III. Kitap
3.11. Kötülerin yalnız korktuğu ve dünyanın tanrılara taparken her zaman çektiği sıkıntılar
Ahlâkın ve ruhların, her şeyden önce sakınılması gereken kötülükleri hakkında yeterince söylendiğini sanıyorum: Sahte tanrılar, kendilerine tapınan halk bu kötülüklerin yığını altında ezilmesin diye ona yardım etmeye hiç özen göstermediler; tersine, en çok ezilsin diye uğraştılar. Şimdi bunların yalnız katlanmak istemedikleri kötülükler hakkında konuşmam gerektiğini görüyorum: Açlık, hastalık, savaş, yağma, esirlik, kırım ve birinci kitapta andığımız benzeri ne varsa. Çünkü kötüler yalnız insanları kötü yapmayan şeyleri kötülük sayarlar; övdükleri iyilikler arasında, onları öven kendilerinin kötü olmasından utanmazlar; kötü bir yaşayışları olmasından çok kötü bir çiftlikleri olmasına kızarlar; sanki insanın en yüksek iyiliği, kendisi dışında her şeyin iyi olmasıymış gibi. Ama tanrıları, kendilerine serbestçe tapınıldığı zaman, bunların yalnız korktuğu böyle kötülüklerin bile başlarına gelmesine engel olmadılar. Çünkü Kurtarıcımızın gelişinden önce çeşitli yerlerde çeşitli zamanlarda insan soyu sayısız, bazıları da inanılmaz felaketlerle ezilirken, dünya, tek İbrani halkı ve o halkın dışında, Tanrı'nın en gizli ve en adil yargısıyla ilahî lütfa layık görülen bazıları dışında, bu tanrılardan başka hangilerine tapınıyordu? Ama sözü fazla uzatmamak için, her yerdeki öteki milletlerin pek ağır kötülükleri hakkında susacağım; yalnız Roma'ya ve Roma hükümranlığına ilişkin olanları söyleyeceğim, yani asıl şehrin kendisine ve ona ister ittifakla bağlanmış ister antlaşmayla boyun eğmiş bütün ülkelere ilişkin olanları: Bunlar, artık o devletin sanki bedenine ait oldukları sırada, Mesih'in gelişinden önce neler çektiler?
CAPUT I. De aduersitatibus, quas solas mali metuunt et quas semper passus est mundus, cum deos coleret. Iam satis dictum arbitror de morum malis et animorum, quae praecipue cauenda sunt, nihil deos falsos populo cultori suo, quo minus eorum malorum aggere premeretur, subuenire curasse, sed potius, ut maxime premeretur, egisse. Nunc de illis malis uideo dicendum, quae sola isti perpeti nolunt, qualia sunt fames morbus, bellum exspoliatio, captiuitas trucidatio, et si qua similia iam in primo libro commemorauimus. Haec enim sola mali deputant mala, quae non faciunt malos; nec erubescunt inter bona, quae laudant, ipsi mali esse qui laudant, magisque stomachantur, si uillam malam habeant, quam si uitam, quasi hoc sit hominis maximum bonum, habere bona omnia praeter se ipsum. Sed neque talia mala, quae isti sola formidant, di eorum, quando ab eis libere colebantur, ne illis acciderent obstiterunt. Cum enim uariis per diuersa temporibus ante aduentum Redemtoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum, quos alios quam istos deos mundus colebat, excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum, ubicumque gratia diuina digni occultissimo adque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam, tacebo aliarum usquequaque gentium mala grauissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar, id est ad ipsam proprie ciuitatem et quaecumque illi terrarum uel societate coniunctae uel condicione subiectae sunt, quae sint perpessae ante aduentum Christi, cum iam ad eius quasi corpus rei publicae pertinerent.
3.22. Romalılarca da Yunanlarca da aynı şekilde tapınılan tanrıların İlion'un yıkılmasına izin vermek için sebepleri olup olmadığı
Önce, Roma halkının kökeni olan Truva'nın ya da İlion'un kendisi (çünkü birinci kitapta değindiğim bu konuyu atlamamalı ya da örtbas etmemeli), aynı tanrılara sahip olup onlara taparken niçin Yunanlar tarafından yenildi, alındı ve yok edildi? "Laomedon'un," derler, "babadan kalma yalan yeminlerinin hesabı Priamos'tan soruldu." Öyleyse Apollon ile Neptunus'un aynı Laomedon'a ücretli işlerde hizmet ettikleri doğru mu? Çünkü Laomedon'un onlara ücret vaat ettiği ve yalan yere yemin ettiği rivayet edilir. Kâhin diye anılan Apollon'un, Laomedon'un vaat ettiğini inkâr edeceğini bilmeden bu kadar büyük bir yapı işinde emek vermesine şaşıyorum. Gerçi amcası, Iuppiter'in kardeşi, denizin kralı Neptunus'un da geleceği bilmemesi yakışık almazdı. Çünkü Homeros, ki o şehir kurulmadan önce yaşadığı söylenir, onu, torunları Roma'yı kuran Aeneas'ın soyu hakkında büyük bir şey önceden bildirirken gösterir. Dediğine göre Akhilleus öldürmesin diye Aeneas'ı bir bulutla kaçırdı da; oysa Vergilius'ta itiraf ettiği gibi,
kendi elleriyle kurduğu yalancı Truva'nın surlarını temelinden yıkmayı arzuluyordu.
Demek ki Neptunus ile Apollon gibi büyük tanrılar, Laomedon'un ücretlerini vermeyeceğini bilmeden Truva surlarını hem karşılıksız hem de nankörler için kurdular. Böyle tanrılara inanmanın, böyle tanrılara yalan yere yemin etmekten daha ağır olup olmadığına baksınlar. Homeros'un kendisi bile buna kolay inanmadı: Neptunus'u Truvalılara karşı, Apollon'u ise Truvalılar için savaşırken gösterir; oysa hikâye ikisinin de o yalan yeminden incindiğini anlatır. Öyleyse hikâyelere inanıyorlarsa, böyle tanrısal güçlere tapınmaktan utansınlar; inanmıyorlarsa, Truva'nın yalan yeminlerini bahane etmesinler; ya da tanrıların Truva'nın yalan yeminlerini cezalandırıp Roma'nınkileri sevmesine şaşsınlar. Yoksa Catilina'nın suikastı bu kadar büyük ve bu kadar bozuk bir şehirde, eli ve dili yalan yeminle ya da vatandaş kanıyla geçinen o kadar çok insanı nereden bulmuştu? Mahkemelerde bunca kez rüşvetle bozulan senatörler, oylarda ya da kendi önünde halk toplantılarında görülen her davada bunca kez halk, yalan yere yemin etmekle de günah işlemekten başka ne yapıyordu? Çünkü en bozuk ahlâk içinde eski yemin âdeti, insanların din korkusuyla cinayetlerden alıkonması için değil, öteki cinayetlere yalan yeminlerin de eklenmesi için korunuyordu.
CAPUT II. An di, qui et a Romanis et a Graecis similiter colebantur, causas habuerint, quibus Ilium paterentur exscindi. Primum ipsa Troia uel Ilium, unde origo est populi Romani, (neque enim praetereundum aut dissimulandum est, quod et in primo libro adtigi) eosdem habens deos et colens quur a Graecis uictum, captum adque deletum est? 'Priamo, inquiunt, sunt reddita Laomedontea paterna periuria'. Ergo uerum est, quod Apollo adque Neptunus eidem Laomedonti mercennariis operibus seruierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur. Miror Apollinem nominatum diuinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. Quamquam nec ipsum Neptunum, patruum eius, fratrem Iouis, regem maris, decuit ignarum esse futurorum. Nam hunc Homerus de stirpe Aeneae, a cuius posteris [condita] Roma est, cum ante illam urbem conditam idem poeta fuisse dicatur, inducit magnum aliquid diuinantem, quem etiam nube rapuit, ut dicit, ne ab Achille occideretur, cuperet cum uertere ab imo, quod aput Vergilium confitetur, Structa suis manibus periurae moenia Troiae. Nescientes igitur tanti di, Neptunus et Apollo, Laomedontem sibi negaturum esse mercedem, structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. Videant ne grauius sit tales deos credere quam dis talibus peierare. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit, qui Neptunum quidem contra Troianos, Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit, cum illo periurio ambos fabula narret offensos. Si igitur fabulis credunt, erubescant talia colere numina; si fabulis non credunt, non obtendant Troiana periuria, aut mirentur deos periuria punisse Troiana, amasse Romana. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta ciuitate habuit etiam eorum grandem copiam, quos manus adque lingua periurio aut sanguine ciuili alebat? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis, totiens populus in suffragiis uel in quibusque causis, quae aput eum contionibus agebantur, nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi seruabatur antiquus, non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur, sed ut periuria quoque sceleribus ceteris adderentur.
3.33. Tanrıların, kendi aralarında sık sık işlendiği rivayet edilen Paris'in zinasından incinmiş olamayacakları
Bu yüzden, söylediklerine göre o hükümranlığın üzerinde durduğu tanrıların, üstün gelen Yunanlarca yenildikleri ispat edilirken, yalan yere yemin eden Truvalılara öfkelendiklerinin uydurulması için hiçbir sebep yoktur. Bazılarının onları yine savunduğu gibi, Truva'yı bırakıp gitmek için Paris'in zinasına da öfkelenmediler. Çünkü onlar günahların öç alıcıları değil, başlatıcıları ve öğretmenleri olmayı âdet edinmişlerdir. Sallustius şöyle der: "Roma şehrini, benim öğrendiğime göre, başlangıçta Aeneas'ın önderliğinde kaçıp belirsiz yurtlarda dolaşan Truvalılar kurdu ve elinde tuttu." Öyleyse tanrısal güçler Paris'in zinasının öcünün alınması gerektiğine hükmettilerse, bu ya daha çok Romalılarda ya da hiç değilse Romalılarda da cezalandırılmalıydı, çünkü bunu Aeneas'ın anası yaptı. Ama (öteki şeyleri bir yana bırakayım) kendi ortakları Venüs'te, onun Aeneas'ı doğurduğu Ankhises'le işlediği şeyden nefret etmeyenler, o rezillikten Paris'te nasıl nefret ediyorlardı? Yoksa biri Menelaos'un öfkesine karşın yapıldığı, öteki ise Vulcanus'un göz yummasıyla yapıldığı için mi? Çünkü tanrılar, sanırım, karılarını insanlarla ortak kullanmaya tenezzül edecek kadar kıskanmazlar. Belki hikâyelerle alay ettiğim ve bu kadar ağır bir konuyu ciddiyetle ele almadığım düşünülür. Öyleyse, istenirse, Aeneas'ın Venüs'ün oğlu olduğuna inanmayalım; işte kabul ediyorum, yeter ki Romulus'un da Mars'ın oğlu olduğuna inanılmasın. Ama ona inanılıyorsa, niçin buna da inanılmasın? Yoksa tanrıların insan kadınlarla birleşmesi caiz de, erkek insanların tanrıçalarla birleşmesi caiz değil mi? Venüs'ün hakkıyla birleşmede Mars'a caiz olanın, Venüs'ün kendisine kendi hakkıyla caiz olmaması, katı ya da daha doğrusu inanılmaz bir şarttır. Oysa ikisi de Roma'nın otoritesiyle doğrulanmıştır. Çünkü yakın zamandaki Caesar Venüs'ün büyükannesi olduğuna, eski zamandaki Romulus'un Mars'ın babası olduğuna inandığından daha az inanmadı.
CAPUT III. Non potuisse offendi deos Paridis adulterio, quod inter ipsos traditur frequentatum. Nulla itaque causa est, quare di, quibus, ut dicunt, steterat illud imperium, cum a Graecis praeualentibus probentur uicti, Troianis peierantibus fingantur irati. Nec adulterio Paridis, ut rursus a quibusdam defenduntur, ut Troiam desererent, suscensuerunt. Auctores enim doctoresque peccatorum esse adsolent, non ultores. 'Urbem Romam, inquit Sallustius, sicuti ego accepi, condidere adque habuere initio Troiani, qui Aenea duce profugi sedibus incertis uagabantur'. Si ergo adulterium Paridis uindicandum numina censuerunt, aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit, quia Aeneae mater hoc fecit. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant, qui in sua socia Venere non oderant (ut alia omittam) quod cum Anchise commiserat, ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao, illud autem concedente Vulcano? Di enim, credo, non zelant coniuges suas usque adeo, ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. Inridere fabulas fortassis existimor nec grauiter agere tanti ponderis causam. Non ergo credamus, si placet, Aenean esse Veneris filium: ecce concedo, si nec Romulum Martis. Si autem illud, quur non et illud? An deos [fas est] hominibus feminis, mares autem homines deabus misceri nefas? Dura uel potius non credenda condicio, quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit, hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. Neque enim minus credidit recentior Caesar auiam Venerem quam patrem antiquior Romulus Martem.
3.44. Varro'nun, insanların tanrılardan doğduklarına dair yalan söylemelerinin faydalı olduğunu söylediği görüşü
Biri şöyle diyebilir: "Sen bunlara gerçekten inanıyor musun?" Hayır, ben bunlara inanmıyorum. Nitekim onların en bilgili adamı Varro da, cesurca ve güvenle olmasa da, bunların yalan olduğunu neredeyse itiraf eder. Ama yiğit adamların, yalan olsa bile, tanrılardan doğduklarına inanmalarının şehirlere faydalı olduğunu söyler: Böylece insan ruhu ilahî bir soydan geldiğine güvenerek büyük işlere daha cesurca girişecek, daha şiddetle davranacak ve bu yüzden onları tam bu güvenle daha başarılı biçimde gerçekleştirecektir. Varro'nun elimden geldiğince kendi sözlerimle aktardığım bu görüşünün sahteliğe ne geniş bir yer açtığını görüyorsun: Tanrılar hakkında bile yalanların vatandaşlara faydalı olduğu sanılan yerde, artık daha pek çok ayin ve sözde dinî şeyin uydurulabileceğini anlıyoruz.
CAPUT IIII. De sententia Varronis, qua utile esse dixit, ut se homines dis genitos mentiantur. Dixerit aliquis: Itane tu ista credis? Ego uero ista non credo. Nam et uir doctissimus eorum Varro falsa haec esse, quamuis non audacter neque fidenter, paene tamen fatetur. Sed utile ciuitatibus esse dicit, ut se uiri fortes, etiamsi falsum sit, dis genitos esse credant, ut eo modo animus humanus uelut diuinae stirpis fiduciam gerens res magnas adgrediendas praesumat audacius, agat uehementius et ob hoc inpleat ipsa securitate felicius. Quae Varronis sententia expressa, ut potui, meis uerbis cernis quam latum locum aperiat falsitati, ubi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi, ubi putata sunt ciuibus etiam de ipsis dis prodesse mendacia.
3.55. Tanrıların, Romulus'un anasında öcünü almadıkları Paris'in zinasını cezalandırdıklarının ispatlanamayacağı
Ama Venüs'ün Ankhises'le birleşmesinden Aeneas'ı doğurup doğuramayacağını ya da Mars'ın Numitor'un kızıyla birleşmesinden Romulus'u doğurtup doğurtamayacağını açık bırakalım. Çünkü buna benzer bir mesele bizim Kutsal Yazılarımızdan da doğar: Asi meleklerin insan kızlarıyla birleşip birleşmediği, o zaman yeryüzünün onlardan doğan devlerle, yani son derece iri ve güçlü adamlarla dolup dolmadığı sorulur. Bu yüzden tartışmamız şimdilik her iki ihtimale de bağlansın. Çünkü onlarda Aeneas'ın anası ve Romulus'un babası hakkında okunanlar doğruysa, tanrılar kendi aralarında uyum içinde katlandıkları insan zinalarından nasıl hoşlanmayabilirler? Eğer yanlışsa, bu durumda da kendi yalan zinalarından hoşlananlar insanların gerçek zinalarına öfkelenemezler. Buna şu da eklenir: Venüs hakkındaki şeye de inanılmasın diye Mars hakkındakine inanılmazsa, Romulus'un anasının davası hiçbir ilahî birleşme bahanesiyle savunulamaz. Oysa o kadın bir Vesta rahibesiydi; bu yüzden tanrıların Truvalılarda Paris'in zinasından çok, Romalılarda bu kutsala saygısızlık rezilliğinin öcünü almaları gerekirdi. Nitekim eski Romalılar da ırza geçilmiş olarak yakalanan Vesta rahibelerini diri diri gömerlerdi; zina eden kadınları ise bir cezayla da olsa hiçbir zaman ölümle cezalandırmazlardı: İlahî saydıkları mabetlerin öcünü insanların yataklarınınkinden o kadar daha ağır alıyorlardı.
CAPUT V. Non probari quod di adulterium Paridis punierint, quod in Romuli matre non ulti sunt. Sed utrum potuerit Venus ex concubitu Anchisae Aenean parere uel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere, in medio relinquamus. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris oboritur, qua quaeritur, utrum praeuaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerint, unde natis gigantibus, hoc est nimium grandibus ac fortibus uiris, tunc terra conpleta est. Proinde ad utrumque interim modo nostra disputatio referatur. Si enim uera sunt, quae aput illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur, quo modo possunt dis adulteria displicere hominum, quae in se ipsis concorditer ferunt? Si autem falsa sunt, ne sic quidem possunt irasci ueris adulteriis humanis, qui etiam falsis delectantur suis. Huc accedit, quoniam, si illud de Marte non creditur, ut hoc quoque de Venere non credatur, nullo diuini concubitus obtentu matris Romuli causa defenditur. Fuit autem sacerdos illa Vestalis, et ideo di magis in Romanos sacrilegum illud flagitium quam in Troianos Paridis adulterium uindicare debuerunt. Nam et ipsi Romani antiqui in stupro detectas Vestae sacerdotes uiuas etiam defodiebant, adulteras autem feminas, quamuis aliqua damnatione, nulla tamen morte plectebant: usque adeo grauius quae putabant adyta diuina quam humana cubilia uindicabant.
3.66. Tanrıların öcünü almadığı Romulus'un kardeş katilliği
Bir şey daha ekliyorum: İnsanların günahları o tanrısal güçlerin hoşuna gitmeseydi de Paris'in işine incindikleri için bırakıp gittikleri Truva'yı kılıca ve ateşe teslim etselerdi, Truvalılara karşı aldatılmış Yunan bir kocadan çok, Romalılara karşı Romulus'un öldürülen kardeşi onları harekete geçirirdi; hüküm süren bir şehrin zinasından çok, doğmakta olan bir şehrin kardeş katilliği onları kızdırırdı. Şu anda ele aldığımız dava bakımından bunu Romulus'un buyurmuş ya da kendisinin yapmış olması fark etmez. Bunu pek çokları utanmazca inkâr eder, pek çokları utançla şüpheyle karşılar, pek çokları acıyla örtbas eder. Biz de bu konuyu daha dikkatle araştırmak için pek çok yazarın tanıklıklarını tartarak oyalanmayalım: Romulus'un kardeşinin düşmanlar tarafından değil, yabancılar tarafından değil, öldürüldüğü açıkça bellidir. Romulus bunu ya işlediyse ya da buyurduysa, kendisi Romalıların, Paris'in Troyalıların olduğundan daha çok başıydı. Öyleyse niçin başkasının karısını kaçıran o, tanrıların öfkesini Troyalıların başına çekti de, kendi kardeşinin katili olan bu, aynı tanrıların korumasını Romalıların üzerine çekti? Eğer bu cinayet Romulus'un işinden ve buyruğundan uzaksa, öcü elbette alınması gerektiği için, bütün şehir onu hor görmekle kendisi işlemiş oldu; artık bir kardeşi değil, daha kötüsü, bir babayı öldürdü. Çünkü ikisi de kurucuydu; ama biri cinayetle ortadan kaldırılarak hükümdar olmaya bırakılmadı. Sanırım Truva'nın, tanrıların onu bırakıp gitmesini ve böylece yok olabilmesini gerektiren ne kötülük hak ettiği, Roma'nın da tanrıların onda oturmasını ve böylece büyüyebilmesini gerektiren ne iyilik hak ettiği söylenemez; meğer ki şu söylensin: Yenilen tanrılar oradan kaçıp aynı şekilde aldatacakları bu insanlara sığındılar. Hatta orada da, o toprakları yeniden yurt edinecek olanları âdetleri üzere aldatmak için kaldılar; burada ise aynı aldatma sanatlarını daha da çok uygulayarak daha büyük onurlarla övündüler.
CAPUT VI. De parricidio Romuli, quod di non uindicarunt. Aliud adicio, quia, si peccata hominum illis numinibus displicerent, ut offensi Paridis facto desertam Troiam ferro ignibusque donarent, magis eos contra Romanos moueret Romuli frater occisus quam contra Troianos Graecus maritus inlusus; magis inritaret parricidium nascentis quam regnantis adulterium ciuitatis. Nec ad causam, quam nunc agimus, interest, utrum hoc fieri Romulus iusserit aut Romulus fecerit, quod multi inpudentia negant, multi pudore dubitant, multi dolore dissimulant. Nec nos itaque in ea re diligentius requirenda per multorum scriptorum perpensa testimonia demoremur: Romuli fratrem palam constat occisum, non ab hostibus, non ab alienis. Si aut perpetrauit aut imperauit hoc Romulus, magis ipse fuit Romanorum quam Paris Troianorum caput; quur igitur Troianis iram deorum prouocauit ille alienae coniugis raptor, et eorundem deorum tutelam Romanis inuitauit iste sui fratris extinctor? Si autem illud scelus a facto imperioque Romuli alienum est: quoniam debuit utique uindicari, tota hoc illa ciuitas fecit, quod tota contemsit, et non iam fratrem, sed patrem, quod est peius, occidit. Uterque enim fuit conditor, ubi alter scelere ablatus non permissus est esse regnator. Non est, ut arbitror, quod dicatur quid mali Troia meruerit, ut eam di desererent, quo posset extingui, et quid boni Roma, ut eam di inhabitarent, quo posset augeri; nisi quod uicti inde fugerunt et se ad istos, quos pariter deciperent, contulerunt; immo uero et illic manserunt ad eos more suo decipiendos, qui rursus easdem terras habitarent, et hic easdem artes fallaciae suae magis etiam exercendo maioribus honoribus gloriati sunt.
3.77. Marius'un komutanı Fimbria'nın İlion'u yıkması
Gerçekten de, iç savaşlar artık kaynaşırken, İlion ne gibi bir kötülük etmişti de Marius taraftarlarından en kötü bir adam olan Fimbria tarafından, bir zamanlar Yunanlarca olduğundan çok daha vahşice ve zalimce yıkıldı? Çünkü o zaman hem pek çok kişi oradan kaçtı hem de esir düşen pek çok kişi hiç değilse kölelik içinde yaşadı; Fimbria ise önce kimsenin bağışlanmamasını buyuran bir bildiri astı, sonra bütün şehri ve içindeki bütün insanları ateşe verip yaktı. İlion bunu, haksızlığıyla kışkırttığı Yunanlardan değil, felaketiyle soyunu yaydığı Romalılardan hak etti; ortak tanrıları da bunu önlemek için hiç yardım etmediler, ya da doğrusu, hiçbir şey yapamadılar. Yoksa o zaman da, Yunanların eski yangınlarından ve yıkımlarından sonra yeniden kurulan o kasabanın üzerinde durduğu
bütün tanrılar mabetlerini ve sunaklarını bırakıp gitmiş miydi?
