hoc est, ut fieret supra modum.
- Kanun iyiyse, neden ona ölüm hizmeti denir? Çünkü "günah, günah olduğu görünsün diye iyi olan aracılığıyla bende ölümü meydana getirdi." Buna şaşma; çünkü Müjde'nin vaazının kendisi hakkında da şöyle denmiştir: "Kurtulanlar arasında da mahvolanlar arasında da Tanrı için Mesih'in güzel kokusuyuz: Bazılarına hayattan hayata giden bir koku, bazılarına ölümden ölüme giden bir koku." Kanuna Yahudiler için ölüm hizmeti denmiştir —onların katılığını simgelemek için taşa da yazılmıştı—; kanunu sevgiyle yerine getirenler için değil. Çünkü "Kanunun tamamlanması sevgidir." Taş üzerine harflerle kazınmış olan kanunun kendisi şöyle der: "Zina etmeyeceksin, adam öldürmeyeceksin, çalmayacaksın, arzu etmeyeceksin" ve devamı. Havari bu kanunun sevgiyle yerine getirildiğini şöyle söyler: "Çünkü başkasını seven kanunu yerine getirmiştir. 'Zina etmeyeceksin, adam öldürmeyeceksin, çalmayacaksın, arzu etmeyeceksin' buyrukları ve başka buyruk varsa hepsi şu sözde toplanır: 'Yakınını kendin gibi seveceksin.'" Çünkü bu da aynı kanunda yazılıdır. Kanun iyiyse, neden "Günahın gücü kanundur"? Çünkü günah iyi olan aracılığıyla ölümü meydana getirdi; öyle ki ölçüsüzce artsın, yani kanunun çiğnenmesinden daha büyük güç kazansın. Kanun iyiyse, neden Mesih'in bedeni aracılığıyla kanuna karşı öldük? Çünkü mahkûm eden kanuna karşı öldük; kanunun cezalandırıp mahkûm ettiği o duygudan kurtulduk. Çünkü kanun en çok tehdit ettiğinde, korkuttuğunda ve cezalandırdığında kanun diye anılır. Bu yüzden aynı buyruk korkanlar için kanun, sevenler için lütuftur. İncil'deki şu söz buradandır: "Kanun Musa aracılığıyla verildi, lütuf ve hakikat İsa Mesih aracılığıyla oldu." Musa aracılığıyla korkulsun diye verilen aynı kanun, İsa Mesih aracılığıyla yerine getirilsin diye lütuf ve hakikat oldu. Öyleyse "Kanuna karşı öldünüz" sözü, sanki "Mesih'in bedeni aracılığıyla kanunun cezasına karşı öldünüz" denmiş gibidir; çünkü kanuna göre verilecek cezayla insanları bağlayan suçlar o beden aracılığıyla bağışlanmıştır. Kanun iyiyse, neden kanun aracılığıyla olan günah tutkuları ölüme meyve vermek üzere üyelerimizde iş görüyordu? Çünkü havari burada günah tutkularından, daha önce sık sık söylendiği gibi, yasak yüzünden arzunun artmasını ve çiğneme yüzünden cezanın suçluluğunu anlamamızı istemiştir; yani günah iyi olan aracılığıyla ölümü meydana getirdi; öyle ki günah işleyen ya da günah buyruk aracılığıyla ölçüsüzce çoğalsın. Kanun iyiyse, neden tutulduğumuz ölüm kanunundan kurtulduk, öyle ki artık harfin eskiliğiyle değil, ruhun yeniliğiyle kulluk ediyoruz? Çünkü kanun, Yeni Ahit'in ait olduğu sevgi ruhuyla onu yerine getirmeyenler için bir harftir. Bu yüzden günaha karşı ölmüş olanlar, yazılanı yerine getirmeyenleri suçlu olarak tutan harften kurtulurlar. Okumayı bilen ama onu yerine getiremeyenler için kanun yalnızca bir harften başka nedir ki? Kendileri için yazıldığı kimseler onu bilmez değildir; ama sevilip yerine getirildiği ölçüde değil, yazılı olarak okunduğu ölçüde bilindiği için, böyleleri için harften başka bir şey değildir; bu harf de okuyanlara yardım etmez, günah işleyenlere karşı tanıklık eder. Ruhla yenilenenler onun mahkûm etmesinden kurtulurlar; öyle ki artık cezaya çarptırılmak üzere harfe bağlı değil, adalet aracılığıyla anlayışa bağlıdırlar. Şu söz de buradandır: "Harf öldürür, ruh ise hayat verir." Çünkü yalnızca okunan, anlaşılmayan ya da yerine getirilmeyen kanun elbette öldürür; o zaman ona harf denir. "Ruh ise hayat verir"; çünkü kanunun tamamlanması, bize verilen Kutsal Ruh aracılığıyla kalplerimize dökülmüş olan sevgidir.1_6
- Cur ergo ministratio mortis dicitur, si bona est lex? Quia peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. Nec mireris, cum de ipsa praedicatione Evangelii dictum sit: Christi bonus odor sumus Deo, in iis qui salvi fiunt, et in iis qui pereunt; aliis quidem odor vitae in vitam, aliis autem odor mortis in mortem. Ad Judaeos enim dicta est lex ministratio mortis, ad quos et in lapide scripta est ad eorum duritiam figurandam; non ad eos qui legem per charitatem implent. Plenitudo enim legis, charitas. Ipsa enim lex, quae in litteris est figurata lapideis, dicit, Non adulterabis, Non homicidium facies, Non furaberis, Non concupisces, etc. Quam legem dicit Apostolus impleri per charitatem, ita loquens: Qui enim diligit alterum, legem implevit. Nam, Non adulterabis, Non homicidium facies, Non furaberis, Non concupisces; et si quod est aliud mandatum, in hoc sermone recapitulatur, Diliges proximum tuum tanquam te ipsum: quia et hoc in eadem lege scriptum est. Cur virtus peccati lex, si lex bona est? Quia peccatum per bonum operatum est mortem, ut fiat supra modum, hoc est, majores vires ex praevaricatione concipiat. Cur mortui sumus legi per corpus Christi, si bona est lex? Quia mortui sumus legi damnanti, liberati ab eo affectu quem lex punit et damnat. Usitatius enim vocatur lex, quando minatur et terret et vindicat. Itaque idem praeceptum timentibus lex est, amantibus gratia est. Inde est illud in Evangelio: Lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est. Eadem quippe lex quae per Moysen data est, ut formidaretur, gratia et veritas per Jesum Christum facta est, ut impleretur. Sic ergo dictum est, Mortui estis legi, ac si diceretur, Mortui estis supplicio legis, per corpus Christi, per quod sunt delicta donata, quae legitimo supplicio constringebant. Cur passiones peccatorum quae per legem sunt, operabantur in membris nostris, ut fructificarent morti, si lex bona est? Quia illas hic voluit intelligi peccatorum passiones, de quibus jam saepe dictum est, augmentum concupiscentiae de prohibitione, et reatum poenae de praevaricatione: hoc est, quia per bonum operatum est mortem, ut fiat supra modum peccator aut peccatum per mandatum. Cur liberati sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae, si lex bona est? Quoniam lex littera est eis qui non eam implent per spiritum charitatis, quo pertinet Testamentum Novum. Itaque mortui peccato liberantur a littera, qua detinentur rei qui non implent quod scriptum est. Lex enim quid aliud quam sola littera est eis qui eam legere noverunt, et implere non possunt? Non enim ignoratur ab eis quibus conscripta est: sed quoniam in tantum nota est, in quantum scripta legitur, non in quantum dilecta perficitur, nihil est aliud talibus nisi littera; quae littera non est adjutrix legentium, sed testis peccantium. Ab ejus ergo damnatione liberantur qui per spiritum innovantur, ut jam non sint obligati litterae ad poenam, sed intellectui per justitiam copulati. Inde est et illud: Littera occidit, spiritus autem vivificat. Lex enim tantummodo lecta et non intellecta vel non impleta, utique occidit: tunc enim appellatur littera. Spiritus autem vivificat; quia plenitudo legis est charitas, quae diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis.
İkinci Mesele
- Ama sanırım artık öbür meseleye geçme zamanı geldi. Onu şöyle sordun: "Yalnız bu değil; Rebeka da babamız İshak'tan tek bir birleşmeyle gebe kalmıştı. Çünkü daha doğmamışken ve iyi ya da kötü bir şey yapmamışken..." diye yazılı yerden "Orduların Rabbi bize bir zürriyet bırakmasaydı, Sodom gibi olurduk, Gomora'ya benzerdik" diye yazılı yere kadar bütün bu akış açıklansın istedin; bu kısım gerçekten daha karanlıktır. Ama sana karşı nasıl biri olduğunu bildiğim için eminim ki, bunu yapabileyim diye Rab'be dua etmeseydin, bunları açıklamamı benden isteyemezdin. Bu yardıma güvenerek daha cesaretle işe koyuluyorum.
- Önce havarinin bütün mektup boyunca hâkim olan maksadına bağlı kalacak, ona danışacağım. Bu maksat şudur: Kimse işlerin liyakatiyle övünmesin. İsrailoğulları bu liyakatlerle övünmeye cüret ediyorlardı; çünkü kendilerine verilen kanuna kulluk etmişlerdi ve bu yüzden Müjde'nin lütfunu, kanuna kulluk ettikleri için liyakatlerine borçlu olunan bir şeymiş gibi aldıklarını düşünüyorlardı. Bu yüzden aynı lütfun, Yahudi ayinlerini benimsemedikçe layık değillermiş gibi putperestlere verilmesini istemiyorlardı. Ortaya çıkan bu mesele Elçilerin İşleri'nde çözülür. Çünkü Müjde'nin lütfunun, tam da lütuf olduğu için işlere karşılık borçlu olunan bir şey olmadığını anlamıyorlardı; "yoksa lütuf artık lütuf olmazdı." Havari bunu pek çok yerde sık sık tanıklık eder; iman lütfunu işlerin önüne koyar, ama işleri ortadan kaldırmak için değil, işlerin lütuftan önce gelmediğini, ardından geldiğini göstermek için: Kimse iyi işler yaptığı için lütfu aldığını sanmasın, imanla lütfu almadıkça iyi işler yapamayacağını bilsin. İnsan ise lütfu, içten ya da dıştan bir uyarıyla imana yönelip Tanrı'ya inanmaya başladığı andan itibaren almaya başlar. Ama lütfun hangi zaman dilimlerinde ya da hangi ayinlerin icrasıyla daha dolu ve daha belirgin biçimde akıtıldığı önemlidir. Çünkü vaftiz adayları inanmıyor değildir; Kornelius da, sadakaları ve dualarıyla kendisine bir melek gönderilmeye layık olduğunu gösterdiğinde Tanrı'ya inanmıyor değildi. Ama önceden inanmamış olsaydı bunları hiçbir şekilde yapmazdı; zihnin ya da ruhun görüntüleriyle gelen gizli uyarılarla, ya da bedenin hisleri aracılığıyla gelen daha açık uyarılarla çağrılmamış olsaydı da hiçbir şekilde inanmazdı. Ama bazılarındaki iman lütfu göklerin krallığını elde etmeye yetmeyecek kadardır; vaftiz adaylarında ve ayinlere katılarak Kilise'nin bedenine katılmadan önceki Kornelius'ta olduğu gibi. Bazılarında ise artık Mesih'in bedenine ve Tanrı'nın kutsal tapınağına sayılacak kadardır. Havari "Tanrı'nın tapınağı kutsaldır ve o tapınak sizsiniz" der. Rab'bin kendisi de şöyle der: "Kimse sudan ve Kutsal Ruh'tan yeniden doğmadıkça göklerin krallığına girmeyecektir." Demek ki imanın bir tür başlangıçları olur; bunlar ana rahmine düşmeye benzer. Ama ebedî hayata ulaşmak için yalnızca rahme düşmek değil, doğmak da gerekir. Yine de bunların hiçbiri Tanrı'nın merhametinin lütfu olmadan olmaz; çünkü iyi işler varsa da, söylendiği gibi, o lütfun ardından gelirler, ondan önce gelmezler.1_7
- Sed jam, ut arbitror, tempus est ad aliam transire quaestionem, quam sic proposuisti, ut ab eo quod scriptum est, Non solum autem, sed et Rebecca ex uno concubitu habens Isaac patris nostri. Cum enim nondum nati essent, neque aliquid egissent bonum aut malum; usque ad id quod scriptum est, Nisi Dominus sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus: tota ipsa contextio disseratur; et profecto est latebrosior. Sed certe, qualem te erga me novi, jubere mihi ut aperirem ista non posses, nisi a Domino deprecareris ut possem. Quo adjutorio fidentior factus, aggredior. 2. Et primo intentionem Apostoli, quae per totam Epistolam viget, tenebo, quam consulam. Haec est autem, ut de operum meritis nemo glorietur, de quibus audebant Israelitae gloriari, quod datae sibi legi servissent, et ex hoc evangelicam gratiam tanquam debitam meritis suis percepissent, quia legi serviebant. Unde nolebant eamdem gratiam dari Gentibus, tanquam indignis, nisi Judaica sacramenta susciperent. Quae orta quaestio in Apostolorum Actibus solvitur. Non enim intelligebant, quia eo ipso quo gratia est evangelica, operibus non debetur: alioquin gratia jam non est gratia. Et multis locis hoc saepe testatur, fidei gratiam praeponens operibus, non ut opera exstinguat, sed ut ostendat non esse opera praecedentia gratiam, sed consequentia: ut scilicet non se quisque arbitretur ideo percepisse gratiam, quia bene operatus est; sed bene operari non posse, nisi per fidem perceperit gratiam. Incipit autem homo percipere gratiam, ex quo incipit Deo credere, vel interna vel externa admonitione motus ad fidem. Sed interest quibus articulis temporum vel celebratione sacramentorum gratia plenior et evidentior infundatur. Non enim catechumeni non credunt, aut vero Cornelius non credebat Deo, cum eleemosynis et orationibus dignum se praeberet cui angelus mitteretur: sed nullo modo ista operaretur, nisi ante credidisset; nullo modo autem credidisset, nisi vel secretis per visa mentis aut spiritus, vel manifestioribus per sensus corporis admonitionibus vocaretur. Sed in quibusdam tanta est gratia fidei, quanta non sufficit ad obtinendum regnum coelorum; sicut in catechumenis, sicut in ipso Cornelio antequam Sacramentorum participatione incorporaretur Ecclesiae. In quibusdam vero tanta est, ut jam corpori Christi et sancto Dei templo deputentur. Templum enim Dei sanctum est, inquit Apostolus, quod estis vos. Et ipse Dominus, Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum. Fiunt ergo inchoationes quaedam fidei, conceptionibus similes: non tamen solum concipi, sed etiam nasci opus est, ut ad vitam perveniatur aeternam. Nihil tamen horum sine gratia misericordiae Dei: quia et opera si qua sunt bona, consequuntur, ut dictum est, illam gratiam, non praecedunt.
- Havari bunu kabul ettirmek istediği için —başka bir yerde dediği gibi: "Çünkü Tanrı'nın lütfuyla kurtulduk; bu sizden değil, Tanrı'nın bağışıdır; işlerden değil, kimse büyüklenmesin diye"— henüz doğmamış olanlardan bir kanıt getirdi. Çünkü kimse, henüz doğmamış olan Yakup'un işleriyle Tanrı katında hak kazandığını, bu yüzden Tanrı'nın "Büyük küçüğe kulluk edecek" dediğini söyleyemezdi. Öyleyse der ki: Yalnız İshak vaat edilmedi. "Bu zamanda geleceğim ve Sara'nın bir oğlu olacak" dendiğinde vaat edilmişti; o da doğacağı vaat edilsin diye hiçbir işle Tanrı katında hak kazanmamıştı. Bu vaat şunun içindi: "İbrahim'in zürriyeti İshak'tan adlandırılsın", yani kendilerini vaadin çocukları olarak anlayan, liyakatleriyle böbürlenmeyip Mesih'in mirasçı ortakları olmalarını çağrının lütfuna bağlayanlar, Mesih'te olan azizlerin payına dahil olsunlar. Çünkü var olacakları vaat edildiğinde, henüz var olmayanlar elbette hiçbir şeyi hak etmemişlerdi. "Rebeka da babamız İshak'tan tek bir birleşmeyle gebe kalmıştı." Havari pek dikkatli bir biçimde "tek bir birleşmeyle" der —çünkü ikiz olarak rahme düşmüşlerdi—; öyle ki bu, babanın liyakatlerine bile bağlanmasın; mesela biri "Bu oğul böyle doğdu, çünkü babası onu ananın rahmine ektiği sırada şöyle bir hâldeydi" ya da "Annesi ona gebe kaldığı sırada şöyle bir hâldeydi" demesin. Çünkü baba ikisini birden aynı anda ekti, anne de aynı anda gebe kaldı. "Tek bir birleşmeyle" sözünü bunu vurgulamak için söyler; böylece ne astrologlara ne de, daha doğrusu, doğanların doğum anlarından ahlâklarını ve başlarına gelecekleri tahmin eden ve doğum falcıları denen kimselere bir yer bırakır. Çünkü tek bir gebe kalışla, elbette tek bir zaman noktasında, gökyüzü ve yıldızlar aynı düzendeyken —öyle ki ikisi için ayrı ayrı farklı şeyler kaydetmek hiç mümkün değildi—, o ikizler arasında neden bu kadar büyük bir farklılık olduğunu söyleyecek hiçbir şey bulamazlar. İsterlerse, zavallılara sattıkları o cevapların hiçbir sanatın açıklamasına değil, rastgele bir tahmine dayandığını da kolayca fark ederler. Ama ele aldığımız konuya dönelim: Bunlar, Tanrı'nın lütfuna nankörlük eden ve kendi liyakatleriyle övünmeye cüret eden insanların kibrini kırıp yere sermek için anılmaktadır. "Çünkü daha doğmamışken ve iyi ya da kötü bir şey yapmamışken, işlerden değil, çağırandan ötürü ona 'Büyük küçüğe kulluk edecek' dendi." Demek ki lütuf çağırana aittir; iyi işler ise lütfu alanda sonradan gelir: Lütfu doğuran işler değil, lütfun doğurduğu işlerdir. Çünkü ateş kızgın olsun diye ısıtmaz, kızgın olduğu için ısıtır; tekerlek de yuvarlak olsun diye iyi dönmez, yuvarlak olduğu için iyi döner. Aynı şekilde kimse lütfu alsın diye iyi işler yapmaz, lütfu aldığı için yapar. Çünkü aklanmamış olan nasıl adil yaşayabilir? Kutsanmamış olan nasıl kutsal yaşayabilir? Hayat verilmemiş olan nasıl yaşayabilir ki? Lütuf ise insanı aklar ki aklanmış olan adil yaşayabilsin. Demek ki önce lütuf gelir, sonra iyi işler; nitekim başka bir yerde şöyle der: "İş yapana ücret lütuf olarak değil, borç olarak sayılır." İyi işlerden sonra gelen ölümsüzlük de böyledir —eğer o bile borç olarak isteniyorsa—; aynı havari şöyle der: "İyi mücadeleyi verdim, yarışı bitirdim, imanı korudum; bundan sonra benim için adalet tacı saklanmıştır; adil yargıç olan Rab o gün bunu bana ödeyecektir." Belki "ödeyecektir" dediği için artık borç olarak gerçekleşir. Ama Rab yükseğe çıkıp esirleri esir aldığında ödemedi, insanlara bağışlar verdi. Havarinin kendisi, önce borçlu olunmayan lütfu almamış ve onunla aklanarak iyi mücadeleyi vermemiş olsaydı, ödülün kendisine bir borç olarak ödeneceğini nereden umabilirdi? Çünkü küfreden, zulmeden ve haksızlık eden biriydi; ama kendisinin tanıklık ettiği gibi merhamete erişti; elbette dindarı değil, dinsizi aklayan ve aklayarak onu dindar kılan Tanrı'ya inanarak.1_8
- Quam rem persuadere Apostolus volens, quia sicut alio loco dicit, Gratia enim Dei salvi facti sumus; et hoc non ex vobis, sed Dei donum est: non ex operibus, ne forte quis extollatur; de his qui nondum nati erant, documentum dedit. Nemo enim posset dicere quod operibus promeruerat Deum Jacob nondum natus, ut divinitus diceretur, Et major serviet minori. Ergo, Non solum, inquit, Isaac promissus est, cum dictum est, Ad hoc tempus veniam, et erit Sarae filius: qui utique nullis operibus promeruerat Deum, ut nasciturus promitteretur, ut in Isaac vocaretur semen Abrahae; id est, illi pertinerent ad sortem sanctorum quae in Christo est, qui se intelligerent filios promissionis, non superbientes de meritis suis, sed gratiae vocationis deputantes quod cohaeredes essent Christi; cum enim promissum est ut essent, nihil utique meruerant qui nondum erant: sed et Rebecca ex uno concubitu habens Isaac patris nostri. Vigilantissime ait, ex uno concubitu (gemini enim concepti erant): ne vel paternis meritis tribueretur, si quisquam forte diceret, Ideo talis natus est filius, quia pater ita erat affectus illo in tempore quo eum sevit in utero matris; aut ita erat mater affecta, cum eum concepit. Simul enim ambos uno tempore ille sevit, eodem tempore illa concepit. Ad hoc commendandum ait, ex uno concubitu; ut nec astrologis daret locum, vel eis potius quos genethliacos appellaverunt, qui de natalibus nascentium mores et eventa conjectant. Quid enim dicant, cur una conceptione sub uno utique temporis puncto, eadem dispositione coeli et siderum, ut diversa singulis annotari omnino non possent, tanta in illis geminis diversitas fuerit, prorsus non inveniunt: et facile animadvertunt, si volunt, responsa illa quae miseris venditant, nullius artis expositione, sed fortuita suspicione proferri. Sed ut de re quae agitur potius loquamur, ad frangendam atque dejiciendam superbiam hominum ingratorum gratiae Dei, et audentium gloriari de meritis suis, ista commemorantur. Cum enim nondum nati fuissent, neque aliquid egissent bonum vel malum, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, Quia major serviet minori. Vocantis est ergo gratia; percipientis vero gratiam consequenter sunt opera bona, non quae gratiam pariant, sed quae gratia pariantur. Non enim ut ferveat calefacit ignis, sed quia fervet; nec ideo bene currit rota ut rotunda sit, sed quia rotunda est: sic nemo propterea bene operatur ut accipiat gratiam, sed quia accepit. Quomodo enim potest juste vivere, qui non fuerit justificatus? quomodo sancte vivere, qui non fuerit sanctificatus? vel omnino vivere, qui non fuerit vivificatus? Justificat autem gratia, ut justificatus possit vivere juste. Prima est igitur gratia, secunda opera bona: sicut alio loco dicit, Ei autem qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Sicut illa immortalitas post opera bona, si tamen vel ipsa ex debito poscitur: sicut idem ait, Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi; de caetero superest mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex. Forte enim quia dixit, reddet, jam fit ex debito. Cum vero ascendens in altum captivavit captivitatem, non reddidit, sed dedit dona hominibus. Unde enim ipse Apostolus tanquam debitum reddi sibi praesumeret, nisi prius indebitam gratiam percepisset, qua justificatus bonum agonem certaret? Fuit enim blasphemus et persecutor et injuriosus; sed misericordiam consecutus est, ut ipse testatur: credens utique in eum qui justificat, non pium, sed impium, ut justificando pium faciat.
- "İşlerden değil, çağırandan ötürü ona 'Büyük küçüğe kulluk edecek' dendi" der. "Çünkü daha doğmamışken ve iyi ya da kötü bir şey yapmamışken" sözü de buna yöneliktir: "İşlerden değil, çağırandan ötürü" denebilsin diye. Buradan insanın aklına şunu sormak gelir: Neden "Tanrı'nın seçime göre olan maksadı kalıcı olsun diye" demiştir? Hiçbir farkın bulunmadığı yerde seçim nasıl adil olabilir, hatta nasıl bir seçim olabilir? Çünkü henüz doğmamış ve hiçbir şey yapmamış olan Yakup hiçbir liyakatle seçilmediyse, kendisine göre seçilebileceği hiçbir fark bulunmadığından hiç seçilemezdi. Yine, "Büyük küçüğe kulluk edecek" dendiğinde Esav da henüz doğmamış ve hiçbir şey yapmamış olduğundan, hiçbir liyakat olmadan reddedildiyse, onun reddedilmesi nasıl adil sayılabilir? Öyleyse ardından gelen "Yakup'u sevdim, Esav'dan ise nefret ettim" sözünü hangi ayrımla, hangi hakkaniyet ölçüsüyle anlayacağız? Bu söz gerçi onlar doğup öldükten çok sonra peygamberlik eden bir peygamberde yazılıdır; ama yine de onlar doğmadan ve bir şey yapmadan önce söylenmiş olan "Büyük küçüğe kulluk edecek" hükmünü anıyor gibidir. Henüz doğmamış ve henüz bir şey yapmamış olanlarda liyakatlerin hiçbir ağırlığı yoksa, bu seçim nereden geliyor ya da nasıl bir seçimdir? Yoksa tabiatlarda bir fark mı vardır? Aynı babadan, aynı anadan, tek bir birleşmeden, tek bir yaratıcıdan gelenlerde bunu kim anlayabilir? Yoksa aynı yaratıcı aynı topraktan çeşit çeşit hayvan ve bitki türleri çıkardığı gibi, aynı insan evliliğinden ve birleşmesinden de ikizlerde biri sevdiği, öbürü nefret ettiği farklı iki zürriyet mi çıkardı? Demek ki seçilecek şey var olmadan önce hiçbir seçim yoktu. Çünkü Yakup hoşa gitsin diye iyi kılındıysa, iyi kılınmadan önce, iyi kılınmak üzere, neden hoşa gitti? Demek ki iyi kılınsın diye seçilmedi; iyi kılınmış olarak seçilebildi.
- Yoksa her şeyi önceden bilen Tanrı, henüz doğmamış olan Yakup'ta gelecekteki imanı da gördüğü için mi "seçime göre" denmiştir? Yani, aklanmadıkça iyi işler yapamayacağı için kimse kendi işleriyle aklanmayı hak etmese de, Tanrı putperestleri imanla akladığına ve kimse hür bir irade olmadan inanmadığına göre, Tanrı bu gelecekteki iman iradesini önceden görerek, aklayacağı kişiyi daha doğmadan önbilgisiyle mi seçmiştir? Eğer seçim önbilgiye göre olduysa ve Tanrı Yakup'un imanını önceden bildiyse, onu işlerinden ötürü de seçmediğini nereden kanıtlarsın? Henüz doğmamış ve henüz iyi ya da kötü bir şey yapmamış oldukları için diyorsan, aynı şekilde ikisinden hiçbiri henüz inanmış da değildi. "Ama önbilgiyle inanacağını gördü" mü diyorsun? Aynı şekilde önbilgiyle iyi işler yapacağını da görebilirdi; öyle ki biri, Tanrı'nın önceden bildiği gelecekteki imanı yüzünden seçildiğini söyleyebildiği gibi, bir başkası da, Tanrı'nın yine önceden bildiği gelecekteki işleri yüzünden seçildiğini söyleyebilir. Öyleyse havari "Büyük küçüğe kulluk edecek" sözünün işlerden ötürü söylenmediğini nereden gösteriyor? Henüz doğmamış olmalarından gösteriyorsa, bu söz yalnızca işlerden ötürü değil, imandan ötürü de söylenmemiştir; çünkü henüz doğmamış olanlarda ikisi de yoktu. Demek ki havari, büyüğün ona kulluk etmesi için küçüğün seçilmesinin önbilgiye dayandığının anlaşılmasını istememiştir. Çünkü seçimin işlerden ötürü olmadığını göstermek istediğinden "Çünkü daha doğmamışken ve iyi ya da kötü bir şey yapmamışken" sözünü ekledi. Yoksa ona şöyle denebilirdi: "Ama Tanrı kimin ne yapacağını zaten biliyordu." Bu yüzden o seçimin nereden yapıldığı sorulur: İşlerden değilse —çünkü henüz doğmamış olanlarda işler yoktu—, imandan da değilse —çünkü o da yoktu—, öyleyse nereden?
