Kavram
Mendacium
- Yunanca
- ψεῦδος (pseudos) · ψεύδεσθαι (pseudesthai) "yalan söylemek"
- Latince
- mendacium; mentiri "yalan söylemek"; mendax "yalancı"
- Almanca
- Lüge
- Fransızca
- mensonge
- İngilizce
- lie
- Türkçe
- yalan; yalan söylemek
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde yalan, gerçeğe aykırı söz söylemektir. Augustinus Yalan Üzerine'de (395 dolayları) bunu zihin ile söz arasındaki ilişkiye taşır: Yalancının "iki kalbi", yani iki düşüncesi vardır. Yanlışı doğru sanarak söyleyen yanılır ama yalan söylemez; yalancının kusuru "zihnindekini dile getirirken aldatma arzusu"dur. Ardından yalanın tarifleri sıralanır (yanlışı dile getirme iradesi / aldatma iradesi / ikisi birden) ve asıl soru sorulur: Bir hayatı kurtarmak için bile olsa yalan caiz midir? Augustinus'un cevabı kesindir: "Yalan söyleyen ağız ruhu öldürür"; bedenî bir hayat için ebedî hayat feda edilemez. Bu katılık, Kant'ın "insanseverlik uğruna yalan söyleme hakkı" tartışmasına kadar uzanan bir geleneği başlatır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Platon | "gerçek yalan" (ruhta yanlış) ve faydalı "sözdeki yalan" (ilaç gibi, yöneticilere izinli) | Devlet II 382a–d, III 389b |
| MÖ 1. yy | Cicero | ahlâken güzel olan ile faydalı olanın çatışmasında yalan; söze bağlılık (fides) | Cicero, De officiis III |
| 393 | Augustinus | yalan, zihinde tutulandan başkasını sözle dile getirmektir; söz, ruhu bilinir kılmak için vardır | Augustinus, De fide et symbolo 4 |
| 395 dolayları | Augustinus | yalanın tarifi; iyi niyetli yalan da caiz değildir; yalanın sekiz türü | Augustinus, De mendacio |
| 420 | Augustinus | Priscillianusçuları ortaya çıkarmak için yalan söylemeye karşı: hakikat yalanla savunulmaz; yalan, aldatma iradesiyle yapılan yanlış işarettir; din konusunda hiçbir zaman yalan yoktur | Augustinus, Contra mendacium 18, 26, 37 |
| 13. yy | Thomas Aquinas | yalan, zihne aykırı söylemektir; şaka, hizmet ve zarar yalanları | ST II-II q.110 |
| 1797 | Kant | insanseverlik uğruna yalan söyleme hakkı yoktur | "Über ein vermeintes Recht aus Menschenliebe zu lügen" |
Dönüşüm: Platon'un siyasî faydaya açık bıraktığı yalandan, Augustinus'ta hiçbir amacın haklı kılamadığı, iç ile dış arasındaki ayrılık olarak yalana.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ψεῦδος (pseudos) | Hem "yanlış" hem "yalan" demektir; Yunanca bu ikisini kelime düzeyinde ayırmaz. Platon'da "gerçek yalan" (ruhta yanlışa sahip olmak) ile "sözdeki yalan" ayrımı (Devlet II 382a–d). |
| Latince | mendacium; mentiri, mendax | mens ("zihin") ile ilişkilendirilen eski bir kökten; Augustinus'un tarifi tam da zihin ile söz arasındaki ayrılığa dayanır: "zihinde bir şey tutup sözle başka bir şey dile getirmek" (De mendacio 3). Falsum ("yanlış") ise sözün şeylere uymamasıdır; yalan olmadan yanlış, yanlış olmadan yalan söylenebilir. |
| Almanca / Fransızca | Lüge / mensonge | |
| İngilizce | lie |
Türkçe karşılığı
yalan; yalan söylemek. yalan: hem gündelik hem ahlâkî anlamı taşır ve Türkçede "yanlış"tan zaten ayrıdır; Augustinus'un falsum / mendacium ayrımını kendiliğinden korur. kizb: Osmanlıca ve kelâm dilinde yerleşik, ama bugünkü okura yabancı; kullanılmadı. yalancılık: mendacitas ya da falsitas için ayrılabilir.
"Yalan" denince Türk okur önce sözün doğru olmadığını düşünür. Augustinus ise yalanı sözün şeylere değil, konuşanın kendi zihnine uymamasıyla tarif eder: Doğruyu söyleyen de, onu yanlış sanıyorsa yalan söylemiş olur. Okur bu kayışı akılda tutmalıdır.
Atıf ve kaynak notu
Augustinus De mendacio'da tariflerden hangisinin doğru olduğuna kesin karar vermez; "aldatma iradesiyle yanlışın beyanı" yalnızca herkesin üzerinde anlaştığı asgarî tariftir. Sonraki gelenek bu tereddütlü tartışmayı tek bir tarif gibi aktarmıştır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: yalan, yalan söylerken, Yalan, yalan söylemesin, yalan söylemiş, yalan söyleyemeyeceğine
Metinlerde işaretlendiği yerler
24 yer · 24 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Augustinus, İman ve İnanç Formülü Üzerine4
- Augustinus, Yalan Üzerine1
- Augustinus, Simplicianus'a Muhtelif Meseleler1_34
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerinepr_2
- Augustinus, İtiraflar1.6
- Augustinus, Teslis Üzerine5
- Augustinus, Tekvin'in Lafzî Tefsiri12.5
- Augustinus, Tanrı Devleti3.4
- Augustinus, El Kitabı (İman, Ümit ve Sevgi Üzerine)17
- Augustinus, Tabiat ve Lütuf Üzerine24
- Augustinus, Yalana Karşı1
- Augustinus, Tashihler2.86.1
- Boethius, Felsefenin Tesellisi1.M4
- Boethius, Eutykhes'e ve Nestorius'a Karşı6
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.415_2
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler1.41
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)1.6
- Sevillalı Isidorus, Hükümler1.16
- Sevillalı Isidorus, Eşanlamlılar (Günahkâr Ruhun Ağıtı)2_7
- Nietzsche, Ahlâkın Soykütüğü ÜzerineGM-III-19
- Nietzsche, Putların AlacakaranlığıGD-Verbesserer-5
- Nietzsche, DeccalAC-8
- Nietzsche, Ecce HomoEH-Vorwort-2
- Nietzsche, İnsanca, Pek İnsanca IMA-54