Gittilerse, sebebini soruyorum; kasabalıların davasını ne kadar iyi buluyorsam, tanrılarınkini o kadar kötü buluyorum. Çünkü kasabalılar şehri Sulla için bütünüyle korumak üzere kapılarını Fimbria'ya kapamışlardı; o da öfkelenip bu yüzden onları yaktı, daha doğrusu büsbütün yok etti. Sulla o sırada iç savaş taraflarından daha iyisinin komutanıydı; o sırada devleti silahla geri almaya çalışıyordu; bu iyi başlangıçların kötü sonuçlarını henüz yaşamamıştı. Öyleyse o şehrin vatandaşları, Romalıların daha iyi davası için şehri koruyup Roma devletinin babasına el kaldıran katiline kapılarını kapamaktan daha iyi, daha şerefli, daha sadık, Roma akrabalığına daha layık ne yapabilirlerdi? Ama bunun onları nasıl bir yıkıma uğrattığına tanrıların savunucuları dikkat etsin. Diyelim ki tanrılar zinacıları bıraktılar ve İlion'u Yunanların alevlerine terk ettiler ki onun küllerinden daha iffetli bir Roma doğsun; peki niçin sonra da Romalılarla akraba olan, soylu kızı Roma'ya karşı ayaklanmayan, tersine onun daha adil tarafına en sarsılmaz ve en vefalı bağlılığı gösteren aynı şehri bıraktılar ve onu Yunanların yiğit adamlarına değil, Romalıların en alçak adamına yok edilmek üzere terk ettiler? Yoksa zavallıların şehri ona koruyarak kapılarını kapadıkları Sulla tarafının davası tanrıların hoşuna gitmiyor idiyse, niçin aynı Sulla'ya o kadar büyük iyilikler vaat ediyor ve önceden bildiriyorlardı? Yoksa burada da bahtsızların savunucuları değil, bahtiyarların dalkavukları oldukları mı anlaşılıyor? Demek ki İlion o zaman da, onlar tarafından bırakıldığı için yıkılmadı. Çünkü aldatmak için her zaman pek uyanık olan cinler ellerinden geleni yaptılar. Livius'un yazdığına göre, kasabayla birlikte bütün heykeller yıkılıp yanınca, yalnız Minerva'nın heykelinin tapınağının o kadar büyük yıkıntısı altında bozulmadan durduğu rivayet edilir. Bu, onları övmek için,
Truva'nın daima tanrısal korumaları altında bulunduğu ata tanrıları
densin diye değil, onları savunmak için,
bütün tanrılar mabetlerini ve sunaklarını bırakıp gittiler
denmesin diye oldu. Çünkü onlara, güçlü olduklarının ispatlanacağı şeyi değil, orada bulundukları suçlarının ortaya çıkacağı şeyi yapabilmeleri için izin verilmişti.
CAPUT VII. De euersione Ilii, quod dux Marii Fimbria excidit. Certe enim ciuilibus iam bellis scatentibus quid miserum commiserat Ilium, ut a Fimbria, Marianarum partium homine pessimo, euerteretur, multo ferocius adque crudelius quam olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi captiuati saltem in seruitute uixerunt; porro autem Fimbria prius edictum proposuit, ne cui parceretur, adque urbem totam cunctosque in ea homines incendio concremauit. Hoc meruit Ilium non a Graecis quos sua inritauerat iniquitate, sed a Romanis quos sua calamitate propagauerat, dis illis communibus ad haec repellenda nihil iuuantibus seu, quod uerum est, nihil ualentibus. Numquid et tunc Abscessere omnes adytis arisque relictis Di, quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes ruinasque reparatum? Si autem abscesserant, causam requiro, et oppidanorum quidem quanto inuenio meliorem, tanto deteriorem deorum. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant, ut Syllae seruarent integram ciuitatem; hinc eos iratus incendit uel potius penitus extinxit. Adhuc autem meliorum partium ciuilium Sylla dux fuit, adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur; horum bonorum initiorum nondum malos euentus habuit. Quid ergo melius ciues urbis illius facere potuerunt, quid honestius, quid fidelius, quid Romana parentela dignius quam meliori causae Romanorum ciuitatem seruare et contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium uerterit, adtendant defensores deorum. Deseruerint di adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint, ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: quur et postea deseruerunt eandem ciuitatem Romanis cognatam, non rebellantem aduersus Romam nobilem filiam, sed iustioribus eius partibus fidem constantissimam piissimamque seruantem, eamque delendam reliquerunt non Graecorum uiris fortibus, sed uiro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat dis causa partium Syllanarum, cui seruantes urbem miseri portas clauserant: quur eidem Syllae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hic agnoscuntur adulatores felicium potius quam infelicium defensores? Non ergo Ilium etiam tunc, ab eis cum desereretur, euersum est. Nam daemones ad decipiendum semper uigilantissimi, quod potuerunt, fecerunt. Euersis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris solum Mineruae sub tanta ruina templi illius, ut scribit Liuius, integrum stetisse perhibetur, non ut [diceretur] Di patrii, quorum semper sub numine Troia est, ad eorum laudem, sed ne diceretur: Excessere omnes adytis arisque relictis Di, ad eorum defensionem. Illud enim posse permissi sunt, non unde probarentur potentes, sed unde praesentes conuincerentur.
3.88. Roma'nın İlion tanrılarına emanet edilmesi gerekip gerekmediği
Öyleyse Truva'nın kendi başına gelen bu ibretten sonra, Roma'nın korunmak üzere İlion tanrılarına emanet edilmesi hangi basiretle oldu? Biri, Fimbria'nın kuşatmasıyla İlion düştüğünde onların artık Roma'da oturmaya alışmış olduklarını söyleyebilir. Öyleyse Minerva'nın heykeli nasıl ayakta kaldı? Sonra, Fimbria İlion'u yok ettiğinde Roma'daydılarsa, belki de Roma'nın kendisi Galler tarafından alınıp yakıldığında İlion'daydılar; ama kulakları pek keskin, hareketleri pek hızlı olduğu için, hiç değilse geriye kalan Capitolium tepesini korumak üzere kazın sesine hemen döndüler; geri kalan yerleri savunmak için ise dönmeleri çok geç hatırlatıldı.
CAPUT VIII. An debuerit dis Iliacis Roma committi. Dis itaque Iliacis post Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos, quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. Unde ergo stetit Mineruae simulacrum? Deinde, si aput Romam erant, quando Fimbria deleuit Ilium, fortasse aput Ilium erant, quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est; sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi, ad uocem anseris cito redierunt, ut saltem Capitolinum collem, qui remanserat, tuerentur; ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commoniti.
3.99. Numa'nın krallığı zamanındaki barışı tanrıların sağladığına inanılması gerekip gerekmediği
Bu tanrıların, Romulus'un ardılı Numa Pompilius'a, bütün krallığı boyunca barış içinde olması ve savaşlarda açık tutulması âdet olan Ianus kapılarını kapaması için yardım ettiğine de inanılır; elbette Romalılara pek çok ayin koymasının karşılığı olarak. O adamı bu kadar büyük bir sükûnet için gerçekten kutlamak gerekirdi; yeter ki bu boş vakti şifalı şeylere harcamayı, en yıkıcı merakı bir yana bırakıp gerçek Tanrı'yı gerçek saygıyla aramayı bilseydi. Oysa o boş vakti ona tanrılar vermedi; ama onu boş bulmasalardı belki onu daha az aldatırlardı. Çünkü onu ne kadar az meşgul buldularsa, onu o kadar çok kendileri meşgul ettiler. Onun neye giriştiğini ve böyle tanrıları kendisine ya da o şehre hangi sanatlarla ortak edebildiğini Varro anlatır; Rab dilerse bu, yeri gelince daha dikkatle tartışılacaktır. Ama şimdi onların iyilikleri hakkında soru sorulduğuna göre: Barış büyük bir iyiliktir; ama gerçek Tanrı'nın iyiliğidir; çoğu zaman güneş gibi, yağmur gibi ve hayatın öteki destekleri gibi nankörlerin ve kötülerin üzerine de gelir. Ama bu kadar büyük iyiliği o tanrılar Roma'ya ya da Pompilius'a verdilerse, niçin Roma hükümranlığına sonradan, o övülen zamanlarda bile hiçbir zaman sağlamadılar? Yoksa ayinler, kurulurlarken, kurulduktan sonra kutlanırken olduklarından daha mı faydalıydılar? Oysa o zaman henüz yoktular, var olsunlar diye ekleniyorlardı; sonra ise artık vardılar ve fayda sağlasınlar diye korunuyorlardı. Öyleyse Numa hüküm sürerken o kırk üç, ya da bazılarının dediği gibi otuz dokuz yıl bu kadar uzun bir barış içinde geçti de, ayinler konduktan ve bu ayinlerle davet edilen tanrıların kendileri artık koruyucu ve gözetici olduktan sonra, Şehir'in kuruluşundan Augustus'a kadar geçen onca yıl içinde, Birinci Pön Savaşı'ndan sonra Romalıların savaş kapılarını kapayabildikleri yalnız bir yıl, büyük bir mucize gibi anılıyor; bu nasıl oluyor?
CAPUT VIIII. An illam pacem, quae sub Numae regno fuit, deos praestitisse credendum sit. Hi etiam Numam Pompilium successorem Romuli adiuuisse creduntur, ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani portas, quae bellis patere adsolent, clauderet, eo merito scilicet, quia Romanis multa sacra constituit. Illi uero homini pro tanto otio gratulandum fuit, si modo id rebus salubribus scisset inpendere et perniciosissima curiositate neglecta Deum uerum uera pietate perquirere. Nunc autem non ei di contulerunt illud otium, sed eum minus fortasse decepissent, si otiosum minime repperissent. Quanto enim minus eum occupatum inuenerunt, tanto magis ipsi occupauerunt. Nam quid ille molitus sit et quibus artibus deos tales sibi uel illi ciuitati consociare potuerit, Varro prodit, quod, si Domino placuerit, suo diligentius disseretur loco. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax, sed Dei ueri beneficium est, plerumque etiam sicut sol, sicut pluuia uitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. Sed si hoc tam magnum bonum di illi Romae uel Pompilio contulerunt, quur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra, cum instituerentur, quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant, sed ut essent addebantur; postea uero iam erant, quae ut prodessent custodiebantur. Quid ergo est, quod illi quadraginta tres uel, ut alii uolunt, triginta et nouem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa, et postea sacris institutis disque ipsis, qui eisdem sacris fuerant inuitati, iam praesidibus adque tutoribus uix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum, quo belli portas Romani claudere potuerunt?
3.1010. Roma hükümranlığının, Numa zamanında olduğu gibi bir gayretle hem huzurlu hem güvenli olabilecekken, savaşların bu kadar büyük kudurganlığıyla büyümesinin istenip istenmemesi gerektiği
Yoksa, birbirini durmadan izleyen savaşlar olmasaydı Roma hükümranlığının bu kadar geniş bir alana yayılamayacağını ve bu kadar büyük bir şana kavuşamayacağını mı cevap verecekler? Ne uygun bir gerekçe! Hükümranlık büyük olsun diye niçin huzursuz olması gerekiyordu? İnsan bedenlerinde de sağlıkla birlikte orta bir boy, sürekli sıkıntılarla dev gibi bir iriliğe ulaşmaktan, ulaşınca da dinlenmeyip uzuvlar ne kadar büyükse o kadar büyük kötülüklerle sarsılmaktan daha iyi değil midir? Sallustius'un dokunduğu o zamanlar sürseydi, bunun ne kötülüğü olurdu, daha doğrusu ne büyük iyiliği olmazdı? O şöyle der: "Başlangıçta krallar (çünkü yeryüzünde hükümranlığın ilk adı buydu) farklı yollar tuttular; bir kısmı zekâsını, ötekiler bedenini çalıştırıyordu. O zaman insanların hayatı hâlâ arzu olmadan geçiyordu; herkes kendi elindekiyle yetiniyordu." Yoksa hükümranlık bu kadar büyüsün diye, Vergilius'un lanetlediği şeyin mi olması gerekiyordu? O şöyle der:
Sonunda yavaş yavaş daha kötü ve rengi solmuş bir çağ, savaş kudurganlığı ve mal sahibi olma sevdası geldi.
Ama elbette, girişilen ve yürütülen bu kadar büyük savaşlar için Romalıların haklı bir savunması vardır: Üzerlerine yersizce saldıran düşmanlara karşı koymaya onları insan övgüsünü kazanma hırsı değil, kurtuluşu ve özgürlüğü koruma zorunluluğu zorluyordu. Öyle olsun. Çünkü aynı Sallustius'un yazdığı gibi, "devletleri kanunlarla, ahlâkla, topraklarla büyüyüp yeterince müreffeh ve yeterince güçlü görününce, ölümlülerin işlerinin çoğunda olduğu gibi zenginlikten kıskançlık doğdu. Bu yüzden komşu krallar ve halklar savaşla saldırıyorlardı; dostlarından pek azı yardım ediyordu, çünkü ötekiler korkuya kapılıp tehlikelerden uzak duruyorlardı. Ama Romalılar yurtta ve savaşta uyanık, acele ediyor, hazırlanıyor, birbirlerini yüreklendiriyor, düşmanın karşısına çıkıyor, özgürlüğü, vatanı ve ana babalarını silahla koruyorlardı. Sonra tehlikeleri yiğitlikle savuşturunca müttefiklerine ve dostlarına yardım götürüyor, iyilik almaktan çok iyilik yaparak dostluklar kazanıyorlardı." Roma bu sanatlarla yakışır biçimde büyüdü. Ama Numa hüküm sürerken, barış bu kadar uzun sürsün diye, kötüler saldırıp savaşla mı sınıyorlardı, yoksa o barış sürebilsin diye bunlardan hiçbiri mi olmuyordu? Eğer Roma o zaman da savaşlarla kışkırtılıyor ve silaha silahla karşılık verilmiyorduysa, hangi yollarla düşmanlar hiçbir çarpışmada yenilmeden, hiçbir Mars saldırısıyla korkutulmadan yatıştırıldıysa, hep o yollarla davranılmalı ve Roma, Ianus kapıları kapalı olarak hep barış içinde hüküm sürmeliydi. Bu onların elinde değildiyse, demek ki Roma barışa, tanrıları istediği sürece değil, onu hiçbir savaşla kışkırtmayan çevredeki komşu insanlar istediği sürece sahip oldu; meğer ki böyle tanrılar bir insanın istediği ya da istemediği şeyi bir başka insana satmaya bile cesaret etsinler. Bu cinlerin, kendi kusurları yüzünden kötü olan zihinleri ne ölçüde korkutmalarına ya da kışkırtmalarına izin verildiği elbette önemlidir; ama bunu her zaman yapabilselerdi ve onların girişimine karşı daha gizli ve daha yüksek bir güç sık sık başka türlü davranmasaydı, barışlar ve savaş zaferleri, ki bunlar hemen her zaman insan ruhlarının hareketleriyle gerçekleşir, hep onların elinde olurdu. Oysa bunların çoğu zaman onların iradesine karşı gerçekleştiğini, yalnız pek çok yalan söyleyen ve gerçeği güçlükle gösteren ya da ima eden hikâyeler değil, Roma tarihinin kendisi de itiraf eder.
CAPUT X. An optandum fuerit, ut tanta bellorum rabie Romanum augeretur imperium, cum eo studio, quo sub Numa actum est, et quietum esse potuisset et tutum. An respondent, quod nisi adsiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea uero causa! Ut magnum esset imperium, quur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicam staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam perpetuis adflictionibus peruenire, nec cum perueneris requiescere, sed quanto grandioribus membris, tanto maioribus agitari malis? Quid autem mali esset, ac non potius plurimum boni, si ea tempora perdurarent, quae perstrinxit Sallustius, ubi ait: 'Igitur initio reges (nam in terris nomen imperii id primum fuit) diuersi pars ingenium, alii corpus exercebant; etiamtum uita hominum sine cupiditate agitabatur, sua cuique satis placebant'. An ut tam multum augeretur imperium, debuit fieri quod Vergilius detestatur, dicens: Deterior donec paulatim et decolor aetas Et belli rabies et amor successit habendi? Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio Romanorum est, quod inruentibus sibi inportune inimicis resistere cogebat non auiditas adipiscendae laudis humanae, sed necessitas tuendae salutis et libertatis. Ita sit plane. Nam postquam res eorum, sicut scribit ipse Sallustius, legibus moribus agris aucta satis prospera satisque pollens uidebatur, sicut pleraque mortalium habentur, inuidia ex opulentia orta est. Igitur reges populique finitimi bello tentare; pauci ex amicis auxilio esse, nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. At Romani domi militiaeque intenti festinare parare, alius alium hortari, hostibus obuiam ire, libertatem patriam parentesque armis tegere. Post ubi pericula uirtute propulerant, sociis adque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant'. Decenter his artibus Roma creuit. Sed regnante Numa, ut tam longa pax esset, utrum inruebant inprobi belloque tentabant, an nihil eorum fiebat, ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obuia ferebantur: quibus modis agebatur, ut nulla pugna superati, nullo Martio impetu territi sedarentur inimici, his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. Quod si in potestate non fuit, non ergo Roma pacem habuit, quamdiu di eorum, sed quamdiu homines finitimi circumquaque uoluerunt, qui eam nullo bello prouocauerunt; nisi forte di tales etiam id homini uendere audebunt, quod alius homo uoluit siue noluit. Interest quidem iam uitio proprio, malas mentes quatenus sinantur isti daemones uel terrere uel excitare; sed si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur, semper in potestate haberent paces bellicasque uictorias, quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt; quas tamen plerumque contra eorum fieri uoluntatem non solae fabulae multa mentientes et uix ueri aliquid uel indicantes uel significantes, sed etiam ipsa Romana confitetur historia.
3.1111. Ağlamasının, yardım edemediği Yunanların felaketine işaret ettiğine inanılan Cumae'deki Apollon heykeli
Nitekim Akhalara ve kral Aristonikos'a karşı savaşılırken Cumae'deki o Apollon'un dört gün ağladığı haberi de başka bir sebepten değildi. Bu alametten korkan kâhinler heykelin denize atılması gerektiğini düşündüklerinde, Cumaeli yaşlılar araya girdiler ve böyle bir alametin Antiokhos'la ve Perseus'la yapılan savaşlarda da aynı heykelde göründüğünü anlattılar; bu Romalılar için bahtiyar sonuçlandığından, senato kararıyla kendi Apollon'larına armağanlar gönderildiğine tanıklık ettiler. O zaman daha usta diye çağrılan kâhinler, Apollon heykelinin ağlamasının bu yüzden Romalılar için uğurlu olduğu cevabını verdiler: Çünkü Cumae bir Yunan kolonisiydi; Apollon ağlayarak, kendisinin getirildiği topraklara, yani Yunanistan'ın kendisine yas ve felaket işaret etmişti. Az sonra kral Aristonikos'un yenildiği ve esir alındığı haberi geldi; Apollon onun yenilmesini elbette istemiyor, buna üzülüyor ve bunu taşının gözyaşlarıyla bile belli ediyordu. Bu yüzden şairlerin şiirlerinde, hikâyeli de olsa yine de doğruya benzer biçimde, cinlerin huyları hiç de yersiz olmayarak anlatılır. Nitekim Vergilius'ta Diana Camilla için üzüldü ve Herkül ölecek olan Pallas için ağladı. Belki Numa Pompilius da bu yüzden, barışın bolluğu içindeyken ama onu kimin verdiğini bilmeden ve araştırmadan, boş vaktinde Roma'nın kurtuluşunu ve krallığını hangi tanrıların korumasına emanet edeceğini düşünürken, o gerçek, Her Şeye Kadir, yüce Tanrı'nın bu yeryüzü işlerine özen gösterdiğini sanmadığı ve Aeneas'ın getirdiği Truva tanrılarının ne Truva krallığını ne de Aeneas'ın kendisinin kurduğu Lavinium krallığını uzun süre koruyabildiğini hatırladığı için, başka tanrılar tedarik edilmesi gerektiğine hükmetti. Bunları, ister Romulus'la birlikte Roma'ya geçmiş olan, ister bir gün Alba yıkılınca geçecek olan o önceki tanrılara ya kaçaklara bekçi koyar gibi ya da güçsüzlere yardımcı koyar gibi ekleyecekti.
CAPUT XI. De simulacro Cumani Apollinis, cuius fletus crecreditus est cladem Graecorum, quibus opitulari non poterat, indicasse. Neque enim aliunde Apollo ille Cumanus, cum aduersus Achiuos regemque Aristonicum bellaretur, quatriduo fleuisse nuntiatus est; quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putauissent esse proiciendum, Cumani senes intercesserunt adque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento, et quia Romanis feliciter prouenisset, ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. Tunc uelut peritiores acciti haruspices responderunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Romanis, quoniam Cumana colonia Graeca esset, suisque terris, unde accitus esset, id est ipsi Graeciae, luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. Deinde mox regem Aristonicum uictum et captum esse nuntiatum est, quem uinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc sui lapidis etiam lacrimis indicabat. Unde non usquequaque incongrue quamuis fabulosis, tamen ueritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. Nam Camillam Diana doluit aput Vergilium et Pallantem moriturum Hercules fleuit. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans, sed quo donante nesciens nec requirens, cum cogitaret otiosus, quibusnam dis tuendam Romanam salutem regnumque committeret, nec uerum illum adque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena, adque recoleret Troianos deos, quos Aeneas aduexerat, neque Troianum neque Lauiniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conseruare potuisse: alios prouidendos existimauit, quos illis prioribus, qui siue cum Romulo iam Romam transierant, siue quandoque Alba euersa fuerant transituri, uel tamquam fugitiuis custodes adhiberet uel tamquam inualidis adiutores.
3.1212. Romalıların Numa'nın koyduklarının dışında kendilerine ne kadar çok tanrı eklediği ve bunların çokluğunun onlara hiç yardım etmediği
Yine de Roma, Pompilius'un orada koyduğu o kadar çok ayinle yetinmeye tenezzül etmedi. Çünkü Iuppiter'in kendi en yüksek tapınağı henüz yoktu; Capitolium'u orada kral Tarquinius yaptırdı. Aesculapius da, pek usta bir hekim olarak sanatını pek soylu bir şehirde daha şanlı biçimde uygulamak için Epidauros'tan Roma'ya kendini kabul ettirmeye çalıştı. Tanrıların Anası da bilmem nereden, Pessinus'tan geldi. Çünkü oğlu artık Capitolium tepesine başkanlık ederken, kendisinin hâlâ soysuz bir yerde gizlenmesi yakışıksızdı. Ama eğer o bütün tanrıların anasıysa, yalnız bazı oğullarının ardından Roma'ya gitmekle kalmadı, ardından gelecek başkalarından da önce gitti. Çok sonra Mısır'dan gelen Köpekbaşlı'yı da o doğurduysa, buna gerçekten şaşarım. Tanrıça Sıtma'nın da ondan doğup doğmadığına onun torununun oğlu Aesculapius baksın; ama nereden doğmuş olursa olsun, yabancı tanrılar, sanırım, Roma vatandaşı olan bir tanrıçaya soysuz demeye cesaret edemezler. Bu kadar çok tanrının koruması altında (kim sayabilir onları: yerli ve yabancı, göksel, yersel ve yeraltı tanrılarını, deniz, pınar ve ırmak tanrılarını, Varro'nun dediği gibi belli ve belirsiz tanrıları, tanrıların bütün cinslerinde de, hayvanlarda olduğu gibi erkekleri ve dişileri?), evet, bu kadar çok tanrının koruması altında bulunan Roma, pek çoğundan birkaçını anacağım o kadar büyük ve korkunç felaketlerle sarsılıp ezilmemeliydi. Çünkü o, büyük dumanıyla sanki bir işaret vererek kendini korumak için pek çok tanrı toplamıştı; onlara tapınaklar, sunaklar, kurbanlar, rahipler koyup sağlayarak, bunların yalnız kendisine usulünce sunulması gereken yüce gerçek Tanrı'yı incitiyordu. Daha az tanrıyla yaşarken daha bahtiyardı; ama ne kadar büyüdüyse, bir geminin tayfaları gibi o kadar çok tanrıya başvurması gerektiğini düşündü. Sanırım, daha kötü bir hayata kıyasla daha iyi yaşadığı o daha az sayıdaki tanrının kendi büyüklüğüne yardım etmeye yetmeyeceğinden umudunu kesmişti. Çünkü önce, daha yukarıda sözünü ettiğim Numa Pompilius dışında, kralların kendileri zamanında bile, Romulus'un kardeşinin öldürülmesine yol açan anlaşmazlık dolu çekişme ne büyük bir kötülüktü!