- Yoksa ana rahminde iman, iş ya da herhangi bir liyakat bakımından hiçbir farklılık bulunmadığı için hiçbir seçim olmadığını mı söylemeliyiz? Ama "Tanrı'nın seçime göre olan maksadı kalıcı olsun diye" denmiştir; biz de bu söylendiği için soruyoruz. Belki de cümle şöyle ayrılmalıdır: "Büyük küçüğe kulluk edecek" sözünün, Tanrı'nın seçime göre olan maksadı kalıcı olsun diye işlerden değil, çağırandan ötürü söylendiğini anlamamalıyız; daha çok şöyle anlamalıyız:1_9
- Non ex operibus, inquit, sed ex vocante dictum est ei, Quia major serviet minori. Ad hoc pertinet quod ait, Cum enim nondum nati fuissent, neque aliquid egissent bonum aut malum; ut posset dici, Non ex operibus, sed ex vocante. Unde occurrit animo quaerere, cur dixerit, Ut secundum electionem propositum Dei maneret? Quomodo est enim justa, aut qualiscumque omnino electio, ubi nulla distantia est? Si enim nullo merito electus est Jacob nondum natus et nihil operatus, nec omnino eligi potuit nulla existente differentia qua eligeretur. Item si nullo merito improbatus est Esau, quia et ipse nondum natus et nihil operatus erat, cum diceretur, Et major serviet minori; quomodo ejus improbatio justa dici potest? Qua ergo discretione, quo aequitatis examine quod sequitur intelligimus, Jacob dilexi, Esau autem odio habui? Quod quidem scriptum est in propheta qui longe posterior prophetavit, quam illi nati et mortui sunt: sed tamen illa sententia videtur commemorata, qua dictum est, Et major serviet minori; et antequam nati et aliquid operati essent. Unde igitur ista electio, vel qualis electio, si nondum natis nondumque aliquid operatis nulla sunt momenta meritorum? An forte sunt aliqua naturarum? quis hoc intelligat, ex uno patre, ex una matre, ex uno concubitu, ex uno creatore? An quemadmodum ex eadem terra idem creator produxit diversa animantium atque gignentium genera, ita ex eodem hominum conjugio atque complexu produxit in geminis diversam prolem, unam quam diligeret, alteram quam odisset? Nulla ergo electio, antequam esset quod eligeretur. Si enim bonus factus est Jacob, ut placeret; unde placuit antequam fieret, ut bonus fieret? Non itaque electus est ut fieret bonus, sed bonus factus eligi potuit. 5. An ideo secundum electionem, quia omnium Deus praescius etiam futuram fidem vidit in Jacob nondum nato; ut quamvis non ex operibus suis justificari quisque mereatur, quandoquidem bene operari nisi justificatus non potest, tamen quia ex fide justificat gentes Deus, nec credit aliquis nisi libera voluntate, hanc ipsam fidei voluntatem futuram praevidens Deus, etiam nondum natum praescientia, quem justificaret, elegerit? Si igitur electio per praescientiam, praescivit autem Deus fidem Jacob; unde probas quia non etiam ex operibus elegit eum? Si propterea, quia nondum nati erant, et nondum aliquid egerant bonum seu malum; ita etiam nondum crediderat aliquis eorum. Sed praescientia vidit crediturum? Ita praescientia videre poterat operaturum: ut quomodo dicitur electus propter fidem futuram, quam praesciebat Deus, sic alius possit dicere, propter futura opera potius electum, quae nihilominus praesciebat Deus. Quapropter unde ostendit Apostolus non ex operibus dictum esse, Major serviet minori? Si quoniam nondum nati erant; non solum non ex operibus, sed nec ex fide dictum est, quia utrumque deerat nondum natis. Non igitur ex praescientia voluit intelligi factam electionem minoris, ut major ei serviret. Volens enim ostendere non ex operibus factam, propterea intulit, dicens, Cum enim nondum nati fuissent, neque aliquid egissent bonum seu malum. Alioquin poterat ei dici: Sed jam sciebat Deus quis quid esset acturus. Quamobrem unde illa electio facta sit quaeritur: quia si non ex operibus, quae non erant in nondum natis; nec ex fide, quia nec ipsa erat: unde igitur? 6. An dicendum est quod nulla electio fuerit, non existente aliqua diversitate in utero matris vel fidei, vel operum, vel quorumlibet omnino meritorum? Sed dictum est, Ut secundum electionem propositum Dei maneret. Et ideo quaerimus, quia dictum est. Nisi forte sic est distinguenda sententia, non ut intelligamus tanquam ideo non ex operibus, sed ex vocante dictum esse, Major serviet minori, ut secundum electionem propositum Dei maneret: sed ita potius, ut ad hoc de
Henüz doğmamış ve henüz bir şey yapmamış olanlarla ilgili bu örneğin tamamı, burada hiçbir seçim anlaşılamasın diye alınmıştır. "Çünkü daha doğmamışken ve iyi ya da kötü bir şey yapmamışken, Tanrı'nın seçime göre olan maksadı kalıcı olsun diye", yani iyi ya da kötü bir şey yapmamışken —ki bu eylemin kendisi yüzünden iyi davranmış olan seçilsin—; demek ki iyi davrananın, Tanrı'nın maksadı kendisine göre kalıcı olacak bir seçimi bulunmadığından, "işlerden değil, çağırandan", yani dinsizi çağırarak imana götüren lütufla aklayandan ötürü, ona "Büyük küçüğe kulluk edecek" dendi. Demek ki Tanrı'nın maksadı seçime göre kalıcı olmaz, seçim maksattan doğar. Yani Tanrı insanlarda seçeceği iyi işler bulduğu için onun aklama maksadı kalıcı olmaz; inananları aklama maksadı kalıcı olduğu için, göklerin krallığına seçeceği işleri bulur. Çünkü seçim olmasaydı seçilmişler olmazdı ve "Tanrı'nın seçtiklerini kim suçlayacak?" demek doğru olmazdı. Yine de seçim aklanmadan önce gelmez, aklanma seçimden önce gelir. Çünkü reddedilenden zaten ayrı durmayan kimse seçilmez. Bu yüzden "Tanrı bizi dünyanın kuruluşundan önce seçti" sözünün önbilgiye göre olmadan nasıl söylenebildiğini göremiyorum. Ama burada "İşlerden değil, çağırandan ötürü ona 'Büyük küçüğe kulluk edecek' dendi" derken, bunun lütfun aklamasından sonra gelen liyakatlerin seçimiyle değil, Tanrı'nın bağışlarının cömertliğiyle anlaşılmasını istemiştir; kimse işleriyle büyüklenmesin diye. "Çünkü Tanrı'nın lütfuyla kurtulduk; bu sizden değil, Tanrı'nın bağışıdır; işlerden değil, kimse büyüklenmesin diye."
- Peki, iman insanın aklanmasını hak eder mi? Yoksa imanın liyakatleri de Tanrı'nın merhametinden önce gelmez de iman da lütfun bağışları arasında mı sayılır? Bu da sorulur. Çünkü burada da "İşlerden değil" dedikten sonra, "imandan ötürü ona 'Büyük küçüğe kulluk edecek' dendi" demedi, "çağırandan ötürü" dedi. Çünkü çağrılmayan kimse inanmaz. Merhametli Tanrı ise çağırır ve bunu imanın bile hiçbir liyakatine karşılık bağışlamaz; çünkü imanın liyakatleri çağrıdan önce gelmez, daha çok onun ardından gelir. "Çünkü duymadıkları kişiye nasıl inanacaklar? Vaaz eden olmadan nasıl duyacaklar?" Demek ki Tanrı'nın merhameti çağırarak önden gitmedikçe kimse inanamaz; oysa insan inanmakla aklanmaya ve iyi işler yapma gücünü almaya başlar. Demek ki lütuf her liyakatten önce gelir. Çünkü Mesih dinsizler için öldü. Öyleyse küçük, büyüğün kendisine kulluk etmesini kendi işlerinin hiçbir liyakatinden değil, çağırandan aldı; öyle ki "Yakup'u sevdim" diye yazılan söz de, iş gören Yakup'tan değil, çağıran Tanrı'dan ötürü olsun.
- Peki Esav: Küçüğe kulluk etmesini ve hakkında "Esav'dan ise nefret ettim" diye yazılmasını, "Büyük küçüğe kulluk edecek" dendiğinde kendisi de henüz doğmamış ve iyi ya da kötü bir şey yapmamışken, hangi kötülükleriyle hak etti? Yoksa Yakup hakkında o söz iyi eylemin hiçbir liyakati olmadan söylendiği gibi, Esav da kötü eylemin hiçbir liyakati olmadan mı nefrete uğradı? Çünkü Tanrı onun gelecekteki kötü işlerini önceden bildiği için onu küçüğe kulluk etmeye önceden belirlediyse, Yakup'u da, büyük ona kulluk etsin diye, onun gelecekteki iyi işlerini önceden bildiği için önceden belirlemiştir; o zaman "İşlerden değil" sözü yanlış olur. Ama "işlerden değil" sözü doğruysa ve havari bunu, sözün henüz doğmamış ve henüz bir şey yapmamış olanlar hakkında söylenmesinden kanıtlıyorsa —bu yüzden söz imandan ötürü de söylenmemiştir, çünkü henüz doğmamış olanlarda iman da yoktu—, Esav doğmadan önce hangi liyakat yüzünden nefrete uğradı? Çünkü Tanrı'nın seveceği şeyleri yaratmış olması hiçbir mesele doğurmaz. Ama nefret edeceği şeyleri yarattığını söylersek saçma olur; çünkü başka bir Yazı karşımıza çıkıp şöyle der: "Nefret ettiğin bir şeyi kurmazdın; yarattıklarından hiçbirinden nefret etmezsin." Güneş hangi liyakatle güneş oldu? Ay ne kusur işledi de ondan bu kadar aşağı yaratıldı, ya da ne hak etti de öbür yıldızlardan bu kadar parlak yaratıldı? Ama bunların hepsi, her biri kendi türünde iyi olarak yaratıldı. Çünkü Tanrı "Yakup'u sevdim, Esav'dan ise nefret ettim" dediği gibi "Güneşi sevdim, aydan ise nefret ettim" ya da "Ayı sevdim, yıldızlardan ise nefret ettim" demezdi. Farklı üstünlük derecelerinde düzenlenmiş olsalar da hepsini sevdi; çünkü onun sözüyle kurulduklarında Tanrı onların iyi olduğunu gördü. Ama Esav'dan adaletsizlik liyakati olmadan nefret etmesi adaletsizlik olur. Bunu kabul edersek, Yakup da adalet liyakatiyle sevilmeye başlar. Bu doğruysa, "işlerden değil" sözü yanlıştır. Yoksa imanın adaletinden ötürü mü? O zaman "Çünkü daha doğmamışken" sözü sana ne yardım eder? Çünkü henüz doğmamış olanda imanın adaleti de olamazdı.1_10
nondum natis et nondum aliquid operatis exemplum totum accipiatur, ne aliqua electio hic possit intelligi. Cum enim nondum nati fuissent, neque aliquid egissent sive bonum sive malum, ut secundum electionem propositum Dei maneret; id est, neque aliquid egissent bonum aut malum, ut propter ipsam actionem electio aliqua fieret ejus qui bene egerat: cum ergo nulla esset electio bene agentis, secundum quam maneret propositum Dei, non ex operibus, sed ex vocante, id est, ex eo qui vocando ad fidem gratia justificat impium, dictum est ei, Quia major serviet minori. Non ergo secundum electionem propositum Dei manet, sed ex proposito electio: id est, non quia invenit Deus opera bona in hominibus quae eligat, ideo manet propositum justificationis ipsius; sed quia illud manet ut justificet credentes, ideo invenit opera quae jam eligat ad regnum coelorum. Nam nisi esset electio, non essent electi, nec recte diceretur, Quis accusabit adversus electos Dei? Non tamen electio praecedit justificationem, sed electionem justificatio. Nemo enim eligitur, nisi jam distans ab illo qui rejicitur. Unde quod dictum est, Quia elegit nos Deus ante mundi constitutionem; non video quomodo sit dictum, nisi praescientia. Hic autem quod ait, Non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, Quia major serviet minori; non electione meritorum, quae post justificationem gratiae proveniunt, sed liberalitate donorum Dei voluit intelligi, ne quis de operibus extollatur. Gratia enim Dei salvi facti sumus; et hoc non ex vobis, sed Dei donum est: non ex operibus, ne forte quis extollatur. 7. Quaeritur autem, utrum vel fides mereatur hominis justificationem; an vero nec fidei merita praecedant misericordiam Dei, sed et fides ipsa inter dona gratiae numeretur. Quia et hoc loco cum dixisset, Non ex operibus; non ait, sed ex fide dictum est ei, Quia major serviet minori: ait autem, sed ex vocante. Nemo enim credit, qui non vocatur. Misericors autem Deus vocat, nullis hoc vel fidei meritis largiens; quia merita fidei sequuntur vocationem potius, quam praecedunt. Quomodo enim credent, quem non audierunt? et quomodo audient sine praedicante? Nisi ergo vocando praecedat misericordia Dei, nec credere quisquam potest, ut ex hoc incipiat justificari, et accipere facultatem bene operandi. Ergo ante omne meritum est gratia. Etenim Christus pro impiis mortuus est. Ex vocante igitur minor accepit, non ex ullis meritis operum suorum, ut major ei serviret: ut etiam quod scriptum est, Jacob dilexi, ex vocante sit Deo, non ex operante Jacob. 8. Quid deinde Esau, quod servit minori, et quod scriptum est, Esau autem odio habui, quibus malis suis hoc meruit, cum et ipse nondum natus fuisset, neque aliquid egisset boni aut mali, quando dictum est, Et major serviet minori? An forte quemadmodum illud de Jacob nullis meritis bonae actionis dictum est, ita Esau nullis meritis malae actionis odiosus? Si enim quia praesciebat Deus futura ejus opera mala, propterea eum praedestinavit ut serviret minori; propterea praedestinavit et Jacob ut ei major serviret, quia futura ejus bona opera praesciebat, et falsum est jam quod ait, Non ex operibus. Si autem verum est quod non ex operibus, et inde hoc probat, quia de nondum natis nondumque aliquid operatis hoc dictum; unde nec ex fide, quae in nondum natis similiter nondum erat: quo merito Esau odio habetur antequam nascatur? Quod enim fecit Deus ea quae diligeret, nulla quaestio est. Si autem dicamus eum fecisse quae odisset, absurdum est, occurrente alia Scriptura et dicente, Neque enim odio habens aliquid constituisses, et nihil odisti horum quae fecisti. Quo enim merito sol factus est sol, aut quid offendit luna ut tanto illo inferior, vel quid promeruit ut sideribus caeteris tanto clarior crearetur? Sed haec omnia bona creata sunt quaeque in genere suo. Non enim diceret Deus, Solem dilexi, lunam autem odio habui; aut, Lunam dilexi, stellas autem odio habui: sicut dixit, Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Sed illa omnia dilexit, quamvis excellentiae diversis gradibus ordinata; quoniam vidit Deus quia bona sunt, cum dicto ejus sunt instituta: ut autem odisset Esau, nisi injustitiae merito, injustum est. Quod si concedimus, incipit et Jacob justitiae merito diligi. Quod si verum est, falsum est quod non ex operibus. An forte ex justitia fidei? Quid ergo te adjuvat, Cum enim nondum nati fuissent? quandoquidem in nondum nato nec justitia fidei poterat esse.
- Havari bu sözlerden işitenin ya da okuyanın aklına ne gelebileceğini gördü ve hemen ekledi: "O hâlde ne diyelim? Tanrı'da haksızlık mı var? Asla!" Sanki bunun neden asla olamayacağını öğretiyormuş gibi şöyle der: "Çünkü Musa'ya şöyle diyor: Kime merhamet ettiysem ona merhamet edeceğim; kime acıdıysam ona merhamet bahşedeceğim." Bu sözlerle meseleyi çözdü mü, yoksa daha da sıkı mı düğümledi? Çünkü bizi en çok rahatsız eden tam da budur: Merhamet edeceğine merhamet ediyor ve acıyacağına merhamet bahşediyorsa, Yakup bu merhametle iyi kılındığı gibi Esav da onunla iyi olsun diye, neden bu merhamet Esav'dan esirgendi? Yoksa "Kime merhamet ettiysem ona merhamet edeceğim; kime acıdıysam ona merhamet bahşedeceğim" denmesinin anlamı şu mudur: Onu çağırmak için kime merhamet ettiyse, inansın diye ona merhamet edecektir; inansın diye kime acıdıysa, ona merhamet de bahşedecek, yani onu da merhametli kılacaktır ki iyi işler de yapsın? Buradan şunu öğreniriz: Kimse merhamet işleriyle bile, sanki kendi işleriymiş de onlarla Tanrı katında hak kazanmış gibi övünüp büyüklenmemelidir; çünkü merhametin kendisine sahip olmayı ona, acıdığı kişiye merhamet bahşeden Tanrı vermiştir. Biri bu merhameti inanarak hak ettiğiyle övünürse, inanmayı kendisine, imanı ilham ederek merhamet eden ve henüz inanmazken çağrısını ona bağışlamak için ona acımış olan Tanrı'nın verdiğini bilsin. Çünkü mümin artık dinsizden ayrılmıştır. "Almadığın neyin var ki? Aldıysan, almamış gibi neden övünüyorsun?" der.
- Doğru; ama bu merhamet neden Esav'dan esirgendi de o, çağrıldığında kendisine iman ilham edilecek ve inanarak iyi işler yapsın diye merhametli olacak biçimde çağrılmadı? Yoksa istemediği için mi? O zaman Yakup istediği için inandıysa, imanı ona Tanrı bağışlamadı; onu kendisi isteyerek kendine sağladı ve almadığı bir şeye sahip oldu. Yoksa kimse istemedikçe inanamadığı, çağrılmadıkça isteyemediği, kimse de kendi kendini çağırtamadığı için, Tanrı çağırarak imanı da mı bağışlar? Çünkü kimse istemeyerek inanmasa da, çağrı olmadan kimse inanamaz. "Çünkü duymadıkları kişiye nasıl inanacaklar? Vaaz eden olmadan nasıl duyacaklar?" Demek ki çağrılmadan kimse inanmaz; ama çağrılan herkes de inanmaz. "Çünkü çağrılanlar çok, seçilenler azdır": Elbette seçilenler, çağıranı hor görmeyip inanarak ona uyanlardır; şüphesiz isteyerek inanmışlardır. Öyleyse ardından gelen "Demek ki bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır" sözü ne demektir? Çağrılmadıkça istemeyi bile beceremeyeceğimiz ve Tanrı yerine getirmemize yardım etmedikçe istememizin hiçbir değeri olmadığı için mi? Demek ki istemek de koşmak da gerekir. Çünkü "Yeryüzünde iyi iradeli insanlara esenlik" ve "Öyle koşun ki ödülü alasınız" sözleri boşuna söylenmezdi. Yine de istediğimizi elde etmemiz ve varmak istediğimiz yere varmamız isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır. Demek ki Esav istemedi ve koşmadı; ama isteseydi ve koşsaydı, Tanrı'nın yardımıyla varırdı; çağrıyı hor görüp reddedilmiş biri olmasaydı, Tanrı çağırarak ona istemeyi ve koşmayı da bağışlardı. Çünkü Tanrı istememizi bir türlü, istediğimizi ise başka türlü bağışlar. İstememizi hem kendisinin hem de bizim işimiz kıldı: Kendisinin, çağırarak; bizim, uyarak. İstediğimizi ise yalnızca o bağışlar; yani iyi davranabilmeyi ve her zaman mutlu yaşamayı. Ama henüz doğmamış olan Esav bunların hiçbirini ne isteyebilir ne de reddedebilirdi. Öyleyse neden daha ana rahmindeyken reddedildi? Böylece yine o güçlüklere dönülür; bunlar yalnızca kendi karanlıklarıyla değil, bizim de bu kadar çok tekrarımızla daha usandırıcı hâle gelmiştir.
- Çünkü henüz doğmamış, ne çağırana inanabilen ne çağrıyı hor görebilen ne de iyi ya da kötü bir şey yapabilen Esav neden reddedildi? Tanrı onun gelecekteki kötü iradesini önceden bildiği için ise, neden Yakup da, Tanrı onun gelecekteki iyi iradesini önceden bildiği için onaylanmadı? Bir kere birinin, kendisinde henüz bulunmayan ama Tanrı'nın bulunacağını önceden bildiği bir şey yüzünden onaylanabileceğini ya da reddedilebileceğini kabul ettin mi, şu sonuç çıkar: Henüz hiçbir şey yapmamış olsa da, Tanrı'nın onda bulunacağını önceden bildiği işler yüzünden de onaylanabilirdi. O zaman, "Büyük küçüğe kulluk edecek" dendiğinde henüz doğmamış olmaları, sözün işlerden ötürü söylenmediğini, çünkü henüz hiçbir şey yapmamış olduğunu buradan göstermene hiç yardım etmeyecektir.1_11
- Vidit itaque Apostolus quid ex his verbis posset animo audientis vel legentis occurrere, statimque subjecit: Quid ergo dicemus? numquid iniquitas est apud Deum? Absit. Et quasi docens quomodo absit: Moysi enim dicit, inquit, Miserebor cui misertus ero, et misericordiam praestabo cui misericors fuero. Quibus verbis solvit quaestionem, an potius arctius colligavit? Idipsum est enim quod maxime movet, si miseretur cui misertus erit, et misericordiam praestabit cui misericors fuerit, cur haec misericordia defuit Esau, ut etiam ipse per illam esset bonus, quemadmodum per illam bonus factus est Jacob. An ideo dictum est, Miserebor cui misertus ero, et misericordiam praestabo cui misericors fuero, quia cui misertus erit Deus ut eum vocet, miserebitur ejus ut credat; et cui misericors fuerit ut credat, misericordiam praestabit, hoc est faciet eum misericordem, ut etiam bene operetur? Unde admonemur, nec ipsis operibus misericordiae quemquam oportere gloriari et extolli, quod eis quasi suis Deum promeruerit, quandoquidem ut haberet ipsam misericordiam ille praestitit, qui misericordiam praestabit cui misericors fuerit. Quod si eam credendo se meruisse quis jactat, noverit eum sibi praestitisse ut crederet, qui miseretur inspirando fidem, cujus misertus est ut adhuc infideli vocationem impertiret. Jam enim discernitur fidelis ab impio. Quid enim habes, inquit, quod non accepisti? Si autem et accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? 10. Recte quidem hoc; sed cur haec misericordia subtracta est ab Esau, ut non sic vocaretur, ut et vocato inspiraretur fides, et credens misericors fieret ut bene operaretur? An forte quia noluit? Si ergo Jacob ideo credidit quia voluit, non ei Deus donavit fidem, sed eam sibi ipse volendo praestitit, et habuit aliquid quod non accepit. An quia nemo potest credere nisi velit, nemo velle nisi vocetur, nemo autem sibi potest praestare ut vocetur, vocando Deus praestat et fidem; quia sine vocatione non potest quisquam credere, quamvis nullus credat invitus? Quomodo enim credent, quem non audierunt? aut quomodo audient sine praedicante? Nemo itaque credit non vocatus: sed non omnis credit vocatus. Multi enim sunt vocati, pauci vero electi: utique ii qui vocantem non contempserunt, sed credendo secuti sunt; volentes autem sine dubio crediderunt. Quid est ergo quod sequitur, Igitur non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei? An quia nec velle possumus nisi vocati, et nihil valet velle nostrum, nisi ut perficiamus adjuvet Deus? Opus est ergo et velle et currere. Non enim frustra diceretur, Et in terra pax hominibus bonae voluntatis; et, Sic currite ut comprehendatis. Non tamen volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, ut quod volumus adipiscamur, et quo volumus perveniamus. Noluit ergo Esau et non cucurrit: sed et si voluisset et cucurrisset, Dei adjutorio pervenisset, qui ei etiam velle et currere vocando praestaret, nisi vocatione contempta reprobus fieret. Aliter enim Deus praestat ut velimus, aliter praestat quod voluerimus. Ut velimus enim et suum esse voluit et nostrum; suum vocando, nostrum sequendo. Quod autem voluerimus solus praestat, id est, posse bene agere, et semper beate vivere. Verumtamen Esau nondum natus, nihil horum posset velle seu nolle. Cur ergo in utero positus improbatus est? Reditur enim ad illas difficultates, non solum sua obscuritate, sed etiam nostra tam multa repetitione molestiores. 11. Cur enim est improbatus Esau nondum natus, qui nec credere poterat vocanti, nec contemnere vocationem, nec boni vel mali aliquid operari? Si praescientia Dei futurae malae voluntatis ejus, cur non et Jacob praescientia Dei approbatus est futurae bonae voluntatis ejus? Quod si semel concesseris, potuisse quemquam vel approbari vel improbari ex eo quod nondum in illo erat, sed quia Deus futurum esse praesciebat; conficitur eum potuisse etiam ex operibus approbari, quae in illo Deus futura esse praesciebat, quamvis nondum esset aliquid operatus; et omnino te nihil adjuvabit quod nondum nati erant, cum dictum esset, Et major serviet minori, ut hinc ostendas non ex operibus dictum, quia nondum quidquam erat operatus.
- "Demek ki bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır" sözlerine de dikkatle bakarsan, havarinin bunu yalnızca istediğimiz şeye Tanrı'nın yardımıyla vardığımız için söylemediğini, başka bir yerde şunu söylerken taşıdığı maksatla da söylediğini görürsün: "Korkuyla ve titreyerek kendi kurtuluşunuzu işleyin; çünkü kendi iyi isteğine göre sizde hem istemeyi hem işlemeyi yapan Tanrı'dır." Burada iyi iradenin kendisinin bile Tanrı'nın bizde işlemesiyle meydana geldiğini yeterince gösterir. Çünkü "Bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır" sözü yalnızca, Tanrı'nın merhametiyle yardım görmedikçe insanın iradesi tek başına adil ve doğru yaşamamıza yetmediği için söylendiyse, şöyle de denebilir: "Demek ki bu, merhamet eden Tanrı'ya değil, isteyen insana bağlıdır"; çünkü iradimizin rızası eklenmedikçe Tanrı'nın merhameti de tek başına yetmez. Oysa Tanrı merhamet etmedikçe boşuna istediğimiz açıktır; Tanrı'nın, biz istemedikçe boşuna merhamet ettiğinin ise nasıl söylenebileceğini bilmiyorum. Çünkü Tanrı merhamet ederse, isteriz de; zira istememiz de aynı merhamete aittir. "Çünkü kendi iyi isteğine göre sizde hem istemeyi hem işlemeyi yapan Tanrı'dır." İyi iradenin Tanrı'nın bağışı olup olmadığını sorarsak, bunu inkâra cüret eden çıkarsa şaşılır. Ama iyi irade çağrıdan önce gelmediği, çağrı iyi iradeden önce geldiği için, iyi istememiz haklı olarak çağıran Tanrı'ya verilir; çağrılmamız ise bize verilemez. Demek ki "Bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır" sözünün, onun yardımı olmadan istediğimizi elde edemeyeceğimiz için değil, daha çok onun çağrısı olmadan istemeyeceğimiz için söylendiğini düşünmeliyiz.
- Ama bu çağrı iyi iradeyi, çağrılan herkes ona uyacak biçimde meydana getiriyorsa, "Çağrılanlar çok, seçilenler az" sözü nasıl doğru olacak? Bu söz doğruysa ve çağrılan çağrıya kaçınılmaz olarak boyun eğmiyorsa, boyun eğmemek de onun iradesine bağlıysa, şu da haklı olarak söylenebilir: "Demek ki bu, merhamet eden Tanrı'ya değil, isteyen ve koşan insana bağlıdır"; çünkü çağrılanın itaati ardından gelmedikçe çağıranın merhameti yetmez. Yoksa bu şekilde çağrılıp razı olmayanlar, başka bir şekilde çağrılsalar iradelerini imana uydurabilirler miydi? Öyle ki hem "Çağrılanlar çok, seçilenler az" sözü doğru olsun —çünkü pek çoğu tek bir şekilde çağrılmış olsa da, hepsi aynı şekilde etkilenmediğinden, yalnızca çağrıyı kavramaya elverişli bulunanlar ona uyar—, hem de "Demek ki bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır" sözü daha az doğru olmasın; çünkü Tanrı onları, çağrıya uyanlara uygun düşen şekilde çağırmıştır. Başkalarına da çağrı ulaştı; ama onların etkilenemeyecekleri ve kavramaya elverişli olmadıkları türden olduğu için, onlara çağrılmış denebildi, ama seçilmiş denemedi. Böylece "Demek ki bu, merhamet eden Tanrı'ya değil, isteyen ve koşan insana bağlıdır" sözü artık aynı şekilde doğru değildir; çünkü Tanrı'nın merhametinin sonucu, insan istemezse Tanrı boşuna merhamet etmiş olacak biçimde insanın elinde olamaz. Tanrı onlara da merhamet etmek isteseydi, onları etkilenip anlayacakları ve uyacakları şekilde, onlara uygun düşecek biçimde çağırabilirdi. Öyleyse "Çağrılanlar çok, seçilenler az" sözü doğrudur. Çünkü seçilenler uygun biçimde çağrılanlardır; çağrıya uygun düşmeyen ve ona uymayanlar ise çağrılmış olsalar da uymadıkları için seçilmemişlerdir. "Bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır" sözü de doğrudur; çünkü pek çoklarını çağırsa da, yalnızca, uymaları için kendilerine uygun düşecek biçimde çağırdıklarına merhamet eder. Ama biri "Demek ki bu, merhamet eden Tanrı'ya değil, isteyen ve koşan insana bağlıdır" derse yanlış söyler; çünkü Tanrı hiç kimseye boşuna merhamet etmez; kime merhamet ederse, onu, çağıranı reddetmeyeceğini bildiği ve ona uygun düşen biçimde çağırır.1_12
- Illa etiam verba si diligenter attendas, Igitur non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei; non hoc Apostolus propterea tantum dixisse videbitur, quod adjutorio Dei ad id quod volumus perveniamus; sed etiam ex illa intentione qua et alio loco dicit, Cum timore et tremore vestram ipsorum salutem operamini; Deus enim est qui operatur in vobis et velle et operari, pro bona voluntate. Ubi satis ostendit etiam ipsam bonam voluntatem in nobis operante Deo fieri. Nam si propterea solum dictum est, Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, quia voluntas hominis sola non sufficit ut juste recteque vivamus, nisi adjuvemur misericordia Dei; potest et hoc modo dici, Igitur non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, quia misericordia Dei sola non sufficit, nisi consensus nostrae voluntatis addatur. At illud manifestum est, frustra nos velle, nisi Deus misereatur: illud autem nescio quomodo dicatur, frustra Deum misereri, nisi nos velimus. Si enim Deus miseretur, etiam volumus: ad eamdem quippe misericordiam pertinet ut velimus. Deus enim est qui operatur in nobis et velle et operari, pro bona voluntate. Nam si quaeramus utrum Dei donum sit voluntas bona, mirum si negare quisquam audeat. At enim quia non praecedit voluntas bona vocationem, sed vocatio bonam voluntatem, propterea vocanti Deo recte tribuitur quod bene volumus, nobis vero tribui non potest quod vocamur. Non igitur ideo dictum putandum est, Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, quia nisi ejus adjutorio non possumus adipisci quod volumus, sed ideo potius, quia nisi ejus vocatione non volumus. 13. Sed si vocatio ista ita est effectrix bonae voluntatis, ut omnis eam vocatus sequatur, quomodo verum erit, Multi vocati, pauci electi? Quod si verum est, et non consequenter vocationi vocatus obtemperat, atque ut non obtemperet in ejus est positum voluntate, recte etiam dici potest, Igitur non miserentis Dei, sed volentis atque currentis est hominis; quia misericordia vocantis non sufficit, nisi vocati obedientia consequatur. An forte illi qui hoc modo vocati non consentiunt, possent alio modo vocati accommodare fidei voluntatem, ut et illud verum sit, Multi vocati, pauci electi; ut quamvis multi uno modo vocati sint, tamen quia non omnes uno modo affecti sunt, illi soli sequantur vocationem, qui ei capiendae reperiuntur idonei; et illud non minus verum sit, Igitur non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, qui hoc modo vocavit, quomodo aptum erat eis qui secuti sunt vocationem? Ad alios autem vocatio quidem pervenit; sed quia talis fuit qua moveri non possent, nec eam capere apti essent, vocati quidem dici potuerunt, sed non electi: et non jam similiter verum est, Igitur non miserentis Dei, sed volentis atque currentis est hominis: quoniam non potest effectus misericordiae Dei esse in hominis potestate, ut frustra ille misereatur, si homo nolit; quia si vellet etiam ipsorum misereri, posset ita vocare, quomodo illis aptum esset, ut et moverentur et intelligerent et sequerentur. Verum est ergo, Multi vocati, pauci electi. Illi enim electi, qui congruenter vocati: illi autem qui non congruebant neque contemperabantur vocationi, non electi, quia non secuti, quamvis vocati. Item verum est, Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei; quia etiamsi multos vocet, eorum tamen miseretur, quos ita vocat, quomodo eis vocari aptum est, ut sequantur. Falsum est autem si quis dicit, Igitur non miserentis Dei, sed volentis atque currentis est hominis: quia nullius Deus frustra miseretur; cujus autem miseretur, sic eum vocat, quomodo scit ei congruere, ut vocantem non respuat.
