İçeriğe geç

Kavram

Mendacium

Yunanca
ψεῦδος (pseudos) · ψεύδεσθαι (pseudesthai) "yalan söylemek"
Latince
mendacium; mentiri "yalan söylemek"; mendax "yalancı"
Almanca
Lüge
Fransızca
mensonge
İngilizce
lie
Türkçe
yalan; yalan söylemek

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde yalan, gerçeğe aykırı söz söylemektir. Augustinus Yalan Üzerine'de (395 dolayları) bunu zihin ile söz arasındaki ilişkiye taşır: Yalancının "iki kalbi", yani iki düşüncesi vardır. Yanlışı doğru sanarak söyleyen yanılır ama yalan söylemez; yalancının kusuru "zihnindekini dile getirirken aldatma arzusu"dur. Ardından yalanın tarifleri sıralanır (yanlışı dile getirme iradesi / aldatma iradesi / ikisi birden) ve asıl soru sorulur: Bir hayatı kurtarmak için bile olsa yalan caiz midir? Augustinus'un cevabı kesindir: "Yalan söyleyen ağız ruhu öldürür"; bedenî bir hayat için ebedî hayat feda edilemez. Bu katılık, Kant'ın "insanseverlik uğruna yalan söyleme hakkı" tartışmasına kadar uzanan bir geleneği başlatır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Platon "gerçek yalan" (ruhta yanlış) ve faydalı "sözdeki yalan" (ilaç gibi, yöneticilere izinli) Devlet II 382a–d, III 389b
MÖ 1. yy Cicero ahlâken güzel olan ile faydalı olanın çatışmasında yalan; söze bağlılık (fides) Cicero, De officiis III
393 Augustinus yalan, zihinde tutulandan başkasını sözle dile getirmektir; söz, ruhu bilinir kılmak için vardır Augustinus, De fide et symbolo 4
395 dolayları Augustinus yalanın tarifi; iyi niyetli yalan da caiz değildir; yalanın sekiz türü Augustinus, De mendacio
420 Augustinus Priscillianusçuları ortaya çıkarmak için yalan söylemeye karşı: hakikat yalanla savunulmaz; yalan, aldatma iradesiyle yapılan yanlış işarettir; din konusunda hiçbir zaman yalan yoktur Augustinus, Contra mendacium 18, 26, 37
13. yy Thomas Aquinas yalan, zihne aykırı söylemektir; şaka, hizmet ve zarar yalanları ST II-II q.110
1797 Kant insanseverlik uğruna yalan söyleme hakkı yoktur "Über ein vermeintes Recht aus Menschenliebe zu lügen"

Dönüşüm: Platon'un siyasî faydaya açık bıraktığı yalandan, Augustinus'ta hiçbir amacın haklı kılamadığı, iç ile dış arasındaki ayrılık olarak yalana.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ψεῦδος (pseudos) Hem "yanlış" hem "yalan" demektir; Yunanca bu ikisini kelime düzeyinde ayırmaz. Platon'da "gerçek yalan" (ruhta yanlışa sahip olmak) ile "sözdeki yalan" ayrımı (Devlet II 382a–d).
Latince mendacium; mentiri, mendax mens ("zihin") ile ilişkilendirilen eski bir kökten; Augustinus'un tarifi tam da zihin ile söz arasındaki ayrılığa dayanır: "zihinde bir şey tutup sözle başka bir şey dile getirmek" (De mendacio 3). Falsum ("yanlış") ise sözün şeylere uymamasıdır; yalan olmadan yanlış, yanlış olmadan yalan söylenebilir.
Almanca / Fransızca Lüge / mensonge
İngilizce lie

Türkçe karşılığı

yalan; yalan söylemek. yalan: hem gündelik hem ahlâkî anlamı taşır ve Türkçede "yanlış"tan zaten ayrıdır; Augustinus'un falsum / mendacium ayrımını kendiliğinden korur. kizb: Osmanlıca ve kelâm dilinde yerleşik, ama bugünkü okura yabancı; kullanılmadı. yalancılık: mendacitas ya da falsitas için ayrılabilir.

"Yalan" denince Türk okur önce sözün doğru olmadığını düşünür. Augustinus ise yalanı sözün şeylere değil, konuşanın kendi zihnine uymamasıyla tarif eder: Doğruyu söyleyen de, onu yanlış sanıyorsa yalan söylemiş olur. Okur bu kayışı akılda tutmalıdır.

Atıf ve kaynak notu

Augustinus De mendacio'da tariflerden hangisinin doğru olduğuna kesin karar vermez; "aldatma iradesiyle yanlışın beyanı" yalnızca herkesin üzerinde anlaştığı asgarî tariftir. Sonraki gelenek bu tereddütlü tartışmayı tek bir tarif gibi aktarmıştır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: yalan, yalan söylerken, Yalan, yalan söylemesin, yalan söylemiş, yalan söyleyemeyeceğine

Metinlerde işaretlendiği yerler

24 yer · 24 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.