CAPUT XII. Quantos sibi deos Romani praeter constitutionem Numae adiecerint, quorum eos numerositas nihil iuuerit. Nec his sacris tamen Roma dignata est esse contenta, quae tam multa illic Pompilius constituerat. Nam ipsius summum templum nondum habebat Iouis; rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricauit; Aesculapius autem ab Epidauro ambiuit ad Romam, ut peritissimus medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret; Mater etiam deum nescio unde a Pessinunte. Indignum enim erat, ut, cum eius filius iam colli Capitolino praesideret, adhuc ipsa in loco ignobili latitaret. Quae tamen si omnium deorum mater est, non solum secuta est Romam quosdam filios suos, uerum et alios praecessit etiam secuturos. Miror sane, si ipsa peperit Cynocephalum, qui longe postea uenit ex Aegypto. Utrum etiam dea Febris ex illa nata sit, uiderit Aesculapius pronepos eius; sed undecumque nata sit, non, opinor, audebunt eam dicere ignobilem di peregrini deam ciuem Romanam. Sub hoc tot deorum praesidio (quos numerare quis potest, indigenas et alienigenas, caelites terrestres infernos, marinos fontanos fluuiales, et, ut Varro dicit, certos adque incertos, in omnibusque generibus deorum, sicut in animalibus, mares et feminas?) — sub hoc ergo tot deorum praesidio constituta Roma non tam magnis et horrendis cladibus, quales ex multis paucas commemorabo, agitari adfligique debuit. Nimis enim multos deos grandi fumo suo tamquam signo dato ad tuitionem congregauerat, quibus templa altaria, sacrificia sacerdotes instituendo adque praebendo summum uerum Deum, cui uni haec rite gesta debentur, offenderet. Et felicior quidem cum paucioribus uixit, sed quanto maior facta est, sicut nauis nautas, tanto plures adhibendos putauit; credo, desperans pauciores illos, sub quibus in conparationem peioris uitae melius uixerat, non sufficere ad opitulandum granditati suae. Primo enim sub ipsis regibus, excepto Numa Pompilio, de quo iam supra locutus sum, quantum malum discordiosi certaminis fuit, quod fratrem Romuli coegit occidi!
3.1313. Romalıların ilk evliliklerini hangi hakla, hangi antlaşmayla elde ettikleri
Nasıl oldu da ne Iuppiter'iyle birlikte artık
dünyanın efendileri, togalı soy Romalıları
kayıran Iuno, ne de Venüs'ün kendisi kendi Aeneasoğullarına iyi ve adil bir âdetle evlilikler hak etmeleri için yardım edebildi? Bu yoksunluk öyle büyük bir felakete yol açtı ki kadınları hileyle kaçırdılar, az sonra kayınbabalarıyla savaşmak zorunda kaldılar; zavallı kadınlar, uğradıkları haksızlıktan sonra kocalarıyla henüz barışmamışken ana babalarının kanıyla çeyizlendiler. Ama bu çatışmada Romalılar komşularını yendiler, diyecekler. Bu zaferler, bu kadar yakın akrabaların ve sınırdaşların, iki taraftan ne büyük ve ne kadar çok yarasına ve ölümüne mal oldu! Yalnız bir kayınbaba Caesar ve onun bir damadı Pompeius yüzünden, Caesar'ın kızı, Pompeius'un karısı da artık ölmüşken, Lucanus ne büyük ve ne kadar haklı bir acı dürtüsüyle haykırır:
Emathia ovalarında iç savaştan da öte savaşları ve cinayete verilen hakkı şakıyoruz.
Demek ki Romalılar, kayınbabalarını kırıp kanlı elleriyle onların kızlarından acınası kucaklaşmaları zorla koparsınlar diye yendiler; kadınlar da galip kocalarını incitmemek için öldürülen babalarına ağlamaya cesaret edemiyorlardı; oysa onlar daha savaşırken kimin için adak adayacaklarını bilmiyorlardı. Roma halkına böyle evlilikleri Venüs değil, Bellona armağan etti; ya da belki o cehennemî öfke tanrıçası Allecto, artık Iuno da onları kayırırken, onlara karşı, Iuno'nun yakarışlarıyla Aeneas'a karşı kışkırtıldığı zamandakinden daha çok serbestlik buldu. Andromakhe'nin esir düşmesi, o Roma gelinlerinin evlenmesinden daha bahtiyardı. Kucaklaşmaları kölece de olsa, onu kucakladıktan sonra Pyrrhos hiçbir Truvalıyı öldürmedi; Romalılar ise kızlarını artık gerdek odalarında kucakladıkları kayınbabalarını muharebelerde öldürüyorlardı. Andromakhe galibe boyun eğdikten sonra yakınlarının ölümüne yalnız üzülebildi, korkmadı; bu kadınlar ise savaşanlara bağlanmış olarak, kocaları savaşa çıkarken ana babalarının ölümünden korkuyor, dönerken üzülüyorlardı; ne korkuları hürdü ne acıları. Çünkü vatandaş akrabalarının, kardeşlerinin, ana babalarının ölümü yüzünden ya saygıyla işkence çekiyor ya da kocalarının zaferlerine zalimce seviniyorlardı. Buna şu da ekleniyordu: Savaşın iki yanı olduğu için, bazıları ana babalarının kılıcıyla kocalarını, bazıları da iki tarafın kılıcıyla hem ana babalarını hem kocalarını yitirdi. Çünkü Romalılarda da o tehlikeler küçük değildi; nitekim şehrin kuşatılmasına kadar varıldı ve kapıları kapatıp kendilerini koruyorlardı. Kapılar hileyle açılıp düşman surların içine alınınca, forumun ortasında damatlarla kayınbabalar arasında caniyane ve pek vahşi bir muharebe oldu; o kaçıranlar yenik de düşüyor, evlerinin arasına sık sık kaçarak, kendileri de utanç verici ve ağlanacak olan önceki zaferlerini daha ağır bir biçimde lekeliyorlardı. Burada Romulus, adamlarının yiğitliğinden umudunu kesip Iuppiter'e onları durdurması için yalvardı; Iuppiter de bu fırsatla Stator ("Durduran") adını kazandı. Kaçırılan o kadınlar saçlarını yolarak ortaya atılıp ana babalarının ayaklarına kapanmasalar ve onların pek haklı öfkesini galip silahlarla değil yalvaran bir saygıyla yatıştırmasalardı, bu büyük kötülüğün sonu da gelmeyecekti. Sonra Romulus, öz kardeşini ortak olarak çekemeyen biri olarak, Sabinlerin kralı Tatius'u krallıkta ortak olarak kabul etmek zorunda kaldı. Ama ikiz kardeşine katlanamayan, buna ne zamana kadar katlanacaktı? Bu yüzden o da öldürülünce, daha büyük bir tanrı olmak için krallığı tek başına ele geçirdi. Bunlar ne biçim evlilik hakları, ne biçim savaş kışkırtmaları, ne biçim kardeşlik, hısımlık, ortaklık, tanrılık antlaşmaları? Nihayet bu kadar çok koruyucu tanrının altında bu ne biçim şehir hayatı? Görüyorsun ki bundan ne büyük ve ne kadar çok şey söylenebilirdi; yeter ki dikkatimiz geriye kalan şeylere yönelmesin ve sözümüz başka şeylere acele etmesin.
CAPUT XIII. Quo iure, quo foedere Romani obtinuerint prima coniugia. Quo modo nec Iuno, quae cum Ioue suo iam fouebat Romanos rerum dominos gentemque togatam, nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuuare, ut bono et aequo more coniugia mererentur, cladesque tanta inruit huius inopiae, ut ea dolo raperent moxque conpellerentur pugnare cum soceris, ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis conciliatae iam parentum sanguine dotarentur? At enim uicerunt in hac conflictione Romani uicinos suos. Quantis et quam multis utrimque uulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae uictoriae constiterunt! Propter unum Caesarem socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris filia, uxore Pompei, quanto et quam iusto doloris instinctu Lucanus exclamat: Bella per Emathios plus quam ciuilia campos Iusque datum sceleri canimus. Vicerunt ergo Romani, ut strage socerorum manibus cruentis ab eorum filiabus amplexus miserabiles extorquerent, nec illae auderent flere patres occisos, ne offenderent uictores maritos, quae adhuc illis pugnantibus pro quibus facerent uota nesciebant. Talibus nuptiis populum Romanum non Venus, sed Bellona donauit; aut fortassis Allecto illa inferna furia iam eis fauente Iunone plus in illos habuit licentiae, quam cum eius precibus contra Aenean fuerat excitata. Andromacha felicius captiuata est, quam illa conubia Romana nupserunt. Licet seruiles, tamen post eius amplexus nullum Troianorum Pyrrhus occidit; Romani autem soceros interficiebant in proeliis, quorum iam filias amplexabantur in thalamis. Illa uictori subdita dolere tantum suorum mortem potuit, non timere; illae sociatae bellantibus parentum suorum mortes procedentibus uiris timebant, redeuntibus dolebant, nec timorem habentes liberum nec dolorem. Nam propter interitum ciuium propinquorum, fratrum parentum aut pie cruciabantur, aut crudeliter laetabantur uictoriis maritorum. Huc accedebat, quod, ut sunt alterna bellorum, aliquae parentum ferro amiserunt uiros, aliquae utrorumque ferro et parentes et uiros. Neque enim et aput Romanos parua fuerunt illa discrimina, si quidem ad obsidionem quoque peruentum est ciuitatis clausisque portis se tuebantur; quibus dolo apertis admissisque hostibus intra moenia in ipso foro scelerata et nimis atrox inter generos socerosque pugna commissa est, et raptores illi etiam superabantur et crebro fugientes inter domos suas grauius foedabant pristinas, quamuis et ipsas pudendas lugendasque uictorias. Hic tamen Romulus de suorum iam uirtute desperans Iouem orauit ut starent, adque ille hac occasione nomen Statoris inuenit; nec finis esset tanti mali, nisi raptae illae laceratis crinibus emicarent et prouolutae parentibus iram eorum iustissimam non armis uictricibus, sed supplici pietate sedarent. Deinde [Titum] Tatium regem Sabinorum socium regni Romulus ferre conpulsus est, germani consortis inpatiens: sed quando et istum diu toleraret, qui fratrem geminumque non pertulit? Unde et ipso interfecto, ut maior deus esset, regnum solus obtinuit. Quae sunt ista iura nuptiarum, quae inritamenta bellorum, quae foedera germanitatis adfinitatis, societatis diuinitatis? quae postremo sub tot dis tutoribus uita ciuitatis? Vides quanta hinc dici et quam multa possent, nisi quae supersunt nostra curaret intentio et sermo in alia festinaret.
3.1414. Romalıların Albalılara açtığı savaşın dinsizliği ve hükmetme şehvetiyle kazanılan zafer
Sonra Numa'dan sonra öteki kralların zamanında ne oldu? Albalılar, yalnız kendileri için değil Romalılar için de ne büyük bir kötülükle savaşa kışkırtıldılar; çünkü elbette Numa'nın o kadar uzun barışı değerini yitirmişti! Roma ve Alba ordularının ne kadar sık kırımları oldu, iki şehir de ne kadar zayıfladı! Aeneas'ın oğlu Ascanius'un kurduğu, Roma'nın Truva'dan daha yakın anası olan o Alba, kral Tullus Hostilius'un kışkırtmasıyla çarpıştı; çarpışırken de hem ezildi hem ezdi, ta ki iki tarafın eşit yitimiyle süren pek çok çarpışmadan bıkılıncaya kadar. O zaman savaşın sonucunu iki taraftan üçüz kardeşlerle denemek uygun görüldü: Romalılardan üç Horatius, Albalılardan da üç Curiatius çıktı. Üç Curiatius iki Horatius'u, tek bir Horatius da üç Curiatius'u yenip öldürdü. Böylece Roma son çarpışmada da öyle bir felaketle galip çıktı ki altı kişiden yalnız biri eve döndü. İki taraftaki kayıp kimin, yas kimindi? Aeneas'ın soyunun, Ascanius'un torunlarının, Venüs'ün zürriyetinin, Iuppiter'in torunlarının değil mi? Çünkü bu da iç savaştan da öte bir savaştı; kız şehir ana şehirle savaştı. Üçüzlerin bu son çarpışmasına vahşi ve korkunç bir kötülük daha eklendi. Çünkü iki halk önceden dost (elbette komşu ve akraba) olduğundan, Horatiusların kız kardeşi Curiatiuslardan biriyle nişanlanmıştı. Kız, nişanlısının silahlarını galip kardeşinin üzerinde görünce ağladı; bu yüzden aynı kardeşi tarafından öldürüldü. Bu tek kadının duygusu bana bütün Roma halkınınkinden daha insanca görünüyor. Verilmiş sözle artık kendine bağlı saydığı kocasına ya da belki kız kardeşini vaat ettiği adamı öldüren kardeşinin kendisine üzülerek ağladığında, sanırım kusurlu bir şekilde ağlamadı. Yoksa Vergilius'ta saygılı Aeneas kendi eliyle öldürdüğü bir düşmana bile niçin övgüye değer bir biçimde üzülür? Marcellus da Syrakusai şehrinin az önceki doruğunu ve şanını hatırlayıp onun birden kendi ellerinin altında çöktüğünü görünce, insanların ortak hâlini düşünerek niçin ağlayıp acıdı? Rica ederim, insan duygusundan şunu dileyelim: Erkekler kendi yendikleri düşmanlara övgüyle bile ağladılarsa, bir kadın da kardeşinin öldürdüğü nişanlısına suçsuzca ağlamış olsun. Demek ki o kadın kardeşinin nişanlısına getirdiği ölüme ağlarken, Roma ana şehre karşı bu kadar büyük bir kırımla savaştığına ve iki taraftan da akraba kanının bu kadar çok dökülmesiyle yendiğine seviniyordu.
Bana niçin övgü adı, zafer adı bahane ediliyor? Delice bir kanaatin perdeleri kaldırılsın da cinayetler çıplak olarak görülsün, çıplak olarak tartılsın, çıplak olarak yargılansın. Alba'nın davası söylensin, tıpkı Truva'nın davası olarak zinanın söylendiği gibi. Hiçbir böylesi, hiçbir benzeri bulunmaz; yalnız şu vardı:
Tullus, tembelleşmiş erkekleri ve zaferlere yabancılaşmış birlikleri silaha kaldırsın diye.
Demek ki müttefik ve akraba bir savaşın bu büyük cinayeti o kusur yüzünden işlendi; Sallustius bu büyük kusura geçerken dokunur. Çünkü insanların hayatının arzu olmadan geçtiği ve herkesin kendi elindekiyle yetindiği eski zamanları kısaca övgüyle andıktan sonra şöyle der: "Ama sonra Asya'da Kyros, Yunanistan'da Lakedaimonlular ve Atinalılar şehirleri ve milletleri boyunduruk altına almaya, hükmetme şehvetini savaş sebebi saymaya, en büyük şanı en büyük hükümranlıkta görmeye başladılar"; ve söylemeye başladığı öteki şeyler. Benim için onun sözlerini buraya kadar aktarmış olmam yeter. Bu hükmetme şehveti insan soyunu büyük kötülüklerle sarsar ve ezer. Bu şehvete o zaman yenik düşen Roma, Alba'yı yendiği için zafer kutluyor ve kendi cinayetinin övgüsüne şan diyordu; çünkü bizim Yazımız der ki: "Günahkâr ruhunun arzularında övülür ve haksızlık eden kutsanır." Öyleyse aldatıcı örtüler ve yanıltıcı badanalar şeylerin üzerinden kaldırılsın da onlar içten bir incelemeyle görülsün. Kimse bana "Şu adam büyüktür, şu adam da, çünkü şununla savaştı ve yendi" demesin. Gladyatörler de savaşır, onlar da yener; o zalimliğin de övgü ödülleri vardır; ama bence herhangi bir tembelliğin cezasını çekmek, o silahların şanını aramaktan daha iyidir. Yine de arenaya birbiriyle savaşacak gladyatörler çıksa da biri oğul, öteki baba olsa, böyle bir gösteriye kim katlanırdı? Kim onu kaldırmazdı? Öyleyse biri ana, öteki kız olan iki şehrin birbiriyle silahlı çekişmesi nasıl şanlı olabildi? Yoksa orası bir arena değildi diye mi farklıydı? Daha geniş ovalar iki gladyatörün değil, iki halktan pek çok kişinin ölüleriyle doluyordu; o çekişmeler bir amfitiyatroyla değil bütün dünyayla çevriliyor ve o zaman yaşayanlara da, bu şöhretin ulaştığı yere kadar gelecek kuşaklara da dinsizce bir gösteri sunuluyordu; bu mu farklıydı?
CAPUT XIIII. De inpietate belli, quod Albanis Romani intulerunt, et de uictoria dominandi libidine adepta. Quid deinde post Numam sub aliis regibus? Quanto malo non solum suo, sed etiam Romanorum in bellum Albani prouocati sunt, quia uidelicet pax Numae tam longa uiluerat! Quam crebrae strages Romani Albanique exercitus fuerunt et utriusque comminutio ciuitatis! Alba namque illa, quam filius Aeneae creauit Ascanius, Romae mater proprior ipsa quam Troia, a Tullo Hostilio rege prouocata conflixit, confligens autem et adflicta est et adflixit, donec multorum taederet pari defectione certaminum. Tunc euentum belli de tergeminis hinc adque inde fratribus placuit experiri; a Romanis tres Horatii, ab Albanis autem tres Curiatii processerunt; a Curiatiis tribus Horatii duo, ab uno autem Horatio tres Curiatii superati et extincti sunt. Ita Roma extitit uictrix ea clade etiam in certamine extremo, ut de sex unus rediret domum. Cui damnum in utrisque, cui luctus, nisi Aeneae stirpi nisi Ascanii posteris, nisi proli Veneris nisi nepotibus Iouis? Nam et hoc plus quam ciuile bellum fuit, quando filia ciuitas cum ciuitate matre pugnauit. Accessit aliud huic tergeminorum pugnae ultimae atrox adque horrendum malum. Nam ut erant ambo populi prius amici (uicini quippe adque cognati), uni Curiatiorum desponsata fuerat Horatiorum soror; haec postea quam sponsi spolia in uictore fratre conspexit, ab eodem fratre, quoniam fleuit, occisa est. Humanior huius unius feminae quam uniuersi populi Romani mihi fuisse uidetur adfectus. Illa quem uirum iam fide media retinebat, aut forte etiam ipsum fratrem dolens, qui eum occiderat cui sororem promiserat, puto quod non culpabiliter fleuerit. Unde enim aput Vergilium pius Aeneas laudabiliter dolet hostem etiam sua peremtum manu? Unde Marcellus Syracusanam ciuitatem recolens eius paulo ante culmen et gloriam sub manus suas subito concidisse communem cogitans condicionem flendo miseratus est? Quaeso ab humano inpetremus adfectu, ut femina sponsum suum a fratre suo peremtum sine crimine fleuerit, si uiri hostes a se uictos etiam cum laude fleuerunt. Ergo sponso a fratre inlatam mortem quando femina illa flebat, tunc se contra matrem ciuitatem tanta strage bellasse et tanta hinc et inde cognati cruoris effusione uicisse Roma gaudebat. Quid mihi obtenditur nomen laudis nomenque uictoriae? Remotis obstaculis insanae opinionis facinora nuda cernantur, nuda pensentur, nuda iudicentur. Causa dicatur Albae, sicut Troiae adulterium dicebatur. Nulla talis, nulla similis inuenitur; tantum ut resides moueret Tullus in arma uiros et iam desueta triumphis Agmina. Illo itaque uitio tantum scelus perpetratum est socialis belli adque cognati, quod uitium Sallustius magnum transeunter adtingit. Cum enim laudans breuiter antiquiora commemorasset tempora, quando uita hominum sine cupiditate agitabatur et sua cuique satis placebant: 'Postea uero, inquit, quam in Asia Cyrus, in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbes adque nationes subigere, libidinem dominandi causam belli habere, maximam gloriam in maximo imperio putare', et cetera quae ipse instituerat dicere. Mihi huc usque satis sit eius uerba posuisse. Libido ista dominandi magnis malis agitat et conterit humanum genus. Hac libidine Roma tunc uicta Albam se uicisse triumphabat et sui sceleris laudem gloriam nominabat, quoniam laudatur, inquit scriptura nostra, peccator in desideriis animae suae et qui iniqua gerit benedicitur. Fallacia igitur tegmina et deceptoriae dealbationes auferantur a rebus, ut sincero inspiciantur examine. Nemo mihi dicat: magnus ille adque ille, quia cum illo [et illo] pugnauit et uicit. Pugnant etiam gladiatores, uincunt etiam ipsi, habet praemia laudis et illa crudelitas; sed puto esse satius cuiuslibet inertiae poenas luere quam illorum armorum quaerere gloriam. Et tamen si in harenam procederent pugnaturi inter se gladiatores, quorum alter filius, alter esset pater, tale spectaculum quis ferret? quis non auferret? Quo modo ergo gloriosum alterius matris, alterius filiae ciuitatis inter se armorum potuit esse certamen? An ideo diuersum fuit, quod harena illa non fuit, et latiores campi non duorum gladiatorum, sed in duobus populis multorum funeribus inplebantur, nec amphitheatro cingebantur illa certamina, sed uniuerso orbe et tunc uiuis et posteris, quo usque ista fama porrigitur, inpium spectaculum praebebatur?
3.14_2Yine de Roma hükümranlığının koruyucusu olan o tanrılar, böyle çekişmelerin sanki tiyatro seyircileri olarak, kendi tutkularının şiddetine katlanıyorlardı; ta ki Horatiusların kız kardeşi de, öldürülen üç Curiatius'a karşılık öteki taraftan üçüncü ölü olarak, kardeşinin kılıcıyla iki kardeşine eklensin de galip gelen Roma'nın ölüleri daha az olmasın. Sonra zaferin meyvesi olarak Alba yıkıldı; Yunanların yıktığı İlion'dan ve Aeneas'ın yabancı ve kaçak bir krallık kurduğu Lavinium'dan sonra, o Truva tanrısal güçleri üçüncü olarak orada oturmuşlardı. Ama belki âdetleri üzere oradan da artık göç etmişlerdi; bu yüzden yıkıldı. Elbette o hükümranlığın üzerinde durduğu bütün tanrılar mabetlerini ve sunaklarını bırakıp gitmişlerdi. İşte gerçekten de üçüncü kez gitmişlerdi; dördüncü olarak da Roma onlara pek büyük bir öngörüyle emanet edilsin diye! Çünkü Amulius'un kardeşini kovup hüküm sürdüğü Alba onların hoşuna gitmemiş, Romulus'un kardeşini öldürüp hüküm sürdüğü Roma ise hoşuna gitmişti. Ama Alba yıkılmadan önce, derler, onun halkı Roma'ya aktarıldı ki ikisinden tek bir şehir olsun. Öyle olsun, böyle yapılmış olsun; yine de Ascanius'un krallığı ve Truva tanrılarının üçüncü yurdu olan o şehir, ana şehir, kız şehir tarafından yıkıldı; savaştan artakalanlar iki halktan bir halk yapsınlar diye de, önceden dökülen iki tarafın bol kanı acınası bir yapıştırıcı oldu. Öteki krallar zamanında, zaferlerle bitmiş görünen ve bu kadar büyük kırımlarla tekrar tekrar sona erdirilen, kayınbabalar ile damatlar ve onların soyu ve torunları arasında antlaşmadan ve barıştan sonra tekrar tekrar başlayan aynı savaşların ne kadar sık yenilendiğini artık tek tek ne diye anlatayım? Bu felaketin küçük olmayan bir göstergesi, onlardan hiçbirinin savaş kapılarını kapamamış olmasıdır. Demek ki onlardan hiçbiri bu kadar çok koruyucu tanrının altında barış içinde hüküm sürmedi.