- Burada biri şöyle diyecektir: Öyleyse Esav neden itaat etmek isteyeceği şekilde çağrılmadı? Çünkü aynı şeyler gösterildiğinde ya da işaret edildiğinde başka başka insanların başka başka biçimlerde inanmaya yöneldiğini görüyoruz. Örneğin Simeon, Ruh'un ona açmasıyla tanıyarak, Rabbimiz İsa Mesih'e o daha küçük bir bebekken inandı. Natanael, ondan işittiği tek bir söz üzerine —"Filipus seni çağırmadan önce, sen incir ağacının altındayken seni gördüm"— şöyle cevap verdi: "Rabbi, sen Tanrı'nın Oğlusun, sen İsrail'in kralısın." Petrus aynı şeyi çok sonra itiraf ettiği için mesut olduğunu ve kendisine göklerin krallığının anahtarlarının verileceğini duymaya layık oldu. Müjdeci Yuhanna'nın İsa'nın mucizelerinin başlangıcı olarak andığı Celile'nin Kana kentindeki mucize gerçekleşip su şaraba dönünce, öğrencileri ona inandılar. Pek çoklarını konuşarak imana teşvik etti; pek çokları ise ölüler diriltildiğinde bile inanmadı. Çarmıhından ve ölümünden dehşete düşen öğrencileri bile sendeledi; oysa o sırada bir haydut, onu işlerde üstün değil, çarmıh ortaklığında kendine eşit gördüğü hâlde inandı. Öğrencilerin arasından biri de onun dirilişinden sonra, yaşayan uzuvlarından çok taze yara izlerine bakarak inandı. Onu çarmıha gerenler arasından, onu mucizeler yaparken görüp hor görmüş olan pek çokları da, öğrencileri onu vaaz edip onun adıyla bu tür işler yaptığında inandılar. Biri şöyle, öbürü böyle imana yöneldiğine, aynı şey çoğu zaman bir şekilde söylenince etkileyip başka bir şekilde söylenince etkilemediğine, birini etkileyip ötekini etkilemediğine göre, Tanrı'nın, Esav'ın da zihnini Yakup'un aklandığı imana yöneltip iradesini ona bağlayacağı bir çağırma yolundan yoksun olduğunu söylemeye kim cüret edebilir? Ama iradenin inadı, zihnin yüz çevirişi her türlü çağırma yoluna karşı katılaşacak kadar büyük olabiliyorsa, şu sorulur: Tanrı insanı imana yönelebileceği şekilde çağırmayıp terk ettiğinde, bu katılığın kendisi ilahî bir ceza mıdır? Çünkü Her Şeye Gücü Yeten'in bile onu inanmaya ikna edecek bir yoldan yoksun olduğunu kim söyleyebilir?
- Ama havarinin kendisi şunu eklediğine göre bunu neden soruyoruz: "Çünkü Yazı Firavun'a şöyle der: Seni bunun için ayağa kaldırdım: Gücümü sende göstereyim ve adım bütün yeryüzünde duyurulsun." Havari bu kanıtı, yukarıda söylediği "Demek ki bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır" sözünü kanıtlamak için ekledi. Sanki ona "Bunu nereden öğretiyorsun?" denmiş gibi, "Çünkü Yazı Firavun'a şöyle der: Seni bunun için ayağa kaldırdım: Gücümü sende göstereyim ve adım bütün yeryüzünde duyurulsun" der. Elbette buradan bunun isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlı olduğunu gösterir. Sonra sözü şöyle bağlar: "Demek ki dilediğine merhamet eder, dilediğini de katılaştırır." Oysa yukarıda ikisi birden söylenmemişti. Çünkü "Bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır" dendiği gibi, "Bu, istemeyene ya da hor görene değil, katılaştıran Tanrı'ya bağlıdır" denmemişti. Buradan şu anlaşılabilir: Aşağıda ikisini birden koyduğu "Demek ki dilediğine merhamet eder, dilediğini de katılaştırır" sözü önceki cümleye şöyle uyabilir: Tanrı'nın katılaştırması, merhamet etmek istememesidir; yani Tanrı insanı daha kötü yapacak bir şey yüklemez, yalnızca onu daha iyi yapacak şeyi vermez. Ama bu, liyakatler arasında hiçbir ayrım yapılmadan oluyorsa, havarinin kendi kendine yönelttiği şu sözü kim haykırmaz: "Bana şöyle diyeceksin: Öyleyse neden hâlâ yakınıyor? Onun iradesine kim karşı koyabilir?" Çünkü Tanrı, Yazıların sayısız yerinde görüldüğü gibi, inanmak ve doğru yaşamak istemedikleri için insanlardan sık sık yakınır. Bu yüzden müminlerin ve Tanrı'nın iradesini yerine getirenlerin "yakınılacak bir şey olmadan" yaşadıkları söylenir; çünkü Yazı onlardan yakınmaz. Ama havari "Neden yakınıyor? Onun iradesine kim karşı koyabilir?" der; çünkü Tanrı dilediğine merhamet eder, dilediğini de katılaştırır. Yine de önceki sözlere bakalım ve Rab'bin kendisinin yardım ettiği ölçüde görüşümüzü oradan yönlendirelim.1_13
- Hic dicet aliquis: Cur ergo Esau non sic est vocatus, ut vellet obedire? Videmus enim alios aliter iisdem rebus demonstratis vel significatis ad credendum moveri. Sicut exempli gratia, Simeon in Dominum nostrum Jesum Christum adhuc infantem parvulum credidit, Spiritu ei revelante cognoscens. Nathanael ad unam sententiam, quam ab illo audivit, Priusquam te Philippus vocaret, cum esses sub arbore fici vidi te; respondit, Rabbi, tu es Filius Dei, tu es rex Israel. Quod tanto post quia confessus est Petrus, meruit audire quod beatus sit, et quod ei darentur claves regni coelorum. Miraculo facto in Cana Galilaeae, quod initium signorum Jesu Joannes evangelista commemorat, aqua in vinum conversa, crediderunt in eum discipuli ejus. Multos loquendo incitavit ad fidem: multi nec suscitatis mortuis crediderunt. De cruce atque morte ejus conterriti etiam discipuli titubarunt; et tamen latro tunc credidit, cum eum non praestantiorem videret in operibus, sed consortio crucis aequalem. Unus etiam de numero discipulorum post ejus resurrectionem, non tam viventibus membris, quam recentibus cicatricibus credidit: multi ex eorum numero a quibus crucifixus est, qui videntes eum miracula facientem contempserant, discipulis eum praedicantibus et in nomine ejus talia facientibus crediderunt. Cum ergo alius sic, alius autem sic moveatur ad fidem, eademque res saepe alio modo dicta moveat, alio modo dicta non moveat; aliumque moveat, alium non moveat; quis audeat dicere defuisse Deo modum vocandi, quo etiam Esau ad eam fidem mentem applicaret, voluntatemque conjungeret, in qua Jacob justificatus est? Quod si tanta quoque potest esse obstinatio voluntatis, ut contra omnes modos vocationis obdurescat mentis aversio; quaeritur utrum de divina poena sit ipsa duritia, cum Deus deserit non sic vocando, quomodo ad fidem moveri potest. Quis enim dicat modum quo ei persuaderetur ut crederet, etiam Omnipotenti defuisse? 15. Sed quid hoc quaerimus, cum ipse subjungat Apostolus, Dicit enim Scriptura Pharaoni, Quia ad hoc te excitavi, ut ostendam in te potentiam meam, et ut annuntietur nomen meum in universa terra? Hoc autem subjecit Apostolus documentum, quo probaret quod supra dixerat, Igitur non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei. Tanquam enim ei diceretur, Unde hoc doces? Dicit enim Scriptura, inquit, Pharaoni, Quia ad hoc te excitavi, ut ostendam in te potentiam meam, et ut annuntietur nomen meum in universa terra. Utique hinc ostendens quod non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei. Concluditque ita, Ergo cujus vult miseretur, et quem vult obdurat; cum superius non utrumque dictum sit. Neque enim quomodo dictum est, Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei; sic etiam dictum est, non nolentis neque contemnentis, sed obdurantis est Dei. Unde datur intelligi, quod infra utrumque posuit, Ergo cujus vult miseretur, et quem vult obdurat, ita sententiae superiori posse congruere, ut obduratio Dei sit nolle misereri: ut non ab illo irrogetur aliquid quo sit homo deterior, sed tantum quo sit melior non erogetur. Quod si fit nulla distinctione meritorum, quis non erumpat in eam vocem, quam sibi ipse objecit Apostolus? Dicis itaque mihi: Quid adhuc conqueritur? nam voluntati ejus quis resistit? Conqueritur enim Deus saepe de hominibus, sicut per innumerabiles apparet Scripturarum locos, quod nolint credere et recte vivere. Unde fideles et facientes voluntatem Dei conversari dicuntur sine querela, quod de illis non queratur Scriptura. Sed, Quid conqueritur, ait? nam voluntati ejus quis resistit, quando cujus vult miseretur, et quem vult obdurat? Et tamen intueamur superiora, et inde nostram, quantum ipse Dominus adjuvat, sententiam dirigamus.
- Çünkü biraz önce şöyle der: "O hâlde ne diyelim? Tanrı'da haksızlık mı var? Asla!" Öyleyse ölçülü bir dindarlıkla ve sağlam bir imanla zihinde şu sabit ve sarsılmaz kalsın: Tanrı'da hiçbir haksızlık yoktur. Tanrı'nın dilediğine merhamet edip dilediğini katılaştırmasının, yani dilediğine merhamet edip dilemediğine merhamet etmemesinin, gizli ve insan ölçüsüyle araştırılamaz bir hakkaniyetten geldiğine de pek sıkı ve pek sağlam biçimde inanılsın. Bu hakkaniyet insanî işlerde ve dünyevî sözleşmelerde bile fark edilmelidir; çünkü bunlarda yüce adaletin bazı basılmış izlerini tutmasaydık, zayıflığımızın bakışı ruhanî buyrukların o pek kutsal ve pek temiz yatağına ve iç odasına asla başını kaldırıp bakamaz, oraya giremezdi. "Ne mutlu adalete acıkıp susayanlara! Çünkü onlar doyurulacaklar." Bu ölümlü hayatın ve hâlin kuraklığında, yukarıdan adaletin pek ince bir esintisi üzerimize serpilmeseydi, susamaya fırsat bulmadan kururduk. Bu yüzden insan topluluğu vererek ve alarak bir arada tutulduğuna, verilip alınan şeyler de ya borçlu olunan ya da borçlu olunmayan şeyler olduğuna göre, kendisine borçlu olunanı isteyen kimsenin haksızlıkla suçlanamayacağını kim görmez? Kendisine borçlu olunanı bağışlamak isteyen de elbette suçlanamaz; bu da borçluların değil, alacaklının takdirine bağlıdır. Bu suret, ya da yukarıda dediğim gibi bu iz, hakkaniyetin en yüce zirvesinden insanların işlerine basılmıştır. Öyleyse bütün insanlar —çünkü havarinin dediği gibi, "Âdem'de herkes ölür" ve Tanrı'yı gücendirmenin kaynağı ondan bütün insan soyuna yayılmıştır— tek bir günah hamuru, ilahî ve en yüce adalete ceza borçlu bir kütledir; bu ceza ister istensin ister bağışlansın, hiçbir haksızlık yoktur. Kimden isteneceğine, kime bağışlanacağına ise borçlular kibirle hüküm verirler; tıpkı o bağa çalışmak için tutulanların, başkalarına kendilerine ödenen kadarı bağışlandığında haksız yere öfkelenmeleri gibi. Bu yüzden havari bu sorunun küstahlığını şöyle geri püskürtür: "Ey insan, sen kim oluyorsun da Tanrı'ya karşılık veriyorsun?" Çünkü insan, Tanrı'nın günahkârlardan yakınması hoşuna gitmediğinde Tanrı'ya böyle karşılık verir; sanki Tanrı, günah işleyenlerin yalnızca bazılarına aklama merhametini bağışlamamakla birini günah işlemeye zorluyormuş gibi. Oysa Tanrı'nın bazı günahkârları katılaştırdığı, onları günah işlemeye ittiği için değil, onlara merhamet etmediği için söylenir. Merhamet etmediği kimseler ise, son derece gizli ve insan hislerinden pek uzak bir hakkaniyetle, kendilerine merhamet edilmemesi gerektiğine hükmettiği kimselerdir. "Çünkü onun yargıları araştırılamaz, yolları izlenemez." Ama günahkârlardan, kendisinin günah işlemeye zorlamadığı kimseler olarak haklı olarak yakınır. Aynı zamanda, merhamet ettiği kimseler de bunu bir çağrı olarak alsınlar diye yakınır; öyle ki Tanrı günahkârlardan yakındığında kalpleri sızlasın ve onun lütfuna dönsünler. Demek ki hem adaletle hem merhametle yakınır.1_14
- Ait enim paulo ante, Quid ergo dicemus? numquid iniquitas est apud Deum? Absit. Sit igitur hoc fixum atque immobile in mente sobria pietate atque stabili in fide, quod nulla est iniquitas apud Deum: atque ita tenacissime firmissimeque credatur, idipsum quod Deus cujus vult miseretur et quem vult obdurat, hoc est, cujus vult miseretur et cujus non vult non miseretur, esse alicujus occultae atque ab humano modulo investigabilis aequitatis, quae in ipsis rebus humanis terrenisque contractibus animadvertenda est; in quibus nisi supernae justitiae quaedam impressa vestigia teneremus, nunquam in ipsum cubile ac penetrale sanctissimum atque castissimum spiritualium praeceptorum nostrae infirmitatis suspiceret atque inhiaret intentio. Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur. In ista igitur siccitate vitae conditionisque mortalis, nisi aspergeretur desuper velut tenuissima quaedam aura justitiae, citius aresceremus, quam sitiremus. Quapropter cum dando et accipiendo inter se hominum societas connectatur, dentur autem et accipiantur vel debita vel non debita; quis non videat iniquitatis argui neminem posse, qui quod sibi debetur, exegerit? nec eum certe, qui quod ei debetur, donare voluerit; hoc autem non esse in eorum qui debitores sunt, sed in ejus cui debetur arbitrio? Haec imago, vel, ut supra dixi, vestigium negotiis hominum de fastigio summo aequitatis impressum est. Sunt igitur omnes homines (quandoquidem, ut Apostolus ait, In Adam omnes moriuntur, a quo in universum genus humanum origo ducitur offensionis Dei) una quaedam massa peccati, supplicium debens divinae summaeque justitiae, quod sive exigatur, sive donetur, nulla est iniquitas. A quibus autem exigendum, et quibus donandum sit, superbe judicant debitores: quemadmodum conducti ad illam vineam injuste indignati sunt, cum tantumdem aliis donaretur, quantum illis redderetur. Itaque hujus impudentiam quaestionis ita retundit Apostolus: O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Sic enim respondet Deo, cum ei displicet quod de peccatoribus conqueritur Deus, quasi quemquam Deus peccare cogat, si tantummodo quibusdam peccantibus misericordiam justificationis suae non largiatur, et ob hoc dicatur obdurare peccantes quosdam, quia non eorum miseretur, non quia impellit ut peccent. Eorum autem non miseretur, quibus misericordiam non esse praebendam, aequitate occultissima et ab humanis sensibus remotissima judicat. Inscrutabilia enim sunt judicia ejus, et investigabiles viae ipsius. Conqueritur autem juste de peccatoribus, tanquam de his quos peccare ipse non cogit. Simul etiam ut hi quorum miseretur, hanc quoque habeant vocationem; ut dum conqueritur Deus de peccatoribus, compungantur corde, atque ad ejus gratiam convertantur. Juste ergo conqueritur, et misericorditer.
- Ama Tanrı'nın iradesine kimsenin karşı koyamaması bizi rahatsız ediyorsa —çünkü dilediğine yardım eder, dilediğini terk eder; yardım ettiği de terk ettiği de aynı günahkârlar hamurundandır ve ikisi de cezaya borçlu olduğu hâlde ceza birinden istenir, öbürüne bağışlanır—, evet, bu bizi rahatsız ediyorsa: "Ey insan, sen kim oluyorsun da Tanrı'ya karşılık veriyorsun?" Bana kalırsa buradaki "insan" sözü, şu sözdeki anlamla konmuştur: "İnsan değil misiniz, insana göre yürümüyor musunuz?" Çünkü orada bu adla bedenî ve nefsanî insanlar kastedilir; onlara şöyle denir: "Sizinle ruhanî insanlarla konuşur gibi değil, bedenî insanlarla konuşur gibi konuşabildim"; yine: "Çünkü henüz güçlü değildiniz, şimdi de değilsiniz; çünkü hâlâ bedenîsiniz"; yine: "Nefsanî insan Tanrı'nın Ruhu'na ait şeyleri kavramaz." Öyleyse bunlara şöyle denir: "Ey insan, sen kim oluyorsun da Tanrı'ya karşılık veriyorsun? Biçimlendirilen şey kendisini biçimlendirene 'Beni neden böyle yaptın?' der mi? Yoksa çömlekçinin, aynı hamurdan bir kabı onurlu, öbürünü onursuz kullanım için yapmaya çamur üzerinde yetkisi yok mu?" Belki tam da bununla bedenî bir insana konuştuğunu yeterince gösterir; çünkü ilk insanın biçimlendirildiği çamur da bunu simgeler. Yine, daha önce andığım gibi, aynı havariye göre herkes Âdem'de öldüğü için herkesin tek bir hamur olduğunu söyler. Bir kap onurlu, öbürü onursuz kullanım için yapılsa da, onurlu kullanım için yapılanın da önce bedenî olmaya başlaması ve oradan ruhanî bir yaşa yükselmesi zorunludur. Nitekim Korintliler artık onurlu kullanım için yapılmışlardı ve Mesih'te doğmuşlardı; ama havari yine de onlara hâlâ bebeklere konuşur gibi konuştuğu için onlara bile bedenî der: "Sizinle ruhanî insanlarla konuşur gibi değil, bedenî insanlarla konuşur gibi konuşabildim. Mesih'teki bebeklere konuşur gibi, size içmeniz için süt verdim, katı yiyecek değil; çünkü henüz güçlü değildiniz, şimdi de değilsiniz; çünkü hâlâ bedenîsiniz." Demek ki onlara bedenî dese de, onların artık Mesih'te doğmuş, onda bebek ve sütle beslenmesi gereken kişiler olduklarını söyler. "Şimdi de değilsiniz" diye eklemesiyle de, ilerledikçe güçlü olacaklarını gösterir; çünkü ruhça yeniden doğmuş olan bu kişilerde lütuf başlamıştı. Demek ki bunlar artık onurlu kullanım için yapılmış kaplardı; yine de onlara "Ey insan, sen kim oluyorsun da Tanrı'ya karşılık veriyorsun?" demek doğru olurdu. Böylelerine bu doğru olarak söyleniyorsa, henüz böyle yeniden doğmamış olanlara, hatta onursuz kullanım için yapılmış olanlara çok daha doğru olarak söylenir. Yalnızca şu, sarsılmaz bir imanla tutulsun: Tanrı'da haksızlık yoktur. O borcu ister bağışlasın ister istesin, kendisinden istediği kişi onun haksızlığından haklı olarak yakınamaz, bağışladığı kişi de kendi liyakatleriyle övünmemelidir. Çünkü biri borçlu olduğundan başkasını ödemez, öbürü de aldığından başkasına sahip değildir.
- Ama burada, Rab yardım ederse, hem "Yarattıklarından hiçbirinden nefret etmezsin" diye yazılan sözün hem de "Yakup'u sevdim, Esav'dan ise nefret ettim" sözünün nasıl doğru olduğunu görmeye çalışmalıyız. Çünkü Esav onursuz kullanım için yapılmış bir kap olduğu için Tanrı ondan nefret ettiyse ve aynı çömlekçi bir kabı onurlu, öbürünü onursuz kullanım için yaptıysa, "Yarattıklarından hiçbirinden nefret etmezsin" sözü nasıl doğru olur? Çünkü işte, kendisinin onursuz kullanım için yaptığı bir kap olan Esav'dan nefret ediyor. Bu düğüm, Tanrı'nın bütün yaratılmışların ustası olduğunu anlarsak çözülür. "Tanrı'nın yarattığı her şey iyidir"; her insan da günahkâr olduğu ölçüde değil, insan olduğu ölçüde bir yaratılmıştır. Demek ki Tanrı hem insan bedeninin hem insan ruhunun yaratıcısıdır. Bunların hiçbiri kötü değildir ve Tanrı hiçbirinden nefret etmez; çünkü yarattıklarından hiçbirinden nefret etmez. Ruh bedenden üstündür; Tanrı ise hem ruhtan hem bedenden üstündür, ikisinin de yapıcısı ve kurucusudur; insanda yalnızca günahtan nefret eder. İnsanın günahı ise düzensizlik ve çarpıklıktır; yani daha üstün olan Yaratıcıdan yüz çevirip daha aşağıdaki yaratılmışlara dönmektir. Demek ki Tanrı insan olarak Esav'dan değil, günahkâr olarak Esav'dan nefret etti. Nitekim Rab hakkında şöyle denir: "Kendi mülküne geldi, ama kendi adamları onu kabul etmedi." Rab onlara yine şöyle der: "Siz bunun için dinlemiyorsunuz, çünkü Tanrı'dan değilsiniz." Nasıl hem "kendi adamları" hem de "Tanrı'dan değil"? Birincisi Rab'bin kendisinin yarattığı insanlar hakkında, ikincisi Rab'bin kendisinin kınadığı günahkârlar hakkında söylendiği için değil mi? Yine de aynı kişiler hem insandır hem günahkâr: Tanrı'nın yaratmasıyla insan, kendi iradeleriyle günahkâr.1_15
- Sed si hoc movet, quod voluntati ejus nullus resistit, quia cui vult subvenit, et quem vult deserit; cum et ille cui subvenit, et ille quem deserit, ex eadem massa sint peccatorum, et quamvis debeat uterque supplicium, ab uno tamen exigatur, alteri donetur: si hoc ergo movet; O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Arbitror enim sub eadem significatione positum, quod dictum est, homo; sub qua et illud dicitur, Nonne homines estis, et secundum hominem ambulatis? Ibi enim carnales et animales notantur hoc nomine, quibus dicitur, Non potui loqui vobis quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus; et illud, Nondum enim poteratis: sed neque adhuc potestis, adhuc enim estis carnales; et illud, Animalis autem homo non percipit quae sunt Spiritus Dei. His ergo dicitur, O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit, Quare me sic fecisti? Aut non habet potestatem figulus luti, ex eadem conspersione facere aliud quidem vas in honorem, aliud in contumeliam? Eo ipso fortasse satis ostendit se homini carnali loqui; quoniam hoc limus ipse significat, unde primus homo formatus est: et quia omnes, ut jam commemoravi, secundum eumdem Apostolum in Adam moriuntur, unam dicit esse conspersionem omnium. Et quamvis aliud vas fiat in honorem, aliud in contumeliam; tamen et illud quod fit in honorem, necesse est ut carnale esse incipiat, atque inde in spiritualem consurgat aetatem. Quandoquidem jam in honorem facti erant, et in Christo jam nati erant: sed tamen quoniam parvulos adhuc alloquitur, etiam ipsos carnales appellat, dicens: Non potui loqui vobis quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus. Quasi parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam: neque enim poteratis: sed nec adhuc quidem potestis; adhuc enim estis carnales. Quamvis ergo carnales eos esse dicat; tamen jam in Christo natos, et in illo parvulos, et lacte potandos. Et quod adjungit, Nec adhuc quidem potestis, ostendit proficientes futurum esse ut possint; quia jam in eis spiritualiter renatis gratia fuerat inchoata. Ergo jam vasa erant in honorem facta, quibus adhuc tamen recte diceretur, O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Et si talibus recte dicitur, multo rectius eis qui vel nondum ita regenerati sunt, vel etiam in contumeliam facti. Illud tantummodo inconcussa fide teneatur, quod non sit iniquitas apud Deum: qui sive donet, sive exigat debitum, nec ille a quo exigit, recte potest de iniquitate ejus conqueri, nec ille cui donat, debet de suis meritis gloriari. Et ille enim, nisi quod debetur, non reddit: et ille non habet, nisi quod accepit. 18. Sed enitendum est hoc loco, si Dominus adjuvet, videre quemadmodum et illud verum sit, quod scriptum est, Nihil odisti eorum quae fecisti; et illud, Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Si enim propterea Esau odio habuit, quia vas factum erat in contumeliam, et aliud vas in honorem, aliud in contumeliam idem figulus fecit, quomodo nihil odisti eorum quae fecisti? Ecce enim odit Esau, quod vas ipse fecit in contumeliam. Qui nodus ita solvitur, si intelligamus omnium creaturarum esse artificem Deum. Omnis autem creatura Dei bona est; et omnis homo in quantum homo est, creatura est, non in quantum peccator est. Est ergo creator Deus et corporis et animi humani. Neutrum horum malum, et neutrum odit Deus: nihil enim odit eorum quae fecit. Est autem animus praestantior corpore; Deus vero et animo et corpore, utriusque effector et conditor, nec odit in homine nisi peccatum. Est autem peccatum hominis inordinatio atque perversitas; id est, a praestantiore Conditore aversio, et ad condita inferiora conversio. Non igitur odit Deus Esau hominem, sed odit Deus Esau peccatorem. Sicut dicitur de Domino, In sua propria venit, et sui eum non receperunt: quibus item ipse dicit, Vos propterea non auditis, quia non estis ex Deo. Quomodo sui, quomodo non ex Deo: nisi quia illud dictum est de hominibus, quos ipse Dominus fecerat; illud de peccatoribus, quos ipse Dominus arguebat? iidem tamen ipsi et homines et peccatores; sed homines Dei conditione, peccatores
Peki Tanrı Yakup'u sevdiğinde, o günahkâr değil miydi? Ama onda sildiği suçu değil, bağışladığı lütfu sevdi. Çünkü Mesih de dinsizler için öldü; ama onlar dinsiz kalsınlar diye değil, aklanıp dinsizlikten dönsünler diye, dinsizi aklayana inanarak dönsünler diye; çünkü Tanrı dinsizlikten nefret eder. Bu yüzden onu bazılarında mahkûm ederek cezalandırır, bazılarında aklayarak ortadan kaldırır; o araştırılamaz yargılarıyla neyin yapılması gerektiğine kendisi nasıl hükmediyorsa öyle. Aklamadığı dinsizlerin arasından onursuz kullanım için kaplar yapması, onlarda yaptığı şeyden nefret ettiği anlamına gelmez: Dinsiz oldukları ölçüde lanetlik olsalar da, kap kılındıkları ölçüde bir kullanım için kılınırlar; öyle ki onların düzene konmuş cezaları sayesinde onurlu kullanım için yapılan kaplar ilerlesin. Demek ki Tanrı onlardan ne insan oldukları ölçüde ne de kap oldukları ölçüde nefret eder; yani ne yaratarak onlarda yaptığından ne de düzenleyerek onlarda yaptığından; çünkü yarattıklarından hiçbirinden nefret etmez. Onları helâk kapları kılması ise başkalarının ıslahına yarasın diyedir. Çünkü onlarda kendisinin yapmadığı dinsizlikten nefret eder. Bir yargıç insanda hırsızlıktan nefret eder, ama onun madene gönderilmesinden nefret etmez —çünkü birincisini hırsız, ikincisini yargıç yapar—; bunun gibi Tanrı da dinsizler hamurundan helâk kapları yapmasından, yani yaptığı şeyden nefret etmez. Bu, mahvolanların hak ettikleri cezada kendi düzenleyişinin işidir; merhamet ettiği kimseler de bu cezada kurtuluş fırsatı bulurlar. Firavun'a da böyle denmiştir: "Seni bunun için ayağa kaldırdım: Gücümü sende göstereyim ve adım bütün yeryüzünde duyurulsun." Tanrı'nın gücünün bu gösterilişi ve adının bütün yeryüzünde duyurulması, böyle bir çağrı kendilerine uygun düşenlerin korkup yollarını düzeltmelerine yarar. Bu yüzden ardından şöyle der: "Peki, Tanrı öfkesini göstermek ve gücünü tanıtmak isteyerek, helâk için tamamlanmış öfke kaplarına büyük bir sabırla katlandıysa?" Buraya "Sen kim oluyorsun da Tanrı'ya karşılık veriyorsun?" sözü eklenerek anlaşılır; öyle ki cümle önceki sözlere dönerek şu anlamı versin: "Tanrı öfkesini göstermek isteyerek öfke kaplarına katlandıysa, sen kim oluyorsun da Tanrı'ya karşılık veriyorsun?" Ama yalnızca öfkesini göstermek ve gücünü tanıtmak isteyerek helâk için tamamlanmış öfke kaplarına büyük bir sabırla katlanmadı; ardından gelen şey için de katlandı: "merhamet kaplarında yüceliğinin zenginliğini tanıtmak için." Çünkü Tanrı'nın, onları düzene uygun biçimde yok etmek ve merhamet ettiği başkalarının kurtuluşuna araç olarak kullanmak için onlara sabırla katlanması, helâk için tamamlanmış kaplara ne fayda sağlar? Ama onları kurtuluşları için böyle kullandığı kimselere elbette fayda sağlar; öyle ki yazıldığı gibi, "adil insan ellerini günahkârın kanında yıkasın", yani günahkârların cezalarını görünce Tanrı korkusuyla kötü işlerden arınsın. Demek ki öfkesini göstermek isteyerek öfke kaplarına katlanması, başkalarına faydalı bir korku vermeye ve yücelik için hazırladığı merhamet kaplarında yüceliğinin zenginliğini tanıtmaya yarar. Çünkü dinsizlerin o katılaştırılması iki şeyi birden gösterir: Herkes dindarlıkla Tanrı'ya dönsün diye neyden korkulması gerektiğini ve başkalarının cezasında öbürlerine neyi bağışladığını gösteren Tanrı'nın merhametine ne büyük şükürler borçlu olunduğunu. Başkalarından istediği ceza adil değilse, onu istemediği kimselere hiçbir şey bağışlamış olmaz. Ama o ceza adil olduğuna ve cezalandıran Tanrı'da hiçbir haksızlık bulunmadığına göre, istemek isteseydi kimsenin borçlu olmadığını haklı olarak söyleyemeyeceği şeyi bağışlayan Tanrı'ya kim layıkıyla şükredebilir?