Vim tamen patiebantur studii sui di illi praesides imperii Romani et talium certaminum tamquam theatrici spectatores, donec Horatiorum soror propter Curiatios tres peremtos etiam ipsa tertia ex altera parte fraterno ferro duobus fratribus adderetur, ne minus haberet mortium etiam Roma quae uicerat. Deinde ad fructum uictoriae Alba subuersa est, ubi post Ilium, quod Graeci euerterunt, et post Lauinium, ubi Aeneas regnum peregrinum adque fugitiuum constituerat, tertio loco habitauerant numina illa Troiana. Sed more suo etiam inde iam fortasse migrauerant, ideo deleta est. Discesserant uidelicet omnes adytis arisque relictis di, quibus imperium illud steterat. Discesserant sane ecce iam tertio, ut eis quarta Roma prouidentissime crederetur. Displicuerat enim et Alba, ubi Amulius expulso fratre, et Roma placuerat, ubi Romulus occiso fratre regnauerat. Sed antequam Alba dirueretur, transfusus est, inquiunt, populus eius in Romam, ut ex utraque una ciuitas fieret. Esto, ita factum sit; urbs tamen illa, Ascanii regnum et tertium domicilium Troianorum deorum, ab urbe filia mater euersa est; ut autem belli reliquiae ex duobus populis unum facerent, miserabile coagulum multus ante fusus utriusque sanguis fuit. Quid iam singillatim dicam sub ceteris regibus totiens eadem bella renouata, quae uictoriis finita uidebantur, et tantis stragibus iterum iterumque confecta, iterum iterumque post foedus et pacem inter soceros et generos et eorum stirpem posterosque repetita? Non paruum indicium calamitatis huius fuit, quod portas belli nullus clausit illorum. Nullus ergo illorum sub tot dis praesidibus in pace regnauit.
3.1515. Roma krallarının hayatı ve sonu nasıldı
Peki kralların kendilerinin sonu ne oldu? Romulus için, onun göğe kabul edildiğini rivayet eden masalcı dalkavukluk baksın; onların bazı yazarları da baksın: Bunlar onun vahşiliği yüzünden senato tarafından parçalandığını, Iulius Proculus adında bilmem kimin tutulup ona Romulus'un kendisine göründüğünü ve kendisi aracılığıyla Roma halkına tanrısal güçler arasında tapınılmasını buyurduğunu söylettiğini, böylece senatoya karşı kabarmaya başlamış olan halkın bastırılıp yatıştırıldığını söylerler. Çünkü bir de güneş tutulması olmuştu; bilgisiz kalabalık onun güneşin yolunun belli bir hesabıyla gerçekleştiğini bilmeden bunu Romulus'un liyakatine bağlıyordu. Sanki bu güneşin yası olsaydı, bu yüzden daha çok Romulus'un öldürüldüğüne ve cinayetin kendisinin gün ışığının yüz çevirmesiyle bile ilan edildiğine inanılması gerekmezmiş gibi! Nitekim Rab Yahudilerin zalimliği ve dinsizliğiyle çarmıha gerildiğinde gerçekten böyle oldu. O güneş kararmasının yıldızların kurallı yolundan doğmadığını, o zaman Yahudilerin Fısıh bayramı olması yeterince gösterir; çünkü bu bayram törenle dolunayda kutlanır, kurallı güneş tutulması ise ancak ayın sonunda olur. Cicero da Romulus'un tanrılar arasına kabul edilişinin gerçekleşmiş olmaktan çok öyle sanılmış olduğunu yeterince ima eder. Devlet Üzerine kitaplarında Scipio'nun ağzından onu överken bile şöyle der: "O kadarını elde etti ki, güneş birden kararıp da kendisi ortadan kaybolunca tanrılar arasına konduğu sanıldı; hiçbir ölümlü olağanüstü bir fazilet şanı olmadan böyle bir kanaate erişemedi." (Onun birden ortadan kaybolduğunu söylemesinden, orada elbette ya fırtınanın şiddeti ya da bir öldürmenin ve cinayetin gizliliği anlaşılır; çünkü onların başka yazarları da güneş tutulmasına ani bir fırtınayı da eklerler; bu fırtına ya cinayete fırsat verdi ya da Romulus'u kendisi yok etti.) Nitekim Romulus'tan sonraki üçüncü kral olan Tullus Hostilius hakkında da, o da yıldırımla yok olduğu için, aynı Cicero aynı kitaplarda, onun da böyle bir ölümle tanrılar arasına kabul edildiğine bu yüzden inanılmadığını söyler: Çünkü Romalılar belki Romulus'ta kabul gördüğünü, yani inandırıldığını, bu başkasına da kolayca yakıştırılırsa bayağılaştırmak, yani değersizleştirmek istemediler. Ayrıca saldırı konuşmalarında açıkça şöyle der: "Bu şehri kuran Romulus'u iyi niyetle ve şöhretle ölümsüz tanrılar arasına yükselttik." Böylece bunun gerçekten olmadığını, onun faziletinin değeri yüzünden iyi niyetle söylenip yayıldığını gösterir. Hortensius diyaloğunda ise güneşin kurallı tutulmalarından söz ederken şöyle der: "Romulus'un ölümünde güneşin kararmasıyla meydana gelen karanlığın aynısını yapsın diye." Elbette burada bir insanın ölümünden söz etmekten hiç çekinmedi, çünkü övgücü olmaktan çok tartışmacıydı.
Roma halkının öteki krallarına gelince, hastalıktan ölen Numa Pompilius ile Ancus Marcius dışında, ne korkunç sonları oldu! Dediğim gibi Alba'nın galibi ve yıkıcısı Tullus Hostilius bütün ev halkıyla birlikte yıldırımla yandı. Priscus Tarquinius kendinden önceki kralın oğulları tarafından öldürüldü. Servius Tullius, krallıkta onun ardılı olan damadı Tarquinius Superbus'un alçakça cinayetiyle öldürüldü. O halkın en iyi kralına karşı bu kadar büyük bir cinayet işlenince, zavallı Truva'ya bunu yapmak ve onu Yunanlara yıkıp yakmaları için bırakmak üzere Paris'in zinasından sarsıldıklarını söyledikleri tanrılar "mabetlerini ve sunaklarını bırakıp gitmediler"; üstelik kayınbabasını kendisi öldürdükten sonra Tarquinius onun yerine geçti. O tanrılar, bu alçak katili, kayınbabasının öldürülmesiyle hüküm sürerken, üstelik pek çok savaş ve zaferle övünürken ve ganimetlerle Capitolium'u yaptırırken, gitmeyip hazır bulunarak ve kalarak gördüler; kendi kralları Iuppiter'in o en yüksek tapınakta, yani bir katilin eserinde kendilerine başkanlık etmesine ve hüküm sürmesine katlandılar.
CAPUT XV. Qualis Romanorum regum uita adque exitus fuerit. Ipsorum autem regum qui exitus fuerunt? De Romulo uiderit adulatio fabulosa, qua perhibetur receptus in caelum; uiderint quidam scriptores eorum, qui eum propter ferocitatem a senatu discerptum esse dixerunt subornatumque nescio quem Iulium Proculum, qui eum sibi apparuisse diceret eumque per se populo mandasse Romano, ut inter numina coleretur, eoque modo populum, qui contra senatum intumescere coeperat, repressum adque sedatum. Acciderat enim et solis defectio, quam certa ratione sui cursus effectam inperita nesciens multitudo meritis Romuli tribuebat. Quasi uero si luctus ille solis fuisset, non magis ideo credi deberet occisus ipsumque scelus auersione etiam diurni luminis indicatum; sicut re uera factum est, cum Dominus crucifixus est crudelitate adque inpietate Iudaeorum. Quam solis obscurationem non ex canonico siderum cursu accidisse satis ostendit, quod tunc erat pascha Iudaeorum; nam plena luna sollemniter agitur, regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit. Satis et Cicero illam inter deos Romuli receptionem putatam magis significat esse quam factam, quando et laudans eum in libris de re publica Scipionisque sermone: 'Tantum est, inquit, consecutus, ut, cum subito sole obscurato non conparuisset, deorum in numero conlocatus putaretur, quam opinionem nemo umquam mortalis assequi potuit sine eximia uirtutis gloria'. (Quod autem dicit eum subito non conparuisse, profecto ibi intellegitur aut uiolentia tempestatis aut caedis facinorisque secretum; nam et alii scriptores eorum defectioni solis addunt etiam subitam tempestatem, quae profecto aut occasionem sceleri praebuit aut Romulum ipsa consumsit.) De Tullo quippe etiam Hostilio, qui tertius a Romulo rex fuit, quia et ipse fulmine absumtus est, dicit in eisdem libris idem Cicero, propterea et istum non creditum in deos receptum tali morte, quia fortasse quod erat in Romulo probatum, id est persuasum, Romani uulgare noluerunt, id est uile facere, si hoc et alteri facile tribueretur. Dicit etiam aperte in inuectiuis: 'Illum, qui hanc urbem condidit, Romulum ad deos inmortales beniuolentia famaque sustulimus', ut non uere factum, sed propter merita uirtutis eius beniuole iactatum diffamatumque monstraret. In Hortensio uero dialogo cum de solis canonicis defectionibus loqueretur: 'Ut easdem, inquit, tenebras efficiat, quas effecit interitu Romuli, qui obscuratione solis est factus'. Certe hic minime timuit hominis interitum dicere, quia disputator magis quam laudator fuit. Ceteri autem reges populi Romani, excepto Numa Pompilio et Anco Marcio, qui morbo interierunt, quam horrendos exitus habuerunt! Tullus, ut dixi, Hostilius, uictor et euersor Albae, cum tota domo sua fulmine concrematus est. Priscus Tarquinius per sui decessoris filios interemtus est. Seruius Tullius generi sui Tarquinii Superbi, qui ei successit in regnum, nefario scelere occisus est. Nec 'discessere adytis arisque relictis di' tanto in optimum illius populi regem parricidio perpetrato, quos dicunt, ut hoc miserae Troiae facerent eamque Graecis diruendam exurendamque relinquerent, adulterio Paridis fuisse commotos; sed insuper interfecto a se socero Tarquinius ipse successit. Hunc illi di nefarium parricidam soceri interfectione regnantem, insuper multis bellis uictoriisque gloriantem et de manubiis Capitolium fabricantem non abscedentes, sed praesentes manentesque uiderunt et regem suum Iouem in illo altissimo templo, hoc est in opere parricidae, sibi praesidere adque regnare perpessi sunt. Neque enim adhuc innocens
3.15_2Çünkü o Capitolium'u henüz suçsuzken yapıp sonra kötü işleri yüzünden Şehir'den kovulmuş değildi; Capitolium'u yaptıracağı krallığın kendisine en vahşi bir cinayet işleyerek ulaştı. Romalıların onu sonra krallıktan kovup şehrin surlarının dışında bırakmalarına gelince, Lucretia'nın ırzına geçilmesi onun değil, oğlunun günahıydı; o yalnız haberi olmadan değil, orada bulunmadan bile işlenmişti. O sırada Ardea şehrini kuşatıyor, Roma halkı için savaş yürütüyordu; oğlunun rezilliği onun bilgisine getirilseydi ne yapacağını bilmiyoruz. Yine de halk, onun yargısını araştırmadan ve denemeden ondan hükümranlığı aldı; onu bırakması buyrulan orduyu kabul ettikten sonra da kapıları kapadı ve dönerken içeri girmesine izin vermedi. O ise komşuları kışkırtarak aynı Romalıları yıprattığı pek ağır savaşlardan sonra, yardımına güvendiği kimseler tarafından bırakılıp krallığını geri alamayınca, söylendiğine göre on dört yıl Roma'ya yakın Tusculum kasabasında sakin bir özel hayat sürdü ve karısıyla birlikte yaşlandı. Bu, belki, rivayet edildiğine göre kızının da haberi olarak damadının cinayetiyle öldürülen kayınbabasınınkinden daha çok istenecek bir sondu. Yine de Romalılar bu Tarquinius'a zalim ya da cani değil, kibirli (Superbus) dediler; belki onun kral kibrine başka bir kibirle katlanamıyorlardı. Çünkü onun kendi en iyi kralları olan kayınbabasını öldürme cinayetini öylesine hor gördüler ki onu kendilerine kral yaptılar. Bu kadar büyük bir cinayete bu kadar büyük bir ödülü vermekle daha ağır bir cinayet işlemedilerse şaşarım. Ama tanrılar "mabetlerini ve sunaklarını bırakıp gitmediler." Meğer ki biri bu tanrıları şöyle savunsun: Romalılara iyiliklerle yardım etmekten çok, onları boş zaferlerle ayartıp pek ağır savaşlarla ezerek cezalarla daha çok cezalandırabilmek için Roma'da kaldılar.
İşte, o devletin övülen zamanında, Tarquinius Superbus'un kovuluşuna kadar yaklaşık iki yüz kırk üç yıl, krallar altında Romalıların hayatı buydu. O kadar çok kanla ve o kadar büyük felaketlerle satın alınan bütün o zaferler bu hükümranlığı Şehir'den ancak yirmi mil öteye kadar genişletebilmişti; bu alan bugün bir Getulia şehrinin topraklarıyla bile karşılaştırılamaz.
Capitolium struxit et postea malis meritis Urbe pulsus est, sed ad ipsum regnum, in quo Capitolium fabricaret, inmanissimi sceleris perpetratione peruenit. Quod uero eum regno Romani postea depulerunt ac secluserunt moenibus ciuitatis, non ipsius de Lucretiae stupro, sed filii peccatum fuit illo non solum nesciente, sed etiam absente commissum. Ardeam ciuitatem tunc obpugnabat, pro populo Romano bellum gerebat: nescimus quid faceret, si ad eius notitiam flagitium filii deferretur; et tamen inexplorato iudicio eius et inexperto ei populus ademit imperium et recepto exercitu, a quo deseri iussus est, clausis deinde portis non siuit intrare redeuntem. At ille post bella grauissima, quibus eosdem Romanos concitatis finitimis adtriuit, postea quam desertus ab eis quorum fidebat auxilio regnum recipere non eualuit, in oppido Tusculo Romae uicino quattuordecim, ut fertur, annos priuatam uitam quietus habuit et cum uxore consenuit, optabiliore fortassis exitu quam socer eius, generi sui facinore nec ignorante filia, sicut perhibetur, extinctus. Nec tamen istum Tarquinium Romani crudelem aut sceleratum, sed superbum appellauerunt, fortasse regios eius fastus alia superbia non ferentes. Nam scelus occisi ab eo soceri optimi regis sui usque adeo contemserunt, ut eum regem suum facerent; ubi miror, si non scelere grauiore mercedem tantam tanto sceleri reddiderunt. Nec 'discessere adytis arisque relictis di'. Nisi forte quispiam sic defendat istos deos, ut dicat eos ideo mansisse Romae, quo possint magis Romanos punire suppliciis quam beneficiis adiuuare, seducentes eos uanis uictoriis et bellis grauissimis conterentes. Haec fuit Romanorum uita sub regibus laudabili tempore illius rei publicae usque ad expulsionem Tarquinii Superbi per ducentos ferme et quadraginta et tres annos, cum illae omnes uictoriae tam multo sanguine et tantis emtae calamitatibus uix illud imperium intra uiginti ab Urbe milia dilatauerint; quantum spatium absit ut saltem alicuius Getulae ciuitatis nunc territorio conparetur.
3.1616. Romalıların ilk konsülleri: Biri ötekini vatandan kovdu, az sonra da kendisi en vahşi akraba cinayetlerinden sonra yaraladığı bir düşman tarafından yaralanarak öldü
Bu zamana, Sallustius'un, Tarquinius korkusu ve Etruria ile ağır savaş sürdüğü sürece adil ve ölçülü bir hukukla yönetildiğini söylediği zamanı da ekleyelim. Çünkü Etrüskler krallığa dönmeye çalışan Tarquinius'a yardım ettikleri sürece Roma ağır bir savaşla sarsıldı. Bu yüzden devletin adaletin ikna etmesiyle değil, korkunun baskısıyla adil ve ölçülü bir hukukla yürütüldüğünü söyler. Bu pek kısa zaman içinde, kral iktidarı kovulup ilk konsüller seçildiği o yıl ne kadar uğursuzdu! Çünkü konsüller yıllarını tamamlamadılar. Iunius Brutus meslektaşı Lucius Tarquinius Collatinus'u makamından edip Şehir'den attı; sonra az geçmeden düşmanla karşılıklı yaralarla kendisi de savaşta düştü. Bundan önce, Tarquinius'u geri getirmek için suikast düzenlediklerini öğrendiği kendi oğullarını ve karısının kardeşlerini öldürtmüştü. Vergilius bu işi övgüyle andıktan hemen sonra, merhametle bundan ürperdi. Şöyle demişti:
Yeni savaşlar kışkırtan oğullarını baba, güzel özgürlük uğruna cezaya çağıracak.
Ama hemen ardından haykırır ve der ki:
Bahtsız adam, gelecek kuşaklar bu işleri nasıl karşılarsa karşılasın!
Yani gelecek kuşaklar bu işleri nasıl karşılarsa, yani üstün tutup yüceltirlerse yüceltsinler, oğullarını öldüren bahtsızdır. Sonra bahtsızı teselli etmek ister gibi ekler:
Vatan sevgisi ve ölçüsüz övgü arzusu üstün gelir.
Hem oğullarını öldüren hem de kendisinin vurduğu düşman, Tarquinius'un oğlu tarafından karşılıklı vurulup ondan sonra yaşayamayan, tersine Tarquinius'un kendisinin ondan sonra da yaşadığı bu Brutus'ta, meslektaşı Collatinus'un suçsuzluğunun öcü alınmış gibi görünmüyor mu? İyi bir vatandaş olan Collatinus, Tarquinius kovulunca, tiran Tarquinius'un kendisinin başına gelenin aynısına uğradı. Nitekim aynı Brutus'un da Tarquinius'un kan akrabası olduğu rivayet edilir; ama Collatinus'u elbette ad benzerliği ezdi, çünkü o da Tarquinius diye anılıyordu. Öyleyse vatanını değil, adını değiştirmeye zorlansaydı; nihayet adında bu kelime eksik olsaydı, yalnız Lucius Collatinus diye anılsaydı. Ama hiçbir zarar görmeden yitirebileceği şeyi yitirmedi, tam da ilk konsül olarak onurdan, iyi bir vatandaş olarak vatandaşlıktan yoksun kalması buyrulsun diye. Iunius Brutus'un lanetlenecek ve devlete hiç faydası olmayan bu haksızlığı da mı şan? Bunu işlemek için de mi "vatan sevgisi ve ölçüsüz övgü arzusu üstün geldi"? Tiran Tarquinius kovulduktan sonra, Brutus'la birlikte konsül olarak elbette Lucretia'nın kocası Lucius Tarquinius Collatinus seçilmişti. Halk vatandaşta adına değil ahlâkına bakmakla ne kadar adil davrandı! Brutus ise o ilk ve yeni makamdaki meslektaşını, buna kızıyor idiyse yalnız adından yoksun bırakabilecekken, hem vatanından hem onurundan yoksun bırakmakla ne kadar dinsizce davrandı! Bu kötülükler yapıldı, bu felaketler o devlette "adil ve ölçülü bir hukukla yönetildiği" zaman başa geldi. Brutus'un yerine seçilen Lucretius da aynı yıl bitmeden hastalıkla öldü. Böylece Collatinus'un yerine geçen Publius Valerius ile ölen Lucretius'un yerine seçilen Marcus Horatius, beş konsülü olan o ölümlerle dolu ve cehennemî yılı tamamladılar; Roma devleti konsüllüğün yeni onurunu ve iktidarını bu yılla, bu alametle başlattı.
CAPUT XVI. De primis aput Romanos consulibus, quorum alter alterum patria pepulit moxque ipse post atrocissima parricidia a uulnerato hoste uulneratus interiit. Huic tempori adiciamus etiam tempus illud, quo usque dicit Sallustius aequo et modesto iure agitatum, dum metus a Tarquinio et bellum graue cum Etruria positum est. Quamdiu enim Etrusci Tarquinio in regnum redire conanti opitulati sunt, graui bello Roma concussa est. Ideo dicit aequo et modesto iure gestam rem publicam metu premente, non persuadente iustitia. In quo breuissimo tempore quam funestus ille annus fuit, quo primi consules creati sunt expulsa regia potestate! Annum quippe suum non conpleuerunt. Nam Iunius Brutus exhonoratum eiecit Urbe collegam Lucium Tarquinium Collatinum; deinde mox ipse in bello cecidit mutuis cum hoste uulneribus, occisis a se [ipso] primitus filiis suis et uxoris suae fratribus, quod eos pro restituendo Tarquinio coniurasse cognouerat. Quod factum Vergilius postea quam laudabiliter commemorauit, continuo clementer exhorruit. Cum enim dixisset: Natosque pater noua bella monentes Ad poenam pulchra pro libertate uocabit, mox deinde exclamauit et ait: Infelix, utcumque ferent ea facta minores. Quomodolibet, inquit, ea facta posteri ferant, id est praeferant et extollant, qui filios occidit, infelix est. Et tamquam ad consolandum infelicem subiungit: Vincit amor patriae laudumque inmensa cupido. Nonne in hoc Bruto, qui et filios occidit et a se percusso hosti filio Tarquinii mutuo percussus superuiuere non potuit eique potius ipse Tarquinius superuixit, Collatini collegae uidetur innocentia uindicata, qui bonus ciuis hoc Tarquinio pulso passus est, quod tyrannus ipse Tarquinius? Nam et idem Brutus consanguineus Tarquinii fuisse perhibetur; sed Collatinum uidelicet similitudo nominis pressit, quia etiam Tarquinius uocabatur. Mutare ergo nomen, non patriam cogeretur; postremo in eius nomine hoc uocabulum minus esset, L. Collatinus tantummodo uocaretur. Sed ideo non amisit quod sine ullo detrimento posset amittere, ut et honore primus consul et ciuitate bonus ciuis carere iuberetur. Etiamne ista est gloria, Iunii Bruti detestanda iniquitas et nihilo utilis rei publicae? Etiamne ad hanc perpetrandam 'uicit amor patriae laudumque inmensa cupido'? Iam expulso utique Tarquinio tyranno consul cum Bruto creatus est maritus Lucretiae L. Tarquinius Collatinus. Quam iuste populus mores in ciue, non nomen adtendit! Quam inpie Brutus collegam primae ac nouae illius potestatis, quem posset, si hoc offendebatur, nomine tantum priuare, et patria priuauit et honore! Haec mala facta sunt, haec aduersa acciderunt, quando in illa re publica 'aequo et modesto iure agitatum est'. Lucretius quoque, qui in locum Bruti fuerat subrogatus, morbo, antequam idem annus terminaretur, absumtus est. Ita P. Valerius, qui successerat Collatino, et M. Horatius, qui pro defuncto Lucretio suffectus fuerat, annum illum funereum adque tartareum, qui consules quinque habuit, conpleuerunt, quo anno consulatus ipsius nouum honorem ac potestatem auspicata est Romana res publica.
3.1717. Konsüllük yönetiminin başlangıcından sonra Roma devletinin, taptığı tanrılar yardım etmezken hangi kötülüklerle sarsıldığı
Korku biraz azalınca —savaşlar dindiği için değil, eskisi kadar ağır bir yükle üstüne binmedikleri için— adil ve ölçülü bir hukukla yönetilen zaman da sona ermiş oldu; ardından gelenleri aynı Sallustius kısaca şöyle anlatır: "Sonra patrisyenler plebsi kölelere hükmeder gibi yönetmeye, onların canı ve sırtı hakkında krallar gibi karar vermeye, onları topraklarından kovmaya, başkalarını dışarıda bırakarak iktidarı tek başlarına kullanmaya başladılar. Bu zulümlerin ve en çok da faizin altında ezilen plebs, sürekli savaşlar yüzünden hem vergiye hem askerliğe katlanırken silahlanıp Kutsal Dağ'a ve Aventinus'a yerleşti; böylece halk tribünlerini ve başka haklarını elde etti. İki taraf arasındaki anlaşmazlık ve mücadele ancak İkinci Pön Savaşı'yla bitti."
Peki ben ne diye bunca uzun uzadıya yazıp hem kendimi yorayım hem okuyacakları oyalayayım? Dışarıdan savaşların rahat vermediği, içeride anlaşmazlıkların ve vatandaş ayaklanmalarının eksik olmadığı onca yıl boyunca, İkinci Pön Savaşı'na kadarki o uzun çağda bu devletin ne kadar sefil olduğunu Sallustius kısaca bildirmiştir. Dolayısıyla o zaferler mesut insanların sağlam sevinçleri değil, sefil insanların boş avuntularıydı; huzur bulamayan kimseleri ardı ardına kısır kötülüklere sürükleyen ayartıcı kışkırtmalardı.
Bunları söylüyoruz diye iyi ve basiretli Romalılar bize darılmasın; gerçi böyle bir şey rica etmeye ya da onları uyarmaya gerek yok, çünkü darılmayacakları kesindir. Üstelik onların hem üslupça hem boş vakit bakımından bizden çok üstün yazarlarından daha ağır bir şey, daha ağır bir sözle söylemiş değiliz; oysa bu yazarları hem kendileri ezberlemeye çabalamış, hem oğullarını zorla ezberletmektedirler. Darılanlar ise, Sallustius'un şu sözünü ben söyleseydim bana nasıl katlanırlardı? "Pek çok kargaşa, ayaklanma ve sonunda iç savaşlar patlak verdi; çünkü çoğunluğun nüfuzuna sığındığı bir avuç güçlü adam, patrisyenlerin ya da plebsin saygın adı altında tek başına hükmetmeye yeltendi. Herkes aynı ölçüde bozulduğu için vatandaşlara iyi ya da kötü denmesi devlete yaptıkları hizmete göre değildi; en zengin ve haksızlıkta en güçlü olan, var olan düzeni savunduğu için iyi sayılıyordu."
Bu tarih yazarları, kendi şehirlerinin kötülüklerini saklamamayı dürüst bir özgürlük saymışlardır; oysa o şehri birçok yerde büyük bir coşkuyla övmek zorunda kalmışlardı, çünkü ebedî vatandaşların seçilmesi gereken daha gerçek bir şehirleri yoktu. Peki umudu Tanrı'da onlarınkinden ne kadar iyi ve güvenli ise özgürlüğü de o kadar büyük olması gereken bizim ne yapmamız gerekir? Hele bunlar, daha zayıf ve daha bilgisiz zihinleri, içinde sürekli ve mutlu yaşanabilecek tek şehirden soğutmak için bugünkü kötülükleri Mesih'imize yüklerken. Onların tanrıları hakkında, okuyup övdükleri yazarlarının defalarca söylediklerinden daha korkunç bir şey de söylemiş değiliz; söylediklerimizi zaten onlardan aldık ve o tür şeyleri, hele hepsini, söylemeye gücümüz de yetmez.
Peki bu dünyanın küçücük ve aldatıcı mutluluğu için tapınılması gerektiği sanılan o tanrılar, en büyük yalancılıkla kendilerini tapınılacak diye pazarladıkları Romalılar bu kadar felaketle sarsılırken neredeydiler? Sürgünlerin ve kölelerin ateşe verdiği Capitolium'u savunurken konsül Valerius öldürüldüğünde neredeydiler? O gün Valerius Iuppiter'in tapınağına, en büyük ve en iyi kralları tepelerinde bunca ilahî güç kalabalığının ona yetiştiğinden daha kolay yardım edebilmişti; üstelik tapınağını kurtardığı kral oydu. Şehir sık sık tekrarlanan ayaklanma kötülüklerinden yorulup, kanun ödünç almak üzere Atina'ya gönderilen elçileri bir süre sakin bekliyorken ağır bir kıtlık ve vebayla harap olduğunda neredeydiler? Halk yine kıtlıktan kıvranırken ilk kez bir zahire nazırı atadığında, kıtlık gitgide şiddetlenirken Spurius Maelius da aç kalabalığa buğday dağıttığı için krallığa yeltenmekle suçlandığında, sonra aynı nazırın ısrarıyla, ihtiyarlıktan bükülmüş diktatör Lucius Quintius'un emriyle, süvari komutanı Quintus Servilius tarafından şehirde büyük ve çok tehlikeli bir kargaşa içinde öldürüldüğünde neredeydiler? Çok büyük bir veba çıkıp da faydasız tanrılara uzun uzun ve çok yalvarmaktan bıkan halk, daha önce hiç yapmadığı gibi, yeni bir lectisternium düzenlemek gerektiğine karar verdiğinde neredeydiler?
CAPUT XVII. Post initia consularis imperii quibus malis uexata fuerit Romana res publica, dis non opitulantibus, quos colebat. 'Tunc iam deminuto paululum metu, non quia bella conquieuerant, sed quia non tam graui pondere urgebant, finito scilicet tempore, quo aequo iure ac modesto agitatum est, secuta sunt quae idem Sallustius breuiter explicat: 'Dein seruili imperio patres plebem exercere, de uita adque tergo regio more consulere, agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. Quibus saeuitiis et maxime faenore obpressa plebes, cum adsiduis bellis tributum et militiam simul toleraret, armata montem sacrum adque Auentinum insedit, tumque tribunos plebis et alia iura sibi parauit. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum,) Quid itaque ego tantas moras uel scribens patiar, uel lecturis adferam? Quam misera fuerit illa res publica, tam longa aetate per tot annos usque ad secundum bellum Punicum bellis forinsecus inquietare non desistentibus et intus discordiis seditionibusque ciuilibus, a Sallustio breuiter intimatum est. Proinde uictoriae illae non solida beatorum gaudia fuerunt, sed inania solacia miserorum et ad alia adque alia sterilia mala subeunda inlecebrosa incitamenta minime quietorum. Nec nobis, quia hoc dicimus, boni Romani prudentesque suscenseant: quamquam de hac re nec petendi sint nec monendi, quando eos minime suscensuros esse certissimum est. Neque enim grauius uel grauiora dicimus auctoribus eorum et stilo et otio multum inpares; quibus tamen ediscendis et ipsi elaborauerunt et filios suos elaborare conpellunt. Qui autem suscensent, quando me ferrent, si ego dicerem, quod Sallustius ait? Plurimae turbae, seditiones et ad postremum bella ciuilia orta sunt, dum pauci potentes, quorum in gratiam plerique concesserant, sub honesto patrum aut plebis nomine dominationes adfectabant; bonique et mali ciues appellati, non ob merita in rem publicam, omnibus pariter corruptis, sed uti quisque locupletissimus et iniuria ualidior, quia praesentia defendebat, pro bono ducebatur'. Porro si illi scriptores historiae ad honestam libertatem pertinere arbitrati sunt mala ciuitatis propriae non tacere, quam multis locis magno praeconio laudare conpulsi sunt, cum aliam ueriorem, quo ciues aeterni legendi sunt, non haberent: quid nos facere conuenit, quorum spes quanto in Deo melior et certior, tanto maior debet esse libertas, cum mala praesentia Christo nostro inputant, ut infirmiores imperitioresque mentes alienentur ab ea ciuitate, in qua sola iugiter feliciterque uiuendum est? Nec in deos eorum horribiliora nos dicimus, quam eorum identidem auctores, quos legunt et praedicant, quando quidem et ex ipsis quae diceremus accepimus, et nullo modo dicere uel talia uel cuncta sufficimus. Ubi ergo erant illi di, qui propter exiguam fallacemque mundi huius felicitatem colendi existimantur, cum Romani, quibus se colendos mendacissima astutia uenditabant, tantis calamitatibus uexarentur? Ubi erant, quando Valerius consul ab exulibus et seruis inscensum Capitolium cum defensaret occisus est faciliusque ipse prodesse potuit aedi Iouis quam illi turba tot numinum cum suo maximo adque optimo rege, cuius templum liberauerat, subuenire? Ubi erant, quando densissimis fatigata ciuitas seditionum malis, cum legatos Athenas missos ad leges mutuandas paululum quieta opperiretur, graui fame pestilentiaque uastata est? Ubi erant, quando rursus populus, cum fame laboraret, praefectum annonae primum creauit, adque illa fame inualescente Spurius Maelius, quia esurienti multitudini frumenta largitus est, regni adfectati crimen incurrit et eiusdem praefecti instantia per dictatorem L. Quintium aetate decrepitum a Quinto Seruilio magistro equitum cum maximo et periculosissimo tumultu ciuitatis occisus est? Ubi erant, quando pestilentia maxima exorta dis
3.17_2Bu törende tanrıların onuruna sedirler (lecti) serilirdi (sternebantur); bu kutsal törenin, daha doğrusu bu kutsala saygısızlığın adı oradan gelir. Roma ordusu on yıl boyunca Veii önlerinde kötü dövüşüp sık sık büyük bozgunlara uğradığında, ta ki sonunda Furius Camillus yardıma yetişene dek —ki şehir sonradan nankörlük edip onu mahkûm etti— neredeydiler? Galyalılar Roma'yı alıp yağmaladığında, ateşe verip katliamlarla doldurduğunda neredeydiler? Ünlü veba öyle büyük bir kırım yaptığında —nankör devleti önce Veiililere karşı savunan, sonra Galyalılardan öcünü alan Furius Camillus da o vebada öldü— neredeydiler? Sahne oyunlarını da bu vebada getirdiler: Romalıların bedenlerine değil, çok daha yıkıcı olarak ahlâklarına musallat olan yeni bir veba.
Soylu kadınların zehirlerinden çıktığına inanılan bir başka ağır veba sırasında neredeydiler? Sayısı inanılmayacak kadar çok soylu kadının o gün ortaya çıkan ahlâkı her vebadan ağırdı. Samnitler Caudium Boğazı'nda iki konsülü ordularıyla birlikte kuşatıp onları utanç verici bir antlaşmaya zorladığında, altı yüz Roma süvarisi rehin verildikten sonra kalanların silahları ve başka her şeyleri alınıp üstlerinde tek giysiyle düşmanın boyunduruğu altından geçirildiğinde neredeydiler? Herkes ağır bir vebadan kıvranırken orduda da pek çok kişi yıldırım çarpıp öldüğünde neredeydiler? Yine dayanılmaz bir başka vebada Roma'nın Epidauros'tan Aesculapius'u hekim tanrı olarak çağırıp yanına almak zorunda kaldığı zaman neredeydiler? Çünkü herkesin kralı Iuppiter epeydir Capitolium'da oturuyordu, ama delikanlılığında kendini verdiği sayısız zina belki de ona hekimlik öğrenmeye fırsat bırakmamıştı! Lucanlar, Bruttiumlular, Samnitler, Etrüskler ve Senon Galyalıları aynı anda birleşip düşman olduklarında, önce elçiler öldürüldüğünde, sonra da ordu pretörle birlikte bozguna uğrayıp onunla yedi tribün ve on üç bin asker can verdiğinde neredeydiler? Roma'da uzun ve ağır ayaklanmalardan sonra plebs en sonunda düşmanca bir kopuşla Ianiculum'a çekildiğinde bu kötülüğün felaketi öylesine korkunçtu ki, olağanüstü tehlikelerde yapıldığı gibi Hortensius diktatör atandı. Hortensius plebsi geri döndürdü, ama görevdeyken öldü; bu daha önce hiçbir diktatörün başına gelmemişti ve Aesculapius artık aralarında bulunan o tanrılar için daha da ağır bir suçlamaydı.
O sırada her yerde öyle çok savaş patlak verdi ki, asker kıtlığından proletarii de orduya yazıldı. Bunlar yoksulluktan askerlik yapamadıkları için evlat (proles) doğurmakla uğraşan kimselerdi ve adlarını da oradan almışlardı. Tarentumluların çağırdığı Yunanistan kralı Pyrrhos da, o sırada büyük bir şanla anılırken, Romalıların düşmanı oldu. Pyrrhos olayların nasıl sonuçlanacağını sorunca Apollon da oldukça zarif bir biçimde öyle iki anlamlı bir kehanet verdi ki, iki sonuçtan hangisi olursa olsun kendisi ilahî sayılacaktı. Çünkü şöyle dedi: "Sana diyorum, Pyrrhos, Romalıları yenebilirsin." Böylece Pyrrhos Romalıları da yense, Romalılar Pyrrhos'u da yense, kâhin sonuçlardan hangisini olursa rahatça bekleyebilirdi. İki orduyu da vuran bozgun o zaman ne kadar büyük ve korkunçtu! Yine de Pyrrhos üstün geldi; öyle ki kendi anladığı şekliyle Apollon'u ilahî diye ilan edebilirdi. Ama hemen sonraki savaşta Romalılar üstün çıktı.
inutilibus populus diu multumque fatigatus noua lectisternia, quod numquam antea fecerat, exhibenda arbitratus est? Lecti autem sternebantur in honorem deorum, unde hoc sacrum uel potius sacrilegium nomen accepit. Ubi erant, quando per decem continuos annos male pugnando crebras et magnas clades aput Veios exercitus Romanus acceperat, nisi per Furium Camillum tandem subueniretur, quem postea ciuitas ingrata damnauit? Ubi erant, quando Galli Romam ceperunt spoliauerunt, incenderunt caedibus inpleuerunt? Ubi erant, cum illa insignis pestilentia tam ingentem stragem dedit, qua et ille Furius Camillus extinctus est, qui rem publicam ingratam et a Veientibus ante defendit et de Gallis postea uindicauit? In hac pestilentia scaenicos ludos aliam nouam pestem non corporibus Romanorum, sed, quod est multo perniciosius, moribus intulerunt. Ubi erant, quando alia pestilentia grauis de uenenis matronarum exorta credita est, quarum supra fidem multarum adque nobilium mores deprehensi sunt omni pestilentia grauiores? uel quando in Caudinas furculas a Samnitibus obsessi ambo cum exercitu consules foedus cum eis foedum facere coacti sunt, ita ut equitibus Romanis sescentis obsidibus datis ceteri amissis armis aliisque spoliati priuatique tegminibus sub iugum hostium in uestimentis singulis mitterentur? uel quando graui pestilentia ceteris laborantibus multi etiam in exercitu icti fulmine perierunt? uel quando item alia intolerabili pestilentia Aesculapium ab Epidauro quasi medicum deum Roma aduocare adque adhibere conpulsa est, quoniam regem omnium Iouem, qui iam diu in Capitolio sedebat, multa stupra, quibus adulescens uacauerat, non permiserant fortasse discere medicinam? uel cum conspirantibus uno tempore hostibus Lucanis, Bruttiis, Samnitibus, Etruscis et Senonibus Gallis primo ab eis legati peremti sunt, deinde cum praetore obpressus exercitus septem tribunis cum illo pereuntibus et militum tredecim milibus? uel quando post longas et graues Romae seditiones, quibus ad ultimum plebs in Ianiculum hostili diremtione secesserat, huius mali tam dira calamitas erat, ut eius rei causa, quod in extremis periculis fieri solebat, dictator crearetur Hortensius, qui plebe reuocata in eodem magistratu exspirauit, quod nulli dictatori ante contigerat, et quod illis dis iam praesente Aesculapio grauius crimen fuit? Tum uero tam multa bella ubique crebruerunt, ut inopia militum proletarii illi, qui eo, quod proli gignendae uacabant, ob egestatem militare non ualentes hoc nomen acceperant, militiae conscriberentur. Accitus etiam a Tarentinis Pyrrhus, rex Graeciae, tunc ingenti gloria celebratus, Romanorum hostis effectus est. Cui sane de rerum futuro euentu consulenti satis urbane Apollo sic ambiguum oraculum edidit, ut, e duobus quidquid accidisset, ipse diuinus haberetur (ait enim: 'Dico te, Pyrrhe, uincere posse Romanos') adque ita, siue Pyrrhus a Romanis siue Romani a Pyrrho uincerentur, securus fatidicus utrumlibet expectaret euentum. Quae tunc et quam horrenda utriusque exercitus clades! In qua tamen superior Pyrrhus extitit, ut iam posset Apollinem pro suo intellectu praedicare diuinum, nisi proxime alio proelio Romani abscederent superiores.
3.17_3Savaşların bu büyük kırımı sürerken kadınlar arasında da ağır bir veba çıktı: Hamile kadınlar çocuklarını doğuramadan ölüyordu. Herhâlde Aesculapius burada, ebe değil başhekim olduğunu söyleyerek kendini savunuyordu! Hayvanlar da aynı şekilde ölüyordu; öyle ki hayvan soyunun tükeneceğine inanıldı. Ya o unutulmaz kış? İnanılmaz bir şiddetle bastırmış, korkunç yükseklikteki kar forumda bile kırk gün durmuş, Tiber bile buz tutmuştu. Bu bizim zamanımızda olsaydı, bunlar neler neler söylerlerdi! Ya yine o büyük veba, sürdüğü müddetçe kaç kişiyi yok etti! Aesculapius'un varlığına rağmen ertesi yıl daha da ağırlaşarak sürünce Sibylla kitaplarına başvuruldu. Cicero'nun kehanet üzerine kitaplarında belirttiği gibi, bu tür kehanetlerde daha çok, belirsiz şeyleri gücünün ve isteğinin elverdiğince tahmin eden yorumculara inanılır. O zaman vebanın sebebinin şu olduğu söylendi: Birçok kimse pek çok kutsal yapıyı işgal edip özel mülk gibi tutuyordu. Böylece Aesculapius bir süreliğine büyük bir bilgisizlik ya da tembellik suçlamasından kurtulmuş oldu.
Peki o yapılar kimse engel olmadan nasıl bunca kişi tarafından işgal edilmişti? Elbette bu kadar büyük ilahî güç kalabalığına uzun zamandır boşuna yalvarıldığı için; yerler böylece yavaş yavaş tapınanlarından yoksun kalmış, boş mekânlar gibi kimseyi kızdırmadan hiç olmazsa insanların işine yarasın diye ele geçirilebilmişti. Nitekim sırf vebayı dindirmek için o zaman özenle geri alınıp onarılan yapılar, sonradan yine aynı şekilde ihmal edilip işgal edilerek unutulmuş olmasaydı, Varro'nun kutsal yapılar üzerine yazarken bilinmeyen bu kadar çok şeyi anması onun büyük bilgisine yorulmazdı. Ama o zaman bir süreliğine bulunan şey, vebanın giderilmesi değil, tanrıların zarif bir şekilde mazur gösterilmesiydi.
Adque in tanta strage bellorum etiam pestilentia grauis exorta est mulierum. Nam priusquam maturos partus ederent, grauidae moriebantur. Ubi se, credo, Aesculapius excusabat, quod archiatrum, non obstetricem profitebatur. Pecudes quoque similiter interibant, ita ut etiam defecturum genus animalium crederetur. Quid? hiems illa memorabilis tam incredibili inmanitate saeuiens, ut niuibus horrenda altitudine etiam in foro per dies quadraginta manentibus Tiberis quoque glacie duraretur, si nostris temporibus accidisset, quae isti et quanta dixissent! Quid? illa itidem ingens pestilentia, quamdiu saeuiit, quam multos peremit! Quae cum in annum alium multo grauius tenderetur frustra praesente Aesculapio, aditum est ad libros Sibyllinos. In quo genere oraculorum, sicut Cicero in libris de diuinatione commemorat, magis interpretibus ut possunt seu uolunt dubia coniectantibus credi solet. Tunc ergo dictum est eam esse causam pestilentiae, quod plurimas aedes sacras multi occupatas priuatim tenerent: sic interim a magno inperitiae uel desidiae crimine Aesculapius liberatus est. Unde autem a multis aedes illae fuerant occupatae nemine prohibente. nisi quia tantae numinum turbae diu frustra fuerat supplicatum, adque ita paulatim loca deserebantur a cultoribus, ut tamquam uacua sine ullius offensione possent humanis saltem usibus uindicari? Namque tunc uelut ad sedandam pestilentiam diligenter repetita adque reparata nisi postea eodem modo neglecta adque usurpata latitarent, non utique magnae peritiae Varronis tribueretur, quod scribens de aedibus sacris tam multa ignorata commemorat. Sed tunc interim elegans non pestilentiae depulsio, sed deorum excusatio procurata est.
3.1818. Tanrıların koruması boşuna istenirken Pön Savaşları sırasında Romalıları ezen bozgunlar ne kadar büyüktü
Pön Savaşları'nda ise, iki hükümranlık arasında zafer uzun süre belirsiz ve kararsız kalırken ve son derece güçlü iki halk en yiğit ve en zengin saldırılarını birbirinin üzerine sürerken, kaç küçük krallık ezildi! Ne kadar geniş, ne kadar ünlü kentler yerle bir edildi, kaç şehir perişan, kaç şehir yok oldu! Ne çok bölge, ne çok toprak boydan boya harap edildi! Kaç kez bir o taraf, bir bu taraf yenilip yendi! Savaşan askerlerden ve silahla işi olmayan halklardan ne kadar insan tükendi! Deniz savaşlarında batırılan, türlü fırtınalarda boğulan gemilerin sayısı ne kadar büyüktü! Bunları anlatmaya, hatta sadece anmaya kalksak biz de ancak tarih yazarı olmuş oluruz.
O sırada büyük bir korkuya kapılan Roma şehri boş ve gülünç çarelere koşuyordu. Sibylla kitaplarının otoritesiyle yüzyıl oyunları yeniden başlatıldı; yüz yılda bir kutlanması kararlaştırılmış olan bu oyunlar daha mutlu zamanlarda hatıra ihmal edildiği için unutulmuştu. Rahipler yeraltı tanrıları için kutsal oyunları da yenilediler; bunlar da daha iyi geçmiş yıllarda kaldırılmıştı. Şüphesiz yenilendiklerinde, ölenlerin bu kadar bolluğuyla zenginleşen yeraltı tanrıları oyun oynamaktan da hoşlanıyorlardı; çünkü sefil insanlar o azgın savaşlarla, kanlı düşmanlıklarla, iki tarafın ölüm saçan zaferleriyle gerçekten de cinlerin büyük oyunlarını ve yeraltı tanrılarının bol ziyafetlerini sağlıyorlardı.
Birinci Pön Savaşı'nda elbette Romalıların, birinci ve ikinci kitapta andığımız Regulus'un bile esir düşeceği kadar yenilmesinden daha acıklı bir şey olmadı. O gerçekten büyük bir adamdı, daha önce Kartacalıları yenip boyunduruk altına almıştı; övgü ve şan için aşırı açgözlülükle yorgun Kartacalılara taşıyabileceklerinden daha ağır şartlar dayatmasaydı Birinci Pön Savaşı'nı da bitirecekti. Bu adamın hiç beklenmedik esirliği, hak etmediği köleliği, sözüne en sadık yemini ve en zalim ölümü o tanrıları kızartmıyorsa, demek ki doğrudur: havadandırlar ve kanları yoktur.