propria voluntate. Quod ergo Jacob dilexit, numquid peccator non erat? Sed dilexit in eo non culpam quam delebat, sed gratiam quam donabat. Nam et Christus pro impiis mortuus est: non tamen ut impii permanerent, sed ut justificati ab impietate converterentur, credentes in eum qui justificat impium; odit enim Deus impietatem. Itaque in aliis eam punit per damnationem, in aliis adimit per justificationem, quemadmodum ipse judicat esse faciendum illis judiciis inscrutabilibus. Et quod ex numero impiorum, quos non justificat, facit vasa in contumeliam, non hoc in eis odit quod facit: quippe in quantum impii sunt, exsecrabiles sunt; in quantum autem vasa fiunt, ad aliquem usum fiunt, ut per eorum ordinatas poenas vasa quae fiunt in honorem proficiant. Non itaque odit Deus, nec in quantum homines sunt, nec in quantum vasa sunt; id est, nec quod in eis facit creando, nec quod in eis facit ordinando: nihil enim odit eorum quae fecit. Sed tamen quod vasa eos facit perditionis, ad usum correctionis aliorum facit. Odit enim in eis impietatem, quam ipse non fecit. Sicut enim judex in homine odit furtum, sed non odit quod datur ad metallum; illud enim fur, hoc judex facit: ita Deus quod ex conspersione impiorum facit vasa perditionis, non odit quod facit, id est, opus ordinationis suae in poena debita pereuntium, in qua occasionem salutis illi quorum miseretur, inveniant. Sic Pharaoni dictum est, Ad hoc te excitavi, ut ostendam in te potentiam meam, et ut annuntietur nomen meum in universa terra. Haec demonstratio potentiae Dei, et annuntiatio nominis ejus in universa terra prodest eis ut timeant, et vias suas corrigant, quibus vocatio talis congruit. Sic consequenter dicit: Si autem volens Deus ostendere iram, et demonstrare potentiam suam, attulit in multa patientia vasa irae, quae perfecta sunt in perditionem: subauditur, Tu quis es, qui respondeas Deo? ut recurrente sententia ad verba superiora, iste sit sensus: Si volens Deus ostendere iram, attulit vasa irae; tu quis es, qui respondeas Deo? Non autem solum volens ostendere iram, et demonstrare potentiam suam attulit in multa patientia vasa irae, quae perfecta sunt in perditionem; sed etiam quod sequitur, ut notas faceret divitias gloriae suae in vasa misericordiae. Quid enim prodest vasis perfectis in perditionem, quod ea patienter Deus sustinet, ut ordinate disperdat, utaturque illis ad instrumentum salutis aliorum, quorum miseretur? Sed illis utique prodest, ad quorum salutem istis sic utitur; ut sicut scriptum est, justus manus lavet in sanguine peccatoris, id est, mundetur ab operibus malis per timorem Dei, cum videt supplicia peccatorum. Quod ergo volens ostendere iram, attulit vasa irae, valet ad utilem aliis praestandum timorem, et ut notas faceret divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam. Etenim obduratio illa impiorum utrumque demonstrat, et quid timendum sit, ut quisque pietate convertatur ad Deum; et quantae agendae sint gratiae misericordiae Dei, qui in aliorum poena quid aliis donet ostendit. Si autem illa, quam de aliis exigit, non est justa poena; nihil donat aliis, a quibus eam non exigit. Quia vero illa justa est, et nulla est iniquitas apud vindicantem Deum, quis sufficiat agere gratias ei qui hoc remittit, quod si vellet exigere, nemo se recte diceret non debere?
- "Bizi de çağırdı" der, "yalnızca Yahudiler arasından değil, putperestler arasından da"; yani yücelik için hazırladığı merhamet kaplarını. Çünkü bütün Yahudileri değil, Yahudiler arasından; bütün putperest insanları da değil, putperestler arasından çağırdı. Çünkü Âdem'den gelen tek bir günahkârlar ve dinsizler hamuru vardır; Tanrı'nın lütfu bir yana bırakılırsa, Yahudiler de putperestler de bu tek hamura aittir. Çünkü çömlekçi aynı hamurdan bir kabı onurlu, öbürünü onursuz kullanım için yapıyorsa ve putperestler arasında olduğu gibi Yahudiler arasında da bazı kapların onurlu, bazılarının onursuz kullanım için olduğu açıksa, herkesin tek bir hamura ait olduğunun anlaşılması gerektiği sonucu çıkar. Sonra havari her iki topluluk için peygamberin tanıklıklarını ters sırayla aktarmaya başlar. Çünkü önce "Yahudiler arasından", sonra "putperestler arasından" dedi; ama önce putperestler için, sonra Yahudiler için tanıklık getirir. Nitekim Hoşea'nın "Halkım olmayanı halkım, sevilmeyeni sevilen diye çağıracağım; 'Siz benim halkım değilsiniz' denen yerde, orada yaşayan Tanrı'nın oğulları diye çağrılacaklar" sözünün putperestler hakkında söylendiği anlaşılır; çünkü onların, Kudüs'teki Yahudiler gibi kurbanlar için belirlenmiş tek bir yerleri yoktu. Havariler ise putperestlere gönderildiler; öyle ki herkes kendi yerinde inansın ve nerede inanırsa orada övgü kurbanı sunsun; Tanrı onlara "Tanrı'nın çocukları olma yetkisini" verdi. "İşaya ise İsrail için haykırır" der. Bütün İsrailoğullarının helâke gittiğine inanılmasın diye, oradan da bazı kapların onurlu, bazılarının onursuz kullanım için yapıldığını öğretir. "İsrailoğullarının sayısı denizin kumu kadar olsa da, artakalanlar kurtulacaktır" der. Öyleyse geri kalan kalabalık, helâk için tamamlanmış kaplardır. "Çünkü Rab yeryüzünde tamamlayan ve kısaltan bir söz yapacaktır" der; yani inananları imanın kısa yoluyla, lütuf aracılığıyla kurtaracaktır; o kalabalığın köle gibi yüklenip altında ezildiği sayısız ayin kuralıyla değil. Çünkü lütuf aracılığıyla bizim için yeryüzünde tamamlayan ve kısaltan sözü yaptı ve şöyle dedi: "Boyunduruğum hafif, yüküm yeğnidir." Biraz sonra burada şu da söylenir: "Söz sana yakındır, ağzında ve kalbindedir; bu, vaaz ettiğimiz iman sözüdür. Çünkü İsa'nın Rab olduğunu ağzınla itiraf eder ve Tanrı'nın onu ölülerden dirilttiğine kalbinle inanırsan, kurtulacaksın. Çünkü adalet için kalple inanılır, kurtuluş için ağızla itiraf edilir." Tanrı'nın yeryüzünde yaptığı tamamlayan ve kısaltan söz budur. Bu tamamlama ve kısaltmayla haydut da aklandı: Bütün uzuvları çarmıha çakılmışken yalnızca bu ikisi serbest kalmıştı; adalet için kalbiyle inandı, kurtuluş için ağzıyla itiraf etti ve hemen "Bugün benimle birlikte cennette olacaksın" sözünü duymaya layık oldu. Lütfu aldıktan sonra uzun süre insanlar arasında yaşasaydı, iyi işleri de ardından gelirdi. Ama haydutluğu yüzünden çarmıha çakılıp çarmıhtan cennete götürüldüğünde, aynı lütfu hak etmesini sağlayacak işler önceden gelmemişti. "Ve İşaya'nın önceden söylediği gibi" der, "Orduların Rabbi bize bir zürriyet bırakmasaydı, Sodom gibi olurduk, Gomora'ya benzerdik." Burada "bize bir zürriyet bırakmasaydı" dediği, orada "artakalanlar kurtulacaktır" dediğidir. Ötekiler ise helâk kapları olarak hak ettikleri cezayla mahvoldular. Hepsinin Sodom ve Gomora'daki gibi mahvolmamasını onların liyakati değil, bütün dünyada başka bir hasadın yeşereceği bir tohum bırakan Tanrı'nın lütfu sağladı. Biraz sonra şunu da söyler: "Aynı şekilde şimdiki zamanda da lütfun seçimiyle artakalanlar kurtulmuştur. Lütufla ise, artık işlerden değil; yoksa lütuf artık lütuf olmazdı. Öyleyse ne? İsrail aradığını elde etmedi; seçilmiş olanlar elde etti, ötekiler ise körleştirildi." Merhamet kapları elde etti, öfke kapları körleştirildi; ama putperestlerin bütünündeki gibi aynı hamurdan.1_17
- Quos et vocavit nos, inquit, non solum ex Judaeis, sed etiam ex Gentibus: id est, vasa misericordiae quae praeparavit in gloriam. Non enim omnes Judaeos, sed ex Judaeis: nec omnes omnino homines Gentium, sed ex Gentibus. Una est enim ex Adam massa peccatorum et impiorum, in qua et Judaei et Gentes remota gratia Dei ad unam pertinent conspersionem. Si enim figulus luti ex eadem conspersione facit aliud vas in honorem, aliud vas in contumeliam; manifestum est autem quod et ex Judaeis sunt alia vasa in honorem, alia in contumeliam, sicut ex Gentibus: sequitur ut ad unam conspersionem omnes pertinere intelligantur. Deinde incipit reddere attestationes Prophetae singulis generibus converso ordine. Prius enim dixit ex Judaeis, posterius ex Gentibus: prius autem reddit testimonium pro Gentibus, deinde pro Judaeis. Etenim sicut Osee dicit, Vocabo non plebem meam, plebem meam, et non dilectam, dilectam: et erit in loco ubi dictum est, Non populus meus vos, ibi vocabuntur filii Dei vivi: de Gentibus intelligitur dictum, quia non habebant destinatum unum sacrificiorum locum, sicut Judaei in Jerusalem. Missi sunt autem ad Gentes Apostoli, ut in loco suo quique crederent, et ubicumque credidissent, ibi sacrificium laudis offerrent, quibus dedit potestatem filios Dei fieri. Isaias autem, inquit, clamat pro Israel. Ne rursus omnes Israelitae in perditionem isse credantur, docet et inde facta alia vasa in honorem, alia in contumeliam. Si fuerit, inquit, numerus filiorum Israel quasi arena maris, reliquiae salvae fient. Caetera ergo turba, vasa perfecta ad perditionem. Verbum enim consummans et brevians, inquit, faciet Dominus super terram: id est, ut compendio fidei per gratiam salvos faciat credentes, non per innumerabiles observationes, quibus illa multitudo serviliter onerata premebatur. Per gratiam quippe nobis verbum consummans et brevians fecit super terram, dicens: Jugum meum lene est, et sarcina mea levis est. Quod et paulo post hic dicitur: Prope te est verbum in ore tuo, et in corde tuo, hoc est verbum fidei quod praedicamus; quia si confitearis in ore tuo quia Dominus est Jesus, et credideris in corde tuo quia Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem. Hoc est verbum consummans et brevians, quod fecit Deus super terram, qua consummatione atque breviatione latro justificatus est, qui defixis in cruce omnibus membris, et habens libera haec duo, corde credidit ad justitiam, ore confessus est ad salutem; statimque audire meruit, Hodie mecum eris in paradiso. Consequerentur enim bona opera ejus, si percepta gratia diu inter homines viveret. Sed tamen non ea praecesserant, ut eamdem gratiam mereretur, ex latrocinio fixus in cruce, et cruce in paradisum translatus. Et sicut praedixit, inquit, Isaias, Nisi Dominus sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus. Quod hic ait, reliquisset nobis semen; hoc ibi, reliquiae salvae fient. Caeteri autem tanquam perditionis vasa debito supplicio perierunt. Et ut non omnes perissent sicut in Sodoma et Gomorrha, non meritum eorum fecit, sed gratia Dei relinquentis semen, unde alia messis toto orbe consurgeret. Hoc et paulo post: Sic ergo, inquit, et in hoc tempore reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt. Si autem gratia, jam non ex operibus; alioquin gratia jam non est gratia. Quid ergo? Quod quaerebat Israel, hoc non est consecutus; electio autem consecuta est; caeteri vero excaecati sunt. Consecuta sunt vasa misericordiae, excaecata sunt vasa irae: ex eadem tamen conspersione, sicut in plenitudine Gentium.
- Yazılarda şimdi ele aldığımız konu için son derece gerekli, incelediğimiz şeyleri şaşırtıcı bir tanıklıkla doğrulayan bir yer vardır. Bazılarının Sirak oğlu İsa, bazılarının da Ecclesiasticus dediği kitapta şöyle yazılmıştır: "Bütün insanlar topraktandır; Âdem de topraktan yaratıldı. Rab, terbiyesinin çokluğuyla onları ayırdı ve yollarını değiştirdi. Onların bazılarını kutsadı ve yükseltti, bazılarını kutsal kıldı ve kendine yaklaştırdı, bazılarını lanetledi ve alçalttı; onları ayrılıklarına çevirdi. Çömlekçinin elindeki çamur gibi —onu biçimlendirmek ve düzenlemek onun elindedir, onun bütün yolları onun düzenine göredir—, insan da kendisini yaratanın elindedir; o da ona kendi yargısına göre karşılık verecektir. İyi kötünün, hayat ölümün karşıtıdır; günahkâr da adil insanın karşıtıdır. En Yüce'nin bütün işlerine böyle bak: ikişer ikişer, biri ötekinin karşısında." Burada önce Tanrı'nın terbiyesi vurgulanır: "Rab, terbiyesinin çokluğuyla onları ayırdı" der. Nereden ayırdı, cennetin saadetinden değilse? "Ve yollarını değiştirdi": artık ölümlüler gibi yaşasınlar diye. O zaman, iyi olanları Tanrı biçimlendirip yaratsa da, günahın soydan soya geçmesinden ve ölümlülük cezasından gelen herkesin tek bir hamuru meydana geldi. Çünkü herkeste bedenin, uzuvların öylesine uyumu içinde bir güzelliği ve yapısı vardır ki havari sevgiyi edinmek için oradan bir benzetme çıkarmıştır. Herkeste toprak uzuvlara hayat veren bir hayat soluğu da vardır; insanın bütün tabiatı, ruhun hâkimiyeti ve bedenin hizmetiyle şaşılacak bir yapıda dengelenmiştir. Ama günahın cezası olarak artık hüküm süren bedenî arzu, ilk suçluluk her şeye yayıldığından, bütün insan soyunu tek ve bütün bir hamur gibi birbirine karıştırmıştı. Yine de şu gelir: "Onların bazılarını kutsadı ve yükseltti, bazılarını kutsal kıldı ve kendine yaklaştırdı, bazılarını lanetledi ve alçalttı; onları ayrılıklarına çevirdi." Sanki havari "Yoksa çömlekçinin aynı hamurdan bir kabı onurlu, öbürünü onursuz kullanım için yapmaya çamur üzerinde yetkisi yok mu?" diyormuş gibi. Bu yüzden ardından gelen söz bu benzetmeden de boş değildir: "Çömlekçinin elindeki çamur gibi —onu biçimlendirmek ve düzenlemek onun elindedir, onun bütün yolları onun düzenine göredir—, insan da kendisini yaratanın elindedir." Ama havari "Tanrı'da haksızlık mı var?" dediği için, burada da ne eklediğine bak: "O da ona kendi yargısına göre karşılık verecektir." Mahkûm edilenlere adil cezalar verilse de, bu ceza da merhamet gösterilenlerin ilerlemesine yarayacak biçimde kullanıldığı için, gerisine dikkat et: "İyi kötünün, hayat ölümün karşıtıdır; günahkâr da adil insanın karşıtıdır. En Yüce'nin bütün işlerine böyle bak: ikişer ikişer, biri ötekinin karşısında"; elbette daha kötülerle karşılaştırılarak daha iyiler öne çıksın ve ilerlesin diye. Ama bunlar lütufla daha iyi olduklarından —sanki "Artakalanlar kurtulacaktır" diyormuş gibi—, ardından artakalanların ağzından şöyle der: "Ben de en son uyandım; bağ bozanların ardından kalan salkımları toplayan biri gibi." Bunun kendi liyakatleriyle değil, Tanrı'nın merhametiyle olduğunu nereden kanıtlar? "Rab'bin bereketinde ben de umut ettim" der, "ve bağ bozan biri gibi cenderemi doldurdum." En son uyanmış olsa da, söylendiği gibi "sonuncular birinci olacağı" için, Rab'bin bereketine umut bağlayan ve İsrail'in artakalanlarından salkım toplayan halk, bütün yeryüzünde yetişen bağbozumunun bolluğundan cendereyi doldurdu.
- Demek ki havarinin ve lütfun anlayışını bize gösteren bütün aklanmışların tek maksadı şudur: "Övünen, Rab'le övünsün." Çünkü aynı hamurdan birini mahkûm eden, öbürünü aklayan Rab'bin işlerini kim sorgulayabilir? İradenin hür seçimi çok şeye güç yetirir; evet, iradenin hür seçimi vardır, ama günahın altına satılmış olanlarda neye güç yetirir? "Çünkü beden ruha karşı, ruh da bedene karşı arzu eder; öyle ki istediğinizi yapmayasınız" der. Doğru yaşamamız buyrulur, hem de ebediyen mutlu yaşamayı hak etmemiz ödül olarak konarak; ama imanla aklanmadıkça kim doğru yaşayabilir ve iyi işler yapabilir? İnanmamız buyrulur ki Kutsal Ruh'un bağışını alıp sevgiyle iyi işler yapabilelim; ama bir çağrıyla, yani şeylerin bir tanıklığıyla dokunulmadıkça kim inanabilir?1_18
- Est locus quidam Scripturae ad rem de qua nunc agimus, maxime necessarius, eadem quae tractata sunt, mira contestatione confirmans, in eo libro qui ab aliis Jesus Sirach, ab aliis Ecclesiasticus dicitur, in quo ita scriptum est: Et omnes homines de solo, et ex terra Adam creatus est. In multitudine disciplinae Dominus separavit eos, et immutavit vias eorum. Et ex ipsis benedixit et exaltavit, et ex his sanctificavit et ad se applicavit, et ex ipsis maledixit et humiliavit: et convertit illos ad dissensionem illorum. Quasi lutum figuli in manu ipsius plasmare illud et disponere, omnes viae ejus secundum dispositionem ejus; sic homo in manu illius qui se fecit, et reddet illi secundum judicium suum. Contrarium malo bonum est, et contra mortem vita est; sic et contra virum justum peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi: duo, duo; unum contra unum. Primo hic commendata est disciplina Dei: In multitudine, inquit, disciplinae Dominus separavit eos: unde, nisi a beatitudine paradisi? Et immutavit vias eorum, ut jam tanquam mortales viverent. Tunc facta est una massa omnium, veniens de traduce peccati et de poena mortalitatis, quamvis Deo formante et creante quae bona sunt. In omnibus est enim species et compago corporis in tanta membrorum concordia, ut inde Apostolus ad charitatem obtinendam similitudinem duceret. In omnibus est etiam spiritus vitalis terrena membra vivificans, omnisque natura hominis dominatu animae et famulatu corporis conditione mirabili temperata: sed concupiscentia carnalis de peccati poena jam regnans, universum genus humanum tanquam totam et unam conspersionem originali reatu in omnia permanante confuderat. Et tamen sequitur, Ex ipsis benedixit et exaltavit, et ex ipsis sanctificavit et ad se applicavit, et ex ipsis maledixit et humiliavit, et convertit illos in dissensionem ipsorum: tanquam Apostolo dicente, An non habet potestatem figulus luti ex eadem conspersione facere aliud vas in honorem, aliud in contumeliam? Ideoque illud quod contexitur, nec ab ipsa similitudine vacat: Quasi lutum, inquit, figuli in manu ipsius plasmare illud et disponere, omnes viae ejus secundum dispositionem ejus; sic homo in manu illius qui se fecit. Sed quia dicit Apostolus, Numquid iniquitas apud Deum? vide et hic quid adjungat: Reddet illi, inquit, secundum judicium suum. Sed cum damnatis justa tribuantur supplicia; tamen quia hoc ipsum in usum convertitur, quo illi proficiant quibus praebetur misericordia, attende reliqua: Contrarium, inquit, malo bonum est, et contra mortem vita; sic et contra virum justum peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi: duo, duo; unum contra unum: utique ut ex deteriorum comparatione emineant proficiantque meliora. Quae tamen quoniam per gratiam meliora sunt, tanquam diceret, Reliquiae salvae fient; sequitur et dicit ex persona reliquiarum, Et ego novissimus vigilavi, et quasi qui racematur post vindemiatores. Et unde probat, quia non ex meritis suis, sed ex misericordia Dei? In benedictione, inquit, Domini et ipse speravi, et quasi qui vindemiat, replevi torcular. Quamvis enim novissimus vigilaverit; tamen quia erunt, ut dictum est, novissimi primi, in benedictione Domini sperans ex reliquiis Israel racematus populus implevit torcular ex ubertate vindemiae, quae toto orbe terrarum provenit. 21. Nulla igitur intentio tenetur Apostoli, et omnium justificatorum per quos nobis intellectus gratiae demonstratus est, nisi ut qui gloriatur, in Domino glorietur. Quis enim discutiet opera Domini, ex eadem conspersione unum damnantis, alterum justificantis? Liberum voluntatis arbitrium plurimum valet; imo vero est quidem, sed in venumdatis sub peccato quid valet? Caro, inquit, concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem, ut non ea quae vultis faciatis. Praecipitur ut recte vivamus, hac utique mercede proposita, ut in aeternum beate vivere mereamur: sed quis potest recte vivere et bene operari, nisi justificatus ex fide? Praecipitur ut credamus, ut dono accepto Spiritus sancti per dilectionem bene operari possimus: sed quis potest credere, nisi aliqua vocatione, hoc est, aliqua rerum testificatione
Zihninin, iradesini imana yöneltecek bir görüntüyle dokunulmasını kim kendi elinde tutar? Hoşuna gitmeyen bir şeyi kim gönülden kucaklar? Ya da hoşuna gidebilecek bir şeyin karşısına çıkmasını, ya da karşısına çıkınca hoşuna gitmesini kim kendi elinde tutar? Öyleyse bizi Tanrı'ya doğru ilerletecek şeyler hoşumuza gittiğinde, bu Tanrı'nın lütfuyla ilham edilir ve verilir; bizim onayımızla, çabamızla ya da işlerimizin liyakatiyle elde edilmez. Çünkü iradenin bir onayı olsun, gayretin bir çabası olsun, sevgiyle yanan işler olsun diye bunları o verir, o bağışlar. Dilememiz buyrulur ki alalım; aramamız ki bulalım; kapıyı çalmamız ki bize açılsın. Ama duamız bazen o kadar ılık, hatta o kadar soğuk ve neredeyse yok gibi değil midir? Hatta bazen öylesine yoktur ki bunu acıyla fark etmeyiz bile. Çünkü buna bile acı duysak, artık dua ediyoruz demektir. Öyleyse bize gösterilen şey, dilemeyi, aramayı ve kapıyı çalmayı da, bunları yapmamızı buyuranın bağışladığından başka nedir? "Demek ki bu, isteyene ya da koşana değil, merhamet eden Tanrı'ya bağlıdır"; çünkü o harekete geçirip uyandırmadıkça ne isteyebiliriz ne de koşabiliriz.
- Burada bir seçim yapılıyorsa ve "Lütfun seçimiyle artakalanlar kurtulmuştur" sözünü, aklanmışlar ebedî hayata seçiliyor diye değil, aklanacak olanlar seçiliyor diye anlıyorsak, bu seçim elbette o kadar gizlidir ki aynı hamurda bize hiç görünemez; ya da bazılarına görünüyorsa, ben bu konuda zayıflığımı itiraf ederim. Çünkü bu seçimi bir düşünceyle incelemeye kalkışmama izin verilirse, insanları kurtarıcı lütfa seçerken bakabileceğim şey ya daha büyük bir yetenek ya daha küçük günahlar ya da ikisi birden olur; istersen buna saygın ve faydalı öğretileri de ekleyelim. Öyleyse kim olabildiğince az günaha dolanmış ve lekelenmişse —çünkü hiç günahı olmayan kim olabilir?—, keskin bir zekâya sahipse ve özgür sanatlarla incelmişse, lütfa seçilmesi gereken o gibi görünür. Ama buna karar verdiğimde, dünyanın güçlülerini utandırmak için dünyanın zayıflarını, bilgeleri utandırmak için dünyanın akılsızlarını seçen bana öyle güler ki, ona bakıp utançla düzelerek ben de bazı günahkârlardan daha iffetli pek çoklarına, bazı balıkçılardan daha usta hatiplere gülerim. Tanrı yolunda yürüyen pek çok müminimizin, bazı sapkınların demeyeyim, mimos oyuncularının bile zekâsıyla hiçbir bakımdan kıyaslanamayacağını fark etmiyor muyuz? Yine, iki cinsten de evlilik iffeti içinde kusursuz yaşayan, ama ya sapkın ya putperest olan, ya da hakiki iman ve hakiki Kilise içinde öylesine ılık kalan bazı insanlar görmüyor muyuz ki, birdenbire dönmüş fahişelerin ve oyuncuların onları yalnızca sabırda ve itidalde değil, imanda, ümitte ve sevgide de geride bırakmalarına şaşarız? Öyleyse geriye iradelerin seçildiği kalır. Ama irade, ruhu hoşa giden ve davet eden bir şey karşısına çıkmadıkça hiçbir şekilde harekete geçemez; bunun karşısına çıkması ise insanın elinde değildir. Saulus Hristiyanlara saldırmaktan, onları sürüklemekten, zincire vurmaktan, öldürmekten başka ne istiyordu? Ne kudurmuş, ne çılgın, ne kör bir irade! Ama yine de yukarıdan gelen tek bir sesle yere serildi; o zihnin ve iradenin vahşeti kırılıp imana çevrilecek ve düzeltilecek bir görüntü elbette karşısına çıkınca, birdenbire Müjde'nin şaşılacak bir zulmedicisinden daha da şaşılacak bir vaizi oldu. Yine de ne diyeceğiz? Dilediğinden isteyen, dilediğine bağışlayan Tanrı'da haksızlık mı var? O ne borçlu olunmayanı ister ne de başkasınınkini bağışlar. Tanrı'da haksızlık mı var? Asla! Peki neden buna böyle de ona böyle değil? Ey insan, sen kim oluyorsun? Borcunu ödemiyorsan, sevinecek bir şeyin var; ödüyorsan, yakınacak bir şeyin yok. Kavrayamasak da yalnızca inanalım: Ruhanî ve bedenî bütün yaratılmışları yaratan ve kuran Tanrı, her şeyi sayıyla, ağırlıkla ve ölçüyle düzenler. "Ama onun yargıları araştırılamaz, yolları izlenemez." "Hallelujah" diyelim ve ilahiye hep birlikte katılalım; "Bu nedir?" ya da "Şu nedir?" demeyelim. "Çünkü her şey kendi zamanında yaratılmıştır."1_19
tangatur? Quis habet in potestate tali viso attingi mentem suam, quo ejus voluntas moveatur ad fidem? Quis autem animo amplectitur aliquid quod eum non delectat? aut quis habet in potestate ut vel occurrat quod eum delectare possit, vel delectet cum occurrerit? Cum ergo nos ea delectant quibus proficiamus ad Deum, inspiratur hoc et praebetur gratia Dei, non nutu nostro et industria aut operum meritis comparatur; quia ut sit nutus voluntatis, ut sit industria studii, ut sint opera charitate ferventia, ille tribuit, ille largitur. Petere jubemur ut accipiamus, et quaerere ut inveniamus, et pulsare ut aperiatur nobis. Nonne aliquando ipsa oratio nostra sic tepida est, vel potius frigida et pene nulla, imo omnino interdum ita nulla, ut neque hoc in nobis cum dolore advertamus? quia si vel hoc dolemus, jam oramus. Quid ergo aliud ostenditur nobis, nisi quia et petere et quaerere et pulsare ille concedit, qui ut haec faciamus, jubet? Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei: quandoquidem nec velle nec currere, nisi eo movente atque excitante, poterimus. 22. Quod si electio hic fit aliqua, ut sic intelligamus quod dictum est, Reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt; non ut justificatorum electio fiat ad vitam aeternam, sed ut eligantur qui justificentur: certe ita occulta est haec electio, ut in eadem conspersione nobis prorsus apparere non possit; aut si apparet quibusdam, ego in hac re infirmitatem meam fateor. Non enim habeo quod intuear in eligendis hominibus ad gratiam salutarem, si ad examen hujus electionis aliqua cogitatione permittor, nisi vel majus ingenium, vel minora peccata, vel utrumque: addamus etiam, si placet, honestas utilesque doctrinas. Quisquis ergo fuerit quam minimis peccatis irretitus atque maculatus (nam nullis quis potest?), et acer ingenio, et liberalibus artibus expolitus, eligendus videtur ad gratiam. Sed cum hoc statuero, ita me ridebit ille qui infirma mundi elegit ut confundat fortia, et stulta mundi ut confundat sapientes, ut eum intuens et pudore correctus, ego irrideam multos et prae quibusdam peccatoribus castiores, et prae quibusdam piscatoribus oratores. Nonne advertimus multos fideles nostros ambulantes viam Dei, ex nulla parte ingenio comparari, non dicam quorumdam haereticorum, sed etiam mimorum? Item non videmus quosdam homines utriusque sexus in conjugali castitate viventes sine querela, et tamen vel haereticos vel paganos, vel etiam in vera fide et vera Ecclesia sic tepidos, ut eos miremur meretricum et histrionum subito conversorum, non solum patientia et temperantia, sed etiam fide, spe, charitate superari? Restat ergo ut voluntates eligantur. Sed voluntas ipsa, nisi aliquid occurrerit quod delectet atque invitet animum, moveri nullo modo potest: hoc autem ut occurrat, non est in hominis potestate. Quid volebat Saulus, nisi invadere, trahere, vincire, necare Christianos? Quam rabida voluntas, quam furiosa, quam caeca! qui tamen una desuper voce prostratus, occurrente utique tali viso, quo mens illa et voluntas refracta saevitia retorqueretur et corrigeretur ad fidem, repente ex Evangelii mirabili persecutore mirabilior praedicator effectus est. Et tamen quid dicemus? Numquid iniquitas est apud Deum, exigentem a quo placet, donantem cui placet? qui nequaquam exigit indebitum, nequaquam donat alienum. Numquid iniquitas est apud Deum? Absit. Quare tamen huic ita, et huic non ita? O homo, tu quis es? Debitum si non reddis, habes quod gratuleris: si reddis, non habes quod queraris. Credamus tantum, etsi capere non valemus, quoniam qui universam creaturam et spiritualem et corporalem fecit et condidit, omnia in numero et pondere et mensura disponit. Sed inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus. Dicamus Alleluia, et collaudemus canticum, et non dicamus, Quid hoc? vel, quid hoc? Omnia enim in tempore suo creata sunt.