O dönemde surların içinde de çok ağır kötülükler eksik olmadı. Tiber nehri alışılmadık biçimde taşınca şehrin neredeyse bütün düzlükleri altüst oldu: Bazı yapılar sanki bir selin saldırısıyla yıkıldı, bazıları uzun süre göl gibi su altında kalıp ıslanarak çöktü. Bu felaketi daha yıkıcı bir yangın izledi. Forum çevresindeki yüksek yapıları kapan ateş, kendisine en yakın olan Vesta tapınağını bile esirgemedi. Burada, onurlandırılmaktan çok cezalandırılmış sayılacak bakireler, odunları büyük bir özenle sürekli yenileyerek ateşe adeta sonsuz hayat bağışlamayı âdet edinmişlerdi. O gün ise orada ateş yalnız yaşamıyor, kudurmuş gibi saldırıyordu da. Saldırısından dehşete kapılan bakireler, içinde bulundukları üç şehri zaten batırmış olan o kader taşıyan kutsal nesneleri yangından kurtaramayınca, rahip Metellus adeta kendi canını unutup içeri atıldı ve yarı yanmış hâlde onları kaptı. Çünkü ateş onu bile tanımadı; zaten orada, var olsaydı bile kaçmayacak bir ilahî güç de yoktu. Demek ki Vesta'nın kutsal nesneleri insana değil, insan onlara faydalı olabilmişti. Ateşi kendilerinden uzaklaştıramayanlar, korudukları sanılan şehre o sulara ve alevlere karşı nasıl yardım edebilirlerdi? Nitekim olayın kendisi onların hiçbir şey yapamadığını açıkça gösterdi.
Bu kutsal nesnelerin geçici iyilikleri korumak için değil ebedî şeylere işaret etmek için konulduğunu söyleselerdi, biz bunları onların yüzüne vurmazdık; o zaman cisimsel ve görünür oldukları için yok olsalar bile uğruna konuldukları şeylerden bir şey eksilmediğini, aynı işlerle yeniden yapılabileceklerini de söyleyebilirlerdi. Ama şimdi şaşılacak bir körlükle, yok olabilecek kutsal nesneler sayesinde şehrin yeryüzündeki esenliğinin ve zamansal mutluluğunun yok olmayacağını sanıyorlar. Bu yüzden, o kutsal nesneler dururken bile esenliğin yıkıldığı ya da bahtsızlığın çullandığı gösterildiğinde, savunamayacakları kanaati değiştirmeye utanıyorlar.
CAPUT XVIII. Quantae clades Romanos sub bellis Punicis triuerint frustra deorum praesidiis expetitis. Iam uero Punicis bellis, cum inter utrumque imperium uictoria diu anceps adque incerta penderet populique duo praeualidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent, quot minutiora regna contrita sunt! quae urbes amplae nobilesque deletae, quot adflictae, quot perditae ciuitates! Quam longe lateque tot regiones terraeque uastatae sunt! Quotiens uicti hinc adque inde uictores! Quid hominum consumtum est uel pugnantium militum uel ab armis uacantium populorum! Quanta uis nauium marinis etiam proeliis obpressa et diuersarum tempestatum uarietate submersa est! Si enarrare uel commemorare conemur, nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus historiae. Tunc magno metu perturbata Romana ciuitas ad remedia uana et ridenda currebat. Instaurati sunt ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares, quorum celebritas inter centum annos fuerat instituta felicioribusque temporibus memoria neglegente perierat. Renouarunt etiam pontifices ludos sacros inferis et ipsos abolitos annis retrorsum melioribus. Nimirum ergo, quando renouati sunt, tanta copia morientium ditatos inferos etiam ludere delectabat, cum profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates funereasque hinc adque inde uictorias magnos agerent ludos daemonum et opimas epulas inferorum. Nihil sane miserabilius primo Punico bello accidit, quam quod ita Romani uicti sunt, ut etiam Regulus ille caperetur, cuius in primo et in altero libro fecimus mentionem, uir plane magnus et uictor antea domitorque Poenorum, qui etiam ipsum primum bellum Punicum confecisset, nisi auiditate nimia laudis et gloriae duriores condiciones, quam ferre possent, fessis Carthaginiensibus imperasset. Illius uiri et captiuitas inopinatissima et seruitus indignissima, et iuratio fidelissima et mors crudelissima si deos illos non cogit erubescere, uerum est quod aerei sunt et non habent sanguinem. Nec mala illo tempore grauissima intra moenia defuerunt. Nam exundante nimis ultra morem fluuio Tiberino paene omnia urbis plana subuersa sunt, aliis impetu quasi torrentis inpulsis, aliis uelut stagno diuturno madefactis adque sublapsis. Istam deinde pestem ignis perniciosior subsecutus est. qui correptis circa forum quibusque celsioribus etiam templo Vestae suo familiarissimo non pepercit, ubi ei ueluti uitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non tam honoratae quam damnatae uirgines donare consuerant. Tunc uero illic ignis non tantum uiuebat, sed etiam saeuiebat. Cuius impetu exterritae uirgines sacra illa fatalia, quae iam tres, in quibus fuerant, presserant ciuitates, cum ab illo incendio liberare non possent, Metellus pontifex suae quodam modo salutis oblitus inruens ea semiustus abripuit. Neque enim uel ipsum ignis agnouit, aut uero erat ibi numen, quod non etiam, si fuisset, fugisset. Homo igitur potius sacris Vestae quam illa homini prodesse potuerunt. Si autem a se ipsis ignem non repellebant, ciuitatem, cuius salutem tueri putabantur, quid contra illas aquas flammasque poterant adiuuare? sicut etiam res ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit. Haec istis nequaquam obicerentur a nobis, si illa sacra dicerent non tuendis his bonis temporalibus instituta, sed significandis aeternis, et ideo, cum ea, quod corporalia uisibiliaque essent, perire contingeret, nihil his rebus minui, propter quas fuerant instituta, et posse ad eosdem usus denuo reparari. Nunc uero caecitate mirabili eis sacris, quae perire possent, fieri potuisse existimant, ut salus terrena et temporalis felicitas ciuitatis perire non posset. Proinde cum illis etiam manentibus sacris uel salutis contritio uel infelicitas inruisse monstratur, mutare sententiam, quam defendere nequeunt, erubescunt.
3.1919. İki tarafın da gücünü tüketen İkinci Pön Savaşı'nın yıkımı
İkinci Pön Savaşı'nda birbirleriyle böylesine uzun süre ve böylesine geniş alanda çarpışan iki halkın felaketlerini anmak çok uzun sürer. Roma savaşlarını anlatmaktan çok Roma hükümranlığını övmeye koyulan yazarlar bile yenenin yenilene daha çok benzediğini itiraf ederler. Hannibal İspanya'dan kalktı, Pireneleri aştı, Galya'yı geçti, Alpleri yardı, bu uzun dolanışta güç toplayarak her şeyi yakıp yıkarak ya da boyunduruk altına alarak sel gibi İtalya'nın boğazından içeri daldı. Ne kanlı savaşlar yapıldı, Romalılar kaç kez yenildi! Ne çok kasaba düşman tarafına geçti, ne çok kasaba alınıp ezildi! Ne korkunç muharebeler oldu, Roma bozgunuyla Hannibal'e kaç kez şan getirdi!
Cannae'nin şaşılacak kadar dehşetli felaketini nasıl anlatayım? Son derece zalim olduğu hâlde Hannibal'in bile, en azılı düşmanlarının bunca kırımına doyup onlara dokunulmamasını emrettiği söylenir. Oradan Kartaca'ya üç modius altın yüzük gönderdi; böylece o savaşta Roma'nın itibarının öyle büyük bir bölümünün düştüğünü, onu saymaktansa ölçmenin daha kolay olduğunu anlasınlar. Bu yüzden yüzüksüz yatan öteki kalabalığın kırımı, daha aşağı oldukları ölçüde daha kalabalık olduğu için, bildirilmekten çok tahmin edilmesi gereken bir şey sayıldı. Sonunda öyle bir asker kıtlığı çıktı ki Romalılar suçlulara cezasız kalma vaadiyle asker topladılar, kölelere özgürlük verdiler; böylece utanç verici bir ordu takviye edilmekten çok yeniden kuruldu.
Roma devleti için savaşacak o kölelerin —hayır, haksızlık etmeyelim, artık azatlılarının— silahları eksik kaldı. Silahlar tapınaklardan söküldü; sanki Romalılar tanrılarına şöyle diyorlardı: Bunca zamandır boş yere elinizde tuttuklarınızı bırakın; belki siz, tanrılarımız, onlardan bir fayda çıkaramadınız ama kölelerimiz çıkarabilir. O sırada askerlerin ücretini karşılamaya hazine yetmeyince kişilerin servetleri kamu hizmetine sunuldu; herkes elindekini öyle verdi ki, senato bile kendisine, tek tek yüzükler ve tek tek bullalardan, o acınası itibar nişanlarından başka altın bırakmadı; öteki sınıfların ve kabilelerin ne bıraktığını varın siz düşünün. Oysa bizim zamanımızda böyle bir yoksulluğa zorlansalar bunlara kim dayanırdı? Bugün, gereksiz bir haz için oyunculara, o zaman son çare olarak lejyonlara verilenden daha çok şey dağıtılırken bile onlara zor dayanıyoruz.
CAPUT XVIIII. De adflictione belli Punici secundi, qua uires utriusque partis consumtae sunt. Secundo autem Punico bello nimis longum est commemorare clades duorum populorum tam longe secum lateque pugnantium. ita ut his quoque fatentibus, qui non tam narrare bella Romana quam Romanorum imperium laudare instituerunt, similior uicto fuerit ille qui uicit. Hannibale quippe ab Hispania surgente et Pyrenaeis montibus superatis, Gallia transcursa Alpibusque disruptis, tam longo circuitu auctis uiribus cuncta uastando aut subigendo torrentis modo Italiae faucibus inruente quam cruenta proelia gesta sunt, quotiens Romani superati! quam multa ad hostem oppida defecerunt, quam multa capta et obpressa! quam dirae pugnae et totiens Hannibali Romana clade gloriosae! De Cannensi autem mirabiliter horrendo malo quid dicam, ubi Hannibal, cum esset crudelissimus, tamen tanta inimicorum atrocissimorum clade satiatus parci iussisse perhibetur? Unde tres modios anulorum aureorum Carthaginem misit, quo intellegerent tantam in illo proelio dignitatem cecidisse Romanam, ut facilius eam caperet mensura quam numerus, adque hinc strages turbae ceterae tanto utique numerosioris, quanto infimioris, quae sine anulis iacebat, conicienda potius quam nuntianda putaretur. Denique tanta militum inopia secuta est, ut Romani reos facinorum proposita inpunitate colligerent, seruitia libertate donarent adque illis pudendus non tam subpleretur quam institueretur exercitus. Seruis itaque, immo, ne faciamus iniuriam, iam libertis, pro Romana re publica pugnaturis arma defuerunt. Detracta sunt templis, tamquam Romani dis suis dicerent: Ponite quae tam diu inaniter habuistis, ne forte aliquid utile inde facere possint nostra mancipia, unde [uos] nostra numina facere non potuistis. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium, in usus publicos opes uenere priuatae, adeo unoquoque id quod habuit conferente, ut praeter singulos anulos singulasque bullas, miserabilia dignitatis insignia, nihil sibi auri senatus ipse, quanto magis ceteri ordines tribusque relinquerent. Quis ferret istos, si nostris temporibus ad hanc inopiam cogerentur. cum eos modo uix feramus, quando pro superflua uoluptate plura donantur histrionibus, quam tunc legionibus pro extrema salute conlata sunt?
3.2020. Romalıların dostluğu uğruna yok olurken Roma tanrılarının yardım etmediği Saguntumluların sonu
Ama İkinci Pön Savaşı'nın bütün bu kötülükleri içinde Saguntumluların yok oluşundan daha acıklı, daha yürek burkan bir feryada layık bir şey yoktur. İspanya'nın Roma halkına çok bağlı bu şehri, aynı halka verdiği söze sadık kaldığı için yıkıldı. Hannibal antlaşmayı bozup Romalıları savaşa kışkırtacak sebepleri işte burada aradı. Saguntum'u vahşice kuşatmaya başladı. Roma'da bu duyulunca kuşatmayı bırakması için Hannibal'e elçiler gönderildi. Elçiler hor görülünce Kartaca'ya gitti, antlaşmanın bozulmasından şikâyet etti ve bir şey elde edemeden Roma'ya döndü. Bu oyalanmalar sürerken, hem kendi devleti hem Roma için çok değerli olan o sefil ve zengin şehir sekizinci ya da dokuzuncu ayda Kartacalılar tarafından yerle bir edildi. Onun yıkılışını okumak bile dehşet vericidir, ya yazmak! Yine de kısaca anacağım, çünkü konumuz için çok önemlidir.
Önce açlıktan eridi; bazılarının kendi ölülerini bile yediği söylenir. Sonra her şeyden tükenince, hiç olmazsa Hannibal'in eline esir düşmemek için halkıyla birlikte dev bir odun yığını kurdu, onu tutuşturup kendilerini ve yakınlarını, kılıçla öldürdüklerini de, ateşe attılar. Kurban yağlarının peşinde ağzı sulanan, yalancı kehanetlerin karanlığıyla aldatan o oburlar, o yaramazlar, o tanrılar burada bir şey yapsalardı! Burada bir şey yapsalardı, Roma halkının böylesine dostu olan şehre yardım etselerdi, sözüne sadık kaldığı için yok olan şehri yok olmaya bırakmasalardı! Antlaşmayla Roma devletine bağlandığında aracı olup başkanlık edenler zaten onlardı. Onların himayesinde anlaşmayla bağlandığı, sözle bağladığı, yeminle kenetlendiği şeye sadakatle uyan şehir, sözünden dönen birinin elinde kuşatıldı, ezildi, tüketildi.
Bu tanrılar sonradan, Hannibal Roma surlarına iyice yaklaştığında onu fırtına ve yıldırımlarla korkutup uzaklaştırmışlarsa, böyle bir şeyi ilk önce o zaman yapmalıydılar. Hatta şunu söylemeye cüret ederim: Fırtınayla öfkelerini, kendileri için savaşan ve Hannibal'e karşı zengin kaynakları olan Romalılar uğruna değil de, Romalılara verdikleri sözden dönmemek için tehlikeye atılan ve o sırada hiçbir yardımı olmayan Romalıların dostları uğruna göstermeleri daha onurlu olurdu. Roma'nın mutluluğunun ve şanının koruyucuları olsalardı, Saguntum felaketi gibi ağır bir suçlamayı ondan uzak tutarlardı. Şimdi ise, kendi dostluğu uğruna yok olan Saguntum kentine yardım edemeyen bu tanrılar savunduğu için Roma'nın Hannibal'in zaferine rağmen yok olmadığına inanmak ne büyük aptallık!
Saguntumlular Hristiyan bir halk olsaydı ve İncil'e imanları uğruna böyle bir şey çekselerdi, her ne kadar kendilerini kılıçla ya da ateşle yok etmezlerdi, yine de iman uğruna yıkıma uğrasalardı, Mesih'e inandıkları umutla çekerlerdi; karşılığı pek kısa bir zaman değil, sonsuz ebediyet olurdu. Oysa tapınılıyor oldukları söylenen, sırf bu akıp giden, geçici şeylerin mutluluğu güvende olsun diye tapınılması gerektiği ileri sürülen bu tanrılar adına, onların savunucuları ve mazeretçileri Saguntumluların yok oluşu konusunda bize Regulus'un ölümü hakkında söylediklerinden başka ne cevap verecekler? Tek fark, onun bir insan, bunun bütün bir şehir olmasıdır; ama ikisinin de yok oluş sebebi sözüne sadık kalmaktı. Onun için biri düşmana dönmek istedi, öteki düşman tarafına geçmek istemedi.
Demek ki verilen söze sadık kalmak tanrıların öfkesini mi çeker? Yoksa tanrılar lütufkârken de yalnız tek tek insanlar değil, koskoca şehirler de yok olabilir mi? Hangisini isterlerse seçsinler. Eğer bu tanrılar sözün tutulmasına öfkeleniyorlarsa, kendilerine tapınacak sözünden dönenleri arasınlar. Eğer lütufkârken de insanlar ve şehirler sayısız ağır işkenceyle yok olabiliyorsa, bu tanrılara tapınmanın mutluluk bakımından hiçbir meyvesi yok demektir. Öyleyse tanrılarının kutsal törenleri yitirildiği için bahtsız olduklarını sananlar darılmasın. Çünkü o törenler yalnız sürmekle kalmayıp tanrılar da onlara lütufkâr olsaydı bile, bugünkü gibi sefaletten yakınmakla kalmaz, o zamanki Regulus ve Saguntumlular gibi korkunç işkencelerle bütünüyle yok olabilirlerdi.
CAPUT XX. De exitu Saguntinorum, quibus propter Romanorum amicitiam pereuntibus di Romani auxilium non tulerunt. Sed in his omnibus belli Punici secundi malis nihil miserabilius ac miserabili querella dignius quam exitium Saguntinorum fuit. Haec quippe Hispaniae ciuitas amicissima populi Romani, dum eidem populo fidem seruat, euersa est. Hinc enim Hannibal fracto foedere Romanorum causas quaesiuit, quibus eos inritaret ad bellum. Saguntum ferociter ergo obsidebat. Quod ubi Romae auditum est, missi legati ad Hannibalem, ut ab eius obsidione discederet. Contemti Carthaginem pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio Romam redeunt. Dum hae morae aguntur, misera illa ciuitas opulentissima, suae rei publicae Romanaeque carissima, octauo uel nono a Poenis mense deleta est. Cuius interitum legere, quanto magis scribere, horroris est. Breuiter tamen eum commemorabo; ad rem quippe quae agitur multum pertinet. Primo fame contabuit; nam etiam suorum cadaueribus a nonnullis pasta perhibetur. Deinde omnium fessa rerum, ne saltem captiua in manus Hannibalis perueniret, ingentem rogum publice struxit, in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. Hic aliquid agerent di helluones adque nebulones, sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium diuinationum caligine decipientes; hic aliquid agerent, ciuitati populi Romani amicissimae subuenirent, fidei conseruatione pereuntem perire non sinerent. Ipsi utique medii praefuerunt, cum Romanae rei publicae interiecto foedere copulata est. Custodiens itaque [fideliter], quod ipsis praesidibus placito iunxerat, fide uinxerat, iuratione constrinxerat, a perfido obsessa obpressa consumta est. Si ipsi di tempestate adque fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc primum tale aliquid facerent. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus, ne Romanis frangerent fidem, et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis, qui pro se pugnabant adque aduersus Hannibalem opulenti erant, potuisse tempestate saeuire. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae, tam graue ab ea crimen Saguntinae calamitatis auerterent; nunc uero quam stulte creditur, dis illis defensoribus Romam uictore Hannibale non perisse, qui Saguntinae urbi non potuerunt, ne pro eius periret amicitia, subuenire! Si Saguntinorum Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide euangelica pateretur, quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset, sed tamen si pro fide euangelica excidium pateretur: ea spe pateretur, qua in Christum crediderat, non mercede breuissimi temporis, sed aeternitatis interminae. Pro istis autem dis, qui propterea coli perhibentur, propterea colendi requiruntur, ut harum labentium adque transeuntium rerum felicitas tuta sit, quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt, nisi quod de illo Regulo extincto? Hoc quippe interest, quod ille unus homo, haec tota ciuitas; utriusque tamen interitus causa conseruatio fidei fuit. Propter hanc enim ad hostes et redire ille uoluit, et noluit ista transire. Conseruata ergo prouocat deorum iram fides? an possunt et dis propitiis perire non solum quique homines, uerum etiam integrae ciuitates? Utrum uolunt. eligant. Si enim fidei seruatae irascuntur illi di, quaerant perfidos, a quibus colantur; si autem etiam illis propitiis multis grauibusque cruciatibus adflicti interire homines ciuitatesque possunt, nullo fructu felicitatis huius coluntur. Desinant igitur suscensere, qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. Possent enim illis non solum manentibus, uerum etiam fauentibus non sicut modo de miseria murmurare, sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter etiam penitus interire.
3.2121. Roma şehrinin kurtarıcısı Scipio'ya karşı ne kadar nankör olduğu ve Sallustius'un onu en iyi hâlinde olduğunu anlattığı zaman nasıl bir ahlâkla yaşadığı
Sallustius'un Romalıların en iyi ahlâkla ve en büyük uyum içinde yaşadığını söylediği dönem İkinci Pön Savaşı ile son Kartaca Savaşı arasındaki dönemdir. (Üstlendiğim işin ölçüsünü düşünerek pek çok şeyi geçiyorum.) İşte en iyi ahlâkın ve en büyük uyumun o aynı döneminde Roma'nın ve İtalya'nın kurtarıcısı Scipio; o kadar korkunç, o kadar yıkıcı, o kadar tehlikeli İkinci Pön Savaşı'nı parlak ve şaşılacak bir biçimde bitiren, Hannibal'i yenen, Kartaca'yı boyunduruk altına alan, hayatı gençliğinden beri tanrılara adanmış ve tapınaklarda beslenmiş olarak anlatılan adam, düşmanlarının suçlamaları önünde çekildi. Kendi faziletiyle güvende ve özgür kıldığı vatanından yoksun kalarak ömrünün geri kalanını Liternum kasabasında geçirdi ve orada tamamladı. Parlak zaferinden sonra o şehri hiç özlemedi; öyle ki, ölüsü için bile nankör vatanında cenaze töreni yapılmamasını emrettiği söylenir.
Sonra ilk kez, prokonsül Gnaeus Manlius'un Galatlara karşı kazandığı zafer alayıyla Asya'nın lüksü bütün düşmanlardan beter bir şekilde Roma'ya sızdı. Tunç kaplı yataklar ve değerli örtüler ilk kez o zaman görülmüştür, ziyafetlere arp çalan kızlar ve başka hayâsız ahlâksızlıklar ilk kez o zaman sokulmuştur. Ama ben burada insanların severek yaptığı kötülüklerden değil, dayanılmaz biçimde çektiği kötülüklerden söz etmeye koyuldum. Bu yüzden Scipio hakkında andığım şey, düşmanlarına boyun eğip kurtardığı vatanın dışında ölmesi, şimdiki tartışmamızla daha ilgilidir. Çünkü sırf bu mutluluk için tapınılan Roma ilahî güçleri, tapınaklarından Hannibal'i uzaklaştıran adamın iyiliğini geri ödemediler. Ama Sallustius o dönemde ahlâkın en iyi olduğunu söylediği için Asya lüksünü anmak gerektiğini düşündüm; öyle ki Sallustius'un bunu da öteki dönemlerle karşılaştırarak söylediği, o dönemlerde en ağır anlaşmazlıklar içinde ahlâkın daha da kötü olduğu anlaşılsın.
Çünkü o zaman, yani İkinci ve son Kartaca Savaşı arasında, hiç kimsenin kadını, tek kızını bile, mirasçı yapmasını yasaklayan Voconia Kanunu da çıkarıldı. Bu kanundan daha haksız bir şey söylenebilir ya da düşünülebilir mi, bilmiyorum. Yine de iki Pön Savaşı arasındaki bütün o dönemde bahtsızlık daha katlanılabilirdi. Ordu yalnız dışarıda savaşlarda yıpranıyor, ama zaferlerle avunuyordu; içeride ise başka zamanlarda olduğu gibi anlaşmazlıklar kudurmuyordu. Ama son Pön Savaşı'nda, sırf bu yüzden kendisi de Africanus lakabını kazanan öteki Scipio'nun bir tek saldırısıyla Roma hükümranlığının rakibi kökünden yıkıldı. Sonra Roma devleti öyle kötülük yığınları altında ezildi ki, ahlâk aşırı bozulduğu için bu kötülükleri getiren refah ve güvenlik yüzünden, Kartaca'nın bu kadar çabuk yıkılmasının, daha önce bu kadar uzun süre düşman olmasından daha çok zarar verdiği görüldü.
Augustus Caesar'a kadarki bütün bu zaman içinde —ki Augustus, artık kendilerinin bile şanlı saymadığı, ama kavgacı, yıkıcı ve artık tamamen sinirsiz, cansız bir özgürlüğü Romalıların elinden tamamen almış, her şeyi kralın keyfine döndürmüş ve yaşlılık hastalığıyla yıkılmış devleti âdeta yeniden kurup yenilemiş görünür—, işte bütün bu zaman içinde türlü türlü sebeplerle ardı ardına gelen savaş bozgunlarını ve korkunç bir rezaletle lekelenen Numantia antlaşmasını geçiyorum. Söylendiğine göre tavuklar kümesten uçup konsül Mancinus'a kötü bir alamet göstermişti; sanki o küçücük şehrin Roma ordusunu kuşatıp ezdiği, artık Roma devletinin bile korkulu rüyası olmaya başladığı onca yıl boyunca ona karşı yürüyen ötekiler başka bir alametle yola çıkmıştı!
CAPUT XXI. Quam ingrata fuerit Romana ciuitas Scipioni liberatori suo et in quibus moribus egerit, quando eam Sallustius optimam fuisse describit. Porro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense, quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos (multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans), eodem ipso ergo tempore morum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi, tam exitiosi, tam periculosi praeclarus mirabilisque confector, uictor Hannibalis domitor que Carthaginis, cuius ab adulescentia uita describitur dis dedita templisque nutrita, inimicorum accusationibus cessit carensque patria, quam sua uirtute saluam et liberam reddidit, in oppido Linternensi egit reliquam conpleuitque uitam, post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio, ita ut iussisse perhibeatur, ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret. Deinde tunc primum per Gn. Manlium proconsulem de Gallograecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior inrepsit. Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula uisa perhibentur; tunc inductae in conuiuia psaltriae et alia licentiosa nequitia. Sed nunc de his malis, quae intolerabiliter homines patiuntur, non de his, quae libenter faciunt, dicere institui. Unde illud magis, quod de Scipione commemoraui, quod cedens inimicis extra patriam, quam liberauit, mortuus est, ad praesentem pertinet disputationem, quod ei Romana numina, a quorum templis auertit Hannibalem, non reddiderunt uicem, quae propter istam tantummodo coluntur felicitatem. Sed quia Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse, propterea hoc de Asiana luxuria commemorandum putaui, ut intellegatur etiam illud a Sallustio in conparationem aliorum temporum dictum, quibus temporibus peiores utique in grauissimis discordiis mores fuerunt. Nam tunc, id est inter secundum et postremum bellum Carthaginiense, lata est etiam lex illa Voconia, ne quis heredem feminam faceret, nec unicam filiam. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit, ignoro. Verum tamen toto illo interuallo duorum bellorum Punicorum tolerabilior infelicitas fuit. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus, sed uictoriis consolabatur; domi autem nullae, sicut alias, discordiae saeuiebant. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis, qui ob hoc etiam ipse Africani cognomen inuenit, aemula imperii Romani ab stirpe deleta est, ac deinde tantis malorum aggeribus obpressa Romana res publica, ut prosperitate ac securitate rerum, unde nimium corruptis moribus mala illa congesta sunt, plus nocuisse monstretur tam cito euersa, quam prius nocuerat tam diu aduersa Carthago. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Augustum, qui uidetur non adhuc uel ipsorum opinione gloriosam, sed contentiosam et exitiosam et plane iam eneruem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad regale arbitrium cuncta reuocasse et quasi morbida uetustate conlapsam ueluti instaurasse ac renouasse rem publicam; toto ergo isto tempore omitto ex aliis adque aliis causis etiam adque etiam bellicas clades et Numantinum foedus horrenda ignominia maculosum; uolauerant enim pulli de cauea et Mancino consuli, ut aiunt, augurium malum fecerant; quasi per tot annos, quibus illa exigua ciuitas Romanum circumsessa exercitum adflixerat ipsique Romanae rei publicae terrori esse iam coeperat, alii contra eam alio augurio processerunt.
3.2222. Mithridates'in Asya'da bulunan bütün Roma vatandaşlarının öldürülmesini emreden fermanı
Ama bunları, dediğim gibi, geçiyorum. Şunu ise asla susarak geçemem: Asya kralı Mithridates, Asya'nın her yerinde yolculuk eden, sayısız kalabalık hâlinde kendi işleriyle uğraşan Roma vatandaşlarının bir günde öldürülmesini emretti ve bu yapıldı. Ne acıklı bir manzaraydı: Herkes, nerede bulunduysa, tarlada, yolda, kasabada, evde, sokakta, forumda, tapınakta, yatakta, sofrada, ansızın ve dinsizce boğazlanıyordu! Ölenlerin iniltileri, seyredenlerin, belki vuranların bile gözyaşları neydi! Konuk edenlerin zorunluluğu ne ağırdı: Kendi evlerindeki o menfur cinayetleri yalnız görmek değil, kendi elleriyle işlemek zorundaydılar; misafirperverliğin o tatlı yakınlığından yüzlerini birden değiştirip barış ortasında bu düşmanca işe koyuluyorlardı. Karşılıklı yaralardı bunlar diyebilirim: Vurulan bedeninden, vuran ruhundan vuruluyordu!
Bütün bu kişiler de mi alametleri hor görmüştü? Evlerinden o dönüşü olmayan yolculuğa çıkarken danışacakları ev ve kamu tanrıları mı yoktu? Eğer öyleyse, bunların bu konuda bizim zamanımızdan yakınmaya hakları yok; Romalılar bu boş şeyleri çoktan hor görüyordu. Eğer danıştılarsa, söylesinler: Bu kötülükler, insanî kanunlar açısından kimse engel olmadan yapılabildiğine göre, o tanrıların ne faydası oldu?
CAPUT XXII. De Mithridatis edicto, quo omnes ciues Romanos, qui intra Asiam inuenirentur, iussit occidi. Sed haec, inquam, omitto, quamuis illud nequaquam tacuerim, quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes ciues Romanos adque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi iussit; et factum est. Quam illa miserabilis rerum facies erat, subito quemque, ubicumque fuisset inuentus, in agro in uia in oppido, in domo in uico in foro, in templo in lecto in conuiuio inopinate adque inpie fuisse trucidatum! Quis gemitus morientium, quae lacrimae spectantium, fortasse etiam ferientium fuerunt! Quam dura necessitas hospitum non solum uidendi nefarias illas caedes domi suae, uerum etiam perpetrandi, ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis uultibus ad hostile negotium in pace peragendum, mutuis dicam omnino uulneribus, cum percussus in corpore et percussor in animo feriretur! Num et isti omnes auguria contemserant? Num deos et domesticos et publicos, cum de sedibus suis ad illam inremeabilem peregrinationem profecti sunt, quos consulerent, non habebant? Hoc si ita est, non habent quur isti in hac causa de nostris temporibus conquerantur; olim Romani haec uana contemnunt. Si autem consuluerunt, respondeatur, quid ista profuerunt, quando per humanas dumtaxat leges nemine prohibente licuerunt.
3.2323. Roma devletini sarsan iç kötülükler ve bunlardan önce insana hizmet eden bütün hayvanlarda görülen kudurganlık alameti
Şimdi, içe ne kadar işledilerse o kadar sefil olan kötülükleri de elimizden geldiğince kısaca anmalıyız: Vatandaş kavgalarını, daha doğrusu vatandaşlığa aykırı kavgaları, artık ayaklanmaları da değil, doğrudan şehrin içindeki savaşları. Orada o kadar kan döküldü, orada parti tutkuları artık mitinglerdeki anlaşmazlıklarla, birbirine karşı atılan türlü naralarla değil, doğrudan demirle ve silahla saldırıyordu. Müttefik savaşları, köle savaşları, iç savaşlar ne kadar Roma kanı akıttı, İtalya'yı ne kadar harap edip ıssızlaştırdı!
Müttefik Latium Roma'ya karşı ayaklanmadan önce, insanın hizmetine verilmiş bütün hayvanlar, köpekler, atlar, eşekler, öküzler ve insan hükmü altındaki öteki sürüler, birden vahşileşip evcil yumuşaklıklarını unuttular; damlarını terk edip özgürce dolaşmaya başladılar, başkalarının değil, sahiplerinin bile yaklaşmasına izin vermediler; biri cesaret edip üstlerine varınca öldürür ya da tehlikeye sokarlardı. Bu bir işaret idiyse ne büyük bir kötülüğün işaretiydi; bir işaret değildiyse bile kendisi ne büyük kötülüktü! Bu bizim zamanımızda olsaydı, bunları hayvanlarından daha kuduz görmeye mahkûm olurduk.
CAPUT XXIII. De interioribus malis, quibus Romana res publica exagitata est, praecedente prodigio, quod in rabie omnium animalium, quae hominibus seruiunt, fuit. Sed iam illa mala breuiter, quantum possumus, commemoremus, quae quanto interiora, tanto miseriora exstiterunt: discordiae ciuiles uel potius inciuiles, nec iam seditiones, sed etiam ipsa bella urbana, ubi tantus sanguis effusus est, ubi partium studia non contionum dissensionibus uariisque uocibus in alterutrum, sed plane iam ferro armisque saeuiebant; bella socialia, bella seruilia, bella ciuilia quantum Romanum cruorem fuderunt, quantam Italiae uastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se aduersus Romam sociale Latium commoueret, cuncta animalia humanis usibus subdita, canes equi, asini boues, et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt, subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera uagabantur et omnem non solum aliorum, uerum etiam dominorum auersabantur accessum, non sine exitio uel periculo audentis, si quis de proximo urgeret. Quanti mali signum fuit, si hoc signum fuit, quod tantum malum fuit, si etiam signum non fuit! Hoc si nostris temporibus accidisset, rabidiores istos quam sua illi animalia pateremur.
3.2424. Gracchusların ayaklanmalarının kışkırttığı iç çekişme
İç kötülüklerin başlangıcı, toprak kanunlarının kışkırttığı Gracchus ayaklanmaları oldu. Çünkü soyluların haksız yere elinde tuttuğu toprakları halka dağıtmak istiyorlardı. Ama artık eskimiş bir adaletsizliği sökmeye cesaret etmek pek tehlikeli, hatta olayın kendisinin gösterdiği gibi son derece yıkıcıydı. İlk Gracchus öldürüldüğünde ne ölümler oldu! Aradan çok geçmeden kardeşi de öldürüldüğünde ne ölümler! Çünkü soylular da soylu olmayanlar da kanunlarla ve makamların düzeniyle değil, kargaşalarla ve silahlı çatışmalarla öldürülüyordu. İkinci Gracchus'un öldürülmesinden sonra, şehrin içinde ona karşı silaha sarılmış, onu arkadaşlarıyla ezip yok etmiş ve büyük bir vatandaş kırımı yapmış olan konsül Lucius Opimius, geride kalanları artık yargı soruşturmasıyla kovalayarak üç bin kişi öldürdü, denir. Buradan, silahların karışık çatışmasının ne kadar çok ölüme yol açabileceği anlaşılabilir; çünkü mahkemelerin sözde dikkatle tartılmış incelemesi bile bu kadar ölüm getirmiştir. Gracchus'un katili adamın başını, ağırlığı kadar altın karşılığında konsüle sattı; cinayetten önce pazarlık böyle yapılmıştı. O kırımda eski konsül Marcus Fulvius da çocuklarıyla birlikte öldürüldü.
CAPUT XXIIII. De discordia ciuili, quam Gracchinae seditiones excitauerunt. Initium autem ciuilium malorum fuit seditiones Gracchorum agrariis legibus excitatae. Volebant enim agros populo diuidere, quos nobilitas perperam possidebat. Sed iam uetustam iniquitatem audere conuellere periculosissimum, immo uero, ut res ipsa docuit, perniciosissimum fuit. Quae funera facta sunt, cum prior Gracchus occisus est! quae etiam, cum alius frater eius non longo interposito tempore! Neque enim legibus et ordine potestatum, sed turbis armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. Post Gracchi alterius interfectionem L. Opimius consul, qui aduersus eum intra Urbem arma commouerat eoque cum sociis obpresso et extincto ingentem ciuium stragem fecerat, cum quaestionem haberet iam iudiciaria inquisitione ceteros persequens, tria milia hominum occidisse perhibetur. Ex quo intellegi potest, quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum, quando tantam habuit iudiciorum uelut examinata cognitio. Percussor Gracchi ipsius caput, quantum graue erat, tanto auri pondere consuli uendidit; haec enim pactio caedem praecesserat. In qua etiam occisus est cum liberis M. Fuluius consularis.
3.2525. Senato kararıyla ayaklanmaların ve cinayetlerin yerine yapılan Concordia tapınağı
Gerçekten de zarif bir senato kararıyla, o ölüm saçan kargaşanın koptuğu, her sınıftan o kadar vatandaşın düştüğü yerin ta kendisine Uyum (Concordia) Tapınağı yapıldı; Gracchusların cezasına tanıklık ederek konuşmacıların gözüne çarpsın ve hafızalarını dürtsün diye. Ama şehirde bulunsaydı bu kadar anlaşmazlıkla parçalanıp yıkılmasına izin vermeyecek bir tanrıçaya tapınak yapmak, tanrılarla alay etmekten başka nedir? Yoksa bu suçun faili Concordia, vatandaşların gönüllerini terk ettiği için o tapınağa zindana kapatılır gibi kapatılmayı mı hak etmişti? Olup bitenlere uygun olmak isteselerdi, orada neden daha çok Anlaşmazlık (Discordia) Tapınağı yapmadılar? Labeo'nun ayrımına göre biri iyi öteki kötü olduğu için Concordia'nın tanrıça olup Discordia'nın tanrıça olmamasının bir gerekçesi var mı? O da Roma'da Sıtma'ya (Febris) da, Sağlık (Salus) gibi, tapınak yapıldığını görmekten başka bir şeye dayanmış görünmüyor. Bu durumda yalnız Concordia'ya değil, Discordia'ya da tapınak yapılmalıydı.
Romalılar, böylesine kötü bir tanrıçayı kızdırıp yaşamayı istemekle tehlikeli bir iş yaptılar ve Troya'nın yıkılışının onu kırmaktan başladığını hatırlamadılar. Çünkü tanrılar arasına davet edilmediği için altın elmayı ortaya atarak üç tanrıçanın kavgasını tezgâhlayan oydu; ilahî güçlerin dövüşmesi, Venüs'ün zaferi, Helena'nın kaçırılması ve Troya'nın yıkılması hep buradan çıktı. Bu yüzden, şehirde tanrılar arasında bir tapınağı olmadığına kızdıysa ve şehri bu büyük kargaşalarla bu sebeple sarsıyorsa, o cinayetin yerinde, yani kendi eserinin yerinde rakibine tapınak yapıldığını gördüğünde kim bilir ne kadar daha çok öfkelenmişti!
Bu boş şeylere güldüğümüz için o bilgili ve bilge kişiler sinirleniyor. Ama iyi ve kötü ilahî güçlere tapınanlar da Concordia ile Discordia hakkındaki bu meseleden kurtulamıyorlar: Ya bu tanrıçalara tapınmayı bırakıp onların yerine, kendilerine eski tapınaklar yaptıkları Febris'i ve Bellona'yı tercih ettiler; ya da bunlara da tapındılar, ama Concordia çekip gidince Discordia kudurup onları iç savaşlara kadar sürükledi.
CAPUT XXV. De aede Concordiae ex senatus consulto in loco seditionum et caedium condita. Eleganti sane senatus consulto eo ipso loco, ubi funereus tumultus ille commissus est, ubi tot ciues ordinis cuiusque ceciderunt, aedes Concordiae facta est, ut Gracchorum poenae testis contionantium oculos feriret memoriamque conpungeret. Sed hoc quid aliud fuit quam inrisio deorum, illi deae templum construere, quae si esset in ciuitate, non tantis dissensionibus dilacerata conrueret? Nisi forte sceleris huius rea Concordia, quia deseruerat animos ciuium, meruit in illa aede tamquam in carcere includi. Quur enim, si rebus gestis congruere uoluerunt, non ibi potius aedem Discordiae fabricarunt? An ulla ratio redditur, quur Concordia dea sit, et Discordia dea non sit, ut secundum Labeonis distinctionem bona sit ista, illa uero mala? Nec ipse aliud secutus uidetur quam quod aduertit Romae etiam Febri, sicut Saluti, templum constitutum. Eo modo igitur non solum Concordiae, uerum etiam Discordiae constitui debuit. Periculose itaque Romani tam mala dea irata uiuere uoluerunt nec Troianum excidium recoluerunt originem ab eius offensione sumsisse. Ipsa quippe quia inter deos non fuerat inuitata, trium dearum litem aurei mali subpositione commenta est; unde rixa numinum et Venus uictrix, et rapta Helena et Troia deleta. Quapropter, si forte indignata, quod inter deos in Urbe nullum templum habere meruit, ideo iam turbabat tantis tumultibus ciuitatem, quanto atrocius potuit inritari, cum in loco illius caedis, hoc est in loco sui operis, aduersariae suae constitutam aedem uideret! Haec uana ridentibus nobis illi docti sapientesque stomachantur, et tamen numinum bonorum malorumque cultores de hac quaestione Concordiae Discordiaeque non exeunt, siue praetermiserint harum dearum cultum eisque Febrem Bellonamque praetulerint, quibus antiqua fana fecerunt, siue et istas coluerint, cum sic eos discedente Concordia Discordia saeuiens usque ad ciuilia bella perduxerit.
3.2626. Concordia tapınağının yapılmasından sonra gelen çeşitli savaşlar
Gracchusların öldürülmesine ve cezasına tanıklık eden Concordia tapınağını, konuşmacılara karşı dikilecek ne parlak bir ayaklanma engeli saymışlardı! Bundan ne kazandıklarını, ardından gelen daha kötü olaylar gösterir. Çünkü bundan sonra halk önünde konuşanlar Gracchusların örneğinden kaçınmaya değil, onların amacını aşmaya çalıştılar: Halk tribünü Lucius Saturninus, pretör Gaius Servilius ve çok sonra Marcus Drusus. Bunların ayaklanmalarıyla önce o zamana dek görülmemiş ağırlıkta cinayetler, sonra müttefik savaşları patlak verdi; İtalya bunlarla çok acı çekti, görülmedik bir harabeye ve ıssızlığa sürüklendi.
Sonra köle savaşı ve iç savaşlar geldi. Roma hükümranlığının en büyük gücünü borçlu olduğu İtalyan halklarının hemen hepsi vahşi bir barbar topluluğu gibi boyunduruk altına alınsın diye ne savaşlar yapıldı, ne kanlar döküldü! Köle savaşı pek az sayıda, yetmiş bile olmayan gladyatörden nasıl başladı, ne kadar büyük, ne kadar azgın ve yırtıcı bir sayıya ulaştı, bu kuvvet Roma halkının hangi komutanlarını yendi, hangi şehirleri ve bölgeleri nasıl harap etti, bunları tarih yazanlar bile yeterince anlatmakta zorlanmıştır. Köle savaşı bundan ibaret de değildi: Daha önce köleler Makedonya eyaletini, sonra Sicilya'yı ve deniz kıyısını da yağmaladılar. Korsanların önce haydutluklarının, sonra güçlü savaşlarının ne büyük ve ne korkunç şeylere yol açtığını, olayların büyüklüğüne yaraşır biçimde kim anlatabilir?
CAPUT XXVI. De diuersis generibus belli, quae post conditam aedem Concordiae sunt secuta. Praeclarum uero seditionis obstaculum aedem Concordiae, testem caedis suppliciique Gracchorum, contionantibus obponendam putarunt. Quantum ex hoc profecerint, indicant secuta peiora. Laborarunt enim deinceps contionatores non exemplum deuitare Gracchorum, sed superare propositum, L. Saturninus tribunus plebis et G. Seruilius praetor et multo post M. Drusus, quorum omnium seditionibus caedes primo iam tunc grauissimae, deinde socialia bella exarserunt, quibus Italia uehementer adflicta et ad uastitatem mirabilem desertionemque perducta est. 'Bellum deinde seruile successit et bella ciuilia. Quae proelia commissa sunt, quid sanguinis fusum, ut omnes fere Italae gentes, quibus Romanum maxime praepollebat imperium, tamquam saeua barbaries domarentur! Iam ex paucissimis, hoc est minus quam septuaginta, gladiatoribus quem ad modum bellum seruile contractum sit, ad quantum numerum et quam acrem ferocemque peruenerit, quos ille numerus imperatores populi Romani superauerit, quas et quo modo ciuitates regionesque uastauerit, uix qui historiam conscripserunt satis explicare potuerunt. Neque id solum fuit seruile bellum, sed et Macedoniam prouinciam prius seruitia depopulata sunt et deinde Siciliam oramque maritimam. Quanta etiam et quam horrenda commiserint primo latrocinia, deinde ualida bella piratarum, quis pro magnitudine rerum ualeat eloqui?
3.2727. Marius ile Sulla arasındaki iç savaş
Marius, vatandaş kanıyla çoktan kirlenmiş olarak, karşı tarafından birçok kişiyi öldürdükten sonra yenilip Roma'dan kaçtı; şehir ancak azıcık soluk almıştı ki, Cicero'nun sözleriyle "sonra Cinna Marius'la birlikte üstün geldi. O zaman en ünlü adamlar öldürüldü ve şehrin ışıkları söndü. Bu zaferin zulmünün öcünü sonra Sulla aldı; bunun vatandaşları ne kadar eksilterek ve devlete ne büyük felaket getirerek yapıldığını söylemeye bile gerek yok." Cezalandırılan suçların cezasız bırakılmasından daha yıkıcı olan bu öç hakkında Lucanus da şöyle der:
İlaç ölçüyü aştı, hastalığın sürüklediği yere elini fazlaca uzattı. Suçlular öldü; ama artık yalnız suçluların kalabildiği bir sırada.
Marius ve Sulla savaşında, dışarıda savaş alanında düşenlerden başka Roma'nın içinde de sokaklar, meydanlar, forumlar, tiyatrolar, tapınaklar cesetlerle doldu. Öyle ki kazananların ne zaman daha çok ölüm saçtığına karar vermek zordu: önce kazanmak için mi, yoksa sonra kazandıkları için mi? Önce Marius'un zaferinde, sürgünden kendi kendini geri getirdiği sırada, her yanda yapılan cinayetlerin dışında konsül Octavius'un başı kürsüye kondu; Caesarlar evlerinde Fimbria tarafından boğazlandı; baba oğul iki Crassus birbirlerinin gözü önünde kesildi; Baebius ile Numitorius kancayla sürüklenip bağırsakları dökülerek can verdi; Catulus zehir içip kendini düşmanlarının elinden kurtardı; Iuppiter'in rahibi Merula damarlarını keserek Iuppiter'e kendi kanıyla da kurban sundu. Marius selam verdiğinde elini uzatmak istemediği kimseler ise onun gözleri önünde hemen vuruluyordu.