II. Kitap
Önsöz
Havari hakkında sorduklarına artık yeterince cevap verdiğimi sanıyorum. Şimdi Krallar kitapları hakkında sorduklarına başka bir ciltte girişeceğim. Bu kitaplar, eski Kitaplardaki pek çok, hatta neredeyse bütün şeyler gibi, daha çok mecazla söylenmiştir ve sırların örtülerine sarılmıştır. Mesih'e geçtiğimiz için örtü kalkmış olsa da şimdi bir bilmecede görüyoruz, o zaman ise yüz yüze göreceğiz. Çünkü örtü bakışı büsbütün keser. Bilmece ise, aynı havarinin "Şimdi bir aynada ve bilmecede görüyoruz" dediği gibi, ayna aracılığıyla görmeye benzer: Görüntüyü bütün açıklığıyla göstermez, ama hakikati de büsbütün örtmez. Öyleyse Rab'bin rehberliğinde bunlara da girişeceğim; buyruklarının ağırlığı altında ezilerek değil, dualarınla yükselerek. Üstelik mektubundan anladığım kadarıyla, senin sorduğun bunların peygamberlik bakımından neye işaret ettiği değil. Bunda sana uymak bana gerçekten çok güç gelirdi; çünkü hem bu kitapların bütün dokusu boyunca dikkati sürdürmek gerekirdi, hem de anlamak daha kolay olsa bile işin büyüklüğü engel olurdu. Buna girişilecekse daha uzun bir boş vakit ve zaman ister. Ama sen şimdi, andığın sözlerle işaret edilen olayların kendisini, olup bittikleri biçimiyle nasıl anladığımı öğrenmek ve bunun mektubumla açıklanmasını istemek lütfunda bulundun.
Birinci Mesele
- Önce, Krallar'ın birinci kitabından açıklamamı istediğin şey: Başka bir yerde "Rab'bin kötü ruhu Saul'un üzerindeydi" dendiği hâlde, "Rab'bin ruhu Saul'un üzerine atıldı" nasıl söylenmiştir? Çünkü şöyle yazılıdır: "Saul, Samuel'in yanından gitmek için sırtını döndüğünde Tanrı Saul'un yüreğini başka bir yüreğe çevirdi ve bütün o işaretler o gün gerçekleşti. Oradan tepeye geldi; işte bir peygamberler topluluğu onu karşıladı. Tanrı'nın ruhu onun üzerine atıldı ve onların ortasında peygamberlik etti." Samuel, buyruk üzerine onu meshettiğinde bunları ona önceden söylemişti. Bunda bir mesele olduğunu sanmıyorum. Çünkü "Ruh dilediği yerde eser"; peygamberlik ruhunu hiçbir ruha dokunmak lekeleyemez, çünkü o "temizliği sayesinde her yere ulaşır". Ama herkesi aynı biçimde etkilemez. Kimini, nesnelerin görüntülerinin gösterildiği insan ruhuna biçim vererek etkiler; kimini, zihne anlayış meyvesi vererek; kimini her iki ilhamla; kimini de farkında olmadıkları hâlde. Ruha biçim vermek ise iki türlü olur. Ya rüyayla: Nitekim yalnız azizlerin çoğu değil, Firavun ve Kral Nebukadnezar da, ikisinin de görebildiği ama hiçbirinin anlayamadığı şeyi gördü. Ya da vecd (ekstasis) içinde gösterilen bir şeyle. Bazı Latinler bu kelimeyi stupor "sersemleme" diye çevirir; tam karşılığı olsa şaşarım, ama yine de yakındır. Çünkü vecd, zihnin bedenin hislerinden uzaklaşmasıdır; öyle ki insanın ruhu ilahî Ruh tarafından alınıp görüntüleri kavramaya ve seyretmeye koyulur. Daniel'e anlamadığı şeyin gösterilmesi, Petrus'a da dört ucundan gökten indirilen o kabın gösterilmesi böyledir; Petrus da bu gösterinin neyi simgelediğini sonradan anladı. Zihne anlayış meyvesi vermek ise tek türlüdür: Görüntülerle gösterilen bu şeylerin neye işaret ettiği ve neye ilişkin olduğu açıldığında olur. Bu, daha kesin bir1_20
PRAEFATIO. Satis jam de Apostolo me ad proposita respondisse existimo: nunc ad ea quae de libris Regnorum requisisti aliud volumen aggrediar; quae, sicut multa et prope omnia veterum Librorum, figuratiora sunt, et mysteriorum velaminibus involuta. Quamvis autem ex eo quod transierimus ad Christum, auferatur velamen: tamen videmus nunc in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Velamen quippe omni modo intercludit aspectum; aenigma vero, tanquam per speculum, sicut idem apostolus ait, Videmus nunc per speculum et in aenigmate, nec evidentissimam detegit speciem, nec prorsus obtegit veritatem. Aggrediar ergo et ista, duce Domino, tuis potius sublevatus orationibus, quam jussionibus aggravatus. Praesertim quia ex epistola tua non hoc te intellexi quaerere, quid haec in prophetia significent: in quo revera obtemperare mihi esset difficillimum; quia et de tota eorumdem contextione librorum ducenda esset intentio, et si esset promptior intellectus, magnitudo tamen operis impediret; quae si subeunda est, prolixius otium tempusque flagitat: sed nunc ipsas rerum proprietates gestarum, quae his verbis quorum a te facta commemoratio est, significantur, quomodo intelligerem nosse dignatus es et meis litteris aperiri. QUAESTIO PRIMA. 1. Et primum quidem quod de primo Regnorum libro jussisti ut exponerem, quomodo dictum sit, Et insiluit spiritus Domini in Saul, cum alibi dicat, Et spiritus Domini malus in Saul. Ita enim scriptum est: Et factum est cum converteret humerum suum ut iret a Samuel, convertit Deus in Saul cor aliud, et venerunt omnia signa illa die: et venit inde in collem, et ecce chorus prophetarum in obviam illi, et insiluit in illum spiritus Dei, et prophetavit in medio eorum. Praedixerat enim haec illi Samuel, cum eum jussus unxisset. Et hoc quidem non puto habere aliquid quaestionis. Spiritus enim ubi vult spirat: et spiritum prophetiae nullarum animarum potest maculare contactus. Attingit enim ubique propter suam munditiam. Afficit autem non omnes eodem modo, sed alios per informationem spiritus eorumdem hominum, ubi rerum demonstrantur imagines; alios per fructum mentis ad intelligentiam; alios utraque inspiratione; alios etiam nescientes. Sed per informationem spiritus duobus modis: aut per somnium, sicut non solum plerique sancti, sed et Pharao et Nabuchodonosor rex vidit quod nemo eorum intelligere valebat, sed tamen videre uterque potuerat: aut per demonstrationem in ecstasi, quod nonnulli Latini stuporem interpretantur; mirum si proprie, sed vicine tamen, cum sit mentis alienatio a sensibus corporis, ut spiritus hominis divino Spiritu assumptus capiendis atque intuendis imaginibus vacet; sicut Danieli demonstratum est quod non intelligebat, et Petro illud vas submissum de coelo quatuor lineis: nam et ipse quid illa demonstratio figuraret postea cognovit. Per fructum autem mentis ad intelligentiam uno modo, cum haec ipsa quae demonstrantur imaginibus quid significent et quo pertineant revelatur; quae certior
peygamberliktir; çünkü havari asıl buna peygamberlik der. Yusuf'un, Firavun'un yalnızca görebildiğini anlamaya layık görülmesi, Daniel'in de kralın görüp bilmediği şeyi ona açıklaması gibi. Zihin ise, nesnelerin görüntülerini tahmine dayanan bir incelemeyle anlamayıp nesnelerin kendisini seyredecek biçimde etkilendiğinde —bilgelik, adalet ve bütün değişmez, ilahî suret böyle anlaşılır—, bu, şimdi ele aldığımız peygamberliğe girmez. Peygamberliğin her iki armağanıyla donatılmış olanlar da vardır: Nesnelerin görüntülerini ruhta görür ve aynı anda ne anlama geldiklerini anlarlar; ya da Vahiy kitabında bazı şeylerin açıklandığı gibi, gösterinin içinde açık sözlerle bilgilendirilirler. Peygamberlik ruhu farkında olmayanları da etkiler. Başrahip Kayafa, söylediği sözlerle başka bir şeyi kastettiği hâlde, bütün millet uğruna tek bir adamın ölmesinin daha iyi olduğunu söyleyerek Rab hakkında peygamberlik etti; bu sözleri kendiliğinden söylemediğini bilmiyordu. Kutsal Kitaplarda örnekler boldur; ben de basiretinin pek iyi bildiği şeyleri söylüyorum. Çünkü bunları benden öğrenmiyorsun; sorular sorarak beni bu konularda sınıyorsun: İlerliyorsam bunu öğrenmek istiyor, yanılıyorsam düzeltmeye hazır bekliyorsun. "Ruh onun üzerine atıldı" diye konan kelime ise, Tanrılığın gizli derinliğinden gelen ani bir esintiyi anlatır. Saul'un bu biçimlerden hangisiyle etkilendiğini anlamamız gerektiği, orada yazılı olan "Tanrı Saul'un yüreğini başka bir yüreğe çevirdi" sözünden yeterince anlaşılır. Bu söz yüreğin başka bir hâlini anlatır: Tanrı yüreği çevirerek onu, peygamberce bir kehanet için işaret eden ve önceden simgeleyen görüntüleri alabilir kıldı.
- İşaya, Yeremya ve onlar gibi olan peygamberlerin peygamberliği ile Saul'da görünen bu geçici peygamberlik arasındaki fark, insanların konuşması ile aynı konuşmanın, zorunlu bir mucize için, peygamber Balam'ın bindiği dişi eşekten çıkması arasındaki fark kadardır. O hayvan bunu bir süreliğine aldı; Tanrı kararlaştırdığı şeyi göstersin diye, yoksa bir hayvan kalıcı bir meleke olarak insanlar arasında konuşsun diye değil. Bu örnek daha büyük bir farkla uzak düşüyorsa, reddedilmiş bir insana geçici bir hâlle bir anlığına peygamberlik verilmesine çok daha az şaşmak gerekir; çünkü onu veren, dilediğinde eşeği bile konuşturandır. Hayvan insandan, reddedilmiş insanın seçilmişlerden uzak olduğundan daha uzaktır; ne de olsa seçilmişler de insandır. Biri bilgelikle ilgili bir şey söyledi diye hemen bilge sayılmaz. Bunun gibi biri bir kez peygamberlik etti diye artık peygamberler arasına sayılmaz. Nitekim Rab de Müjde'de, bazılarının sözü sevinçle kabul ettiğini, ama kökleri derin olmadığı için geçici olduklarını söyler. Bu yüzden, okumanın devamının gösterdiği gibi, "Saul da mı peygamberler arasında?" sözü darb-ı mesel oldu. Öyleyse insanlarda, liyakatlerini ya da melekelerini aşan bir şey Tanrı'dan gelerek göründüğünde şaşmayı bırakalım; belki de Tanrı bir şeye işaret etmek için böyle bir şeyin gösterilmesini istemiştir.
- Daha önce peygamberlik ruhunu almış olan Saul'un sonradan kötü bir ruhun saldırısıyla boğulması seni şaşırtıyorsa, buna da şaşmamak gerekir. Çünkü ilki bir şeye işaret etmek için ilahî bir tertiple, ikincisi hak edilmiş bir cezalandırma olarak oldu. İnsan ruhunda, yani değişebilen bir yaratıkta birbirini izleyen bu değişmeler bizi şaşırtmamalı; hele bozulabilir ve ölümlü bedenin taşındığı bu zamanda. Müjde'nin gösterdiği kadarıyla, Petrus'un kendisinde öyle büyük bir itiraf olduğunu görmüyor muyuz ki "Ne mutlu sana, Yunus oğlu Simun! Çünkü bunu sana et ve kan değil, göklerdeki Babam açtı" sözünü işitmeye layık oldu; az sonra ise Rab'bin çilesi hakkında öyle bedence düşündü ki hemen "Çekil önümden, Şeytan! Bana engel oluyorsun; çünkü Tanrı'nın şeylerini değil, insanların şeylerini düşünüyorsun" sözünü işitti. Belki de daha derinden anlayanlar için şöyledir: Zihnin o görüşleri bakımından, Petrus'un önce Baba Tanrı'nın açmasıyla Mesih'in Tanrı'nın Oğlu olduğunu anlaması ile sonra onun ölmesinden korkması arasındaki fark ne kadar önemliyse, zihin kendinden geçmişken insanın ruhunda hayal olarak beliren görüntüleri ayırt etmek bakımından da, Saul'a önce esen peygamberlik vahyi ile sonra onu ezen kötü ruhun karışması arasındaki fark o kadar önemlidir.1_21
prophetia est; nam magis ipsam vocat Apostolus prophetiam: sicut Joseph meruit intelligere, quod Pharao non nisi videre; et Daniel exponit regi, quod ille cernit et nescit. Cum vero ita mens afficitur, ut non rerum imagines conjecturali examinatione intelligat, sed res ipsas intueatur, sicut intelligitur sapientia et justitia omnisque incommutabilis et divina species, ad prophetiam de qua nunc agimus non pertinet. Utroque autem munere prophetiae donantur hi qui et rerum imagines in spiritu vident, et quid valeant simul intelligunt, aut certe manifestis locutionibus in ipsa demonstratione informantur, sicut in Apocalypsi quaedam exponuntur. Nescientes autem afficit prophetiae spiritus, sicut Caiphas cum esset pontifex prophetavit de Domino quod expediret unum mori pro tota gente, cum aliud in verbis quae dicebat attenderet; quae non se a se ipso dicere nesciebat. Abundant in sanctis Libris exempla; et res prudentiae tuae notissimas loquor. Non enim ista discis ex me, sed in eis me percontando probas, et cognoscere cupiens proficientem, et corrigere paratus errantem. Hoc autem verbo, quod positum est, Et insiluit in eum spiritus, tanquam ex abdito divinitatis secreto repentinus significatur afflatus. Horum igitur modorum quonam potius affectum esse intelligamus Saul, satis apparet ex eo quod ibi scriptum est, Convertit Deus in Saul cor aliud. Sic enim aliam cordis affectionem significat, quam convertendo fecit Deus ut imaginum significantium et praefigurantium capax fieret, ad propheticam divinationem. 2. Tantum autem distat inter prophetiam prophetarum, sicut Isaias, sicut Jeremias, et caeteri hujusmodi fuerunt, atque istam transitoriam quae in Saul apparuit, quantum distat inter loquelam humanam, cum loquuntur homines, et cum eadem loquela propter necessarium prodigium asina locuta est, in qua sedebat Balaam propheta. Accepit enim hoc ad tempus illud jumentum, ut Deus quod statuerat demonstraret, non ut habitu perpetuo inter homines bestia loqueretur. Aut si hoc exemplum majore differentia remotum est; multo minus mirandum est homini reprobo datam fuisse ad momentum temporis affectu transitorio prophetiam, quando ille dederat, qui et asinam cum voluit loqui fecit. Magis enim distat pecus ab homine, quam homo reprobus ab electis, sed tamen hominibus. Non enim si quisquam dixerit aliquid quod ad sapientiam pertinet, continuo sapiens existimandus est. Sic nec quisquam, si aliquando prophetaverit, jam inter prophetas numerabitur: cum et Dominus in Evangelio dicat quosdam cum gaudio verbum excipere, et radicis altitudinem non habere, sed esse temporales. Ideoque sicut consequens indicat lectio, factum est in parabolam, Si et Saul inter prophetas? Hoc igitur mirari desinamus, cum in hominibus apparet divinitus aliquid, quorum vel meritum vel habitum excedit, cum forte vult Deus cujusdam significationis gratia tale aliquid demonstrari. 3. Si autem hoc movet, quod postea Saul malo spiritu invadente praefocabatur, qui prius prophetiae spiritum acceperat; neque hoc mirandum est. Illud enim factum est ex dispensatione aliquid significandi, hoc ex merito vindicandi. Nec movere nos debent haec alternantia in animo humano, hoc est in creatura mutabili; praesertim eo tempore quo caro corruptibilis mortalisque portatur. An non videmus in ipso Petro, quantum indicat Evangelium, exstitisse tantam confessionem, ut audire meruerit, Beatus es, Simon Bar Jona, quia non revelavit tibi caro et sanguis, sed Pater meus qui in coelis est: et paulo post tam carnaliter eum de Domini passione sensisse, ut statim audierit, Vade post me, Satana, scandalum mihi es; non enim sapis quae Dei sunt, sed quae hominum? Et fortasse aliquanto interius intelligentibus tantum valet ad visa illa mentis haec differentia, qua Petrus primo intellexit, Deo Patre revelante, quod Filius Dei esset Christus, et postea ne moreretur extimuit; quantum valet ad distinguenda visa, quae in spiritu hominis alienata mente imaginarie fiunt, revelatio prophetiae, qua primo afflatus est Saul, et commixtio spiritus mali quo postea premebatur.
- Kötü olanın da Rab'bin ruhu diye anılmasını ise "Yeryüzü Rab'bindir" sözü gibi anlamak gerekir: onun yaratığı olduğu ve onun kudreti altında bulunduğu için. Yeryüzü kötü olmadığından —çünkü "Tanrı'nın her yaratığı iyidir"— bu söyleyiş örneği uymuyorsa, şu uysun: Saul artık reddedilmiş, cani ve kutsal Davut'a karşı nankör, üstelik ona zulmeden biri olduğu ve en vahşi kıskançlığın meşaleleriyle kıvrandığı hâlde yine de "Rab'bin meshettiği" diye anılıyordu; nitekim Davut da, öldürülmesinin öcünü alırken ona böyle demişti. Ama bence Saul'a eziyet eden kötü ruhun Rab'bin ruhu diye anılmasının asıl sebebi, Saul'a Rab'bin gizli hükmüyle eziyet etmesidir. Çünkü Tanrı kötü ruhları da hizmetçi olarak kullanır: kötüleri cezalandırmak ya da iyileri sınamak için; birinde bir biçimde, ötekinde başka bir biçimde. Her kötü ruh, kötü bir iradeyle zarar vermeye çalıştığı için kötüdür; ama zarar verme kudretini, her şeyin belli ve adil liyakat derecelerine göre altında düzenlendiği kimseden başkasından almaz. Çünkü kötü irade Tanrı'dan olmadığı gibi, Tanrı'dan olmayan bir kudret de yoktur. Herkesin ne isteyeceği kendi elindedir; ama birine ne yapabileceği ya da birinden neye katlanacağı kimsenin elinde değildir. Nitekim Tanrı'nın biricik Oğlu da, bir süre alçakgönüllülükle acı çekmek üzereyken, onu öldürmeye de salıvermeye de yetkisi olduğunu kibirle söyleyen adama "Sana yukarıdan verilmeseydi, üzerimde hiçbir yetkin olmazdı" dedi. İblis de adil adam Eyüp'e zarar vermek istediğinde zarar verme iradesi kendindeydi, ama yine de Rab Tanrı'dan yetki istiyordu: "Elini uzat ve onun etine dokun" dedi; oysa izin verilirse bunu kendisi yapacaktı. Böylece izni istiyor, Rab'bin izin vereceği kendi eline, yani almak istediği kudretin kendisine "Rab'bin eli" diyordu. Rab'bin Müjde'de öğrencilerine söylediği şu söz de buna uyar: "Bu gece Şeytan sizi buğday gibi kalburdan geçirmek için izin istedi." Demek ki ona "Tanrı'nın kötü ruhu" denmiştir; yani her şeye kadir yargıcın Saul'un çekmesine hükmettiği şeyi Saul'a yapan Tanrı hizmetçisi. Çünkü o ruh, kötü olduğu irade bakımından Tanrı'nın değildi; ama yaratılmış olduğu yaratık bakımından ve kendisinin değil, herkesin Rabbinin hakkaniyetiyle aldığı kudret bakımından Tanrı'nındı. Kutsal Yazıların sözleri de böyledir: "Samuel kalkıp Rama'ya gitti. Rab'bin ruhu Saul'dan ayrıldı; Rab'den gelen kötü bir ruh onu yakaladı ve onu boğuyordu. Saul'un uşakları ona dediler: İşte Rab'bin kötü ruhu seni boğuyor." Uşaklarının "Rab'bin kötü ruhu" sözünü hangi anlamda söylediğini, anlatan Kutsal Yazı'nın daha önceki "Rab'den gelen kötü bir ruh" sözleri gösterir. Yani "Rab'den" olduğu anlamda "Rab'bin"dir. Çünkü zarar vermeyi, yani Saul'u yakalamayı istemek kendindendi; ama en yüce adalet izin vermedikçe bunu yapabilmek kendinde değildi. Havarinin kendisinin dediği gibi, Tanrı insanları yüreklerinin arzularına teslim ettiğinde adilce cezalandırıyorsa, onları zarar vermek isteyen başkalarının arzularına da teslim ederek yine adilce cezalandırmasına şaşmamak gerekir; o, değişmez hakkaniyetini her zaman korur.
- Şuna da dikkat etmek gerekir: "Tanrı'nın kötü ruhu" bir eklemeyle söylenir. Yalnızca "Tanrı'nın ruhu" denince, "iyi" eklenmese de bundan iyi ruh anlaşılır. Buradan anlaşılıyor ki iyi ruha cevherine göre, kötü ruha ise hizmetine göre "Tanrı'nın ruhu" denir. Bununla birlikte şu da sorulabilir: "Tanrı'nın ruhu" denince ve hiçbir şey eklenmese de bundan iyi ruh anlaşılınca, Teslis'te Baba ve Oğul ile aynı cevherden olan Kutsal Ruh mu anlaşılmalıdır? Onun hakkında "Rab'bin Ruhu neredeyse orada özgürlük vardır" denir; yine "Tanrı bunu bize Ruhu aracılığıyla açtı" ve "Tanrı'ya ait olanı da Tanrı'nın Ruhundan başka kimse bilmez" denir. Pek çok yerde "Tanrı'nın Ruhu" böyle söylenir ve hiçbir şey eklenmese de Kutsal Ruh anlaşılır; çünkü çevredeki sözler kimden söz edildiğini yeterince gösterir. Hatta bazen "Tanrı'nın" bile eklenmez, yine de Tanrı'nın asıl anlamıyla kutsal olan o Ruhu anlaşılır. Çünkü "Ruh'un kendisi ruhumuza Tanrı'nın çocukları olduğumuza dair tanıklık eder", "Ruh'un kendisi zayıflığımıza1_22
- Jam vero illud, quod etiam malus appellatus est spiritus Domini, sic intelligitur, quomodo dictum est, Domini est terra: tanquam creatura et in ejus posita potestate. Aut si propterea non congruit hoc locutionis exemplum, quia terra non est mala; omnis enim creatura Dei bona est: illud congruat, quod ipse Saul jam reprobus et scelestus atque ingratus sancto David, persecutor etiam ejus, cum saevissimae invidiae facibus agitaretur, tamen adhuc Christus Domini dicebatur; sicut eum appellavit ipse David, cum vindicavit exstinctum. Sed magis arbitror malignum spiritum a quo vexabatur Saul, ideo dictum spiritum Domini, quod occulto Domini judicio Saulem vexabat. Utitur enim Deus ministris etiam spiritibus malis ad vindictam malorum, vel ad bonorum probationem; alio modo ad illam rem, alio ad istam. Quamvis enim inde sit quisque malignus spiritus, quia mala voluntate nocere appetit; tamen nocendi potestatem non accipit, nisi ab illo sub quo sunt omnia certis et justis meritorum gradibus ordinata. Quia sicut non est mala voluntas a Deo, sic non est potestas nisi a Deo. Quamvis enim sit in cujusque potestate quid velit, non est tamen in cujusque potestate quid possit vel facere cuiquam vel a quoquam pati. Nam et ipse Filius unicus Dei passurus ad tempus humiliter homini superbe loquenti et dicenti quod potestatem haberet occidendi eum vel dimittendi: Non haberes, inquit, in me potestatem, nisi data tibi esset desuper. Diabolus etiam volens nocere justo viro Job, nocendi quidem voluntas diabolo erat, sed tamen a Domino Deo potestatem petebat, dicens, Mitte manum tuam, et tange carnem ejus: quamvis hoc esset, si permitteretur, ipse facturus. Ipsam enim permissionem petebat hoc modo, et manum Domini appellabat permissam a Domino manum suam, id est, ipsam potestatem quam volebat accipere. Cui congruit illud in Evangelio, quod Dominus discipulis ait, Hac nocte postulavit Satanas vexare vos sicut triticum. Dictus est ergo spiritus Dei malus, hoc est minister Dei ad faciendum in Saul quod eum pati judex omnipotentissimus judicabat. Quoniam spiritus ille voluntate qua malus erat, non erat Dei: creatura vero qua conditus erat, et potestate quam non sua, sed Domini omnium aequitate acceperat, Dei erat. Verba etiam ipsa Scripturarum ita se habent: Et perrexit, inquit, Samuel, et abiit in Ramatha; et spiritus Domini recessit a Saul, et comprehendit eum spiritus malignus a Domino, et suffocabat eum. Et dixerunt pueri Saul ad eum: Ecce spiritus Domini malignus suffocat te. Hoc igitur a pueris ejus quomodo sit dictum, spiritus Domini malignus, superiora verba indicant narrantis Scripturae et dicentis, Spiritus malignus a Domino. Secundum enim hoc Domini, quod a Domino. Quia per se ipsum velle nocere habebat, id est, comprehendere Saul; posse autem non habebat, nisi summa justitia sineretur. Si enim juste vindicat Deus, quemadmodum ipse dicit Apostolus, cum tradit homines in concupiscentias cordis eorum; non mirum si nihilominus juste vindicans tradit eos etiam in concupiscentias aliorum nocere volentium, sua semper incommutabili aequitate servata. 5. Animadvertendum sane est, cum additamento dici, spiritus Dei malus. Cum autem tantummodo dicitur, spiritus Dei, etiamsi non addatur bonus, ex hoc intelligitur bonus. Unde apparet bonum spiritum secundum substantiam, malum autem secundum ministerium dici spiritum Dei. Quanquam quaeri adhuc possit utrum cum spiritus Dei dicitur, et ex hoc ipso jam, etsi nihil addatur, intelligitur bonus, ille intelligatur qui est in Trinitate consubstantialis Patri et Filio Spiritus sanctus, de quo dicitur, Ubi autem Spiritus Domini, ibi libertas; et iterum, Nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum; et illud, Sic et quae Dei sunt, nemo scit nisi Spiritus Dei. Et multis locis hoc modo dicitur Spiritus Dei, et intelligitur Spiritus sanctus, etiamsi non addatur: quoniam ea quae circumstant, satis indicant de quo dicatur; ita ut aliquando nec Dei addatur, et intelligatur tamen ille Spiritus Dei principaliter sanctus. Nam quem alium commemorat, ubi dicit, Ipse Spiritus testimonium dat spiritui nostro, quia sumus filii Dei; et, Ipse Spiritus adjuvat
yardım eder", "Bütün bunları, her birine kendine düşeni dilediği gibi dağıtan tek ve aynı Ruh yapar" ve "Armağanlar çeşit çeşittir, ama Ruh aynıdır" derken başka kimi anıyor? Bütün bu cümlelerde ne "Tanrı'nın" ne "kutsal" eklenmiştir, yine de o anlaşılır. Ama "Tanrı'nın ruhu"nun bir yerde eklemesiz söylenip de o Kutsal Ruh'un değil, iyi olsa bile yaratılmış ve meydana getirilmiş başka bir ruhun kastedildiği açık bir örnekle kanıtlanabilir mi, bilmiyorum. Çünkü öne sürülen örnekler şüphelidir ve daha açık bir kanıta muhtaçtır; "Tanrı'nın ruhu suyun üzerinde dolaşıyordu" diye yazılan söz gibi. Orada da Kutsal Ruh'u anlamaya neyin engel olduğunu bulamıyorum. Suların adıyla, hiçten yaratılan ve her şeyin kendisinden meydana geleceği o biçimsiz madde ima edildiğine göre, Yaratıcı'nın Kutsal Ruhunun bu maddenin üzerinde dolaştığını anlamaya ne engel olur? Hem de yerlerin basamakları ve mesafelerin aralıklarıyla değil —bu, cisimsiz hiçbir şey için doğru olarak söylenemez—, her şey yaratılsın diye her şeye hükmeden iradenin üstünlüğü ve yüceliğiyle. Hele bu söyleyiş, o Kutsal Yazıların âdeti olduğu üzere, peygamberce bir şey de dile getiriyor ve sudan ve Kutsal Ruh'tan doğacak bir halkın gelecekteki vaftizinin sırrını önceden simgeliyorsa. Demek ki "Tanrı'nın Ruhu suyun üzerinde dolaşıyordu" sözü, bazılarının istediği gibi, evrenin bütün bu cisimsel kütlesini, doğan her şeye hizmet etsin ve cisimsel yaratıkları kendi türlerinde tutsun diye âdeta canlandıran o ruhu anlamaya zorlamaz. Çünkü böyle olan her şey bir yaratıktır. "Rab'bin Ruhu yeryüzünü doldurdu" diye yazılan sözde de aynı ruhu, yani bütün görünen şeyleri küllî bir uyum içinde canlandıran ve bir arada tutan görünmez bir yaratığı anlamak isteyenler eksik değildir. Ama burada da Kutsal Ruh'u anlamaya neyin engel olduğunu görmüyorum; çünkü Tanrı'nın kendisi peygamberin ağzından "Göğü ve yeri ben doldururum" der. Tanrı göğü ve yeri Kutsal Ruhu olmadan doldurmaz. Öyleyse onun Kutsal Ruhu için "yeryüzünü doldurdu" denmesine şaşılır mı? Çünkü bir biçimde kutsayarak doldurur; İstefanos için ve bu türden ötekiler için "Kutsal Ruh'la doldu" dendiği gibi. Yani bazı azizleri kutsayan lütufla bir biçimde, her şeyi ise tanıklık eden ve düzenleyen varlığıyla başka bir biçimde doldurur. Bu yüzden, eklemesiz "Tanrı'nın ruhu" ya da "Rab'bin ruhu" dendiğinde Kutsal Ruh'tan başka bir şeyin kastedildiği Kutsal Yazılardan kesin bir kanıtla gösterilebilir mi, bilmiyorum. Belki şu an aklıma gelmeyen bir yer vardır; ama şunu söylemenin kesinlikle yersiz olmadığını düşünüyorum: Kutsal sözlerde ne zaman "Tanrı'nın ruhu" anılır da bir şey eklenmezse, ister Baba ve Oğul ile aynı cevherden olan Kutsal Ruh, ister görünmez bir yaratık anlaşılsın, "kötü" de eklenmedikçe kötü bir ruh anlaşılamaz. Kötü ruha ise, Tanrı onu kötüleri cezalandırmak ve iyileri terbiye etmek ya da sınamak için hükmünün hizmetinde iyi kullandığından, o da "Tanrı'nın ruhu" denir.
infirmitatem nostram; et, Haec omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singula unicuique prout vult; et, Divisiones donationum sunt, idem autem Spiritus? In his enim omnibus sententiis, nec Dei, nec sanctus est additum, et tamen ipse intelligitur. Sed nescio utrum manifesto aliquo exemplo probari possit, alicubi spiritum Dei dictum sine additamento, ubi Spiritus ille sanctus non significetur, sed aliquis quamvis bonus, creatus tamen et conditus. Quae proferuntur enim dubia sunt, et indigent clariore documento; sicut illud quod scriptum est, Spiritus Dei superferebatur super aquam. Nam et ibi Spiritum sanctum accipere quid impediat, non invenio. Cum enim aquarum nomine illa materies insinuetur informis, quae de nihilo facta est, unde omnia fierent; quid prohibet intelligere Spiritum sanctum Conditoris, quod superferebatur huic materiae, non locorum gradibus intervallisque spatiorum, quod nequaquam de ulla re incorporea recte dicitur, sed excellentia et eminentia dominantis super omnia voluntatis, ut omnia conderentur? Praesertim cum ea locutio, sicut illarum Scripturarum mos est, etiam propheticum quiddam sonet, mysteriumque futuri Baptismatis ex aqua et Spiritu sancto nascituri populi praefiguret. Non ergo cogit quod dictum est, Et Spiritus Dei superferebatur super aquam, illum intelligere spiritum, sicut nonnulli volunt, quo mundi moles universa ista corporea velut animatur, ad ministerium quorumque gignentium, et in sua specie continendarum corporalium creaturarum. Creatura est enim quidquid est tale. Illud etiam quod scriptum est, Quoniam Spiritus Domini replevit orbem terrarum, non desunt qui eumdem spiritum velint accipi, invisibilem scilicet creaturam cuncta visibilia universali quadam conspiratione vegetantem atque continentem. Sed neque hic video quid impediat intelligere Spiritum sanctum, cum ipse Deus dicat apud prophetam, Coelum et terram ego impleo. Non enim sine suo Spiritu sancto implet Deus coelum et terram. Quid ergo mirum si de Spiritu sancto ejus dictum est, Replevit orbem terrarum? Aliter enim replet sanctificando, sicut de Stephano dicitur, Repletus est Spiritu sancto; et de caeteris talibus: aliter ergo replet sanctificante gratia, sicut quosdam sanctos; aliter attestante atque ordinante praesentia, sicut omnia. Quamobrem nescio utrum certo aliquo documento Scripturarum possit ostendi, cum sine ullo additamento dicitur spiritus Dei vel spiritus Domini, aliquid aliud significari quam Spiritum sanctum. Sed etsi est forte quod in praesentia non occurrat, illud certe arbitror non temere dici, quoties in sanctis eloquiis commemoratur spiritus Dei, neque additur aliquid, sive ille Patri et Filio consubstantialis Spiritus sanctus, sive aliqua creatura invisibilis intelligatur, malum tamen non posse intelligi, nisi addatur etiam malus. Malo enim quia bene utitur Deus ad ministerium judicii sui, appellatur etiam ipse spiritus Dei, ad vindictam malorum et disciplinam vel probationem bonorum.
- Sonradan aynı Saul'un, Tanrı'nın ruhu üzerine geldiği için peygamberlik ettiğinin yazılması da artık bizi şaşırtmamalı: İyi ruhtan sonra kötü ruh, kötüden sonra yine iyi ruh nasıl gelir? Çünkü bu, Baba ve Oğul ile birlikte değişmez olan Kutsal Ruh'un değişkenliğinden değil, insan ruhunun değişkenliğinden olur; her şeyi dağıtan Tanrı'dır: kötülere mahkûmiyete ya da ıslaha layık oldukları ölçüde, iyilere ise lütfunun cömertliğiyle. Gerçi Saul'da her zaman Tanrı'nın aynı ruhunun bulunduğu, ama onun kutsallığını alamadığı için Saul'a kötü geldiği de düşünülebilir. Ama bu doğru görünmüyor. Daha güvenli ve daha doğru olan anlam şudur: İnsanın hâllerinin değişkenliğine göre Tanrı'nın iyi ruhu iyi yönde etkiler, ister peygamberliğe, ister ilahî bir armağan olarak başka herhangi bir işe; kötü ruh ise kötü yönde etkiler; her şeyi dağıtan ve her şeyi doğru kullanan ilahî hakkaniyete hizmet ettiği için ona da "Tanrı'nın ruhu" denir. Hele "Tanrı'nın Ruhu ondan ayrıldı ve Rab'den gelen kötü bir ruh onu yakaladı" dendiğine göre. Çünkü aynı ruhun hem ayrıldığı hem yakaladığı hiçbir şekilde düşünülemez. Ayrıca bazı nüshalarda, bilhassa İbranîceden kelimesi kelimesine aktarılmış görünenlerde, "Tanrı'nın ruhu" eklemesiz geçer; bunun kötü ruh olduğu, Saul'u yakalamasından ve Davut'un lir çalarak Saul'u ferahlatmasından anlaşılır. Yine de "kötü"nün, biraz yukarıda zaten söylendiği ve metnin yakınlığından zihinde tamamlanıp anlaşılabildiği için eklenmediği açıktır. Bu tür nüshalarda şöyle okunur: "Rab'bin ruhu Saul'u ne zaman yakalasa Davut lirini alır ve eliyle çalardı; Saul ferahlar ve rahatlardı, çünkü kötü ruh ondan ayrılırdı." Burada "Tanrı'nın ruhu" denmeyip yalnızca "kötü ruh" dendiğine göre, orada eksik söylenmiş olan burada sanki tamamlanmıştır. Ya da yukarıda "Saul'un hizmetkârları ona dediler: İşte Tanrı'nın kötü ruhu seni sarsıyor. Efendimiz buyursun, önündeki hizmetkârların lir çalmasını bilen bir adam arasınlar; Tanrı'nın kötü ruhu seni yakaladığında eliyle çalsın, sen de rahatlayasın" dendiği için, tekrar "Tanrı'nın ruhu Saul'u ne zaman yakalasa" dendiğinde "kötü"yü eklemeye gerek yoktu; çünkü o zaman kimden söz edildiği biliniyordu.
- Ama daha büyük olan ve ruhun geçici bir dikkatiyle değil, iyice araştırılması gereken mesele şudur: Saul kıskançlıkla dolu ve1_24
- Nec illud movere jam nos debet, quod postea scriptum est, eumdem Saulem spiritu Dei super se facto prophetasse, quomodo post bonum spiritum spiritus malus, et rursum post malum bonus. Hoc enim fit, non mutabilitate Spiritus sancti, qui est incommutabilis cum Patre et Filio, sed mutabilitate animi humani, Deo cuncta distribuente, sive malis pro merito damnationis vel emendationis, sive bonis pro largitate gratiae suae. Quanquam videri possit etiam idem fuisse Dei spiritus semper in Saul; malus autem illi, quod ejus sanctitatis capax non esset. Sed non recte hoc videtur. Tutior est enim ille sensus et verior, ut pro mutabilitate affectionis humanae Spiritus Dei bonus bene afficiat, vel ad prophetiam, vel ad opus quodlibet aliud in munere divino; afficiat autem malus male, qui propter ministerium divinae aequitatis omnia distribuentis et omnibus recte utentis dicitur et ipse spiritus Dei: praesertim quia dictum est, Recessit ab eo Spiritus Dei, et comprehendit eum spiritus malignus a Domino. Nullo enim pacto potest idem videri recessisse et apprehendisse. Porro autem in nonnullis exemplaribus, et eis maxime quae de lingua hebraea ad verbum videntur expressa, invenitur spiritus Dei sine additamento positus; et intelligitur malus ex eo quod arripiebat Saul, et reficiebat eum David tangendo citharam. Manifestum est tamen, ideo non additum malus, quia paulo superius jam dictum erat, et de vicinitate Scripturae subaudiri et intelligi poterat. Ita enim in hujusmodi exemplaribus legitur: Igitur quandocumque spiritus Domini arripiebat Saul, tollebat David citharam et percutiebat manu sua, et refocillabatur Saul, et levius habebat: recedebat enim ab eo spiritus malus. Sive ergo quod hic non est dictum, spiritus Dei; sed tantummodo, spiritus malus: quod ibi minus dictum erat, tanquam redditum apparet, sive quia superius ita positum erat, Et dixerunt servi Saul ad eum: Ecce spiritus Dei malus exagitat te; jubeat dominus noster, et servi tui qui coram te sunt quaerent hominem scientem psallere cithara, ut quando arripuerit te spiritus Dei malus, psallat manu sua, et levius feras; non opus erat, cum rursum diceretur, quandocumque spiritus Dei arripiebat Saul, addere malum, quia notum erat de quo tunc diceretur. 7. Verumtamen illa quaestio major est, et non transitoria animi intentione rimanda, quod cum Saul persequeretur David innocentem, plenus invidia et
hasetten çılgına dönmüş bir hâlde masum Davut'a zulmederken Tanrı'nın Ruhu onun üzerine geldi; o da yürüyüp ilerliyor ve peygamberlik ediyordu. Burada ancak iyi ruh anlaşılabilir; kutsal peygamberler gelecek şeylerin görüntülerini ve görünüşlerini onunla görürlerdi. Bunu yalnızca "peygamberlik ediyordu" dendiği için söylemiyorum; çünkü İbranîceden gelen nüshalarda bu, kötü ruh için de şöyle söylenmiştir: "Ertesi gün Tanrı'nın kötü ruhu Saul'a saldırdı ve Saul evinin ortasında peygamberlik ediyordu." Kutsal Yazıların başka yerlerinde de yalnız iyi değil, kötü bir peygamberlikten de söz edildiği sık görülür: Baal peygamberlerinden söz edilir ve bazıları Baal adına peygamberlik ettikleri için kınanır. Demek ki sonradan Saul'un üzerine gelen ruhun iyi ruh olduğunu "yürüyüp ilerliyor ve peygamberlik ediyordu" dendiği için anlamak zorunda değiliz; bunu, "Tanrı'nın Ruhu onun da üzerine geldi" sözü eklemesiz konduğu için anlamalıyız. Çünkü burada, yukarıdaki o yerde olduğu gibi, devamında da zihinde tamamlanabilecek şekilde "Tanrı'nın kötü ruhu" denmemişti; bilakis önceki sözler o Tanrı ruhunun iyi ve gerçekten peygamberce olduğuna gitgide daha çok tanıklık eder. Davut, Samuel'in yanındaydı; Saul da onu yakalasınlar diye ulaklar gönderdi. Samuel, o sırada peygamberlik eden peygamberlerin ve peygamberler topluluğunun arasındayken, gönderilen ulaklar aynı ruhu alıp peygamberlik ettiler; başka ulaklar gönderildi, onlara da aynısı oldu, üçüncülere de. Sonra Saul'un kendisi gelince Tanrı'nın Ruhu onun da üzerine geldi; yürüyüp ilerliyor ve peygamberlik ediyordu. "Tanrı'nın Ruhu onların da üzerine geldi, onlar da peygamberlik ediyorlardı" dendiğinde, bu elbette aralarında Samuel'in de bulunduğu peygamberlerdeki ruhun aynısıydı; bu yüzden o ruhun iyi ruh olduğunu anlamak zorunludur. İşte bu yüzden şu mesele dikkatle tartışılmalıdır: Bir adamı yakalayıp ölüme götürmek için gönderilmiş olan o ulaklar böyle bir ruhla etkilenmeye nasıl layık oldular? Onları gönderen ve masum kanı dökmeye çalışarak kendisi de gelen Saul o ruhu almaya ve peygamberlik etmeye nasıl layık oldu?
- Burada elbette havari Pavlus'un, en yüce yolu gösterirken apaçık anlattığı şey akla gelir: "İnsanların ve meleklerin dilleriyle konuşsam, ama sevgim olmasa, çınlayan bir tunç ya da gümbürdeyen bir zil olurum. Peygamberlik armağanım olsa, bütün sırları ve bütün ilmi bilsem, dağları yerinden oynatacak kadar bütün imana sahip olsam, ama sevgim olmasa, hiçbir şeyim. Bütün malımı dağıtsam, bedenimi yakılmak üzere teslim etsem, ama sevgim olmasa, bunun bana hiçbir faydası olmaz." Burada onun, Kutsal Ruh'un dağıtmasıyla verilen o armağanları andığı açıktır; nitekim daha yukarıda şöyle der: "Her birine Ruh'un tezahürü fayda için verilir: Birine Ruh aracılığıyla bilgelik sözü, ötekine aynı Ruh'a göre ilim sözü, başkasına aynı Ruh'ta iman, birine tek Ruh'ta şifa armağanı, birine mucizeler yapma gücü, birine peygamberlik, birine ruhları ayırt etme, başkasına türlü diller verilir. Bütün bunları, her birine kendine düşeni dilediği gibi dağıtan tek ve aynı Ruh yapar." Demek ki peygamberliğin Kutsal Ruh'un armağanları arasında olduğu yeterince açıktır; ama ona sahip olan kişinin sevgisi yoksa o kişi hiçtir. Bundan şu anlaşılır: Ebedî hayata ve göklerin krallığına layık olmayan bazı kimseler de, sevgileri olmadığı hâlde, Kutsal Ruh'un bazı armağanlarından nasiplenebilir. Sevgi olmadan da o armağanlar bir hiç değildir, ama onlara hiçbir fayda vermez. Çünkü daha önce gösterildiği gibi, sevgisiz peygamberlik Tanrı'nın krallığına götürmez; peygamberliksiz sevgi ise kesinlikle götürür. Havari Mesih'in uzuvlarından söz ederken "Hepsi havari mi? Hepsi peygamber mi?" dediğinde, peygamberliği olmayanın da Mesih'in uzuvları arasında sayılabileceğini şüphesiz gösterir. Ama insanın onsuz hiç olduğu sevgiye sahip olmasaydı, orada ne yeri olurdu? Mesih'in bedenini dolduran uzuvlardan söz ederken "Hepsi havari mi? Hepsi peygamber mi? Hepsi mucize mi yapar? Hepsinin şifa armağanı mı var?" ve bunun gibi şeyler dediği gibi, "Hepsinin sevgisi mi var?" diye hiçbir şekilde sormazdı.1_25
livore vesanus, factus est super eum Spiritus Dei, et ambulabat ingrediens, et prophetabat. Non enim potest hic nisi spiritus bonus intelligi, per quem sancti Prophetae futurarum rerum imagines et visa cernebant; non ex eo tantum quia dictum est, Et prophetabat: nam in exemplaribus quae sunt ex hebraeo, hoc quoque invenitur de spiritu malo dictum ita, Post diem autem alterum invasit spiritus Dei malus Saul, et prophetabat in medio domus suae. Et in aliis divinarum Scripturarum locis saepe invenitur quod prophetia non tantum bona, sed et mala dicatur; et prophetae dicti sunt Baalim; et exprobratum est quibusdam quia prophetabant in Baal. Non ergo necesse est intelligi propterea bonum spiritum, qui factus est super Saul postea, quia dictum est, et ambulabat ingrediens, et prophetabat: sed quia sine additamento positum est, Et factus etiam est super eum Spiritus Dei. Non enim sicut in illo loco dictum erat supra, Spiritus Dei malus; ut ex hoc posset etiam in consequentibus subaudiri: quin imo superiora magis magisque attestantur illum spiritum Dei bonum fuisse et vere propheticum. David enim erat cum Samuele, et misit Saul nuntios qui apprehenderent David. Quando autem Samuel erat inter prophetas et coetum prophetarum, qui illo tempore prophetabant, nuntii qui missi sunt, accepto eodem spiritu prophetaverunt, missisque aliis hoc contigit, et tertiis nihilominus: postea cum et ipse Saul venisset, factus est etiam super eum Spiritus Dei, et ambulabat ingrediens, et prophetabat. Cum enim dicitur, Factus est etiam super ipsos Spiritus Dei, et prophetabant et ipsi; idem utique erat spiritus, qui erat in prophetis, inter quos et Samuel inventus est: ex hoc itaque necesse est intelligi illum spiritum bonum. Atque ideo quaestio diligenter discutienda est, quomodo et illi cum missi essent ad tenendum hominem et ad necem adducendum, tali spiritu affici meruerunt, et Saul ipse qui miserat, veniens et ipse, et sanguinem innocentem quaerens effundere, accipere meruit illum spiritum, et prophetare. 8. Hic nimirum occurrit illud, quod apostolus Paulus apertissime exponit, supereminentem viam demonstrans: Si linguis hominum loquar, inquit, et Angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aeramentum sonans, aut cymbalum tinniens. Et si habuero prophetiam, et sciero omnia sacramenta et omnem scientiam, et si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil sum. Et si distribuero omnem substantiam meam, et si tradidero corpus meum ut ardeam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest. Quo in loco manifestum est eum munera illa commemorasse, quae Spiritus sancti divisionibus dantur, sicut superius dicit: Unicuique autem datur manifestatio Spiritus ad utilitatem; alii quidem per Spiritum datur sermo sapientiae; alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum; alteri autem fides in eodem Spiritu; alii donatio curationum in uno Spiritu; alii operationes virtutum, alii prophetia, alii dijudicatio spirituum, alteri genera linguarum. Omnia autem haec operatur unus atque idem Spiritus, dividens propria unicuique prout vult. Satis ergo apparet inter dona Spiritus sancti esse prophetiam, quam tamen si quis habeat, et charitatem non habeat, nihil est. Ex quo intelligitur fieri posse ut quidam etiam indigni vita aeterna regnoque coelorum, aspergantur tamen quibusdam Spiritus sancti muneribus non habentes charitatem, sine qua illa munera non nihil sunt, sed nihil eis prosunt. Prophetia quippe sine charitate, sicut jam demonstratum est, non perducit ad regnum Dei: charitas vero sine prophetia utique perducit. Cum enim loquens de membris Christi ait, Numquid omnes apostoli? numquid omnes prophetae? indubitanter ostendit etiam eum qui prophetiam non habet, posse in membris Christi numerari: ubi quem locum haberet, si charitatem, sine qua homo nihil est, non haberet? Nullo autem modo ita diceret, quando de membris agebat quibus Christi corpus impletur, Numquid omnes habent charitatem? quemadmodum dixit, Numquid omnes apostoli? numquid omnes prophetae? numquid omnes virtutes? numquid omnes dona habent curationum? et caetera hujusmodi.
- Ama biri şöyle diyebilir: Birinin peygamberliği olmayıp sevgisi olabilir ve bu yüzden Mesih'in uzuvları arasına sayılarak ona bağlı kalabilir; ama birinin peygamberliği olup sevgisi olmaması mümkün değildir; çünkü sevgisiz peygamberliği olan insan hiçtir. Belki bu, zihni olmadan ruhu olan insanın hiç olduğunu söyleyebilmemize benzer: Ruhu olup zihni olmayan bir insan bulunabileceği için değil, bulunabilseydi hiç olacağı için. Şöyle de denebilir: Bir cismin şekli olup rengi olmasa görülemez. Rengi olmayan bir cisim bulunduğu için değil, bulunsaydı görülemeyeceği için. Belki "Birinin peygamberliği olsa da sevgisi olmasa hiçtir" sözü de böyle söylenmiştir: Birinde sevgisiz peygamberlik bulunabileceği için değil, bulunsaydı fayda veremeyeceği için. Öyleyse bu meseleyi çözmek için reddedilmiş birinin bu peygamberlik armağanına sahip olduğunu göstermemiz gerekir. Başka kimseyi bulamasaydık bile, bunu bu Saul'un kendisi yeterince gösterirdi. Ama Balam da reddedilmiş biri olarak görünür; çünkü Kutsal Yazı onun ilahî hükümle mahkûm edildiğini gizlemez. Yine de peygamberliği vardı. Sevgiden yoksun olduğu için içinde İsrail halkına lanet etme iradesi vardı; onu lanet etsin diye ücretle tutan düşman bu iradeyi parayla satın almıştı. Ama nasiplendiği o peygamberlik armağanıyla istemeye istemeye kutsuyordu. Müjde'de yazılı olan şu sözler de bu görüşe az tanıklık etmez: O gün pek çokları "Rab, Rab, senin adınla yiyip içtik, senin adınla peygamberlik ettik, senin adınla pek çok mucize yaptık" diyecek; o ise onlara "Sizi tanımıyorum; çekilin önümden, ey kötülük işleyenler" diyecek. Aldatmaya hiç yer olmayacak o yargıda bunları yalan söyleyerek diyeceklerini sanmıyoruz; böylelerinden "Seni sevdik" diyen bir söze de rastlamıyoruz. Demek ki kötü ve reddedilmiş oldukları hâlde "Senin adınla peygamberlik ettik" diyebilecekler; ama "Buyurduğun sevgiye sarıldık" diyemeyecekler. Çünkü deselerdi, onlara "Sizi tanımıyorum" diye cevap verilmezdi. Nitekim "Birbirinizi severseniz, benim öğrencilerim olduğunuz bundan anlaşılacaktır" der.
- Böylece bu Saul örneği, azizlerin payına girmeyenlere Kutsal Ruh'un armağanlarından iyi bir şeyin verilebileceğini inkâr eden bazı kibirli sapkınların karşısına dikilir. Onlara şunu söyleriz: Vaftiz ayinine sahip olabilirler; Katolik Kilisesi'ne geldiklerinde bu ayine hiçbir şekilde dokunulmamalı, sanki sahip değillermiş gibi onlara yeniden verilmemelidir. Ama aldıklarını kabul ettiğimiz şeyi kınamıyoruz diye kurtuluşlarına güvenmemeliler; sevgi bağıyla birliğin topluluğuna katılmaları gerektiğini bilmeliler. Sevgi olmadan, sahip olabildikleri her şey kendi başına kutsal ve saygıdeğer olsa bile, kendileri hiçtirler; bu geçici hayatta aldıkları o armağanları iyi kullanmadıkları ölçüde ebedî hayatın ödülüne daha da layık olmaktan çıkarlar. Çünkü sevgiden başka bir şey iyi kullanmaz; "sevgi her şeye katlanır" ve bu yüzden, en güçlü bağı kendisi olan birliği bölmez. O köle de talantı almamış değildi; talant da elbette ilahî bir armağandan başka bir şey olarak anlaşılmaz. Ama "Kimde varsa ona verilecek; kimde yoksa, elindeki de alınacaktır." Kişide olmayan şey ondan alınamaz; ama elindekinin hakkıyla alınmasına yol açan başka bir şey onda yoktur: Kullanmayı bilen sevgi onda yoktur; bu yüzden sevgi olmadan fayda vermeyen, sahip olduğu başka her şey ondan alınır.1_26
- Sed dicit aliquis posse quidem fieri ut prophetiam quisque non habeat, et tamen habeat charitatem, atque ideo Christi membris annumeratus inhaereat: sed fieri non posse ut prophetiam habeat, et non habeat charitatem; nihil enim est homo habens prophetiam sine charitate. Ita fortasse, quemadmodum possumus dicere, nihil esse hominem habentem animam sine mente: non quia potest inveniri homo qui mentem non habeat habens animam; sed quia nihil esset, si inveniri posset. Sic etiam dici potest, Si corpus figuram habeat, colorem non habeat, videri non potest: non quia est corpus cui desit color; sed quia si esset, cerni non posset. Ita fortasse dictum est quod si quis habeat prophetiam, et charitatem non habeat, nihil est: non quia potest in quoquam esse prophetia sine charitate; sed quia si esset, prodesse non posset. Opus est igitur ad solvendam istam quaestionem, ut ostendamus aliquem reprobum hoc donum habuisse prophetiae: quod si neminem inveniremus, hoc iste ipse Saul satis ostenderet. Sed tamen ille etiam Balaam reprobus apparet; non enim eum tacet Scriptura divino judicio esse damnatum: et tamen prophetiam habebat; et quia charitas ei deerat, inerat voluntas maledicendi populo Israel, quam hostis pretio comparaverat, qui eum ad maledicendum mercede conduxerat; dono tamen illo prophetandi, quo aspergebatur, benedicebat invitus. Nec verba illa parum attestantur huic sententiae, quae in Evangelio scripta sunt, multos dicturos in illa die, Domine, Domine, in nomine tuo manducavimus et bibimus, et in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus: quibus tamen dicturus est, Non novi vos; recedite a me, operarii iniquitatis. Non enim eos mentientes putamus ista dicturos in illo judicio, ubi nullus erit fallendi locus, aut ullam vocem talium legimus, dicentium, Dileximus te. Poterunt ergo dicere, In nomine tuo prophetavimus, cum sint improbi et reprobi: non autem poterunt dicere, Dilectionem quam mandasti, tenuimus. Nam si dicent, non eis respondebitur, Non novi vos. In hoc enim cognoscetur, inquit, quia discipuli mei estis, si vos invicem diligatis. 10. Exemplum itaque hujus Saul resistit superbis nonnullis haereticis, qui aliquid boni de muneribus sancti Spiritus negant posse dari eis qui ad sortem sanctorum non pertinent: cum eis dicimus habere illos posse sacramentum Baptismi, quod cum ad Ecclesiam catholicam veniunt, non est in eis ullo modo violandum, aut quasi non habeant tradendum; sed tamen eos non ideo saluti debere confidere, quia non improbamus quod illos accepisse concedimus; sed oportere cognoscere unitatis societatem vinculo charitatis ineundam, sine qua omnino quidquid habere potuerint, quamvis per se sanctum ac venerandum, ipsi tamen nihil sunt, tanto indigniores effecti vitae aeternae praemio, quanto illis donis non bene usi sunt, quae in hac vita, quae transitoria est, acceperunt. Non autem bene utitur, nisi charitas; et charitas omnia tolerat, atque ideo non scindit unitatem, cujus ipsa est fortissimum vinculum. Non enim et servus ille non accepit talentum, aut aliquid aliud intelligitur talentum quam munus aliquod utique divinum: sed, Qui habet, dabitur ei; qui autem non habet, et quod habet auferetur ab eo. Quod non habet auferri non potest; sed aliud non habet, ut merito auferatur quod habet: non habet charitatem utendi, ut auferatur quidquid aliud habet, quod sine charitate non prodest.
- Demek ki Kral Saul'un hem ilk meshedildiği zaman peygamberlik ruhunu alması, hem de sonra itaatsizliği yüzünden reddedildiğinde, Rab'bin ruhu ondan ayrılınca Rab'den gelen kötü bir ruh tarafından yakalanması şaşılacak bir şey değildir. Bu ruha da hizmeti yüzünden "Rab'bin ruhu" denmiştir; çünkü Rab bütün kötü ruhları da iyi kullanır: kimini mahkûm etmek, kimini ıslah etmek, kimini sınamak için. Kötülük Rab'den gelmese de Tanrı'dan olmayan bir kudret yoktur. Davut uyuyan Saul'un başucundan mızrağı ve su kabını aldığında aynı Saul'un askerlerini kaplayan uykuya da "Rab'bin uykusu" denmiştir; o sırada Rab'de uyku olduğundan, yani kendisi uyuduğundan değil, insanları o an yakalamış olan uyku, kulu Davut'un o yerde bulunduğu fark edilmesin diye Tanrı'nın işaretiyle onlara salındığından. Aynı Saul'un, adil adama zulmederken ve onu yakalayıp öldürmek için peygamberlerin toplandığı yere gelmişken peygamberlik ruhunu yeniden alması da şaşılacak bir şey değildir. Böylece yeterince gösterilmiştir ki, sevgisi olmayan kimse böyle bir armağan yüzünden, sanki Tanrı'nın en hoşnut olduğu kişiymiş gibi kendinden emin olmamalıdır. Çünkü bu armağan Saul'a da verilebildi; gerçi gizli bir sır uğruna, ama yine de verilebildi: reddedilmiş, kıskanç, nankör, iyiliğe kötülükle karşılık veren ve ruhu aldıktan sonra bile daha iyiye doğru düzelmeyen ve değişmeyen birine.
İkinci Mesele
- Haydi, şimdi "Saul'u kral yaptığıma pişmanım" sözünün nasıl söylendiğini görelim. Çünkü böyle sözlerin anlaşılmasında acemi olduğun için değil, benim acemiliğimi babaca bir gayret ve iyi niyetli bir özenle sınadığın için soruyorsun: Her önbilginin kendisinde bulunduğu Tanrı bir şeye nasıl pişman olur? Ben ise, Tanrı hakkında söylenecek layık bir şey bulunsaydı, bu söz söylendiğinde ona layık olmayan bir şey söylendiğini düşünürdüm. Ama onun ebedî kudreti ve Tanrılığı, insanların konuşmalarını ören bütün kelimeleri şaşılacak biçimde ve hiç duraksamadan aştığına göre, onun hakkında insanca söylenen ve insanlara bile küçümsenecek gibi görünen her söz, insanın zayıflığına şunu hatırlatır: Kutsal Yazılarda Tanrı hakkında yerinde söylenmiş saydığı sözler bile ilahî yüceliğe değil, insanın kavrayışına daha uygundur; bu yüzden onlar da, bu sözlerin bir biçimde aşıldığı gibi, daha duru bir anlayışla aşılmalıdır.1_27
- Non igitur mirum est, regem Saul et eo tempore quo primum unctus est, accepisse spiritum prophetandi, et postea cum esset propter inobedientiam reprobatus, recedente ab eo spiritu Domini arreptum esse maligno spiritu a Domino: qui etiam spiritus Domini appellatus est propter ministerium; quia omnibus etiam spiritibus malis bene utitur Dominus, vel ad damnationem quorumdam, vel ad emendationem, vel ad probationem: et quamvis non sit malignitas a Domino, non est tamen potestas nisi a Deo. Dictusque est etiam sopor Domini, qui occupaverat milites ejusdem Saul, cum David hastam et scyphum abstulisset a capite dormientis: non quia tunc sopor in Domino erat, ut ipse dormiret; sed quia ille sopor, qui tunc homines apprehenderat, nutu Dei erat infusus, ne David servi ejus in eo loco praesentia sentiretur. Neque illud mirum est, rursum eumdem Saul accepisse spiritum prophetiae, cum persequeretur justum, et eum comprehensurus et necaturus venisset in locum ubi erat congregatio prophetarum. Sic enim satis demonstratum est neminem de tali munere jam securum esse debere, tanquam sit acceptissimus Deo, si non habeat charitatem: quandoquidem illud donum et Sauli dari potuit, propter arcanum quidem alicujus sacramenti; sed tamen dari potuit reprobato, et invido, et ingrato, et reddenti mala pro bonis, et ne post ipsam quidem acceptionem spiritus correcto in melius atque mutato. QUAESTIO II. 1. Age, jam videamus quomodo dictum sit, Poenitet me quod constituerim regem Saul. Quaeris enim, non utique in talium verborum intellectu rudis, sed rudimenta explorans mea paterno studio et benigna cura, quomodo poeniteat aliquid Deum, in quo sit omnis praescientia. Ego vero, cum hoc de Deo dicitur, indignum aliquid dici arbitrarer, si aliquid dignum inveniretur quod de illo diceretur. Cum vero verba omnia, quibus humana colloquia conseruntur, illius sempiterna virtus et divinitas mirabiliter atque incunctanter excedat, quidquid de illo humaniter dicitur, quod etiam hominibus aspernabile videatur, ipsa humana admonetur infirmitas, etiam illa quae congruenter in Scripturis sanctis de Deo dicta existimat, humanae capacitati aptiora esse quam divinae sublimitati; ac per hoc etiam ipsa transcendenda esse sereniore intellectu, sicut ista qualicumque transcensa sunt.
- Her şeyi önceden bilen Tanrı'da pişmanlık olamayacağı hangi insanın aklına gelmez? Ama pişmanlık ve önbilgi elbette iki ayrı kelimedir; birinin, yani önbilginin Tanrı'ya uygun düştüğüne inandığımız için onda pişmanlık bulunduğunu inkâr ederiz. Ama başka biri bunları daha berrak bir düşünüşle ele alıp önbilginin kendisinin bile Tanrı'ya nasıl uygun düştüğünü sorar ve bu kelimenin kavramının da onun dile gelmez Tanrılığı tarafından kat kat aşıldığını bulursa, ikisinin de onun hakkında insanlar yüzünden söylenebilmesine şaşmaz; oysa onun kendisi bakımından ikisi de yersiz olurdu. Çünkü önbilgi, gelecek şeylerin ilminden başka nedir? Bütün zamanları aşan Tanrı için gelecek olan nedir? Tanrı'nın ilmi şeylerin kendisini kavrıyorsa, onlar onun için gelecek değil, şimdiki şeylerdir; bu yüzden ona artık önbilgi değil, yalnızca ilim denebilir. Ama zamanlı yaratıkların düzeninde olduğu gibi onun katında da gelecek olanlar henüz yoksa ve o, bilerek onları önceden yakalıyorsa, demek ki onları iki kez algılar: bir kez gelecek şeylerin önbilgisine göre, bir kez de şimdiki şeylerin ilmine göre. Öyleyse Tanrı'nın ilmine zaman içinde bir şey eklenir; bu ise son derece saçma ve son derece yanlıştır. Çünkü gelecek şeyleri önceden bilen, ancak onları iki kez tanırsa geldiklerinde de bilebilir: olmadan önce önceden bilerek, olduklarında da tanıyarak. Böylece —hakikatten çok uzak olarak— önceden bilinen zamanlı şeyler, olmadan önce algılanmayıp yalnızca önceden bilinirken şimdi şimdiki olarak da algılandıklarında, Tanrı'nın ilmine zaman içinde bir şey eklenmiş olur. Yok eğer gelecekleri önceden bilinen şeyler geldiğinde Tanrı'nın ilmine yeni bir şey eklenmeyecek, o önbilgi önceden bilinenler gelmeden önce nasılsa öyle kalacaksa, gelecek şeylerin bilgisi olmadığına göre ona nasıl hâlâ önbilgi denecek? Çünkü gelecek diye gördüğü şeyler artık şimdidir, biraz sonra da geçmiş olacaklardır. Geçmiş şeylerin ise, şimdiki şeylerde olduğu gibi, hiçbir şekilde önbilgisinden söz edilemez. Demek ki yine şu sonuca dönülür: Aynı şeyler gelecekken önbilgi olan, onlar artık şimdi olduğunda ilim olur. Önce önbilgi olan şey sonra Tanrı'da ilim olursa, Tanrı değişkenliği kabul eder ve zamanlı olur; oysa Tanrı hakikaten ve en yüce biçimde var olandır; hiçbir yanıyla değişken, yeni bir harekete bağlı olarak zamanlı değildir. Öyleyse "Tanrı'nın önbilgisi" demeyelim, yalnızca "Tanrı'nın ilmi" diyelim; ama bunun da nasıl olduğunu araştıralım. Kendimizde ilim dediğimiz şey, ancak hissettiğimiz ve anladığımız şeyleri hafızada tutmamızdır: Bir şeyi hissettiğimizi ya da anladığımızı hatırlarız ki istediğimizde onu yeniden anabilelim. Tanrı'da da böyleyse, öyle ki onun için hakikî anlamda "Anlar ve anladı, hisseder ve hissetti" denebilirse, bu zamanı kabul eder ve Tanrı'nın cevherinden çok uzak tutulması gereken o değişkenlik yine de içeri sızar. Yine de Tanrı hem bilir hem önceden bilir, ama dile gelmez bir biçimde; aynı şekilde dile gelmez bir biçimde pişman da olur. Tanrı'nın ilmi insanın ilminden öyle uzaktır ki ikisini kıyaslamak gülünç olur; yine de ikisine de ilim denir. İnsanın ilmi öyledir ki havari onun için "İlim ortadan kalkacak" der; bu ise Tanrı'nın ilmi için hiçbir şekilde doğru olarak söylenemez. Bunun gibi insanın öfkesi de bulanıktır ve ruhun ıstırabı olmadan olmaz. Tanrı'nın öfkesi ise —Müjde'de onun için "Tanrı'nın öfkesi onun üzerinde kalır", havaride de "Tanrı'nın öfkesi her türlü dinsizliğe karşı gökten açığa çıkar" denir— kendisi daima huzur içinde kalırken, kendisine tâbi olan yaratıkta şaşılacak bir hakkaniyetle cezayı uygular. İnsanın merhametinde de yürekte bir sefalet vardır; Latincede adını da buradan almıştır (misericordia: miser "sefil" ve cor "yürek"). Havarinin yalnız sevinenlerle sevinmeyi değil, ağlayanlarla ağlamayı da öğütlemesi de buradandır. Ama aklı başında kim, Tanrı'ya herhangi bir sefaletin dokunduğunu söyler? Oysa Kutsal Yazı her yerde onun merhametli olduğuna tanıklık eder. Aynı biçimde insanın kıskançlığını haset vebası olmadan düşünemeyiz; kıskanç Tanrı'yı ise öyle düşünmeyiz: Kelime aynıdır, ama tarz aynı değildir.1_28
- Quis est enim hominum, cui non occurrat in Deo cuncta praesciente, poenitentiam esse non posse? Et certe tamen haec duo verba sunt, poenitentia et praescientia, quorum quia unum congruere credimus Deo, id est praescientiam, negamus in eo esse poenitentiam. Cum vero alius liquidiore consideratione ista pertractans, quaesierit quemadmodum vel ipsa praescientia Deo congruat, et invenerit hujus etiam verbi notionem illius ineffabili divinitate longe lateque superari; non miratur utrumque de illo propter homines dici potuisse, de quo utrumque propter ipsum incongrue diceretur. Quid est enim praescientia, nisi scientia futurorum? Quid autem futurum est Deo, qui omnia supergreditur tempora? Si enim scientia Dei res ipsas habet, non sunt ei futurae, sed praesentes; ac per hoc non jam praescientia, sed tantum scientia dici potest. Si autem sicut in ordine temporalium creaturarum, ita et apud eum nondum sunt quae futura sunt, sed ea praevenit sciendo; bis ergo ea sentit, uno quidem modo secundum futurorum praescientiam, altero vero secundum praesentium scientiam. Aliquid ergo temporaliter accedit scientiae Dei; quod absurdissimum atque falsissimum est. Nec enim potest quae ventura praenoscit nosse cum venerint, nisi bis innotescant, et praenoscendo antequam sint, et cognoscendo cum jam sunt. Ita fit ut (quod longe a veritate seclusum est) temporaliter aliquid accedat scientiae Dei, cum temporalia quae praesciuntur etiam praesentia sentiuntur, quae non sentiebantur antequam fierent, sed tantummodo praesciebantur. Si vero etiam cum venerint, quae praesciebantur esse ventura, nihil novi accedet scientiae Dei, sed manebit illa praescientia sicut erat etiam priusquam venirent quae praesciebantur; quomodo jam praescientia dicetur, quando non est rerum futurarum? Jam enim praesentia sunt quae futura cernebat, et paulo post erunt praeterita. Praeteritarum autem rerum, sicut praesentium, nullo modo potest dici praescientia. Reditur ergo ad id, ut fiat rebus jam praesentibus scientia, quae eisdem rebus futuris erat praescientia: et cum ea quae praescientia erat prius, postea scientia fiat in Deo, admittit mutabilitatem et temporalis est; cum sit Deus, qui vere summeque est, nec ulla ei parte mutabilis, nec ullo motu novitio temporalis. Placet ergo ut non dicamus praescientiam Dei, sed tantummodo scientiam: quaeramus et hoc quomodo. Non enim scientiam solemus dicere in nobis, nisi cum sensa et intellecta memoria retinemus; cum meminimus aliquid sensisse nos vel intellexisse, ut id cum volumus recolamus. Quod si ita in Deo est, ut possit proprie dici, Intelligit et intellexit, sentit et sensit; admittit tempus, et subrepit nihilominus illa mutabilitas, quae longe a Dei substantia removenda est. Et tamen et scit Deus, et praescit Deus ineffabili modo: sic eum et poenitet ineffabili modo. Cum enim scientia Dei longe distet ab humana scientia, ita ut irridenda sit comparatio, utraque tamen scientia vocatur: et haec quidem humana talis est, ut dicat de illa Apostolus etiam, Scientia destruetur; quod nullo modo recte de scientia Dei dici potest. Sic et ira hominis turbida est et non sine cruciatu animi: ira vero Dei, de qua dicitur in Evangelio, Sed ira Dei manet super eum; et Apostolus, Revelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem; illo in tranquillitate jugiter manente, in creatura subdita exercet admirabili aequitate vindictam. Misericordia quoque hominis habet nonnullam cordis miseriam, unde etiam in latina lingua nomen accepit: nam inde est etiam, quod non solum gaudere cum gaudentibus, sed etiam flere cum flentibus hortatur Apostolus. Quis autem sano capite dixerit, ulla miseria tangi Deum? quem tamen ubique Scriptura misericordem esse testatur. Ita zelum humanum non sine peste livoris intelligimus: zelantem vero Deum non ita, sed eodem verbo, non eodem modo.
- Ötekileri gözden geçirmek uzun sürer. Pek çok ilahî şeyin, kıyas kabul etmez bir farkla ayrı oldukları hâlde insanî şeylerle aynı adlarla anıldığını gösteren sayısız örnek vardır. Yine de her iki türden şeye aynı kelimelerin verilmesi boşuna değildir: Gündelik alışkanlık içinde dolaşan ve daha olağan tecrübelerle tanınan bu bildiğimiz şeyler, o yüce şeyleri anlamaya bir ölçüde yol açar. İnsanın ilminden değişkenliği çıkarırsam; hatırlarken, az önce ruhun bakışında olmayanı görelim diye bir düşünceden ötekine yaptığımız geçişleri, sık sık hatırlayarak bir parçadan öbür parçaya atlamamızı çıkarırsam —havarinin ilmimizin kısmî olduğunu söylemesi de bundandır—; evet, bütün bunları çıkarıp geriye yalnızca her şeyi tek ve ebedî bir seyirle kuşatan kesin ve sarsılmaz hakikatin canlılığını bırakırsam —hayır, bırakırsam değil, çünkü insanın ilminde bu yoktur; gücüm yettiğince düşünürsem—, Tanrı'nın ilmi bana bir ölçüde sezdirilir. Bununla birlikte bu ad, bilmekle insandan bir şeyin gizli kalmamasından ötürü, iki şey için de ortak olabildi. Gerçi insanlarda da ilim bilgelikten ayırt edilir; havarinin dediği gibi: "Birine Ruh aracılığıyla bilgelik sözü, ötekine aynı Ruh'a göre ilim sözü verilir." Ama Tanrı'da elbette bunlar iki değil, birdir. İnsanlarda ise akla yatkın bir biçimde genellikle şöyle ayırt edilirler: Bilgelik ebedî şeylerin anlaşılmasına, ilim ise bedenin hisleriyle tecrübe ettiğimiz şeylere ilişkindir. Başkası başka bir fark ileri sürebilir; ama farklı olmasalardı havari onları böyle ayırmazdı. Gerçekten de ilim adı bedenin hisleriyle tecrübe ettiğimiz şeylere ayrılmışsa, Tanrı'nın hiçbir ilmi yoktur. Çünkü Tanrı kendi başına, insan gibi bedenden ve ruhtan oluşmaz. Ama Tanrı'nın ilminin başka türlü olduğunu ve insanların ilmi denenle aynı cinsten olmadığını söylemek daha doğrudur; tıpkı "Tanrı" denen şeyin kendisinin, "tanrıların meclisinde durdu" sözünde anılan tanrılardan çok başka olması gibi. Yine de kelimenin ortaklığı bir şekilde "gizli kalmamak"la ilgilidir. Aynı biçimde insanın öfkesinden bulanık hareketi çıkarırım ki geriye cezalandırmanın gücü kalsın; böylece Tanrı'nın öfkesi denen şeyin bilgisine bir ölçüde yükselirim. Yine merhametten, acıdığın kimsenin sefaletini onunla paylaşarak duyduğun acıyı çıkarırsan ve geriye yardıma koşmanın ve sefaletten kurtarmanın sakin iyiliği kalırsa, ilahî merhamet de bir nebze bilinir. Tanrı'nın kıskançlığını da, yazılı bulduğumuzda reddedip küçümsemeyelim; insan kıskançlığından kederin solgun çürümesini ve ruhun hastalıklı hâlini çıkaralım; geriye yalnızca iffetin bozulmasını cezasız bırakmayan o hüküm kalsın; böylece Tanrı'nın kıskançlığını bir şekilde kavramaya başlamak için yükseliriz.
- Bu yüzden Tanrı'nın "Pişmanım" dediğini okuduğumuzda, insanlarda pişmanlığın genellikle ne iş gördüğünü düşünelim. Hiç şüphesiz orada bir değiştirme iradesi bulunur; ama insanda bu, ruhun acısıyla birliktedir, çünkü insan düşüncesizce yaptığı şeyi kendinde kınar. Öyleyse insanın zayıflığından ve bilgisizliğinden gelen bu şeyleri çıkaralım ve geriye yalnızca bir şeyin eskiden olduğu gibi olmamasını istemek kalsın; böylece Tanrı'nın pişman olmasının hangi kurala göre anlaşılacağı zihnimize bir ölçüde sezdirilebilir. Çünkü pişman olduğu söylendiğinde, var olsun diye yaptığı bir şeyin artık öyle olmamasını ister. Ama öyleyken de öyle olması gerekiyordu; artık öyle olmasına izin verilmediğinde de artık öyle olmaması gerekir. Bu, Tanrı'nın değişen her şeyi değişmez bir iradeyle düzenlediği, sürekli ve sakin bir hakkaniyet hükmüyle olur.1_29
- Longum est percurrere caetera, et sunt innumerabilia quibus ostenditur multa divina iisdem nominibus appellari quibus humana, cum incomparabili diversitate sejuncta sint: nec tamen frustra eadem sunt rebus utrisque indita vocabula, nisi quia haec cognita quae in quotidiana consuetudine versantur, et experimentis usitatioribus innotescunt, nonnullam ad intelligenda illa sublimia praebent viam. Cum enim dempsero de humana scientia mutabilitatem, et transitus quosdam a cogitatione in cogitationem, cum recolimus, ut cernamus animo quod in contuitu ejus paulo ante non erat, atque ita de parte in partem crebris recordationibus transilimus; unde etiam ex parte dicit esse Apostolus nostram scientiam: cum ergo haec cuncta detraxero, et reliquero solam vivacitatem certae atque inconcussae veritatis una atque aeterna contemplatione cuncta lustrantis; imo non reliquero, non enim habet hoc humana scientia, sed pro viribus cogitavero; insinuatur mihi utcumque scientia Dei: quod tamen nomen, ex eo quod sciendo aliquid non latet hominem, potuit esse rei utrique commune. Quanquam et in ipsis hominibus solet discerni a sapientia scientia, ut etiam Apostolus dicit, Alii quidem per Spiritum datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum: in Deo autem nimirum non sunt haec duo, sed unum. Et in hominibus quidem haec ita discerni probabiliter solent, ut sapientia pertineat ad intellectum aeternorum, scientia vero ad ea quae sensibus corporis experimur. Sed licet alius aliam differentiam proferat, nisi tamen diversa essent, non sic ab Apostolo distinguerentur. Quod sane si ita est, ut nomen scientiae rebus quas per sensus corporis experimur, deputatum sit; nulla est omnino scientia Dei. Non enim Deus per se ipsum ex corpore et anima constat, sicut homo. Sed melius dicitur aliam esse scientiam Dei, et non ejusdem generis, cujus ista est quae hominum dicitur: sicut etiam idipsum quod Deus dicitur, longe aliud est, quam quemadmodum dictum est quia stetit in synagoga deorum. Tamen ad non latere quoquo modo pertinet communicatio ipsa vocabuli. Sic etiam de ira hominis detraho turbulentum motum, ut remaneat vindictae vigor; atque ita utcumque assurgo in notitiam illius quae appellatur ira Dei. Item de misericordia si auferas compassionem, cum eo quem miseraris, participatae miseriae, ut remaneat tranquilla bonitas subveniendi et a miseria liberandi, insinuatur divinae misericordiae qualiscumque cognitio. Zelum quoque Dei non repudiemus et aspernemur, cum scriptum invenimus: sed auferamus de humano zelo pallidam tabem doloris, et morbidam perturbationem animi; remaneatque illud solum judicium, quo corruptio castitatis impunita esse non sinitur, et assurgimus ut incipiamus aliquo modo capere zelum Dei. 4. Quapropter cum legimus etiam Deum dicentem, Poenitet me; consideremus quod esse soleat in hominibus opus poenitendi. Procul dubio reperitur voluntas mutandi: sed in homine cum dolore animi est; reprehendit enim in se quod temere fecerat. Auferamus ergo ista, quae de humana infirmitate atque ignorantia veniunt, et remaneat solum velle ut non ita sit aliquid, quemadmodum erat: sic potest aliquantum intimari menti nostrae, qua regula intelligatur quod poenitet Deum. Cum enim poenitere dicitur, vult non esse aliquid, sicut fecerat ut esset: sed tamen et cum ita esset, ita esse debebat; et cum ita esse jam non sinitur, jam non debet ita esse, perpetuo quodam et tranquillo aequitatis judicio, quo Deus cuncta mutabilia incommutabili voluntate disponit.
- Ama insanlarda önbilgiyi ve ilmi övgüyle anmaya, insan soyu da büyük güç sahiplerinin öfkesini kınamaktan çok ondan korkmaya alışkın olduğu için, böyle şeylerin Tanrı hakkında yerinde söylendiğini düşünürüz. Kıskanan ve bir şeye pişman olan kişi ise genellikle ya kınanır ya da kendindeki kusuru düzeltir; bu yüzden bu sözler insanlar hakkında kınamayla söylenir; Tanrı'da da böyle bir şey olduğunu okuduğumuzda bu yüzden şaşırırız. Ama herkesin iyiliğini gözeten o Kutsal Yazı, hoşa giden şeyler Tanrı'da insanlarda anlaşıldıkları gibi anlaşılmasın diye bilhassa bunları da koyar. Çünkü hoşa gitmeyen bu şeyleri Tanrı'da insanda bulundukları gibi anlamaya cesaret edemeyince, uygun ve yerinde saydığımız şeyleri de öyle araştırmayı öğreniriz. Bir söz insanda hoşa gitmediği için Tanrı hakkında söylenmemeliyse, Tanrı'ya değişmez de demeyelim; çünkü insanlar hakkında kınamayla "Onlarda değişme yoktur" denmiştir. Yine insanda övülmeye değer olup da Tanrı'da bulunamayacak bazı şeyler vardır. Daha taze yaşların büyük bir süsü olan utanma bunlardandır; Tanrı korkusu da öyle: Bu yalnızca eski Kitaplarda övülmez, havari de "Tanrı korkusu içinde kutsallığı tamamlayarak" der; oysa Tanrı'da elbette hiç yoktur. Demek ki insanların övülmeye değer bazı nitelikleri Tanrı hakkında doğru olarak söylenmediği gibi, kınanacak bazı nitelikleri de Tanrı'da doğru olarak anlaşılır: insanlarda olduğu gibi değil, yalnızca ortak kelimelerle, ama bambaşka bir anlamda ve biçimde. Nitekim Rab'bin "Saul'u kral yaptığıma pişmanım" dediği Samuel, biraz sonra Saul'un kendisine Tanrı hakkında "O, pişman olacak bir insan değildir" der. Burada elbette, Tanrı "Pişmanım" dediğinde bile bunun insanca anlaşılmaması gerektiğini, gücümüzün yettiğince tartıştığımız gibi, yeterince gösterir.
Üçüncü Mesele
- Yine soruyorsun: Falcı kadının içindeki murdar ruh, Saul'un Samuel'i görmesini ve onunla konuşmasını sağlayabilir miydi? Ama bütün murdar ruhların reisi olan Şeytan'ın Tanrı'yla konuşabilmesi ve en adil adam Eyüp'ün sınanmasını isteyebilmesi çok daha büyük bir mucizedir; o, havarilerin de sınanmasını istemişti. Yok eğer bu güç bir mesele değilse —çünkü her yerde hazır olan hakikat dilediği yaratık aracılığıyla dilediği yaratığa konuşur ve Tanrı'nın konuştuğu kişi bu yüzden büyük liyakat sahibi olmaz; önemli olan ne söylediğidir: İmparator da, kurtuluşlarını büyük bir öngörüyle gözettiği pek çok masumla konuşmaz, öldürülmelerini buyurduğu pek çok suçluyla ise konuşur—, eğer bu yüzden burada bir mesele yoksa, murdar bir ruhun kutsal bir adamın ruhuyla nasıl konuşabildiği de mesele olmasın. Çünkü yaratan ve kutsayan Tanrı bütün azizlerden elbette çok daha büyüktür. Kötü bir ruhun, adil bir adamın ruhunu uyandırmasına ve onu ölülerin gizli barınaklarından âdeta çağırmasına izin verilmesi seni şaşırtıyorsa, Şeytan'ın Rab'bin kendisini alıp tapınağın kanadının üzerine koyması daha da şaşılacak bir şey değil midir? Çünkü bunu hangi biçimde yapmış olursa olsun, Samuel'in uyandırılmasını sağlayan biçim de aynı şekilde gizlidir. Meğer ki biri, İblis'e yaşayan Rab'bi dilediği yerden alıp dilediği yere koyma izninin, ölmüş Samuel'in ruhunu yerinden uyandırma izninden daha kolay verildiğini söylesin. Müjde'deki o olay bizi şaşırtmıyorsa, çünkü Rab bunun kudretinden ve Tanrılığından hiçbir şey eksilmeden olmasını istedi ve buna izin verdi —nitekim sapkın ve murdar olsalar, İblis'in işlerini yapsalar da Yahudilerin kendisini tutuklamalarına, bağlamalarına, alay etmelerine, çarmıha germelerine ve öldürmelerine katlandı—, şuna inanmak da saçma değildir: İlahî iradenin bir tertibiyle, kutsal peygamberin ruhuna, kralı ilahî hükümle vurmak üzere onun gözlerine görünmeye razı olmasına izin verilmiş olabilir; hem de istemeye istemeye değil, büyü gücünün egemenliği ve boyunduruğu altında değil, isteyerek ve Tanrı'nın hem o falcı kadından hem Saul'dan gizli olan tertibine boyun eğerek. İyi bir insanın ruhu, yaşayan kötüler tarafından çağrılıp gelirse neden saygınlığını kaybetmiş gibi görünsün? Yaşayan iyiler de çoğu zaman çağrılınca kötülerin yanına gider; faziletlerinin şerefini koruyup sarsılmadan, onların kusurlarını o anki işlerin gereğine ya da zorunluluğuna göre ele alarak, hakkaniyetin vazife olarak istediğini onlarla birlikte yaparlar.1_30
- Sed quoniam praescientiam et scientiam cum laude solemus in hominibus appellare, iramque ipsam solet humanum genus in magnis potestatibus timere potius quam reprehendere, congruenter putamus talia dici de Deo. Qui autem zelat, et quem aliquid poenitet, quoniam vel culpari solet, vel in se culpam corrigere, atque ideo cum reprehensione ista de hominibus dici; propterea movet, cum legimus esse aliquid in Deo ejusmodi. Sed illa Scriptura omnibus consulens, propterea magis et ista ponit, ne illa quae placent sic intelligantur in Deo, quomodo consueverunt in hominibus intelligi. Per haec enim quae displicent, cum ea non audemus sic intelligere in Deo, ut inveniuntur in homine, discimus etiam illa sic quaerere, quae apta esse atque convenientia putabamus. Nam si propterea non est illud de Deo dicendum, quia in homine displicet; non dicamus incommutabilem Deum, quia de hominibus cum reprehensione dictum est, Non enim est illis commutatio. Item sunt quaedam quae in homine laudabilia sunt, in Deo autem esse non possunt: sicut pudor, quod aetatum viridiorum magnum est ornamentum: sicut timor Dei, non enim tantum in veteribus Libris laudatur, sed Apostolus etiam dicit, Perficientes sanctificationem in timore Dei; qui utique in Deo nullus est. Sicut ergo quaedam laudabilia hominum non recte dicuntur in Deo; sic quaedam culpabilia hominum recte intelliguntur in Deo: non ita ut in hominibus, sed vocabulis tantummodo communibus, longe alia ratione et modo. Nam paulo post idem Samuel, cui dixerat Dominus, Poenitet me quod constituerim regem Saul, ipsi Sauli ait de Deo, Quoniam non est sicut homo, ut poeniteat eum: ubi videlicet satis ostendit etiam cum Deus dicit, Poenitet me; non humano more accipiendum esse, sicut jam quantum valuimus disputavimus. QUAESTIO III. 1. Item quaeris utrum spiritus immundus qui erat in pythonissa, potuerit agere ut Samuel a Saule videretur et loqueretur cum eo. Sed multo majoris miraculi est quod ipse Satanas princeps omnium immundorum spirituum potuit loqui cum Deo, et petere tentandum Job justissimum virum: qui etiam tentandos Apostolos petiit. Aut si hoc ideo non habet difficilem quaestionem, quia per quam voluerit creaturam, cui voluerit creaturae, ubique praesens veritas loquitur, nec propterea magni meriti est cui loquitur Deus: interest enim quid loquatur; quia et imperator multis innocentibus non loquitur, quibus providentissime consulit ad salutem; et cum multis nocentibus loquitur, quos jubet interfici: si ergo hinc propterea nulla quaestio est; nulla sit quaestio quomodo etiam immundus spiritus cum anima sancti viri loqui potuerit. Omnibus enim sanctis Deus creator et sanctificator longe utique major est. Quod si hoc movet, quod licuerit maligno spiritui excitare animam justi, et tanquam de abditis mortuorum receptaculis evocare; nonne magis mirandum est quod Satanas ipsum Dominum assumpsit et constituit super pinnam templi? Quolibet enim modo fecerit, ille etiam modus quo Samueli factum est ut excitaretur, similiter latet. Nisi forte quis dixerit faciliorem diabolo fuisse licentiam ad Dominum vivum unde voluit assumendum, et ubi voluit constituendum, quam ad Samuelis defuncti spiritum a suis sedibus excitandum. Quod si illud in Evangelio nos ideo non perturbat, quia Dominus voluit atque permisit nulla diminutione suae potestatis et divinitatis id fieri; sicut ab ipsis Judaeis, quanquam perversis atque immundis et facta diaboli facientibus, et teneri se, et vinciri, et illudi, et crucifigi atque interfici passus est: non est absurdum credere ex aliqua dispensatione divinae voluntatis permissum fuisse, ut non invitus nec dominante atque subjugante magica potentia, sed volens atque obtemperans occultae dispensationi Dei, quae et pythonissam illam et Saulem latebat, consentiret spiritus Prophetae sancti se ostendi aspectibus regis, divina eum sententia percussurus. Cur enim anima boni hominis, a malis vivis evocata si venerit, amittere videatur dignitatem suam: cum et vivi plerumque boni vocati ad malos veniant, et agant cum eis quod officium postulat aequitatis, servato atque inconcusso decore virtutis suae, et illorum vitiis pro rerum praesentium vel usu vel necessitate tractatis?
- Gerçi bu olayda başka, daha kolay bir çıkış yolu ve daha rahat bir anlayış da olabilir: Samuel'in ruhunun dinlenme yerinden gerçekten uyandırıldığına değil, İblis'in hileleriyle meydana getirilmiş bir hayalete, hayalî bir aldatmacaya inanmak. Kutsal Yazı bunu Samuel adıyla anar; çünkü görüntüler genellikle görüntüsü oldukları şeylerin adlarıyla anılır. Metalden, tahtadan ya da bu tür işlere elverişli başka bir maddeden boyanan ve yontulan her şey, rüyada görülen her şey ve hemen bütün görüntüler, görüntüsü oldukları şeylerin adlarıyla anılır. Resmedilmiş bir insana insan demekte kim tereddüt eder? Hatta tek tek kişilerin resmine baktığımızda onların özel adlarını da çekinmeden kullanırız; bir levhaya ya da duvara bakarak "Bu Cicero, bu Sallustius, bu Akhilleus, bu Hektor, bu Simoeis ırmağı, şu da Roma" deriz; oysa bunlar boyanmış görüntülerden başka bir şey değildir. Bu yüzden Kerubiler göksel güçler oldukları hâlde, Tanrı'nın buyruğuyla büyük bir şeye işaret etmek için Ahit Sandığı'nın üzerine metalden yapılan o heykellere de "Kerubiler" denir. Yine rüya gören biri "Augustinus'un ya da Simplicianus'un görüntüsünü gördüm" demez, "Augustinus'u ya da Simplicianus'u gördüm" der; oysa o böyle bir şeyi gördüğü sırada bizim bundan haberimiz olmaz. Görülenin insanların kendisi değil, görüntüleri olduğu bu kadar açıktır. Firavun da rüyasında başakların ve ineklerin görüntülerini değil, başakları ve inekleri gördüğünü söyledi. Öyleyse görüntülerin, görüntüsü oldukları şeylerin adlarıyla anıldığı apaçık sabitse, Kutsal Yazı'nın Samuel'in göründüğünü söylemesine şaşmamak gerekir; belki de kendini nur meleği, hizmetçilerini de adalet hizmetçileri kılığına sokanın hilesiyle Samuel'in bir görüntüsü belirmişti.1_31
- Quanquam in hoc facto potest esse alius facilior exitus et expeditior intellectus, ut non vere spiritum Samuelis excitatum a requie sua credamus, sed aliquod phantasma, et imaginariam illusionem diaboli machinationibus factam, quam propterea Scriptura nomine Samuelis appellat, quia solent imagines rerum earum nominibus appellari, quarum imagines sunt. Sicut omnia quae pinguntur atque finguntur ex aliqua materie metalli aut ligni, vel cujusque rei aptae ad opera hujusmodi, quaeque etiam videntur in somnis, et omnes fere imagines, earum rerum quarum imagines sunt, appellari nominibus solent. Quis est enim qui hominem pictum dubitet vocare hominem? Quandoquidem et singulorum quorumque picturam cum aspicimus, propria quoque nomina incunctanter adhibemus: velut cum intuentes tabulam aut parietem, dicimus, Ille Cicero est, ille Sallustius, ille Achilles, ille Hector, hoc flumen Simois, illa Roma; cum aliud nihil sint quam pictae imagines. Unde Cherubim cum sint coelestes potestates, ficta tamen ex metallo, quod imperavit Deus, super arcam Testamenti, magnae rei significandae gratia, non aliud quam Cherubim illa quoque figmenta vocitantur. Item quisquis videt somnium, non dicit, Vidi imaginem Augustini aut Simpliciani; sed, Vidi Augustinum aut Simplicianum: cum eo tempore quo tale aliquid vidit, nos ignoraremus; usque adeo manifestum est, non ipsos homines, sed imagines eorum videri. Et Pharao spicas se dixit vidisse in somnis et boves, non spicarum aut boum imagines. Si igitur liquido constat nominibus earum rerum quarum imagines sunt, easdem imagines appellari; non mirum est quod Scriptura dicit Samuelem visum, etiamsi forte imago Samuelis apparuit, machinamento ejus qui transfigurat se velut angelum lucis, et ministros suos velut ministros justitiae.
- Kötü ruhun Saul'a doğru şeyleri nasıl önceden söyleyebildiği seni şaşırtıyorsa, Yahudilerin tanımadığı Mesih'i cinlerin nasıl tanıdığı da şaşırtıcı görünebilir. Tanrı birinin en aşağı ve cehennemlik ruhlar aracılığıyla da doğru şeyleri —yalnızca zamanlı ve bu ölümlülüğe ilişkin olanları— öğrenmesini istediğinde, her şeye kadir ve adil olanın, bu şeylerin önceden bildirildiği kimseleri cezalandırmak için, hizmetçilerinin gizli düzeneğiyle bu tür ruhlara da biraz kehanet payı vermesi kolaydır ve yersiz değildir; öyle ki onlar başlarına gelecek kötülüğü gelmeden önce önceden bilerek çekerler, bu ruhlar da meleklerden duyduklarını insanlara önceden bildirirler. Ama herkesin Rabbi ve yöneticisi ne kadarını buyurur ya da izin verirse ancak o kadarını duyarlar. Elçilerin İşleri'nde fal ruhunun da havari Pavlus'a tanıklık etmesi ve müjdecilik etmeye çalışması bundandır. Ama bunlar araya aldatmacalar karıştırır; öğrenebildikleri doğruyu da öğretmekten çok aldatmak amacıyla önceden bildirirler. Belki de Samuel'in o görüntüsünün, Saul'un öleceğini önceden söylerken onunla birlikte olacağını da söylemesi bundandır; bu ise elbette yanlıştır. Çünkü Müjde'de, iyilerin kötülerden ölümden sonra büyük bir aralıkla ayrıldığını okuruz: Rab, ölüler diyarında artık işkence çeken o kibirli zengin ile kapısının önünde yaralar içinde yatan ve artık dinlenmeye kavuşmuş olan adam arasında büyük bir uçurum bulunduğuna tanıklık eder. Ya da Samuel Saul'a "Benimle olacaksın" sözünü mutluluğun eşitliği bakımından değil, ölümün eşit durumu bakımından söylemişse —ikisi de insan olduğu ve ikisi de ölebileceği için; ölmüş olan, yaşayana ölümü önceden bildiriyordu—, basiretin, sanırım, bu okumanın her iki anlayışa göre de imana aykırı olmayan bir çıkışı olduğunu görür. Meğer ki gücümün ve vaktimin darlığını aşan daha derin ve daha karışık bir araştırmayla şu açıkça bulunsun: İnsan ruhu bu hayattan göç ettikten sonra büyülü sözlerle çağrılıp, yalnızca görülebilecek değil, tanınabilecek biçimde bedenin hatlarını da taşıyarak yaşayanların gözüne görünebilir mi, görünemez mi? Görünebiliyorsa, adil bir insanın ruhu da, büyü ayinleriyle zorlanarak değil, en yüce kanunun daha gizli buyruklarına boyun eğerek görünmeye tenezzül eder mi? Bunun olamayacağı açıklığa kavuşursa, bu Kutsal Yazı'nın ele alınmasında ve açıklanmasında her iki anlam birden kabul edilmez; o anlam dışarıda bırakılır ve İblis'in ayiniyle yapılmış hayalî bir Samuel taklidi anlaşılır. Ama bu ister olabilsin ister olmasın, Şeytan'ın aldatmacası ve görüntüleri taklit etmedeki kurnaz işleyişi insanın hislerini aldatmak için türlü biçimlerde pusudadır. Öyleyse, daha dikkatli araştırmaların önünü kesmemek için temkinle de olsa, daha fazlasını düşünüp açıklamamız bize verilmedikçe böyle bir şeyin o falcı kadının kötü hizmetiyle yapıldığını düşünmeyi tercih edelim.
Dördüncü Mesele
"Kral Davut içeri girdi ve Rab'bin önünde oturdu" diye yazılan sözün ne demek olduğunu soruyorsun. Rab'bin huzurunda oturduğundan başka ne anlamak gerekir? Bu ya Rab'bin daha kutsal ve daha belirgin bir varlığının kabul edilebileceği Ahit Sandığı'nın bulunduğu yerdedir; ya da dua etmek için oturmuştur ve dua ancak Tanrı'nın huzurunda, yani yüreğin derinliklerinde doğru yapılır. "Rab'bin önünde" sözü, dua edeni işitecek hiçbir insanın bulunmadığı yer anlamında da alınabilir. Demek ki ister Ahit Sandığı yüzünden, ister tanıklardan uzak gizli bir yer yüzünden, ister dua edenin duygusunun bulunduğu yüreğin derinliği yüzünden olsun, "Rab'bin önünde oturdu" demek yerindedir. Meğer ki oturarak dua etmesi seni şaşırtsın; ama kutsal İlyas da dua ederek yağmur yağdırdığında böyle yaptı. Bu örnekler bize, dua etmek için bedenin nasıl duracağının
- Jam vero si illud movet, quomodo et a maligno spiritu Sauli vera praedicta sunt; potest et illud mirum videri, quomodo daemones agnoverint Christum, quem Judaei non agnoscebant. Cum enim vult Deus etiam per infimos infernosque spiritus aliquem vera cognoscere, temporalia duntaxat atque ad istam mortalitatem pertinentia, facile est, et non incongruum, ut omnipotens et justus ad eorum poenam, quibus ista praedicuntur, ut malum quod eis impendet, antequam veniat praenoscendo patiantur, occulto apparatu ministeriorum suorum etiam spiritibus talibus aliquid divinationis impertiat, ut quod audiunt ab Angelis, praenuntient hominibus. Tantum autem audiunt, quantum omnium Dominus atque moderator vel jubet vel sinit. Unde etiam spiritus pythonicus in Actibus Apostolorum attestatur Paulo apostolo, et evangelista esse conatur. Miscent tamen isti fallacias, et verum quod nosse potuerint, non docendi magis quam decipiendi fine praenuntiant. Et forte hoc est quod cum illa imago Samuelis Saulem praediceret moriturum, dixit etiam secum futurum: quod utique falsum est. Magno quippe intervallo post mortem separari bonos a malis in Evangelio legimus, cum Dominus inter superbum illum divitem, cum jam apud inferos tormenta pateretur, et illum qui ad ejus januam ulcerosus jacebat, jam in requie constitutum, magnum chaos interjectum esse testatur. Aut si propterea Samuel Sauli dixit, Mecum eris, ut non ad aequalitatem felicitatis, sed ad parem conditionem mortis referatur, quod uterque homo fuerit, et uterque mori potuerit, jamque mortuus mortem vivo praenuntiabat; perspicit, quantum opinor, prudentia tua, secundum utrumque intellectum habere exitum illam lectionem qui non sit contra fidem: nisi forte profundiore et perplexiore inquisitione, quae vel virium mearum vel temporis excedit angustias, inveniatur ad liquidum, vel posse vel non posse animam humanam, cum ex hac vita migraverit, magicis carminibus evocatam vivorum apparere conspectibus, etiam corporis lineamenta gestantem, ut non solum videri valeat, sed et agnosci: et si potest, utrum etiam justi anima, non quidem cogatur magicis sacris, sed dignetur ostendi occultioribus imperiis summae legis obtemperans: ut si fieri non posse claruerit, non uterque sensus in hujus Scripturae tractatione atque expositione admittatur, sed illo excluso, imaginaria simulatio Samuelis diabolico ritu facta intelligatur. Sed quoniam, sive illud fieri possit, sive non possit, tamen fallacia Satanae atque imaginum simulandarum callida operatio decipiendis humanis sensibus multiformis invigilat, pedetentim quidem, ne inquisitionibus diligentioribus praescribamus, sed tamen potius existimemus tale aliquid factum maligno pythonissae illius ministerio, quamdiu nobis aliquid amplius excogitare atque explicare non datur. QUAESTIO IV. Quod autem quaeris, quid sit quod scriptum est, Intravit rex David, et sedit ante Dominum: quid aliud intelligendum est, nisi quia sedit in conspectu Domini; sive ubi erat arca Testamenti, per quam sacratior et commendatior quaedam praesentia Domini accipi potest; sive quia oraturus sedit, quod non fit recte nisi in conspectu Dei, hoc est in intimis cordis? Potest enim et sic accipi quod dictum est, ante Dominum; ubi nullus esset hominum, qui audiret orantem. Sive ergo propter arcam Testamenti, sive propter secretum locum semotum ab arbitris, sive propter intimum cordis ubi erat orantis affectus, convenienter dictum est, Sedit ante Dominum. Nisi forte quod sedens oravit, hoc movet; cum et sanctus Elias hoc fecerit, quando pluviam orando impetravit. Quibus admonemur exemplis, non esse praescriptum quomodo corpus constituatur ad orandum,
1_33zihin Tanrı'nın huzurunda yöneldiği şeyi yerine getirdiği sürece, önceden belirlenmediğini hatırlatır. Çünkü ayakta da dua ederiz: "Vergi görevlisi ise uzakta duruyordu" diye yazıldığı gibi; diz çökerek de, Elçilerin İşleri'nde okuduğumuz gibi; oturarak da, işte Davut ve İlyas gibi. Uzanarak da dua etmeseydik, Mezmurlar'da "Her gece yatağımı yıkayacağım, döşeğimi gözyaşlarımla ıslatacağım" diye yazılmazdı. Çünkü biri duaya koyulmak istediğinde, o an ruhunu harekete geçirmeye bedenin hangi duruşu uygun gelirse uzuvlarını öyle yerleştirir. Ama dua isteği aranmadan kendiliğinden geldiğinde, yani dile gelmez iniltilerle yakarma duygusunu harekete geçiren bir şey birden akla geldiğinde, insanı hangi hâlde bulursa bulsun, nereye çekileceğimizi, nerede duracağımızı ya da nerede yere kapanacağımızı aramak için dua elbette ertelenmemelidir. Çünkü zihnin yönelişi kendine bir yalnızlık doğurur; çoğu zaman o anın kendisini göğün hangi yönüne dönük ya da uzuvlarını bedenin hangi duruşunda bulduğunu bile unutur.
Beşinci Mesele
Kutsal İlyas'ın "Ya Rab, yanında kaldığım bu dul kadının tanığı, oğlunu öldürmekle kötülük ettin" sözlerinde, doğru vurgu korunsaydı hiçbir şey şaşırtmazdı. Çünkü bu, Tanrı'nın peygamberi o kadar dindarca ağırlamış olan dul kadına bu kadar kötülük ettiğine inanmayan birinin sözüdür; hele peygamberin orada bulunduğu ve kadının o büyük, son derece büyük yoksulluk içinde bütün o kıt yiyeceğini ona sunduğu bir zamanda. Demek ki sanki şöyle demiştir: "Ya Rab, yanında kaldığım bu dul kadının tanığı, oğlunu öldürmekle sen mi kötülük ettin?" Böylece şu anlaşılır: O kadının yüreğinin tanığı olan, onun saygısının ne kadar büyük olduğunu gören —İlyas'ı da bu yüzden ona göndermişti— Rab, oğlunu kötülük etmek için değil, adının şanı için bir mucize göstermek için öldürmüştü; böylece o büyük peygamberi hem o zaman yaşayanlara hem sonrakilere tanıtacaktı. Nitekim Rab de Lazar'ın ölmesinin ölüm için değil, Tanrı Oğlu'nda yüceltilsin diye olduğunu söyler. Bu yüzden hem devamı hem de İlyas'ın inandığı güvenin kendisi, bunun ev sahibesi acı bir yasla kıvransın diye değil, daha çok, Tanrı dul kadına nasıl bir Tanrı kulunu ağırladığını daha görkemli biçimde göstersin diye olduğunu kanıtlar. Kutsal Yazı devam eder ve şöyle der: "Çocuğa üç kez üfledi, Rab'be yakardı ve 'Ya Rab Tanrım, bu çocuğun canı şimdi ona geri dönsün' dedi. Ve öyle oldu." İlyas'ın çocuğun dirilmesini bu kadar kısa ve bu kadar güvenle istediği bu yakarış, önceki sözlerin hangi duyguyla söylendiğini yeterince gösterir. Kadının kendisi de, İlyas'ın o sözleri onaylayarak değil reddederek söylediğinde olduğunu varsaydığı amaç için oğlunun öldürüldüğünü gösterir. Çünkü oğlunu diri olarak geri alınca "İşte şimdi senin Tanrı adamı olduğunu ve ağzındaki Rab sözünün kesinlikle doğru olduğunu anladım" der. Kutsal Yazılarda öyle vurgulanmazsa zıt anlama düşen pek çok yer vardır. "Tanrı'nın seçtiklerini kim suçlayacak? Aklayan Tanrı" sözü gibi: Onaylar gibi cevap verirsen ne büyük bir sapkınlık doğduğunu görürsün. Bu yüzden şöyle vurgulamak gerekir: "Aklayan Tanrı mı?" Böylece "Elbette hayır" cevabı anlaşılır. İşte bu yüzden, vurgu korunmadığı için karanlık kalan İlyas'ın bu sözünün artık açık olduğunu düşünüyorum.
dum animus Deo praesens peragat intentionem suam. Nam et stantes oramus, sicut scriptum est, Publicanus autem de longinquo stabat; et fixis genibus, sicut in Actibus Apostolorum legimus; et sedentes, sicut ecce David, et Elias. Nisi autem etiam jacentes oraremus, non scriptum esset in Psalmis, Lavabo per singulas noctes lectum meum; in lacrymis meis stratum meum rigabo. Cum enim quisque orationem quaerit, collocat membra, sicut ei occurrerit accommodata pro tempore positio corporis ad movendum animum. Cum autem non quaeritur, sed infertur appetitus orandi, hoc est, cum aliquid repente venit in mentem, quo supplicandi moveatur affectus gemitibus inenarrabilibus, quocumque modo invenerit hominem, non est utique differenda oratio, ut quaeramus quo secedamus, aut ubi stemus, aut ubi prosternamur. Gignit enim sibi mentis intentio solitudinem, et saepe etiam obliviscitur vel ad quam coeli partem, vel in qua positione corporis membra illud tempus invenerit. QUAESTIO V. In verbis autem beati Eliae, quibus ait, O Domine, testis hujus viduae, cum qua ego inhabito apud ipsam, tu male fecisti ut occideres filium ejus; nihil moveret, si vera pronuntiatio servaretur. Vox est enim non credentis quod tam male faceret Deus cum ea vidua, quae tam pie Prophetam susceperat, eo praesertim tempore quo ibi erat, cui protulerat illa totum victum suum tam exiguum in tam magna et summa inopia. Ita ergo dictum est, ac si diceret, O Domine, testis hujus viduae, cum qua ego inhabito apud ipsam, tune male fecisti ut occideres filium ejus? ut subintelligatur quod utique Dominus testis cordis illius mulieris, ubi videbat quanta esset pietas, unde etiam Eliam ipse ad eam miserat, non malefaciendi causa mortificaverat filium ejus, sed exhibendi miraculi ad gloriam nominis sui, quo tantum Prophetam et tunc viventibus et posteris commendaret: sicut dicit Dominus, non ad mortem mortuum fuisse Lazarum, sed ut glorificaretur Deus in Filio suo. Et ideo consequentia probant, et ipsa etiam fiducia qua credidit Elias, non ad hoc illud contigisse, ut acerbo luctu hospita ejus affligeretur: sed potius ad hoc factum esse, ut Deus magnificentius ostenderet viduae qualem Dei famulum suscepisset. Sequitur Scriptura, et dicit: Et insufflavit puero ter, et invocavit Dominum, et dixit, Domine Deus meus, revertatur nunc anima pueri hujus in eum. Et factum est sic. Haec ergo deprecatio, qua petiit Elias tam breviter et tam fidenter ut resurgat puer, satis indicat quo affectu dicta sint superiora. Et ipsa mulier ostendit ad hoc mortificatum filium suum fuisse, ad quod Elias factum esse praesumpserat, cum illa verba non confirmando, sed renuendo enuntiaverat. Cum enim vivum recepisset filium suum, ait, Ecce cognovi quoniam homo Dei es tu, et verbum Domini in ore tuo certissimum. Multa sunt autem in Scripturis, quae nisi illo modo pronuntientur, in contrariam sententiam recidunt: sicuti est, Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui justificat; si quasi confirmans respondeas, vides quanta perversitas oriatur. Sic ergo pronuntiandum est, ac si diceretur, Deusne qui justificat? ut subaudiatur, Non utique. Ac per hoc apertam puto esse illam Eliae sententiam, quam non servata pronuntiatio faciebat obscuram.
1_34Altıncı Mesele
Ahab'ı aldatan yalan ruhu hakkında ise, sanırım daha yukarıda yeterince açık ele alınmış olan şeyi anlayalım: Her şeye kadir olan ve cezaları da ödülleri de liyakate göre adilce dağıtan Tanrı, yalnızca iyi ve kutsal hizmetçileri uygun işler için değil, kötüleri de layık oldukları işler için kullanır. Onlar sapkın arzuları yüzünden zarar vermeye çalışırlar, ama ancak her şeyi ölçüyle, ağırlıkla ve sayıyla düzenleyenin hükmettiği kadarına izin verilir. Peygamber Mikaya bunun kendisine nasıl gösterildiğini anlattı. Çünkü gizli ve pek saklı bir şey peygamberlere insanın hissinin kavrayabileceği biçimde gösterilir; vahiyde nesnelerin görüntüleriyle de, âdeta kelimelerle öğretilir gibi öğretilir. Her yerde bütünüyle ve daima hazır olan Tanrı'nın bunları nasıl yaptığı; kutsal meleklerin ve aynı Tanrı'nın yarattığı bütün yüce ve tertemiz ruhların onun yalın, değişmez ve ebedî hakikatine nasıl danıştıkları ve onda ebediyen adil olarak gördüklerini aşağıdaki şeylerin uygunluğuna göre zaman içinde nasıl yerine getirdikleri; hakikatte durmayan düşmüş ruhların da arzularının ve cezalarının murdarlığı ve zayıflığı yüzünden hakikati içeriden, hazır olarak seyredip ona danışamadıkları için dışarıdan, yaratık aracılığıyla nasıl işaretler bekledikleri ve bir şey yapmaya ya da yapmamaya bu işaretlerle nasıl sevk edildikleri; ya da evrenin yönetildiği ebedî kanunla bağlanıp kuşatılmış olarak, ya izin veren Tanrı'yı beklemeye ya da buyuran Tanrı'ya boyun eğmeye nasıl zorlandıkları —bütün bunları kavramak güç, açıklamak ise pek uzundur. Ama korkarım ki bu söylediklerim hem beklentini karşılamadı hem de ağırbaşlılığını usandırdı; çünkü sen sorduğun bütün şeyler için benden tek bir küçük kitap gönderilmesini isterken, ben iki kitap, üstelik pek uzun iki kitap gönderdim; belki de o sorulara hiç de dikkatli ve derli toplu cevap vermedim. Bu yüzden yanılgılarım için sık sık ve durmadan dua etmeni rica ediyorum; bu eser hakkındaki hükmünü ise pek kısa ama pek ağırbaşlı olarak istiyorum; en doğrusu olduğu sürece en serti olmasına da itiraz etmem.
QUAESTIO VI. De spiritu vero mendacii, per quem deceptus est Achab, hoc intelligamus, quod jam superius satis aperte tractatum arbitror: Deum scilicet omnipotentem et justum distributorem poenarum praemiorumque pro meritis, non solum bonis et sanctis ministris uti ad opera congrua, sed etiam malis ad opera digna; cum illi pro sua perversa cupiditate nocere appetant, sinantur autem tantum quantum ille judicat, qui omnia in mensura et pondere et numero disponit. Dixit autem hoc Michaeas propheta quomodo sibi fuerit demonstratum. Occulta enim res et nimis secreta ita demonstratur prophetis, sicut potest capere sensus humanus, cum etiam rerum imaginibus in revelatione tanquam verbis instruitur. Nam quomodo Deus haec agat, ubique totus ac semper praesens; et quomodo ejus simplicem et incommutabilem aeternamque veritatem consulant sancti Angeli, omnesque ab eodem Deo creati sublimes et mundissimi spiritus, atque id quod in eo sempiterne justum vident, pro congruentia rerum inferiorum temporaliter peragant: quomodo etiam lapsi spiritus, qui in veritate non steterunt, propter immunditiam et infirmitatem concupiscentiarum et poenarum suarum non valentes praesentem intrinsecus contueri et consulere veritatem, signa forinsecus per creaturam exspectent, eisque moveantur sive ad faciendum aliquid, sive ad non faciendum; quove modo cogantur aeterna lege, qua universitas regitur, vincti atque constricti, vel sinentem Deum operiri, vel cedere jubenti; et complecti arduum, et explicare longissimum est. Vereor autem ne ista ipsa quae sunt a me dicta, et non satisfecerint exspectationi, et taedio fuerint gravitati tuae; quandoquidem cum tu ex omnibus quae interrogasti, unum a me libellum mitti velles, ego duos libros eosdemque longissimos misi, et fortasse quaestionibus illis nequaquam diligenter expediteque respondi. Quamobrem preces tuas pro erratis meis multas et assiduas peto fieri: sententiam vero de hoc opere tuam brevissimam, sed gravissimam flagito; et dum sit verissima, severissimam non recuso.