CAPUT XXVII. De bello ciuili Mariano adque Syllano. Cum uero Marius ciuili sanguine iam cruentus multis aduersarum sibi partium peremtis uictus Urbe profugisset, uix paululum respirante ciuitate, ut uerbis Tullianis utar, 'superauit postea Cinna cum Mario. Tum uero clarissimis uiris interfectis lumina ciuitatis extincta sunt. Ultus est huius uictoriae crudelitatem postea Sylla, ne dici quidem opus est quanta deminutione ciuium et quanta calamitate rei publicae). De hac enim uindicta, quae perniciosior fuit, quam si scelera quae puniebantur inpunita relinquerentur, ait et Lucanus: Excessit medicina modum nimiumque secuta est, Qua morbi duxere manum. Periere nocentes; Sed cum iam soli possent superesse nocentes . Illo bello Mariano adque Syllano exceptis his, qui foris in acie ceciderunt, in ipsa quoque Urbe cadaueribus uici plateae fora, theatra templa conpleta sunt, ut difficile iudicaretur, quando uictores plus funerum ediderint, utrum prius ut uincerent, an postea quia uicissent; cum primum uictoria Mariana, quando de exilio se ipse restituit, exceptis passim quaqua uersum caedibus factis caput Octauii consulis poneretur in rostris, Caesares a Fimbria domibus trucidarentur suis, duo Crassi pater et filius in conspectu mutuo mactarentur, Baebius et Numitorius unco tracti sparsis uisceribus interirent, Catulus hausto ueneno se manibus inimicorum subtraheret, Merula flamen Dialis praecisis uenis Ioui etiam suo sanguine litaret. In ipsius autem Marii oculis continuo feriebantur, quibus salutantibus dexteram porrigere noluisset.
3.2828. Marius'un zulmünün öcünü alan Sulla'nın zaferi nasıldı
Ardından bu zulmün öcünü alan Sulla'nın zaferi geldi. Bu zafer, vatandaş kanı dökülerek kazanıldıktan ve savaş bittikten sonra, düşmanlıklar yaşamaya devam ettiği için barış içinde daha da zalimce etrafa saldırdı. İhtiyar Marius'un eski ve yeni cinayetlerine aynı Marius tarafının adamları genç Marius ve Carbo'nun daha ağır başka cinayetleri eklenmişti. Bunlar Sulla yaklaşırken yalnız zaferden değil canlarından da umutlarını kesince her yeri kendi kırımlarıyla doldurdular. Çünkü her yana yayılmış kırımdan başka senatoyu da kuşatıp üyeleri senato binasından zindandan çıkarır gibi çıkarıp kılıca veriyorlardı. Rahip Mucius Scaevola, Romalılarda Vesta tapınağından daha kutsal bir şey olmadığı için onun sunağına sarılmış hâlde öldürüldü ve bakirelerin sürekli bakımıyla hep yanan o ateşi neredeyse kanıyla söndürdü.
Sonra Sulla zaferle şehre girdi. Daha önce, artık savaşta değil, barışın kendisi kudururken, Villa Publica'da teslim olmuş yedi bin kişiyi —dolayısıyla silahsızdılar— dövüşerek değil emrederek yere sermişti. Şehrin her yerinde ise her Sullacı istediğini vuruyordu. Bu yüzden ölümlerin sayısı tutulamıyordu; sonunda Sulla'ya, yenenlerin hükmedecek birilerini bulması için bazılarının yaşamasına izin verilmesi önerildi. Her yana azgınca yayılan boğazlama serbestliği artık dizginlenince, parlak iki sınıftan, yani süvari ve senato sınıfından öldürülecek ve mal varlığına el konulacak iki bin kişiyi içeren o liste büyük bir sevinçle asıldı. Sayı üzdü, ama sınırı olması teselli etti; bu kadar kişinin ölmesinin kederi, ötekilerin artık korkmamasının sevincinden büyük değildi. Yine de ölmesi emredilenlerden bazılarının maruz kaldığı özenle bulunmuş ölüm türlerine ötekilerin zalim rahatlığı bile inledi. Biri demirsiz, parçalayan ellerle dağıtıldı; insanlar canlı bir insanı, hayvanların atılmış bir leşi parçaladığından daha vahşice parçaladı. Bir diğerinin gözleri oyuldu, uzuvları parça parça kesildi, böyle işkenceler içinde uzun süre yaşamaya, daha doğrusu uzun süre ölmeye zorlandı. Bazı ünlü şehirler de çiftlikler gibi açık artırmayla satıldı; bir şehrin ise, sanki tek bir suçlunun idama götürülmesi emredilir gibi, tamamının boğazlanması emredildi.
Bunlar savaştan sonra barış içinde yapıldı; kazanılacak zaferi hızlandırmak için değil, kazanılmış zafer hor görülmesin diye. Barış zulümde savaşla yarıştı ve kazandı. Çünkü savaş silahlıları yere sermişti, barış ise silahsızları. Savaşta vurulan, gücü yetiyorsa vuruyordu; barışta ise kurtulan yaşamak için değil, ölürken karşı koymasın diye vardı.
CAPUT XXVIII. Qualis fuerit Syllana uictoria, uindex Marianae crudelitatis. Syllana uero uictoria secuta, huius uidelicet uindex crudelitatis, post tantum sanguinem ciuium, quo fuso fuerat conparata, finito iam bello inimicitiis uiuentibus crudelius in pace grassata est. Iam etiam post Marii maioris pristinas ac recentissimas caedes additae fuerant aliae grauiores a Mario iuuene adque Carbone earundem partium Marianarum, qui Sylla inminente non solum uictoriam, uerum etiam ipsam desperantes salutem cuncta suis aliis caedibus inpleuerunt. Nam praeter stragem late per diuersa diffusam obsesso etiam senatu de ipsa curia, tamquam de carcere, producebantur ad gladium. Mucius Scaeuola pontifex, quoniam nihil aput Romanos templo Vestae sanctius habebatur, aram ipsam amplexus occisus est, ignemque illum, qui perpetua uirginum cura semper ardebat, suo paene sanguine extinxit. Urbem deinde Sylla uictor intrauit, qui in uilla publica non iam bello, sed ipsa pace saeuiente septem milia deditorum (unde utique inermia) non pugnando, sed iubendo prostrauerat. In Urbe autem tota quem uellet Syllanus quisque feriebat, unde tot funera numerari omnino non poterant, donec Syllae suggereretur sinendos esse aliquos uiuere, ut essent quibus possent imperare qui uicerant. Tunc iam cohibita quae hac adque illac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi, tabula illa cum magna gratulatione proposita est, quae hominum ex utroque ordine splendido, equestri scilicet adque senatorio, occidendorum ac proscribendorum duo milia continebat. Contristabat numerus, sed consolabatur modus; nec quia tot cadebant tantum erat maeroris, quantum laetitiae quia ceteri non timebant. Sed in quibusdam eorum, qui mori iussi erant, etiam ipsa licet crudelis ceterorum securitas genera mortium exquisita congemuit. Quendam enim sine ferro laniantium manus diripuerunt, inmanius homines hominem uiuum, quam bestiae solent discerpere cadauer abiectum. Alius oculis effossis et particulatim membris amputatis in tantis cruciatibus diu uiuere uel potius diu mori coactus est. Subhastatae sunt etiam, tamquam uillae, quaedam nobiles ciuitates; una uero, uelut unus reus duci iuberetur, sic tota iussa est trucidari. Haec facta sunt in pace post bellum, non ut acceleraretur obtinenda uictoria, sed ne contemneretur obtenta. Pax cum bello de crudelitate certauit et uicit. Illud enim prostrauit armatos, ista nudatos. Bellum erat, ut qui feriebatur, si posset, feriret; pax autem, non ut qui euaserat uiueret, sed ut moriens non repugnaret.
3.2929. Got istilasının Romalıların Galyalılardan ya da iç savaş faillerinden gördüğü felaketlerle karşılaştırılması
Yabancı halkların hangi kudurganlığı, barbarların hangi vahşeti vatandaşların vatandaşlara karşı kazandığı bu zaferle karşılaştırılabilir? Roma'nın gördüğü en uğursuz, en iğrenç, en acı şey hangisiydi: Eski zamandaki Galyalıların ve az önceki Gotların istilası mı, yoksa Marius'un, Sulla'nın ve onların taraflarında olan öteki pek ünlü adamların, kendi ışıklarının, kendi uzuvlarına karşı vahşeti mi? Galyalılar, yalnız Capitolium tepesindeki kale bir şekilde savunulurken, bütün şehirde bulabildikleri senatörleri boğazladılar; ama tepedekilere hiç olmazsa altın karşılığında hayatlarını sattılar; o hayatları kılıçla alamasalar bile kuşatmayla bitirebilirlerdi. Gotlar ise o kadar çok senatöre dokunmadılar ki, bazılarını öldürmüş olmalarına şaşmak daha yerindedir.
Sulla ise Marius henüz hayattayken, Galyalılardan bile güvende kalmış olan Capitolium'a muzaffer olarak oturup orada cinayetler kararlaştırdı. Marius kaçıp daha da vahşi, daha da kanlı olarak dönmek üzere kurtulunca, o Capitolium'da senato kararıyla bile birçok kişiyi hayatlarından ve mallarından yoksun bıraktı. Sulla yokken ise Marius'un taraftarları için dokunulmayacak kutsal bir şey var mıydı? Vatandaş, senatör, rahip Mucius, söylendiği gibi Roma'nın kaderlerinin bulunduğu sunağa sefil kollarıyla sarılırken ona bile dokunmaktan çekinmediler. Sulla'nın o son listesi ise, öteki sayısız ölümü hiç saymazsak, Gotların soyabildiğinden daha çok senatörün boğazını kesti.
CAPUT XXVIIII. De conparatione Gothicae inruptionis cum eis cladibus, quas Romani uel a Gallis uel a bellorum ciuilium auctoribus acceperunt. Quae rabies exterarum gentium, quae saeuitia barbarorum huic de ciuibus uictoriae ciuium conparari potest? Quid Roma funestius taetrius amariusque uidit, utrum olim Gallorum et paulo ante Gothorum inruptionem, an Marii et Syllae aliorumque in eorum partibus uirorum clarissimorum tamquam suorum luminum in sua membra ferocitatem? Galli quidem trucidauerunt senatum, quidquid eius in Urbe tota praeter arcem Capitolinam, quae sola utcumque defensa est, reperire potuerunt; sed in illo colle constitutis auro uitam saltem uendiderunt, quam etsi ferro rapere non possent, possent tamen obsidione consumere: Gothi uero tam multis senatoribus pepercerunt. ut magis mirum sit quod aliquos peremerunt. At uero Sylla uiuo adhuc Mario ipsum Capitolium, quod a Gallis tutum fuit, ad decernendas caedes uictor insedit, et cum fuga Marius elapsus esset ferocior cruentiorque rediturus, iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos uita rebusque priuauit; Marianis autem partibus Sylla absente quid sanctum cui parcerent fuit, quando Mucio ciui senatori pontifici aram ipsam, ubi erant ut aiunt fata Romana, miseris ambienti amplexibus non pepercerunt? Syllana porro tabula illa postrema, ut omittamus alias innumerabiles mortes, plures iugulauit senatores, quam Gothi uel spoliare potuerunt.
3.3030. Mesih'in gelişinden önceki pek çok ve pek ağır savaşın birbirine bağlanması
Peki hangi yüzle, hangi yürekle, hangi yüzsüzlük, hangi akılsızlık, daha doğrusu hangi deliliğe dayanarak bunları kendi tanrılarına yüklemiyor da bizim bugünkü olayları Mesih'e yüklüyorlar? Yazarlarının da itiraf ettiği gibi bütün dış savaşlardan daha acı olan, o devleti yalnız sarsılmış değil büsbütün yok olmuş saydıran zalim iç savaşlar Mesih'in gelişinden çok önce patlak verdi. Bunlar, suçlu sebeplerin zinciriyle Marius ve Sulla savaşından Sertorius ve Catilina savaşlarına geçti (biri Sulla'nın sürgün listesine yazdığı, öteki yetiştirdiği kişiydi). Oradan Lepidus ve Catulus savaşına (biri Sulla'nın yaptıklarını yıkmak, öteki savunmak istiyordu); oradan Pompeius ve Caesar savaşına (Pompeius Sulla'nın izleyicisiydi ve onun kudretine erişmiş, hatta onu aşmıştı; Caesar ise Pompeius'un kudretine katlanamıyordu, çünkü kendisinde yoktu; ama onu yenip öldürdükten sonra bu kudreti aştı); oradan da sonradan Augustus diye anılan öteki Caesar'a kadar geldi. Mesih onun hükümdarlığında doğdu.
Augustus da birçok kişiyle iç savaşlar yaptı ve bunlarda pek çok ünlü adam öldü; devlet yönetmenin belagatli ustası Cicero da onların arasındaydı. Çünkü Pompeius'u yenen ve iç savaş zaferini merhametle kullanıp düşmanlarının hayatını ve itibarını bağışlayan Gaius Caesar'ı, krallığa heveslendi diye, bazı soylu senatörlerin suikastı, güya devletin özgürlüğü uğruna senatoda boğazladı. Sonra ahlâkça ondan çok farklı, her türlü kusurla kirlenmiş ve bozulmuş Antonius onun kudretine yeltenmiş göründü; Cicero da yine o sözde vatan özgürlüğü uğruna ona şiddetle karşı koyuyordu. O sırada öteki Caesar, Gaius Caesar'ın evlatlığı, dediğim gibi sonradan Augustus diye anılan şaşılacak yetenekli delikanlı ortaya çıkmıştı. Cicero bu genç Caesar'ı, Antonius'a karşı kudreti beslensin diye destekliyordu; Antonius'un hâkimiyeti yıkılıp ezilince onun devletin özgürlüğünü geri getireceğini umuyordu. Geleceği görmekten öyle kör ve öyle uzaktı ki, itibarını ve gücünü beslediği o aynı genç, bir tür uzlaşma pazarlığıyla hem Cicero'nun Antonius tarafından öldürülmesine izin verdi, hem Cicero'nun onca haykırarak savunduğu devlet özgürlüğünü kendi hâkimiyetine boyun eğdirdi.
CAPUT XXX. De conexione bellorum, quae aduentum Christi plurima et grauissima praecesserunt. Qua igitur fronte quo corde, qua inpudentia qua insipientia uel potius amentia illa dis suis non inputant, et haec nostro inputant Christo? Crudelia bella ciuilia, omnibus bellis hostilibus, auctoribus etiam eorum fatentibus, amariora, quibus illa res publica nec adflicta, sed omnino perdita iudicata est, longe ante aduentum Christi exorta sunt, et sceleratarum concatenatione causarum a bello Mariano adque Syllano ad bella Sertorii et Catilinae (quorum a Sylla fuerat ille proscriptus, ille nutritus), inde ad Lepidi et Catuli bellum (quorum alter gesta Syllana rescindere, alter defendere cupiebat), inde ad Pompei et Caesaris (quorum Pompeius sectator Syllae fuerat eiusque potentiam uel aequauerat uel iam etiam superauerat; Caesar autem Pompei potentiam non ferebat, sed quia non habebat. quam tamen illo uicto interfectoque transcendit), hinc ad alium Caesarem, qui post Augustus appellatus est, peruenerunt, quo imperante natus est Christus. Nam et ipse Augustus cum multis gessit bella ciuilia, et in eis etiam multi clarissimi uiri perierunt, inter quos et Cicero, ille disertus artifex rei publicae regendae. Pompei quippe uictorem Gaium Caesarem, qui uictoriam ciuilem clementer exercuit suisque aduersariis uitam dignitatemque donauit, tamquam regni adpetitorem quorundam nobilium coniuratio senatorum uelut pro rei publicae libertate in ipsa curia trucidauit. Huius deinde potentiam multum moribus dispar uitiisque omnibus inquinatus adque corruptus adfectare uidebatur Antonius, cui uehementer pro eadem illa uelut patriae libertate Cicero resistebat. Tunc emerserat mirabilis indolis adulescens ille alius Caesar, illius Gai Caesaris filius adoptiuus, qui, ut dixi, postea est appellatus Augustus. Huic adulescenti Caesari, ut eius potentia contra Antonium nutriretur, Cicero fauebat, sperans eum depulsa et obpressa Antonii dominatione instauraturum rei publicae libertatem, usque adeo caecus adque inprouidus futurorum, ut ille ipse iuuenis, cuius dignitatem ac potestatem fouebat, et eundem Ciceronem occidendum Antonio quadam quasi concordiae pactione permitteret et ipsam libertatem rei publicae, pro qua multum ille clamauerat, dicioni propriae subiugaret.
3.3131. Tanrılara tapınmalarına izin verilmeyenlerin, tapınıldıkları zamanda böyle büyük felaketler olduğu hâlde bugünkü sıkıntıları Mesih'e yüklemesi ne büyük yüzsüzlüktür
Mesih'imize bunca iyilikten dolayı nankörlük edenler, bunca kötülük için kendi tanrılarını suçlasınlar. O kötülükler olurken ilahî güçlerin sunakları kesinlikle sıcaktı, "Saba tütsüsü ve taze çelenklerle kokuyordu", rahiplikler parlıyordu, tapınaklar ışıldıyordu; tapınaklarda kurban kesiliyor, oyun oynanıyor, kudurmuşçasına eğleniliyordu; o sırada her yerde bu kadar vatandaş kanı başka yerlerde değil, tanrıların sunaklarının arasında bile vatandaşlar tarafından dökülüyordu. Cicero sığınacak bir tapınak seçmedi, çünkü Mucius boş yere seçmişti. Hristiyanlık zamanlarına çok daha haksız bir şekilde hakaret edenler ise ya Mesih'e en çok adanmış yerlere sığındılar, ya da barbarlar bile onları canlarını kurtarsınlar diye oraya götürdüler.
Şunu biliyorum ve taraf tutmadan karar veren herkes benimle birlikte kolayca kabul eder (andığım birçok şeyi ve anmaya uzun sürer diye düşündüğüm daha çoğunu bırakıyorum): İnsan soyu Pön Savaşlarından önce Hristiyan terbiyesini kabul etmiş olsaydı ve ardından o savaşların Avrupa'yı ve Afrika'yı ezdiği türden bir yıkım gelseydi, şimdi kendisinden şikâyet ettiklerimiz türünden hiç kimse bu kötülükleri Hristiyan dininden başkasına yüklemezdi. Roma'ya ilişkin olarak ise, Hristiyan dininin kabulünü ve yayılmasını Galya istilası ya da Tiber'in ve yangınların yıkımı ya da bütün kötülüklerden önce gelen o iç savaşlar izleseydi, bunların sesine daha da az katlanılırdı. İnanılmaz şekilde olan, alametler arasında sayılan başka kötülükler de Hristiyanlık zamanlarında olsaydı, bunları Hristiyan insanlardan başka kime suç diye yükleyeceklerdi?
Zararlı olmaktan çok şaşırtıcı olanları geçiyorum: öküzlerin konuşması, henüz doğmamış bebeklerin ana rahminden bazı kelimeler haykırması, yılanların uçması, kadınların ve tavukların erkek cinsine dönüşmesi ve onların efsane değil tarih kitaplarında yer alan, doğru da yanlış da olsa insanlara yıkım değil şaşkınlık getiren benzer şeyler. Ama yağmur gibi toprak yağınca, kil yağınca, taş yağınca (doluya bu ad verildiği gibi değil, düpedüz taş) bunlar elbette ağır zarar da verebilirdi. Onların kitaplarında okuruz ki Etna'nın ateşleri dağın doruğundan en yakın kıyıya kadar inince deniz öyle kaynamış ki kayalar yanmış, gemilerin ziftleri erimiş. İnanılmaz şekilde şaşırtıcı olsa da bu kesinlikle hafif bir zarar değildi. Yine aynı ateş kavurmasında Sicilya'nın öyle bir külle dolduğunu yazarlar ki Catina kentinin evleri altında kalıp yıkılmış; bu felakete üzülen Romalılar da acıyarak o yılın vergisini kente bağışlamış. Afrika'da, artık Roma halkının eyaleti olduğu sırada, alamet gibi çekirge kalabalığı olduğunu da yazmışlardır. Bu çekirgeler meyveleri ve ağaçların yapraklarını tükettikten sonra, ölçüsüz bir bulut hâlinde denize dökülmüş. Ölüleri kıyılara vurunca hava bozulmuş, öyle bir veba çıkmış ki yalnız Masinissa'nın krallığında sekiz yüz bin insan öldüğü, kıyıya yakın topraklarda ise çok daha fazlası öldüğü aktarılır. Utica'da otuz bin genç askerden yalnız on binin kaldığını doğrularlar.
Katlandığımız ve cevap vermek zorunda kaldığımız bu tür boşboğazlık, bunlardan birini Hristiyanlık zamanlarında görse, hangisini Hristiyan dinine yüklemezdi? Yine de bunları kendi tanrılarına yüklemiyorlar. Oysa bu kötülükleri ya da daha küçüklerini çekmemek için onlara tapınmayı istiyorlar; daha önce onlara tapınanların bunlardan daha büyüklerine katlandığını unutarak.
CAPUT XXXI. Quam inpudenter praesentia incommoda Christo inputent, qui deos colere non sinuntur, cum tantae clades eo tempore quo colebantur extiterint. Deos suos accusent de tantis malis, qui Christo nostro ingrati sunt de tantis bonis. Certe quando illa mala fiebant, calebant arae numinum Sabaeo thure sertisque recentibus halabant, clarebant sacerdotia, fana renidebant, sacrificabatur ludebatur furebatur in templis, quando passim tantus ciuium sanguis a ciuibus non modo in ceteris locis, uerum etiam inter ipsa deorum altaria fundebatur. Non elegit templum, quo confugeret Tullius, quia frustra elegerat Mucius. Hi uero qui multo indignius insultant temporibus Christianis, aut ad loca Christo dicatissima confugerunt, aut illuc eos ut uiuerent etiam ipsi barbari deduxerunt. Illud scio et hoc mecum, quisquis sine studio partium iudicat; facillime agnoscit (ut omittam cetera quae multa commemoraui et alia multo plura quae commemorare longum putaui): si humanum genus ante bella Punica Christianam reciperet disciplinam et consequeretur rerum tanta uastatio, quanta illis bellis Europam Africamque contriuit, nullus talium, quales nunc patimur, nisi Christianae religioni mala illa tribuisset. Multo autem minus eorum uoces tolerarentur, quantum adtinet ad Romanos, si Christianae religionis receptionem et diffamationem uel inruptio Gallorum uel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio uel, quod cuncta mala praecedit, bella illa ciuilia sequerentur. Mala etiam alia, quae usque adeo incredibiliter acciderunt, ut inter prodigia numerarentur, si Christianis temporibus accidissent, quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa, quae magis fuerunt mira quam noxia, boues locutos, infantes nondum natos de uteris matrum uerba quaedam clamasse, uolasse serpentes, feminas et gallinas [et homines] in masculinum sexum fuisse conuersas et cetera huius modi, quae in eorum libris non fabulosis, sed historicis, seu uera seu falsa sint, non inferunt hominibus perniciem, sed stuporem. Sed cum pluit terra, cum pluit creta, cum pluit lapidibus (non ut grando appellari solet hoc nomine, sed omnino lapidibus), haec profecto etiam grauiter laedere potuerunt. Legimus aput eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis uertice usque ad litus proximum decurrentibus ita mare ferbuisse, ut rupes urerentur, ut pices nauium soluerentur. Hoc utique non leuiter noxium fuit, quamuis incredibiliter mirum. Eodem rursus aestu ignium tanta ui fauillae scripserunt obpletam esse Siciliam, ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret; qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum ei relaxauere Romani. Lucustarum etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse, cum iam esset populi Romani prouincia, litteris mandauerunt; consumtis enim fructibus foliisque lignorum ingenti adque inaestimabili nube in mare dicunt esse deiectam; qua mortua redditaque litoribus adque hinc aere corrupto tantam ortam pestilentiam, ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proximis. Tunc Uticae ex triginta milibus iuniorum, quae ibi erant, decem milia remansisse confirmant. Talis itaque uanitas, qualem ferimus eique respondere conpellimur, quid horum non Christianae religioni tribueret, si temporibus Christianis uideret? Et tamen dis suis ista non tribuunt, quorum cultum ideo requirunt, ne ista uel minora patiantur, cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur.