II. Kitap
2.11. Tartışmanın gerekliliğine uygulanması gereken ölçü
İnsan alışkanlığının zayıf duyusu apaçık hakikatin aklına karşı koymaya cüret etmeseydi, tersine hastalığını bir ilaca teslim eder gibi kurtarıcı öğretiye teslim etseydi, ta ki dindarlığın imanı ilahî yardımı elde edip onu iyileştirinceye kadar, doğru düşünen ve düşündüklerini yeterli sözlerle açıklayanların herhangi bir boş kanaatin yanılgısını çürütmek için uzun söze ihtiyacı olmazdı. Ama şimdi akılsız ruhların daha büyük ve daha iğrenç bir hastalığı var: İnsanın insana borçlu olduğu ölçüde akıl tamamen ortaya konduktan sonra bile, akla aykırı hareketlerini sanki aklın ve hakikatin kendisiymiş gibi savunuyorlar; ya açık şeylerin bile görülmediği aşırı bir körlükle ya da görülen şeylere bile katlanılmayan pek inatçı bir dikbaşlılıkla. Bu yüzden çoğu zaman açık şeyleri daha uzun uzun söylemek zorunda kalıyoruz; sanki bunları görenlere seyredilsin diye değil, el yordamıyla yoklayan ve gözlerini kapayanlara bir şekilde dokunulsun diye sunuyoruz. Yine de cevap verenlere her zaman cevap vermek gerektiğini düşünürsek, tartışmanın sonu ve konuşmanın ölçüsü ne olacak? Çünkü söyleneni ya anlayamayan ya da anlasalar bile itaat etmeyecek kadar zihinlerinin muhalefetiyle katılaşmış olanlar, yazıldığı gibi, cevap verir, haksızlık konuşur ve yorulmadan boş şeyler söylerler. Ne dediklerini düşünmemeye, yeter ki tartışmalarımıza şu ya da bu şekilde karşı çıkmaya inatçı bir yüzle karar verdikleri her seferinde onların karşı sözlerini çürütmek istersek, bunun ne kadar sonsuz, zahmetli ve verimsiz olacağını görürsün. Bu yüzden, sevgili oğlum Marcellinus, ne seni ne de bu emeğimin Mesih sevgisi içinde faydalı ve cömertçe hizmet ettiği başkalarını, okunan şeylere karşı bir şey söylendiğini duyduklarında her zaman cevap isteyen türden yazılarımın yargıçları olarak görmek isterim; Havari'nin andığı, "her zaman öğrenen, ama hakikatin ilmine hiç ulaşamayan" o kadıncıklara benzemesinler.
CAPUT I. De modo, qui necessitati disputationis adhibendus est. Si rationi perspicuae ueritatis infirmus humanae consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrinae salubri languorem suum tamquam medicinae subderet, donec diuino adiutorio fide pietatis inpetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad conuincendum quemlibet uanae opinationis errorem his, qui recte sentiunt et sensa uerbis sufficientibus explicant. Nunc uero quoniam ille est maior et taetrior insipientium morbus animorum, quo inrationabiles motus suos, etiam post rationem plene redditam, quanta homini ab homine debetur, siue nimia caecitate, qua nec aperta cernuntur, siue obstinatissima peruicacia, qua et ea quae cernuntur non feruntur, tamquam ipsam rationem ueritatemque defendunt, fit necessitas copiosius dicendi plerumque res claras, uelut eas non spectantibus intuendas, sed quodam modo tangendas palpantibus et coniuentibus offeramus. Et tamen quis disceptandi finis erit et loquendi modus, si respondendum esse respondentibus semper existimemus? Nam qui uel non possunt intellegere quod dicitur, uel tam duri sunt aduersitate mentis, ut, etiamsi intellexerint, non oboediant, respondent, ut scriptum est, et loquuntur iniquitatem adque infatigabiliter uani sunt. Quorum dicta contraria si totiens uelimus refellere, quotiens obnixa fronte statuerint non cogitare quid dicant, dum quocumque modo nostris disputationibus contradicant, quam sit infinitum et aerumnosum et infructuosum uides. Quam ob rem, nec te ipsum, [mi] fili Marcelline, nec alios, quibus hic labor noster in Christi caritate utiliter ac liberaliter seruit, tales meorum scriptorum uelim iudices, qui responsionem semper desiderent, cum his quae leguntur audierint aliquid contradici, ne fiant similes earum muliercularum, quas commemorat apostolus semper discentes et numquam ad ueritatis scientiam peruenientes.
2.22. Birinci kitapta açıklananlar
Önceki kitapta Tanrı Devleti hakkında konuşmaya giriştiğimde —bütün bu eser onun yardımıyla bunun için ele alınmıştır— önce şu kimselere karşı koymam gerektiği aklıma geldi: Bu dünyayı ezen savaşları, özellikle de Roma şehrinin barbarlar tarafından yakın zamanda yağmalanmasını, onların iğrenç kurbanlarla cinlere kulluk etmelerini yasaklayan Hristiyan dinine yüklüyorlar. Oysa bunu daha çok Mesih'e yüklemeleri gerekirdi: Barbarlar onun adı yüzünden, savaşların kuralına ve âdetine aykırı olarak, sığınabilecekleri dinî ve pek geniş yerleri onlara serbest bıraktılar; birçok kişide Mesih'e adanmış hizmeti, yalnız gerçek olanı değil korkuyla uydurulanı bile öyle onurlandırdılar ki, savaş hukukuna göre onlara yapılması caiz olacak şeyi kendileri için caiz değil saydılar. Buradan şu soru çıktı: Bu ilahî iyilikler neden dinsizlere ve nankörlere de ulaştı, düşmanca yapılan o sert şeyler de neden dindarları dinsizlerle birlikte aynı şekilde sıkıntıya soktu? Pek çok alana yayılan bu soru —Tanrı'nın her günkü armağanlarında da insanların felaketlerinde de, ki ikisi de çoğu zaman iyi ve kötü yaşayanların başına karışık ve ayrımsız gelir, birçoklarını rahatsız eder— üzerinde, üstlenilen eserin gereği olarak onu çözmek için bir süre durdum. Özellikle düşmanın kendilerine, iffetlerinin sağlamlığını almasa da utanma acısı veren bir şey yaptığı kutsal ve dindarca iffetli kadınları teselli etmek için durdum; pişman olmaları için hiçbir kötülükleri bulunmayan bu kadınlar hayattan pişmanlık duymasınlar diye. Sonra, o sıkıntılara uğrayan Hristiyanlarla, özellikle de alçaltılmış, ama iffetli ve kutsal kadınların utancıyla pek utanmazca bir küstahlıkla alay edenlere karşı birkaç şey söyledim. Bunlar pek ahlâksız ve pek saygısızdır; birçok parlak işi övülen ve edebiyatın hafızasında yüceltilen o Romalılardan çok uzağa düşmüş soysuzlardır, hatta onların şanına şiddetle düşmandırlar. Çünkü ataların emekleriyle kazanılıp büyütülen Roma'yı ayakta dururken yıkılırken olduğundan daha çirkin hâle getirmişlerdi: Onun yıkılışında taşlar ve tahtalar yıkıldı; bunların hayatında ise surların değil ahlâkın bütün siperleri ve süsleri yıkıldı; onların yürekleri, o şehrin çatılarını yakan ateşlerden daha ölümcül arzularla yanıyordu. Bunları söyleyerek ilk kitabı bitirdim. Bundan sonra, o şehrin kuruluşundan beri ister kendi içinde ister kendisine artık tabi olan eyaletlerde hangi kötülüklere uğradığını anlatmaya karar verdim; İncil öğretisi o zaman da onların sahte ve aldatıcı tanrılarına karşı pek özgür bir tanıklıkla yankılansaydı, bunların hepsini Hristiyan dinine yüklerlerdi.
CAPUT II. De his, quae primo uolumine expedita sunt. Superiore itaque libro, cum de ciuitate Dei dicere instituissem, unde hoc uniuersum opus illo adiuuante in manus sumtum est, occurrit mihi resistendum esse primitus eis, qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae urbis recentem a barbaris uastationem Christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrificiis seruire daemonibus, cum potius hoc tribuere deberent Christo, quod propter eius nomen contra institutum moremque bellorum eis, quo confugerent, religiosa et amplissima loca barbari libera praebuerunt, adque in multis famulatum deditum Christo non solum uerum, sed etiam timore confictum sic honorauerunt, ut, quod in eos belli iure fieri licuisset, inlicitum sibi esse iudicarent. Inde incidit quaestio, quur haec diuina beneficia et ad inpios ingratosque peruenerint, et quur itidem illa dura, quae hostiliter facta sunt, pios cum inpiis pariter adflixerint? Quam quaestionem per multa diffusam (in omnibus enim cottidianis uel Dei muneribus uel hominum cladibus, quorum utraque bene ac male uiuentibus permixte adque indiscrete saepe accidunt, solet multos mouere) ut pro suscepti operis necessitate dissoluerem, aliquantum inmoratus sum maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas, in quibus ab hoste aliquid perpetratum est, quod intulit uerecundiae dolorem, etsi non abstulit pudicitiae firmitatem, ne paeniteat eas uitae, quas non est unde possit paenitere nequitiae. Deinde pauca dixi in eos, qui Christianos aduersis illis rebus adfectos et praecipue pudorem humiliatarum feminarum quamuis castarum adque sanctarum proteruitate inpudentissima exagitant, cum sint nequissimi et inreuerentissimi, longe ab eis ipsis Romanis degeneres, quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur, immo illorum gloriae uehementer aduersi. Romam quippe partam ueterum auctamque laboribus foediorem stantem fecerant quam ruentem, quando quidem in ruina eius lapides et ligna, in istorum autem uita omnia non murorum, sed morum munimenta adque ornamenta ceciderunt, cum funestioribus eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta illius urbis arderent. Quibus dictis primum terminaui librum. Deinceps itaque dicere institui, quae mala ciuitas illa perpessa sit ab origine sua siue aput se ipsam siue in prouinciis sibi iam subditis, quae omnia Christianae religioni tribuerent, si iam tunc euangelica doctrina aduersus falsos et fallaces eorum deos testificatione liberrima personaret.
2.33. Romalıların, Hristiyan dini büyümeden önce tanrılara tapınırken hangi kötülüklere uğradığını göstermek için tarihe başvurulması
Ama bunları anarken hâlâ bilgisizlere karşı konuştuğumu hatırla; şu yaygın atasözü de onların bilgisizliğinden doğmuştur: "Yağmur yağmıyor; sebebi Hristiyanlar." Çünkü aralarında özgür sanatlarla eğitilmiş ve tarihi sevenler bunları pek iyi bilirler; ama eğitimsiz kalabalıkları bize karşı pek düşmanca kılmak için bilmezden gelirler ve halk arasında şunu yerleştirmeye çabalarlar: İnsan soyunun belli yer ve zaman aralıklarıyla uğraması gereken felaketler, kendi tanrılarına karşı büyük bir ün ve pek parlak bir şöhretle her yere yayılan Hristiyan adı yüzünden geliyormuş. Öyleyse bizimle birlikte hatırlasınlar: Mesih bedende gelmeden önce, adı boşuna kıskandıkları o şanla halklarca tanınmadan önce, Roma devleti hangi felaketlerle çok yönlü ve çeşitli biçimlerde ezildi? Bu felaketler karşısında, eğer tanrılarına tapınıcıları bu kötülüklere uğramasın diye tapınılıyorsa, savunabilirlerse tanrılarını savunsunlar; çünkü tapınıcıları şimdi bunlardan birine uğrasa, bunun bize yüklenmesi gerektiğini ileri sürüyorlar. Söyleyeceğim şeylerin kendi tapınıcılarının başına gelmesine, Mesih'in adı duyurulup onları gücendirmeden ve kurbanlarını yasaklamadan önce neden izin verdiler?
CAPUT III. De adsumenda historia, qua ostendatur, quae mala acciderint Romanis, cum deos colerent, antequam religio Christiana obcresceret. Memento autem me ista commemorantem adhuc contra inperitos agere, ex quorum inperitia illud quoque ortum est uulgare prouerbium: Pluuia defit, causa Christiani sunt. Nam qui eorum studiis liberalibus instituti amant historiam, facillime ista nouerunt; sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant, se nosse dissimulant adque hoc aput uulgus confirmare nituntur, clades, quibus per certa interualla locorum et temporum genus humanum oportet adfligi, causa accidere nominis Christiani, quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima celebritate per cuncta diffunditur. Recolant ergo nobiscum, antequam Christus uenisset in carne, antequam eius nomen ea, cui frustra inuident, gloria populis innotesceret, quibus calamitatibus res Romanae multipliciter uarieque contritae sint, et in his defendant, si possunt, deos suos, si propterea coluntur, ne ista mala patiantur cultores eorum; quorum si quid nunc passi fuerint, nobis inputanda esse contendunt. Quur enim ea, quae dicturus sum, permiserunt accidere cultoribus suis, antequam eos declaratum Christi nomen offenderet eorumque sacrificia prohiberet?
2.44. Tanrılara tapınanların tanrılarından hiçbir dürüstlük öğüdü almadığı ve onların ayinlerinde her türlü çirkinliği kutladığı
Önce, tanrıları onların ahlâkı pek kötü olmasın diye neden ilgilenmek istemedi? Gerçek Tanrı kendisine tapınmayanları haklı olarak ihmal etti; ama pek nankör insanların kendilerine tapınmaktan alıkonulduklarından yakındıkları o tanrılar, tapınıcılarına iyi yaşamaları için neden hiçbir kanunla yardım etmediler? Elbette bunlar onların ayinleriyle nasıl ilgileniyorsa, onların da bunların işleriyle ilgilenmesi yakışırdı. Ama herkesin kendi iradesiyle kötü olduğu cevabı veriliyor. Bunu kim inkâr eder? Yine de danışman tanrılara düşen, iyi hayatın öğütlerini tapınıcıları olan halklardan gizlememek, açık bir vaazla sunmak, kâhinler aracılığıyla günah işleyenlerle buluşup onları azarlamak, kötü davrananları açıkça cezalarla tehdit etmek, doğru yaşayanlara ödüller vaat etmekti. O tanrıların tapınaklarında böyle bir şey hazır ve yüksek bir sesle hiç yankılandı mı? Biz de bir zamanlar gençken kutsala saygısızlığın gösterilerine ve eğlencelerine giderdik; kendinden geçmişleri seyreder, çalgıcıları dinler, tanrılara ve tanrıçalara sunulan pek çirkin oyunlardan zevk alırdık: Bakire Caelestis'e ve herkesin anası Berecyntia'ya sunulanlardan. Berecyntia'nın yıkanma bayramı gününde onun sedyesinin önünde pek ahlâksız sahne oyuncuları sokaklarda öyle şeyler söylüyordu ki, tanrıların anasının değil, herhangi bir senatörün ya da herhangi bir saygın adamın anasının, hatta sahne oyuncularının kendi analarının bile dinlemesi yakışmazdı. Çünkü insanın ana babasına karşı duyduğu utanmada, ahlâksızlığın bile söküp atamayacağı bir şey vardır. Sahne oyuncularının kendileri, sokakta tanrıların anasının önünde, her iki cinsten pek kalabalık bir topluluk seyrederken ve dinlerken yaptıkları o müstehcen söz ve davranış çirkinliğini evlerinde prova için kendi analarının önünde yapmaktan utanırdı. Bu kalabalık merakla çekilip çevreye toplanabildiyse, hiç değilse iffeti incinince utanç içinde çekip gitmeliydi. Bunlar ayinse, kutsala saygısızlık nedir? Bu yıkanmaysa, kirlenme nedir? Bunlara bir de "yemek tabakları" deniyordu; sanki pis cinlerin kendi ziyafetlerindeymiş gibi besleneceği bir şölen kutlanıyormuş gibi. Kim bu tür müstehcenliklerden ne tür ruhların hoşlandığını hissetmez? Ancak tanrı adıyla aldatan pis ruhların hiç var olup olmadığını bilmeyen ya da gerçek Tanrı'dan çok onların kendisine lütufkâr olmasını dilediği ve öfkelenmelerinden korktuğu bir hayat süren kişi hissetmez.
CAPUT IIII. Quod cultores deorum nulla umquam a dis suis praecepta probitatis acceperint et in sacris eorum turpia quaeque celebrauerint. Primo ipsos mores ne pessimos haberent, quare di eorum curare noluerunt? Deus enim uerus eos, a quibus non colebatur, merito neglexit; di autem illi, a quorum cultu se prohiberi homines ingratissimi conqueruntur, cultores suos ad bene uiuendum quare nullis legibus adiuuerunt? Utique dignum erat, ut, quo modo isti illorum sacra, ita illi istorum facta curarent. Sed respondetur, quod uoluntate propria quisque malus est. Quis hoc negauerit? Verum tamen pertinebat ad consultores deos uitae bonae praecepta non occultare populis cultoribus suis, sed clara praedicatione praebere, per uates etiam conuenire adque arguere peccantes, palam minari poenas male agentibus, praemia recte uiuentibus polliceri. Quid umquam tale in deorum illorum templis prompta et eminenti uoce concrepuit? Veniebamus etiam nos aliquando adulescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegiorum, spectabamus arrepticios, audiebamus synphoniacos, ludis turpissimis, qui dis deabusque exhibebantur, oblectabamur, Caelesti uirgini et Berecynthiae matri omnium, ante cuius lecticam die sollemni lauationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis, qualia, non dico matrem deorum, sed matrem qualiumcumque senatorum uel quorumlibet honestorum uirorum, immo uero qualia nec matrem ipsorum scaenicorum deceret audire. Habet enim quiddam erga parentes humana uerecundia, quod nec ipsa nequitia possit auferre. Illam proinde turpitudinem obscenorum dictorum adque factorum scaenicos ipsos domi suae proludendi causa coram matribus suis agere puderet, quam per publicum agebant coram deum matre spectante adque audiente utriusque sexus frequentissima multitudine. Quae si inlecta curiositate adesse potuit circumfusa, saltem offensa castitate debuit abire confusa. Quae sunt sacrilegia, si illa sunt sacra? aut quae inquinatio, si illa lauatio? Et haec fercula appellabantur, quasi celebraretur conuiuium, quo uelut suis epulis inmunda daemonia pascerentur. Quis enim non sentiat cuius modi spiritus talibus obscenitatibus delectentur, nisi uel nesciens, utrum omnino sint ulli inmundi spiritus deorum nomine decipientes, uel talem agens uitam, in qua istos potius quam Deum uerum et optet propitios et formidet iratos?
2.55. Tanrıların anasının tapınıcılarınca onurlandırıldığı müstehcenlikler
Bu konuda yargıç olarak, pek rezil bir alışkanlığın kusurlarıyla savaşmaktansa onlardan zevk almaya çalışan bu kimseleri değil, senatonun en iyi adam olarak seçtiği, aynı cinin heykelini elleriyle kabul edip Şehre taşıyan o Scipio Nasica'nın kendisini isterdim. Bize söylesin: Annesinin devlete, kendisine ilahî onurlar kararlaştırılacak kadar büyük hizmetler etmesini ister miydi? Nitekim Yunanlıların, Romalıların ve başka milletlerin, kendilerine yaptıkları iyilikleri büyük saydıkları bazı ölümlülere ilahî onurlar kararlaştırdıkları, onların ölümsüz olup tanrılar arasına alındığına inandıkları bilinir. Şüphesiz o da, mümkün olsaydı, annesine böyle büyük bir mutluluk dilerdi. Ama ona sonra annesinin ilahî onurları arasında o çirkinliklerin kutlanmasını isteyip istemediğini sorsaydık, annesinin bunları seve seve dinlemek için tanrıça olarak yaşamasındansa hiçbir his duymadan ölü yatmasını yeğlediğini haykırmaz mıydı? Yiğit adamların şehrinde tiyatro yapılmasını yasaklayan o zihne sahip bir Roma senatörünün, annesine, saygın bir kadını incitecek sözlerle yapılan ayinlerle tanrıça olarak yatıştırılacağı biçimde tapınılmasını istemesi uzak olsun! Övgüye değer bir kadının utanmasının tanrılıkla öyle tersine döndüğüne asla inanmazdı ki, tapınıcıları onu, insanlar arasında yaşarken birine fırlatılsa —o kulaklarını kapamasa ve oradan uzaklaşmasa— akrabalarının, kocasının ve çocuklarının onun yerine utanacağı türden sövgülerle onurlandırıp çağırsınlar. Demek ki en kötü adamın bile ana edinmekten utanacağı böyle bir tanrıların anası, Romalıların zihinlerini ele geçirmek için en iyi adamı aradı; öğüt vererek ve yardım ederek iyi kılacağı bir adamı değil, kandırarak aldatacağı bir adamı. Hakkında "Kadın erkeklerin değerli canlarını avlar" diye yazılan kadına benziyordu: O büyük yaradılışlı ruh âdeta bu ilahî tanıklıkla yüceltilip kendini gerçekten en iyi sanarak gerçek dindarlığı ve dini aramasın diye; oysa onsuz her yaradılış, ne kadar övgüye değer olursa olsun, kibirle boşa çıkıp düşer. Öyleyse o tanrıça, en iyi adamların kendi şölenlerinde kullanmaktan tiksindiği şeyleri kendi ayinlerinde istediğine göre, en iyi adamı tuzak kurmaktan başka hangi niyetle arayabilirdi?
CAPUT V. De obscenitatibus, quibus mater deum a cultoribus suis honorabatur. Nequaquam istos, qui flagitiosissimae consuetudinis uitiis oblectari magis quam obluctari student, sed illum ipsum Nasicam Scipionem, qui uir optimus a senatu electus est, cuius manibus eiusdem daemonis simulacrum susceptum est in Urbemque peruectum, habere de hac re iudicem uellem. Diceret nobis, utrum matrem suam tam optime de re publica uellet mereri, ut ei diuini honores decernerentur; sicut et Graecos et Romanos aliasque gentes constat quibusdam decreuisse mortalibus, quorum erga se beneficia magnipenderant, eosque inmortales factos adque in deorum numerum receptos esse crediderant. Profecto ille tantam felicitatem suae matri, si fieri posset, optaret. Porro si ab illo deinde quaereremus, utrum inter eius diuinos honores uellet illa turpia celebrari: nonne se malle clamaret, ut sua mater sine ullo sensu mortua iaceret, quam ad hoc dea uiueret, ut illa libenter audiret? Absit, ut senator populi Romani ea mente praeditus, qua theatrum aedificari in urbe fortium uirorum prohibuit, sic uellet coli matrem suam, ut talibus dea sacris propitiaretur, qualibus matrona uerbis offenderetur. Nec ullo modo crederet uerecundiam laudabilis feminae ita in contrarium diuinitate mutari, ut honoribus eam talibus aduocarent cultores sui, qualibus conuiciis in quempiam iaculatis, cum inter homines uiueret, nisi aures clauderet seseque subtraheret, erubescerent pro illa et propinqui et maritus et liberi. Proinde talis mater deum, qualem habere matrem puderet quemlibet etiam pessimum uirum, Romanas occupatura mentes quaesiuit optimum uirum, non quem monendo et adiuuando faceret, sed quem fallendo deciperet, ei similis de qua scriptum est: Mulier autem uirorum pretiosas animas captat, ut ille magnae indolis animus hoc uelut diuino testimonio sublimatus et uere se optimum existimans ueram pietatem religionemque non quaereret, sine qua omne quamuis laudabile ingenium superbia uanescit et decidit. Quo modo igitur nisi insidiose quaereret dea illa optimum uirum, cum talia quaerat in suis sacris, qualia uiri optimi abhorrent suis adhibere conuiuiis?
2.66. Paganların tanrılarının iyi yaşamanın öğretisini hiç buyurmadığı
Bu yüzden o ilahî güçler, kendilerine tapınan şehirlerin ve halkların hayatı ve ahlâkıyla ilgilenmediler. Onların bu kadar korkunç ve iğrenç kötülüklerle —tarlada ve bağlarda değil, evde ve parada değil, hatta zihne tabi olan bedenin kendisinde değil, zihnin kendisinde, bedenin yöneticisi olan ruhun kendisinde— dolmalarına ve pek kötü olmalarına, kendilerinden hiçbir korkunç yasak gelmeden izin verdiler. Yasakladılarsa, bu gösterilsin, bu kanıtlansın. Bize, pek az kişinin kulağına fısıldanan ve gizli bir dinmiş gibi aktarılan, hayatın dürüstlüğünün ve iffetin öğrenildiği birtakım fısıltılarla övünmesinler; bir zamanlar böyle toplantılara adanmış yerler gösterilsin ya da anılsın. Oyuncuların müstehcen sesleri ve hareketleriyle oyunların oynandığı, her türlü çirkinlik serbestliğinin taştığı Fugalia'nın kutlandığı yerler değil —gerçekten de bir "kaçış bayramı"dır, ama utancın ve ahlâkî güzelliğin kaçışı—; halkların, tanrıların açgözlülüğü dizginlemek, ihtirası kırmak, sefahati frenlemek hakkında ne buyurduğunu duyacakları, zavallıların, Persius'un azarlayarak öğrenilmesi gerektiğini söylediği şeyi öğrenecekleri yerler:
Öğrenin, ey zavallılar, şeylerin sebeplerini tanıyın:
Neyiz, ne hayat sürmek için doğduk, hangi düzen
verildi bize, dönemeç nerede, nereden yumuşakça dönülür;
paranın ölçüsü nedir, ne dilemek caizdir, katı
sikkenin ne faydası vardır, vatana ve sevgili yakınlara
ne kadar bağışta bulunmak yakışır, Tanrı senin kim olmanı
buyurdu, insan işlerinde hangi yere konuldun.
Öğreten tanrıların bu öğütlerinin hangi yerlerde okunmayı ve tapınıcıları olan halklarca sık sık dinlenmeyi âdet edindiği söylensin; nitekim biz, Hristiyan dini nereye yayılırsa yayılsın, kiliselerin bunun için kurulduğunu gösteriyoruz.
CAPUT VI. Deos paganorum numquam bene uiuendi sanxisse doctrinam. Hinc est quod de uita et moribus ciuitatum adque populorum a quibus colebantur illa numina non curarunt, ut tam horrendis eos et detestabilibus malis non in agro et uitibus, non in domo adque pecunia, non denique in ipso corpore, quod menti subditur, sed in ipsa mente, in ipso rectore carnis animo, eos inpleri ac pessimos fieri sine ulla sua terribili prohibitione permitterent. Aut si prohibebant, hoc ostendatur potius, hoc probetur. Nec nobis nescio quos susurros paucissimorum auribus anhelatos et arcana uelut religione traditos iactent, quibus uitae probitas castitasque discatur; sed demonstrentur uel commemorentur loca talibus aliquando conuenticulis consecrata, non ubi ludi agerentur obscenis uocibus et motibus histrionum, nec ubi Fugalia celebrantur effusa omni licentia turpitudinum (et uere Fugalia, sed pudoris et honestatis); sed ubi populi audirent quid di praeciperent de cohibenda auaritia, ambitione frangenda, luxuria refrenanda, ubi discerent miseri, quod discendum Persius increpat dicens: Discite, o miseri, et causas cognoscite rerum, Quid sumus et quidnam uicturi gignimur, ordo Quis datus aut metae qua mollis flexus et unde, Quis modus argenti, quid fas optare, quid asper Utile nummus habet, patriae carisque propinquis Quantum largiri deceat, quem te Deus esse Iussit et humana qua parte locatus es in re. Dicatur in quibus locis haec docentium deorum solebant praecepta recitari et a cultoribus eorum populis frequenter audiri, sicut nos ostendimus ad hoc ecclesias institutas, quaqua uersum religio Christiana diffunditur.
2.77. İlahî otorite olmadan felsefî buluşların faydasız olduğu; çünkü kusura eğilimli herkesi insanların tartıştıklarından çok tanrıların yaptıkları etkiler
Yoksa bize filozofların okullarını ve tartışmalarını mı anacaklar? Önce, bunlar Romalı değil Yunandır; ya da Yunanistan da bir Roma eyaleti olduğu için artık Romalı sayılıyorsa, bunlar tanrıların öğütleri değil, insanların buluşlarıdır. Pek keskin zekâlarla donatılmış bu insanlar, tabiatta neyin gizli olduğunu, ahlâkta nelere yönelmek ve nelerden kaçmak gerektiğini, akıl yürütmenin kurallarında neyin kesin bir bağlantıyla çıktığını ya da neyin sonuç olarak çıkmadığını, hatta çeliştiğini akıl yürüterek elden geldiğince araştırmaya çalıştılar. Bazıları, ilahî yardım gördükleri ölçüde bazı büyük şeyler buldular; insanca engellendikleri ölçüde ise yanıldılar; özellikle de ilahî takdir onların kibrine haklı olarak karşı durduğunda: Böylece alçakgönüllülükten yükselip yüce şeylere çıkan dindarlık yolunu bunlarla karşılaştırarak da göstermek istedi. Bu konuyu sonra, gerçek Tanrı ve Rab'bin iradesiyle araştırıp tartışma fırsatımız olacak. Yine de filozoflar iyi bir hayat sürmeye ve mesut bir hayata ulaşmaya yetecek bir şey bulduysa, böylelerine ilahî onurlar kararlaştırılması ne kadar daha haklı olurdu! Platon'un kitaplarının onun tapınağında okunması, cinlerin tapınaklarında Galliların hadım edilmesinden, nazlıların adanmasından, delilerin kendilerini kesmesinden ve böyle tanrıların ayinlerinde kutlanagelen başka ne zalimce ya da çirkince, ya çirkince zalim ya da zalimce çirkin şey varsa onlardan ne kadar daha iyi ve ahlâkça daha güzel olurdu! Gençliği adalet içinde eğitmek için, ataların kanunlarını ve kurumlarını boşuna övmektense, tanrıların kanunlarının kamuya açık olarak okunması ne kadar daha iyi olurdu! Çünkü böyle tanrılara tapınanların hepsi, Persius'un dediği gibi "zehre batırılmış kızgın" şehvet onları itti mi, Platon'un ne öğrettiğine ya da Cato'nun ne düşündüğüne değil, Iuppiter'in ne yaptığına bakarlar. Bu yüzden Terentius'ta rezil bir genç duvarda asılı bir resme bakar; resimde şu vardır: Iuppiter,
anlatıldığına göre bir zamanlar Danae'nin kucağına altın bir yağmur gönderiyor.
Genç bu kadar büyük bir otoriteden kendi çirkinliğine himaye bulur ve bunda bir tanrıyı taklit ettiğiyle övünür:
Ama ne tanrı! der; göğün tapınaklarını en büyük gürültüyle sarsan.
Ben, bir insancık, bunu yapmayacak mıydım? Ben de yaptım, hem de seve seve.
CAPUT VII. Inutilia esse inuenta philosophica sine auctoritate diuina, ubi quemque ad uitia pronum magis mouet quid di fecerint, quam quid homines disputarint. An forte nobis philosophorum scholas disputationesque memorabunt? Primo haec non Romana, sed Graeca sunt; aut si propterea iam Romana, quia et Graecia facta est Romana prouincia, non deorum praecepta sunt, sed hominum inuenta, qui utcumque conati sunt ingeniis acutissimis praediti ratiocinando uestigare, quid in rerum natura latitaret, quid in moribus adpetendum esset adque fugiendum, quid in ipsis ratiocinandi regulis certa conexione traheretur, aut quid non esset consequens uel etiam repugnaret. Et quidam eorum quaedam magna, quantum diuinitus adiuti sunt, inuenerunt; quantum autem humanitus inpediti sunt, errauerunt, maxime cum eorum superbiae iuste prouidentia diuina resisteret, ut uiam pietatis ab humilitate in superna surgentem etiam istorum conparatione monstraret; unde postea nobis erit in Dei ueri Domini uoluntate disquirendi ac disserendi locus. Verum tamen si philosophi aliquid inuenerunt, quod agendae bonae uitae beataeque adipiscendae satis esse possit: quanto iustius talibus diuini honores decernerentur! Quanto melius et honestius in Platonis templo libri eius legerentur, quam in templis daemonum Galli absciderentur, molles consecrarentur, insani secarentur, et quidquid aliud uel crudele uel turpe, uel turpiter crudele uel crudeliter turpe in sacris talium deorum celebrari solet! Quanto satius erat ad erudiendam iustitia iuuentutem publice recitari leges deorum quam laudari inaniter leges adque instituta maiorum! Omnes enim cultores talium deorum, mox ut eos libido perpulerit feruenti, ut ait Persius, tincta ueneno, magis intuentur quid Iuppiter fecerit, quam quid docuerit Plato uel censuerit Cato. Hinc aput Terentium flagitiosus adulescens spectat tabulam quandam pictam in pariete, ubi inerat pictura haec, Iouem Quo pacto Danaae misisse aiunt quondam in gremium imbrem aureum, adque ab hac tanta auctoritate adhibet patrocinium turpitudini suae, cum in ea se iactat imitari deum. At quem deum! inquit; qui templa caeli summo sonitu concutit. Ego homuncio id non facerem? Ego uero illud feci ac libens.
2.88. Tanrıların kendi çirkinliklerinin sahnelenmesinden incinmeyip yatıştırıldıkları sahne oyunları
Ama, diyecekler, bunlar tanrıların ayinlerinde değil, şairlerin hikâyelerinde aktarılır. O gizli ayinlerin bu tiyatro gösterilerinden daha çirkin olduğunu söylemek istemiyorum; şunu söylüyorum ve inkâr edenleri tarih yalanlıyor: İçinde şairlerin uydurmalarının hüküm sürdüğü o oyunları tanrılarının ayinlerine Romalılar cahilce bir itaatle sokmadılar; onları kendi şanlarına törenle sunulmaları ve adanmaları için sert buyruklarla, bir bakıma zorla koparıp aldıran tanrıların kendileriydi. Bunu birinci kitapta kısaca anmıştım. Gerçekten de veba şiddetlenince sahne oyunları Roma'da ilk kez pontifekslerin otoritesiyle kuruldu. Öyleyse hayatını sürdürürken kim, insan düşüncesiyle ilan edilmiş kanunlarda yazılı olanlardan çok, ilahî otoriteyle kurulmuş oyunlarda durmadan oynananları izlemesi gerektiğini düşünmez? Şairler Iuppiter'i yalan yere zinacı diye gösterdilerse, iffetli tanrıların, insanların oyunlarında böyle bir alçaklık uydurulduğu için öfkelenmeleri ve öç almaları gerekirdi; bu oyunlar ihmal edildiği için değil. Üstelik bunlar sahne oyunlarının en katlanılabilir olanlarıdır: komedyalar ve tragedyalar, yani gösterilerde oynanmak üzere yazılmış şair hikâyeleri. Bunlarda konular bakımından pek çok çirkinlik vardır ama, başka pek çok oyunun aksine, hiç değilse sözler bakımından müstehcenlik yoktur. Çocuklar, şerefli ve hür insana yaraşır denen öğrenimler arasında bunları da okumaya ve ezberlemeye yaşlılarca zorlanırlar.
CAPUT VIII. De ludis scaenicis, in quibus di non offenduntur editione suarum turpitudinum, sed placantur. At enim non traduntur ista sacris deorum, sed fabulis poetarum. Nolo dicere illa mystica quam ista theatrica esse turpiora; hoc dico, quod negantes conuincit historia, eosdem illos ludos, in quibus regnant figmenta poetarum, non per inperitum obsequium sacris deorum suorum intulisse Romanos, sed ipsos deos, ut sibi sollemniter ederentur et honori suo consecrarentur, acerbe imperando et quodam modo extorquendo fecisse; quod in primo libro breui commemoratione perstrinxi. Nam ingrauescente pestilentia ludi scaenici auctoritate pontificum Romae primitus instituti sunt. Quis igitur in agenda uita non ea sibi potius sectanda arbitretur, quae actitantur ludis auctoritate diuina institutis, quam ea, quae scriptitantur legibus humano consilio promulgatis? Adulterum Iouem si poetae fallaciter prodiderunt, di utique casti, quia tantum nefas per humanos ludos confictum est, non quia neglectum, irasci ac uindicare debuerunt. Et haec sunt scaenicorum tolerabiliora ludorum, comoediae scilicet et tragoediae, hoc est fabulae poetarum agendae in spectaculis multa rerum turpitudine, sed nulla saltem, sicut alia multa, uerborum obscenitate conpositae; quas etiam inter studia, quae honesta ac liberalia uocantur, pueri legere et discere coguntur a senibus.
2.99. Eski Romalıların, Yunanların tanrıların hükmüne uyarak serbest bırakmak istedikleri şairane serbestliğin dizginlenmesi hakkında ne düşündükleri
Eski Romalıların bu konuda ne düşündüğüne, Cicero'nun Devlet Üzerine yazdığı kitaplar tanıklık eder. Orada Scipio tartışırken şöyle der: "Hayatın alışkanlıkları buna izin vermeseydi, komedyalar kendi rezilliklerini tiyatrolara asla beğendiremezdi." Daha eski Yunanlar da kusurlu kanaatlerinde bir tür tutarlılık korudular; onlarda komedyanın istediği şeyi, istediği kişi hakkında adıyla söylemesine kanunla bile izin verilmişti. Bu yüzden, aynı kitaplarda Africanus'un dediği gibi: "Komedya kime dokunmadı, daha doğrusu kimi hırpalamadı? Kimi bağışladı? Diyelim ki halkın gözünde olup da kötü, devlette fitneci olan insanları, Kleon'u, Kleophon'u, Hyperbolos'u yaraladı. Buna katlanalım," der, "gerçi böyle vatandaşların bir şair tarafından değil de bir sansör tarafından damgalanması daha iyidir. Ama Perikles gibi, onca yıl şehrine barışta ve savaşta en büyük otoriteyle başkanlık etmiş birinin dizelerle hırpalanması ve bu dizelerin sahnede oynanması, bizim Plautus'umuzun," der, "ya da Naevius'un Publius ile Gnaeus Scipio'ya, ya da Caecilius'un Marcus Cato'ya sövmek istemesinden daha yakışık almazdı." Biraz sonra da şöyle der: "Bizim On İki Levha'mız ise pek az şeye ölüm cezası koymuşken, bunlar arasında şunu da cezalandırmak gerektiğini düşündü: Biri başkasını kötüleyen bir şarkı söylerse ya da ona kötü ad ya da yüz karası getiren bir şiir yazarsa. Pek güzel. Çünkü hayatımızı şairlerin zekâsına değil, hâkimlerin yargısına ve kanunî davalara açık tutmalıyız; bir hakaret de ancak cevap vermemize ve mahkemede kendimizi savunmamıza izin verilmesi şartıyla işitmeliyiz." Bunları Cicero'nun Devlet Üzerine'sinin dördüncü kitabından kelimesi kelimesine almayı uygun gördüm; yalnız daha kolay anlaşılsın diye bazı yerleri atladım ya da biraz değiştirdim. Çünkü elimden gelirse açıklamaya çalıştığım konuya pek çok katkısı var. Sonra başka şeyler söyler ve bu bahsi, eski Romalıların sahnede yaşayan bir insanın övülmesinden de yerilmesinden de hoşlanmadıklarını gösterecek biçimde bağlar. Ama dediğim gibi, Yunanlar buna daha utanmazca, ama daha tutarlı olarak izin vermek istediler; çünkü sahne hikâyelerinde yalnız insanlara değil tanrıların kendilerine yöneltilen hakaretlerin de tanrılarınca kabul gördüğünü ve hoşa gittiğini görüyorlardı. Bu hakaretler ister şairlerce uydurulmuş olsun, ister tanrıların gerçek rezillikleri anılıp tiyatrolarda oynansın; keşke tapınıcıları bunları yalnız gülmeye layık görselerdi de taklide layık görmeselerdi! Tanrısal güçler kendi adlarının esirgenmesini istemezken, şehrin ileri gelenlerinin ve vatandaşların adını esirgemek pek kibirli bir şey olurdu.
CAPUT VIIII. Quid Romani ueteres de cohibenda poetica licentia senserint, quam Graeci deorum secuti iudicium liberam esse uoluerunt. Quid hinc autem senserint Romani ueteres, Cicero testatur in libris, quos de re publica scripsit, ubi Scipio disputans ait: 'Numquam comoediae, nisi consuetudo uitae pateretur, probare sua theatris flagitia potuissent'. Et Graeci quidem antiquiores uitiosae suae opinionis quandam conuenientiam seruarunt, aput quos fuit etiam lege concessum, ut quod uellet comoedia, de quo uellet, nominatim diceret. Itaque, sicut in eisdem libris loquitur Africanus, quem illa non adtigit, uel potius quem non uexauit? cui pepercit? Esto, populares homines inprobos, in re publica seditiosos, Cleonem, Cleophontem, Hyperbolum laesit. Patiamur, inquit, etsi eius modi ciues a censore melius est quam a poeta notari. Sed Periclen, cum iam suae ciuitati maxima auctoritate plurimos annos domi et belli praefuisset, uiolari uersibus et eos agi in scaena non plus decuit, quam si Plautus, inquit, noster uoluisset aut Naeuius Publio et Gn. Scipioni aut Caecilius Marco Catoni maledicere.' Dein paulo post: 'Nostrae, inquit, contra duodecim tabulae cum perpaucas res capite sanxissent, in his hanc quoque sanciendam putauerunt, si quis occentauisset siue carmen condidisset, quod infamiam faceret flagitiumue alteri. Praeclare. Iudiciis enim magistratuum, disceptationibus legitimis propositam uitam, non poetarum ingeniis habere debemus, nec probrum audire nisi ea lege, ut respondere liceat et iudicio defendere.' Haec ex Ciceronis quarto de re publica libro ad uerbum excerpenda arbitratus sum, nonnullis propter faciliorem intellectum uel praetermissis uel paululum commutatis. Multum enim ad rem pertinet, quam molior explicare, si potero. Dicit deinde alia et sic concludit hunc locum, ut ostendat ueteribus displicuisse Romanis uel laudari quemquam in scaena uiuum hominem uel uituperari. Sed, ut dixi, hoc Graeci quamquam inuerecundius, tamen conuenientius licere uoluerunt, cum uiderent dis suis accepta et grata esse obprobria non tantum hominum, uerum et ipsorum deorum in scaenicis fabulis, siue a poetis essent illa conficta, siue flagitia eorum uera commemorarentur et agerentur in theatris adque ab eorum cultoribus utinam solo risu, ac non etiam imitatione digna uiderentur. Nimis enim superbum fuit famae parcere principum ciuitatis et ciuium, ubi suae famae parci numina noluerunt.
2.1010. Cinlerin hangi zarar verme ustalığıyla kendileri hakkında yalan ya da gerçek suçların anlatılmasını istedikleri
Savunma olarak ileri sürülen şey, yani tanrılar hakkında söylenenlerin gerçek değil, yalan ve uydurma olduğu, dinin saygısına bakarsan, işi daha da caniyane kılar; cinlerin kötülüğünü düşünürsen de aldatmak için bundan daha kurnaz, daha hileli ne olabilir? Vatanın iyi ve faydalı bir önderine bir hakaret atıldığında, bu hakaret gerçeğe ne kadar uzak, onun hayatına ne kadar yabancıysa, o kadar daha haksız olmaz mı? Öyleyse aynı haksızlık bir tanrıya, bu kadar alçakça, bu kadar göze batan bir biçimde yapıldığında hangi cezalar yeter? Ama bunların tanrı sandığı kötü ruhlar, işlemedikleri rezilliklerin bile kendileri hakkında söylenmesini isterler; yeter ki insan zihinlerini bu kanaatlerle ağa sarar gibi sarsınlar ve önceden belirlenmiş cezaya kendileriyle birlikte sürüklesinler. Bu suçları ya tanrı sayılmalarından hoşlandıkları insanlar işlemiştir (insanların yanılgılarından hoşlanan bu ruhlar, o insanların yerine kendilerine tapınılsın diye bin türlü zarar verme ve aldatma ustalığıyla araya girerler); ya da bu suçlar hiçbir insan için gerçek değildir, ama son derece hilekâr ruhlar tanrısal güçler hakkında böyle şeylerin uydurulmasını memnuniyetle kabul ederler; böylece caniyane ve çirkin işler işlemek için sanki gökten yeryüzüne yeterince uygun bir otorite indirilmiş görünür. Yunanlar da kendilerini böyle tanrısal güçlerin kölesi hissettiklerinden, onların tiyatroda bu kadar çok ve bu kadar büyük hakarete uğradığı yerde şairlerin kendilerini esirgemesi gerektiğini hiç düşünmediler. Ya bu yolla da tanrılarına benzemeye can attılar, ya da kendileri için daha şerefli bir ad aramakla ve bu şekilde kendilerini onlardan üstün tutmakla onları öfkeye kışkırtmaktan korktular.
CAPUT X. Qua nocendi arte daemones uelint uel falsa de se crimina uel uera narrari. Nam quod adfertur pro defensione, non illa uera in deos dici, sed falsa adque conficta, id ipsum est scelestius, si pietatem consulas religionis; si autem malitiam daemonum cogites, quid astutius ad decipiendum adque callidius? Cum enim probrum iacitur in principem patriae bonum adque utilem, nonne tanto est indignius, quanto a ueritate remotius et a uita illius alienius? Quae igitur supplicia sufficiunt, cum deo fit ista tam nefaria, tam insignis iniuria? Sed maligni spiritus, quos isti deos putant, etiam flagitia, quae non admiserunt, de se dici uolunt, dum tamen humanas mentes his opinionibus uelut retibus induant et ad praedestinatum supplicium secum trahant, siue homines ista commiserint, quos deos haberi gaudent, qui humanis erroribus gaudent, pro quibus se etiam colendos mille nocendi fallendique artibus interponunt; siue etiam non ullorum hominum illa crimina uera sint, quae tamen de numinibus fingi libenter accipiunt fallacissimi spiritus, ut ad scelesta ac turpia perpetranda uelut ab ipso caelo traduci in terras satis idonea uideatur auctoritas. Cum igitur Graeci talium numinum seruos se esse sentirent, inter tot et tanta eorum theatrica obprobria parcendum sibi a poetis nullo modo putauerunt, uel dis suis etiam sic consimilari adpetentes, uel metuentes, ne honestiorem famam ipsi requirendo et eis se hoc modo praeferendo illos ad iracundiam prouocarent.
2.1111. Yunanlarda, tanrıları yatıştıranlar insanlarca haksız yere hor görülmesin diye sahne oyuncularının devlet yönetimine alınması
Aynı oyunların sahne oyuncularını şehirde hiç de küçük olmayan bir onura layık görmeleri de bu tutarlılığa dahildir. Gerçekten de, Devlet Üzerine'nin o kitabında anıldığı gibi, Atinalı Aiskhines, son derece belagatli bir adam, gençliğinde tragedyalarda oynadıktan sonra devlet işlerine girdi; Atinalılar da yine bir tragedya oyuncusu olan Aristodemos'u barış ve savaşın en önemli meselelerinde sık sık elçi olarak Philippos'a gönderdiler. Aynı sanatların ve aynı sahne oyunlarının tanrılarınca da kabul gördüğünü görürken, bunları oynayanları rezil insanlar arasında saymak tutarlı görülmüyordu. Yunanlar bunu çirkince, ama elbette tanrılarına tamamen uygun olarak yaptılar. Tanrıların hayatının tanrıların kendi rızası ve hoşnutluğuyla aynı şairlerin ve oyuncuların dilinde didiklendiğini gördüklerinden, vatandaşların hayatını onların dilinden kurtarmaya cesaret edemediler. Tiyatrolarda bu şeyleri oynayan insanları da, tabi oldukları tanrısal güçlerin hoşuna gittiğini öğrendikleri işleri yaptıkları için, şehirde hor görülecek değil, tam tersine en çok onurlandırılacak kimseler saydılar. Rahipleri, onların eliyle tanrılara makbul kurbanlar sundukları için onurlandırıp sahne oyuncularını rezil saymalarına ne sebep bulabilirlerdi? Tanrıların bu hazzı ya da onuru istediklerini, sunulmazsa öfkelendiklerini, onların uyarısıyla öğrenmişlerdi ve bu haz ya da onur tanrılara sahne oyuncuları eliyle sunuluyordu. Üstelik böyle konularda en bilgili kişi diye övülen Labeo, iyi tanrısal güçleri kötülerden tapınmanın farklılığıyla da ayırır: Kötü tanrıların kanla ve kederli yakarışlarla, iyilerin ise neşeli ve hoş hizmetlerle gönlünün alındığını söyler; bunlar da, kendi dediğine göre, oyunlar, şölenler ve tanrılara sofra kurmaktır (lectisternia). Bütün bunun neye benzediğini sonra, Tanrı yardım ederse, daha dikkatle tartışacağız. Şimdi elimizdeki konuya gelince: Bütün hizmetler sanki hepsi iyiymiş gibi karışık olarak bütün tanrılara sunulsun (çünkü kötü tanrılar olmamalı, oysa bunların hepsi murdar ruhlar oldukları için kötüdür), ya da Labeo'nun düşündüğü gibi belli bir ayrımla şunlara şu, bunlara bu hizmetler dağıtılsın, Yunanlar her iki grubu da, hem kurbanları sunan rahipleri hem oyunları sergileyen sahne oyuncularını onurlandırmakla çok yerinde davranırlar. Yoksa ya bütün tanrılarına, eğer oyunlar hepsinin hoşuna gidiyorsa, ya da, daha da yakışıksızı, eğer oyunları yalnız onlar seviyorsa, iyi saydıkları tanrılara haksızlık ettikleri ortaya çıkardı.
CAPUT XI. De scaenicis aput Graecos in rei publicae administrationem receptis, eo quod placatores deorum iniuste ab hominibus spernerentur. Ad hanc conuenientiam pertinet, quod etiam scaenicos actores earundem fabularum non paruo ciuitatis honore dignos existimarunt, si quidem, quod in eo quoque de re publica libro commemoratur, Aeschines Atheniensis, uir eloquentissimus, cum adulescens tragoedias actitauisset, rem publicam capessiuit et Aristodemum, tragicum item actorem, maximis de rebus pacis ac belli legatum ad Philippum Athenienses saepe miserunt. Non enim consentaneum putabatur, cum easdem artes eosdemque scaenicos ludos etiam dis suis acceptos uiderent, illos, per quos agerentur, infamium loco ac numero deputare. Haec Graeci turpiter quidem, sed sane dis suis omnino congruenter, qui nec uitam ciuium lacerandam linguis poetarum et histrionum subtrahere ausi sunt, a quibus cernebant deorum uitam eisdem ipsis dis uolentibus et libentibus carpi, et ipsos homines, per quos ista in theatris agebantur, quae numinibus quibus subditi erant grata esse cognouerant, non solum minime spernendos in ciuitate, uerum etiam maxime honorandos putarunt. Quid enim causae reperire possent, quur sacerdotes honorarent, quia per eos uictimas dis acceptabiles offerebant, et scaenicos probrosos haberent, per quos illam uoluptatem siue honorem dis exhiberi petentibus et, nisi fieret, irascentibus eorum admonitione didicerant? cum praesertim Labeo, quem huiusce modi rerum peritissimum praedicant, numina bona a numinibus malis ista etiam cultus diuersitate distinguat, ut malos deos propitiari caedibus et tristibus supplicationibus adserat, bonos autem obsequiis laetis adque iucundis, qualia sunt, ut ipse ait, ludi conuiuia lectisternia. Quod totum quale sit, postea, si Deus iuuerit, diligentius disseremus. Nunc ad rem praesentem quod adtinet, siue omnibus omnia tamquam bonis permixte tribuantur (neque enim esse decet deos malos, cum potius isti, quia inmundi sunt spiritus, omnes sint mali), siue certa discretione, sicut Labeoni uisum est, illis illa, istis ista distribuantur obsequia, conpetentissime Graeci utrosque honori ducunt, et sacerdotes, per quos uictimae ministrantur, et scaenicos, per quos ludi exhibentur, ne uel omnibus dis suis, si et ludi omnibus grati sunt, uel, quod est indignius, his, quos bonos putant, si ludi ab eis solis amantur, facere conuincantur iniuriam.
2.1212. Romalıların, tanrılara karşı verdikleri serbestliği şairlerden insanlara karşı almakla, kendileri hakkında tanrılarından daha iyi düşündükleri
Ama Romalılar, Scipio'nun devlet üzerine o tartışmada övündüğü gibi, hayatlarının ve adlarının şairlerin hakaretlerine ve sataşmalarına açık olmasını istemediler; biri böyle bir şiir yazmaya cesaret ederse ölüm cezası bile koydular. Bunu kendileri için oldukça şerefli bir biçimde kararlaştırdılar, ama tanrılarına karşı kibirle ve dinsizce davrandılar. Tanrılarının şairlerin hakaretleri ve sövgüleriyle didiklenmesine yalnız sabırla değil, memnuniyetle katlandığını bildikleri hâlde, böyle haksızlıkları tanrılarından çok kendilerine yakıştırmadılar; kendilerini bunlara karşı kanunla bile korudular, tanrılarına yönelik hakaretleri ise kutsal bayramlarına bile kattılar. Ey Scipio, Roma şairlerine hiçbir Romalıya yüz karası sürme serbestliği tanınmamasını, onların sizin tanrılarınızdan hiçbirini esirgemediğini gördüğün hâlde, gerçekten övüyor musun? Senin için senato meclisinizin itibarı Capitolium'unkinden, hatta yalnız Roma'nın itibarı bütün göğünkinden daha mı değerli? Şairlerin sövgücü dillerini vatandaşlarına karşı kullanmaları kanunla bile yasaklanırken, tanrılarına karşı bu kadar sövgüyü hiçbir senatörün, hiçbir sansörün, hiçbir önderin, hiçbir pontifeksin engellemediği bir rahatlıkla savurabiliyorlardı. Elbette Plautus'un ya da Naevius'un Gnaeus Scipio'ya, Caecilius'un Marcus Cato'ya sövmesi yakışıksızdı da, sizin Terentius'unuzun en iyi ve en büyük Iuppiter'in rezilliğiyle gençlerin ahlâksızlığını kışkırtması yakışık alıyor muydu?
CAPUT XII. Quod Romani auferendo libertatem poetis in homines, quam dederunt in deos, melius de se quam de dis suis senserint. At Romani, sicut in illa de re publica disputatione Scipio gloriatur, probris et iniuriis poetarum subiectam uitam famamque habere noluerunt, capite etiam sancientes, tale carmen condere si quis auderet. Quod erga se quidem satis honeste constituerunt, sed erga deos suos superbe et inreligiose; quos cum scirent non solum patienter, uerum etiam libenter poetarum probris maledictisque lacerari, se potius quam illos huiusce modi iniuriis indignos esse duxerunt seque ab eis etiam lege munierunt, illorum autem ista etiam sacris sollemnitatibus miscuerunt. Itane tandem, Scipio, laudas hanc poetis Romanis negatam esse licentiam, ut cuiquam obprobrium infligerent Romanorum, cum uideas eos nulli deorum pepercisse uestrorum? Itane pluris tibi habenda est existimatio curiae uestrae quam Capitolii, immo Romae unius quam caeli totius, ut linguam maledicam in ciues tuos exercere poetae etiam lege prohiberentur, et in deos tuos securi tanta conuicia nullo senatore nullo censore, nullo principe nullo pontifice prohibente iacularentur? Indignum uidelicet fuit, ut Plautus aut Naeuius [Publio et] Gn. Scipioni aut Caecilius M. Catoni malediceret, et dignum fuit, ut Terentius uester flagitio Iouis optimi maximi adulescentium nequitiam concitaret?
2.1313. Romalıların, çirkin oyunlarla tapınılmak isteyen tanrılarının ilahî onura layık olmadığını anlamaları gerektiği
Ama Scipio yaşasaydı belki bana şöyle cevap verirdi: Tanrıların kendileri bunların kutsal olmasını istemişken, böyle şeylerin kutlandığı, durmadan söylendiği ve oynandığı sahne oyunlarını hem Roma âdetlerine soktukları hem de kendi onurlarına adanmasını ve sergilenmesini buyurdukları hâlde, biz bunların cezasız kalmasını nasıl istemezdik? Peki öyleyse niçin bundan, onların gerçek tanrılar olmadığı ve o devletin onlara ilahî onurlar sunmaya hiç de layık olmadığı daha çok anlaşılmadı? Romalılara sövülerek oynanacak oyunlar isteselerdi kendilerine tapınmak hiç yakışmaz, hiç gerekmezdi; öyleyse, soruyorum, aldatma arzusuyla kendi suçlarının kendi onurları arasında kutlanmasını isteyenler nasıl oldu da tapınılacak tanrılar sayıldı, nasıl oldu da lanetlenecek ruhlar olarak anlaşılmadı? Aynı şekilde Romalılar, kendileri için sahne çirkinliklerinin adanmasını istediklerini gördükleri tanrılara tapınacak kadar zararlı bir batıl inancın baskısı altında olsalar da, kendi itibarlarını ve utançlarını unutmayıp böyle hikâyelerin oyuncularını Yunanlar gibi asla onurlandırmadılar. Tersine, Cicero'da aynı Scipio'nun söylediği gibi, "oyun sanatını ve bütün sahneyi bir yüz karası saydıkları için, bu sınıf insanların öteki vatandaşların onurundan yoksun kalmasını istemekle kalmadılar, sansörün damgasıyla kabilelerinden çıkarılmalarını da istediler." Pek parlak ve Romalıların övgüleri arasında sayılmaya değer bir basiret! Ama keşke kendi kendisinin ardından gitseydi, kendi kendini taklit etseydi! Gerçekten de bakın: Roma vatandaşlarından biri sahne oyuncusu olmayı seçerse, ona hiçbir onur yolu açılmamakla kalmıyor, sansörün damgasıyla kendi kabilesinde kalmasına da asla izin verilmiyordu, ve bu doğruydu. Ey övgüye susamış, gerçekten Romalı şehir ruhu! Ama bana cevap verilsin: Hangi tutarlı akılla sahne oyuncuları her onurdan kovulur da sahne oyunları tanrıların onurlarına katılır? Roma'nın fazileti o tiyatro sanatlarını uzun süre tanımadı; bunlar insanın hazzını eğlendirmek için aranmış olsaydı, insan ahlâkının bir kusuru olarak sızmış olurlardı. Bunların kendilerine sunulmasını tanrılar istedi; öyleyse kendisiyle bir tanrıya tapınılan sahne oyuncusu nasıl dışlanır? O tiyatro çirkinliğini isteyen tapınılırken, onun oyuncusu hangi yüzle damgalanır? Bu tartışmada Yunanlar ile Romalılar çekişsin. Yunanlar sahne insanlarını onurlandırmakta haklı olduklarını düşünürler, çünkü sahne oyunlarını isteyen tanrılara taparlar; Romalılar ise sahne insanlarının plebs kabilesini bile lekelemesine izin vermezler, senato meclisini ise hiç. Bu çekişmede şöyle bir akıl yürütme meselenin özünü çözer. Yunanlar öncül koyar: Böyle tanrılara tapınılması gerekiyorsa, şüphesiz böyle insanlar da onurlandırılmalıdır. Romalılar ikinci öncülü ekler: Ama böyle insanlar hiçbir şekilde onurlandırılmamalıdır. Hristiyanlar sonucu çıkarır: Öyleyse böyle tanrılara hiçbir şekilde tapınılmamalıdır.
CAPUT XIII. Debuisse intellegere Romanos, quod di eorum, qui se turpibus ludis coli expetebant, indigni essent honore diuino. Sed responderet mihi fortasse, si uiueret: Quo modo nos ista inpunita esse nollemus, quae ipsi di sacra esse uoluerunt, cum ludos scaenicos, ubi talia celebrantur dictitantur actitantur, et Romanis moribus inuexerunt et suis honoribus dicari exhiberique iusserunt? Quur non ergo hinc magis ipsi intellecti sunt non esse di ueri nec omnino digni, quibus diuinos honores deferret illa res publica? Quos enim coli minime deceret minimeque oporteret, si ludos expeterent agendos conuiciis Romanorum, quo modo quaeso colendi putati sunt, quo modo non detestandi spiritus intellecti, qui cupiditate fallendi inter suos honores sua celebrari crimina poposcerunt? Itemque Romani, quamuis iam superstitione noxia premerentur, ut illos deos colerent, quos uidebant sibi uoluisse scaenicas turpitudines consecrari, suae tamen dignitatis memores ac pudoris actores talium fabularum nequaquam honorauerunt more Graecorum, sed, sicut aput Ciceronem idem Scipio loquitur, 'cum artem ludicram scaenamque totam in probro ducerent, genus id hominum non modo honore ciuium reliquorum carere, sed etiam tribu moueri notatione censoria uoluerunt.' Praeclara sane et Romanis laudibus adnumeranda prudentia; sed uellem se ipsa sequeretur, se imitaretur. Ecce enim recte, quisquis ciuium Romanorum esse scaenicus elegisset, non solum ei nullus ad honorem dabatur locus, uerum etiam censoris nota tribum tenere propriam minime sinebatur. O animum ciuitatis laudis auidum germaneque Romanum! Sed respondeatur mihi: qua consentanea ratione homines scaenici ab omni honore pelluntur, et ludi scaenici deorum honoribus admiscentur? Illas theatricas artes diu uirtus Romana non nouerat, quae si ad oblectamentum uoluptatis humanae quaererentur, uitio morum inreperent humanorum. Di eas sibi exhiberi petierunt: quo modo ergo abicitur scaenicus, per quem colitur Deus? et theatricae illius turpitudinis qua fronte notatur actor, si adoratur exactor? In hac controuersia Graeci Romanique concertent. Graeci putant recte se honorare homines scaenicos, quia colunt ludorum scaenicorum flagitatores deos; Romani uero hominibus scaenicis nec plebeiam tribum, quanto minus senatoriam curiam dehonestari sinunt. In hac disceptatione huiusce modi ratiocinatio summam quaestionis absoluit. Proponunt Graeci: Si di tales colendi sunt, profecto etiam tales homines honorandi. Adsumunt Romani: Sed nullo modo tales homines honorandi sunt. Concludunt Christiani: Nullo modo igitur di tales colendi sunt.
2.1414. İyi ahlâklı bir şehirde şairlere yer vermeyen Platon'un, sahne oyunlarıyla onurlandırılmak isteyen bu tanrılardan daha iyi olduğu
Sonra soruyoruz: Böyle hikâyelerin yazarı olan şairlerin kendileri, On İki Levha kanunuyla vatandaşların adına leke sürmeleri yasaklandığı hâlde, tanrılara bu kadar utanç verici sövgüler savurdukları için niçin sahne oyuncuları gibi şerefsiz sayılmasınlar? Şairane uydurmaların ve tanrıları rezil eden hikâyelerin oyuncularının adı lekelenirken yazarlarının onurlandırılması hangi akla göre doğrudur? Yoksa zafer tacını daha çok Yunanlı Platon'a mı vermeli? O, bir şehrin nasıl olması gerektiğini akılla biçimlendirirken, şairlerin hakikatin düşmanları olarak şehirden kovulması gerektiğine hükmetti. O hem tanrılara yapılan haksızlıklara kızdı hem de vatandaşların ruhlarının uydurmalarla boyanıp bozulmasını istemedi. Şimdi Platon'un, vatandaşlar aldatılmasın diye şairleri şehirden kovan insanlığını, kendi onurlarına sahne oyunları isteyen tanrıların tanrılığıyla karşılaştır. O, böyle şeyler yazılmasın diye, tartışarak ikna edemediyse de, hafifmeşrep ve şehvete düşkün Yunanlara öğüt verdi; bunlar ise, böyle şeyler oynansın diye, ağırbaşlı ve ölçülü Romalılardan buyruklarıyla zorla kopardılar. Hem de bunların yalnız oynanmasını değil, kendilerine adanmasını, kendilerine kutsanmasını, kendilerine törenle sunulmasını istediler. Bir şehir ilahî onurları sonunda hangisine daha şerefle verirdi? Bu çirkin ve alçakça şeyleri yasaklayan Platon'a mı, yoksa onun gerçeği kabul ettiremediği, insanların bu aldanışından hoşlanan cinlere mi?
Labeo bu Platon'u, Herkül gibi, Romulus gibi yarı tanrılar arasında anılmaya değer gördü. Yarı tanrıları kahramanlardan üstün tutar ama her ikisini de tanrısal güçler arasına koyar. Yine de onun yarı tanrı dediği bu adamın yalnız kahramanlardan değil, tanrıların kendilerinden de üstün tutulması gerektiğinden şüphem yok. Romalıların kanunları da Platon'un tartışmalarına yaklaşır: O bütün şairane uydurmaları mahkûm eder, bunlar ise şairlerden hiç değilse insanlara sövme serbestliğini alırlar; o şairleri şehirde oturmaktan bile uzaklaştırır, bunlar hiç değilse şairane hikâyelerin oyuncularını şehrin topluluğundan uzaklaştırırlar; sahne oyunlarını isteyen tanrılara karşı bir şeye cesaret etselerdi, belki onları her yerden uzaklaştırırlardı. Demek ki Romalılar, iyi ahlâkı kurmak ya da kötü ahlâkı düzeltmek için kanunları, kendi kanunlarıyla yendikleri ve suçlu çıkardıkları tanrılarından asla alamaz, bekleyemezlerdi. Tanrılar kendi onurlarına sahne oyunları ister, Romalılar sahne insanlarını bütün onurlardan uzak tutar; tanrılar şairane uydurmalarla tanrıların yüz karalarının kendileri için kutlanmasını buyurur, Romalılar ise şairlerin utanmazlığını insanların yüz karalarından caydırır. O yarı tanrı Platon ise hem böyle tanrıların şehvetine direndi hem de Romalıların yaradılışının neyi tamamlaması gerektiğini gösterdi: Ya keyiflerince yalan söyleyen ya da zavallı insanlara tanrıların en kötü işlerini taklit edilecek örnekler gibi sunan şairlerin iyi kurulmuş bir şehirde hiç yaşamamasını istedi. Biz Platon'u ne tanrı ne yarı tanrı sayarız; onu yüce Tanrı'nın hiçbir kutsal meleğiyle, hiçbir doğru sözlü peygamberle, hiçbir havariyle, Mesih'in herhangi bir şehidiyle, hatta herhangi bir Hristiyanla da karşılaştırmayız; bu görüşümüzün gerekçesi, Tanrı başarı verirse, yeri gelince açıklanacaktır. Ama onlar onun bir yarı tanrı olduğunu istediklerine göre, onun, Romulus'tan ve Herkül'den değilse de (gerçi tarihçilerden ya da şairlerden hiçbiri onun kardeşini öldürdüğünü ya da bir rezillik işlediğini söylemedi, uydurmadı), hiç değilse Priapus'tan ya da bir Köpekbaşlı'dan, nihayet Sıtma'dan üstün tutulması gerektiğine hükmederiz; Romalılar bu tanrısal güçlerin kimini yabancı diye dışarıdan almış, kimini kendilerininmiş gibi kutsamışlardı. Öyleyse ruhun ve ahlâkın bu kadar büyük kötülüklerini, iyi öğütlerle ve kanunlarla, yaklaşırken nasıl engelleyecek ya da yerleşmişken kökünden sökmeye nasıl özen göstereceklerdi böyle tanrılar? Bunlar rezilliklerin ekilip büyütülmesine bile özen gösterdiler; kendi işleri olan ya da kendi işleriymiş gibi gösterilen böyle şeylerin tiyatro bayramlarıyla halklara duyurulmasını arzuladılar; öyle ki zaten pek kötü olan insan şehveti sanki ilahî bir otoriteyle kendiliğinden tutuşsun. Cicero da şairlerden söz ederken boşuna şöyle haykırır: "Onlara halkın alkışı ve onayı, sanki büyük ve bilge bir öğretmenmiş gibi, katılınca ne karanlıklar yayarlar, ne korkular getirirler, ne arzular tutuştururlar!"
CAPUT XIIII. Meliorem fuisse Platonem, qui poetis locum in bene morata urbe non dederit, quam hos deos, qui se ludis scaenicis uoluerint honorari. Deinde quaerimus, ipsi poetae talium fabularum conpositores, qui duodecim tabularum lege prohibentur famam laedere ciuium, tam probrosa in deos conuicia iaculantes quur non ut scaenici habeantur inhonesti. Qua ratione rectum est, ut poeticorum figmentorum et ignominiosorum deorum infamentur actores, honorentur auctores? An forte Graeco Platoni potius palma danda est, qui cum ratione formaret, qualis esse ciuitas debeat, tamquam aduersarios ueritatis poetas censuit urbe pellendos? Iste uero et deorum iniurias indigne tulit et fucari corrumpique figmentis animos ciuium noluit. Confer nunc Platonis humanitatem a ciuibus decipiendis poetas urbe pellentem cum deorum diuinitate honori suo ludos scaenicos expetente. Ille, ne talia uel scriberentur, etsi non persuasit disputando, tamen suasit leuitati lasciuiaeque Graecorum; isti, ut talia etiam agerentur, iubendo extorserunt grauitati et modestiae Romanorum. Nec tantum haec agi uoluerunt, sed sibi dicari, sibi sacrari, sibi sollemniter exhiberi. Cui tandem honestius diuinos honores decerneret ciuitas? utrum Platoni haec turpia et nefanda prohibenti, an daemonibus hac hominum deceptione gaudentibus, quibus ille uera persuadere non potuit? Hunc Platonem Labeo inter semideos commemorandum putauit, sicut Herculem, sicut Romulum. Semideos autem heroibus anteponit; sed utrosque inter numina conlocat. Verum tamen istum, quem appellat semideum, non heroibus tantum, sed etiam dis ipsis praeferendum esse non dubito. Propinquant autem Romanorum leges disputationibus Platonis, quando ille cuncta poetica figmenta condemnat, isti autem poetis adimunt saltem in homines maledicendi licentiam; ille poetas ab urbis ipsius habitatione, isti saltem actores poeticarum fabularum remouent a societate ciuitatis; et si contra deos ludorum scaenicorum expeditores aliquid auderent, forte undique remouerent. Nequaquam igitur leges ad instituendos bonos aut corrigendos malos mores a dis suis possent accipere seu sperare Romani, quos legibus suis uincunt adque conuincunt. Illi enim honori suo deposcunt ludos scaenicos, isti ab honoribus omnibus repellunt homines scaenicos; illi celebrari sibi iubent figmentis poeticis obprobria deorum, isti ab obprobriis hominum deterrent inpudentiam poetarum. Semideus autem ille Plato et talium deorum libidini restitit, et ab indole Romanorum quid perficiendum esset ostendit, qui poetas ipsos uel pro arbitrio mentientes uel hominibus miseris quasi deorum facta pessima imitanda proponentes omnino in ciuitate bene instituta uiuere noluit. Nos quidem Platonem nec deum nec semideum perhibemus, nec ulli sancto angelo summi Dei nec ueridico prophetae nec apostolo alicui nec cuilibet Christi martyri nec cuiquam Christiano homini conparamus; cuius nostrae sententiae ratio Deo prosperante suo loco explicabitur. Sed eum tamen, quando quidem ipsi uolunt fuisse semideum, praeferendum esse censemus, si non Romulo et Herculi (quamuis istum nec fratrem occidisse, nec aliquod perpetrasse flagitium quisquam historicorum uel poetarum dixit aut finxit), certe uel Priapo uel alicui Cynocephalo, postremo uel Febri, quae Romani numina partim peregrina receperunt, partim sua propria sacrauerunt. Quo modo igitur tanta animi et morum mala bonis praeceptis et legibus uel inminentia prohiberent, uel insita extirpanda curarent di tales, qui etiam seminanda et augenda flagitia curauerunt, talia uel sua uel quasi sua facta per theatricas celebritates populis innotescere cupientes, ut tamquam auctoritate diuina sua sponte nequissima libido accenderetur humana, frustra hoc exclamante Cicerone, qui cum de poetis ageret: Ad quos cum accessit, inquit, clamor et adprobatio populi quasi cuiusdam magni et sapientis magistri, quas illi obducunt tenebras, quos inuehunt metus, quas inflammant cupiditates!'
2.1515. Romalıların bazı tanrılarını akılla değil dalkavuklukla edindikleri
Peki orada, sahte de olsalar, tanrı seçmenin hangi akla dayandığı söylenebilir; bu bir dalkavukluk değil midir? Yarı tanrı saymak istedikleri, insan ahlâkı en çok sakınılması gereken ruh kötülükleriyle bozulmasın diye bunca tartışmayla uğraşan bu Platon'u küçücük bir mabede bile layık görmediler de, kendi Romulus'larını pek çok tanrının üstüne çıkardılar; oysa onların daha gizli öğretisi bile onu bir tanrıdan çok bir yarı tanrı olarak tavsiye eder. Ona bir flamen bile atadılar. Bu rahiplik türü, Roma ayinlerinde, başlığındaki sivri tepeliğin (apex) de tanıklık ettiği gibi, öylesine seçkindi ki üç tanrısal güç için atanmış yalnız üç flamenleri vardı: Iuppiter için Dialis, Mars için Martialis, Romulus için Quirinalis. Çünkü Romulus, vatandaşların iyiliksever gönlüyle sanki göğe kabul edilmiş gibi, sonradan Quirinus diye adlandırıldı. Böylece Romulus bu onurda, Iuppiter'in kardeşleri Neptunus'a ve Pluto'ya, hatta onların babası Saturnus'a bile tercih edildi: Iuppiter'e büyük bir şey olarak verdikleri rahipliği ona da verdiler; Mars'a da, belki yalnız onun babası olduğu için.
CAPUT XV. Quod Romani quosdam sibi deos non ratione, sed adulatione instituerint. Quae autem illic eligendorum deorum etiam ipsorum falsorum ratio ac non potius adulatio est? quando istum Platonem, quem semideum uolunt, tantis disputationibus laborantem, ne animi malis, quae praecipue cauenda sunt, mores corrumperentur humani, nulla sacra aedicula dignum putarunt, et Romulum suum dis multis praetulerunt, quamuis et ipsum semideum potius quam deum uelut secretior eorum doctrina commendet. Nam etiam flaminem illi instituerunt, quod sacerdotii genus adeo in Romanis sacris testante apice excelluit, ut tres solos flamines haberent tribus numinibus institutos, Dialem Ioui, Martialem Marti, Quirinalem Romulo. Nam beneuolentia ciuium uelut receptus in caelum Quirinus est postea nominatus. Ac per hoc et Neptuno et Plutoni, fratribus Iouis, et ipsi Saturno, patri eorum, isto Romulus honore praelatus est, ut pro magno sacerdotium, quod Ioui tribuerant, hoc etiam huic tribuerent, et Marti tamquam patri eius forsitan propter ipsum.
2.1616. Tanrıların adalete hiç özeni olsaydı, Romalıların hayat öğütlerini başka insanlardan kanun ödünç almak yerine onlardan almaları gerektiği
Romalılar hayatın kanunlarını tanrılarından alabilselerdi, Roma kurulduktan birkaç yıl sonra Atinalılardan Solon'un kanunlarını ödünç almazlardı; gerçi bu kanunları aldıkları gibi korumadılar, daha iyi ve daha düzgün hâle getirmeye çalıştılar. Lykurgos ise Lakedaimonlulara kanunlarını Apollon'un otoritesiyle koyduğunu uydurmuştu; Romalılar buna basiretle inanmak istemediler, bu yüzden kanunlarını oradan almadılar. Romulus'tan sonra krallığa geçen Numa Pompilius'un da bazı kanunlar koyduğu söylenir; gerçi bunlar şehri yönetmeye hiç yetmezdi. O, onlar için pek çok ayin de koydu; ama bu kanunları tanrısal güçlerden aldığı rivayet edilmez. Demek ki ruhun kötülüklerinin, hayatın kötülüklerinin, ahlâkın kötülüklerinin, en bilgili adamlarının bile şehirler ayakta dururken devletleri onlar yüzünden yok olduğunu söyledikleri kadar büyük kötülüklerin, tapınıcılarının başına gelmemesi için tanrıları hiç özen göstermediler; [hatta yukarıda tartışıldığı gibi, büyümeleri için her yolla özen gösterdiler.]
CAPUT XVI. Quod, si dis ulla esset cura iustitiae, ab eis Romani accipere debuerint praecepta uiuendi potius quam leges ab aliis hominibus mutuari. Si autem a dis suis Romani uiuendi leges accipere potuissent, non aliquot annos post Romam conditam ab Atheniensibus mutuarentur leges Solonis, quas tamen non ut acceperunt tenuerunt, sed meliores et emendatiores facere conati sunt, quamuis Lycurgus Lacedaemoniis leges ex Apollinis auctoritate se instituisse confinxerit, quod prudenter Romani credere noluerunt, propterea non inde acceperunt. Numa Pompilius, qui Romulo successit in regnum, quasdam leges, quae quidem regendae ciuitati nequaquam sufficerent, condidisse fertur, qui eis multa etiam sacra constituit; non tamen perhibetur easdem leges a numinibus accepisse. Mala igitur animi, mala uitae, mala morum, quae ita magna sunt, ut his doctissimi eorum uiri etiam stantibus urbibus res publicas perire confirment, di eorum, ne suis cultoribus acciderent, minime curarunt [immo uero ut augerentur, sicut supra disputatum est, omni modo curarunt].
2.1717. Sabin kadınlarının kaçırılması ve Roma şehrinde övülen zamanlarda bile hüküm süren öteki haksızlıklar
Yoksa Roma halkına tanrısal güçler kanun koymadı da, Sallustius'un dediği gibi, "onlarda hak ve iyilik kanunlardan çok tabiat sayesinde geçerli olduğu" için mi? Sabin kadınlarının bu hak ve iyilik yüzünden kaçırıldığını sanıyorum! Başkalarının kızlarını bir gösteri hilesiyle çekip ana babalarından istemek yerine herkesin gücü yettiğince zorla kaçırmasından daha adil ve daha iyi ne olabilirdi? İstenen kızları vermemekle Sabinler haksızlık etmiş olsalardı bile, verilmeyen kızları kaçırmak ne kadar daha büyük bir haksızlıktı! Kızlarını evlenmek için isteyen komşularına ve sınırdaşlarına vermeyen bir halkla savaşmak, kaçırılan kızlarını geri isteyen bir halkla savaşmaktan daha adil olabilirdi. Öyleyse daha çok o yapılsaydı; Mars orada savaşan oğluna yardım etseydi de, o reddedilen evliliklerin haksızlığının öcünü silahla alsaydı ve böylece istediği kadınlara kavuşsaydı. Çünkü haksız yere reddedilen kadınları belki savaş hukukuyla bir galip haklı olarak alabilirdi; ama o, verilmeyen kadınları barış hukukunun hiçbir hükmüne dayanmadan kaçırdı ve haklı olarak öfkelenen ana babalarıyla haksız bir savaşa girişti. Şu kadarı elbette daha faydalı ve daha bahtiyar sonuçlandı: O hilenin hatırasına sirk gösterisi kaldı, ama o şehirde ve o hükümranlıkta bu cinayet örnek olarak beğenilmedi. Romalılar, Romulus'un kadın kaçırmadaki işinin herhangi bir kanunla ya da âdetle taklit edilmesine izin vermekten çok, o haksızlıktan sonra Romulus'u kendilerine tanrı diye kutsamak yanılgısına daha kolay düştüler. Aynı hak ve iyilik yüzünden, oğlu Lucretia'nın ırzına zorla geçen kral Tarquinius çocuklarıyla birlikte kovulduktan sonra, konsül Iunius Brutus, meslektaşı olan, o Lucretia'nın kocası Lucius Tarquinius Collatinus'u, iyi ve suçsuz bir adamı, yalnız adı ve Tarquiniuslarla akrabalığı yüzünden görevinden çekilmeye zorladı ve şehirde yaşamasına izin vermedi. Bu cinayeti halkın desteğiyle ya da göz yummasıyla işledi; oysa Collatinus da konsüllüğü, Brutus'un kendisi gibi, o halktan almıştı. Aynı hak ve iyilik yüzünden, o zamanın seçkin adamı Marcus Camillus da başına geldi. O, Roma ordusunu kötü savaşlarla defalarca ağır yenilgilere uğratan on yıllık bir savaştan sonra, Roma'nın kendisi kurtuluşundan şüphe edip titrerken, Roma halkının en çetin düşmanları olan Veiilileri pek kolay yendi ve onların pek zengin şehrini aldı. Ama faziletini çekemeyen kötüleyicilerin kıskançlığı ve halk tribunlarının küstahlığı yüzünden sanık oldu ve kurtardığı şehri öylesine nankör buldu ki mahkûm edileceğinden kesinlikle emin olarak kendiliğinden sürgüne gitti; yokluğunda da on bin as para cezasına çarptırıldı. Az sonra ise nankör vatanını Gallere karşı yine o kurtaracaktı. Güçlüler plebsi kendilerine boyun eğdirmeye, plebs de onlara boyun eğmemeye çalışırken o şehri sarsan pek çok çirkin ve haksız şeyi anmak artık beni bıktırıyor; her iki tarafın savunucuları da adil ve iyi bir şey düşünmekten çok yenme sevdasıyla, taraf tutkusuyla davranıyorlardı.
CAPUT XVII. De raptu Sabinarum aliisque iniquitatibus, quae in ciuitate Romana etiam laudatis uiguere temporibus. An forte populo Romano propterea leges non sunt a numinibus constitutae, quia, sicut Sallustius ait, 'ius bonumque aput eos non legibus magis quam natura ualebat'? Ex hoc iure ac bono credo raptas Sabinas. Quid enim iustius et melius quam filias alienas fraude spectaculi inductas non a parentibus accipi, sed ui, ut quisque poterat, auferri? Nam si inique facerent Sabini negare postulatas, quanto fuit iniquius rapere non datas? Iustius autem bellum cum ea gente geri potuit, quae filias suas ad matrimonium conregionalibus et confinalibus suis negasset petitas, quam cum ea, quae repetebat ablatas. Illud ergo potius fieret; ibi Mars filium suum pugnantem iuuaret, ut coniugiorum negatorum armis ulcisceretur iniuriam, et eo modo ad feminas, quas uoluerat, perueniret. Aliquo enim fortasse iure belli iniuste negatas iuste uictor auferret; nullo autem iure pacis non datas rapuit et iniustum bellum cum earum parentibus iuste suscensentibus gessit. Hoc sane utilius feliciusque successit, quod, etsi ad memoriam fraudis illius circensium spectaculum mansit, facinoris tamen in illa ciuitate et imperio non placuit exemplum, faciliusque Romani in hoc errauerunt, ut post illam iniquitatem deum sibi Romulum consecrarent, quam ut in feminis rapiendis factum eius imitandum lege ulla uel more permitterent. Ex hoc iure ac bono post expulsum cum liberis suis regem Tarquinium, cuius filius Lucretiam stupro uiolenter obpresserat. Iunius Brutus consul L. Tarquinium Conlatinum, maritum eiusdem Lucretiae, collegam suum, bonum adque innocentem uirum, propter nomen et propinquitatem Tarquiniorum coegit magistratu se abdicare nec uiuere in ciuitate permisit. Quod scelus fauente uel patiente populo fecit, a quo populo consulatum idem Conlatinus sicut etiam ipse Brutus acceperat. Ex hoc iure ac bono M. Camillus, illius temporis uir egregius, qui Veientes, grauissimos hostes populi Romani, post decennale bellum, quo Romanus exercitus totiens male pugnando grauiter adflictus est, iam ipsa Roma de salute dubitante adque trepidante facillime superauit eorumque urbem opulentissimam cepit, obtrectatorum inuidia uirtutis suae et insolentia tribunorum plebis reus factus est tamque ingratam sensit quam liberauerat ciuitatem, ut de sua damnatione certissimus in exilium sponte discederet et decem milia aeris absens etiam damnaretur, mox iterum a Gallis uindex patriae futurus ingratae. Multa commemorare iam piget foeda et iniusta, quibus agitabatur illa ciuitas, cum potentes plebem sibi subdere conarentur plebsque illis subdi recusaret, et utriusque partis defensores magis studiis agerent amore uincendi, quam aequum et bonum quidquam cogitarent.
2.1818. Sallustius'un tarihinin, Romalıların korkuyla dizginlenen ya da güvenlikle gevşeyen ahlâkı hakkında ortaya koydukları
Bu yüzden ölçülü olacağım ve tanık olarak daha çok Sallustius'un kendisini getireceğim. Romalıları överken, bu konuşmamızın çıktığı şu sözü söylemişti: "Onlarda hak ve iyilik kanunlardan çok tabiat sayesinde geçerli idi." Bunu, kralların kovulmasından sonra şehrin kısa bir sürede inanılmaz ölçüde büyüdüğü zaman için söylüyordu. Ama aynı Sallustius tarihinin birinci kitabında, hem de tam girişinde, devlet krallardan konsüllere geçtikten kısa bir süre sonra bile güçlülerin haksızlıkları, bunlar yüzünden plebsin patriciuslardan ayrılması ve Şehir'de başka anlaşmazlıklar olduğunu itiraf eder. Roma halkının İkinci ve Son Kartaca Savaşı arasında en iyi ahlâkla ve en büyük uyumla yaşadığını anmış, bu iyiliğin sebebinin adalet sevgisi değil, Kartaca ayakta dururken güvenilmez barışın korkusu olduğunu söylemişti (o meşhur Nasica da, ahlâksızlığı bastırmak ve bu en iyi ahlâkı korumak için, kusurlar korkuyla dizginlensin diye Kartaca'nın yıkılmasını istemiyordu). Ardından aynı Sallustius hemen şunu ekler: "Ama anlaşmazlık, açgözlülük, hırs ve talihin iyi gittiği zamanlarda doğması âdet olan öteki kötülükler Kartaca'nın yıkılışından sonra pek arttı." Böylece bunların daha önce de doğup büyümeye alışkın olduğunu anlayalım. Bunu niçin söylediğini de şöyle ekler: "Çünkü güçlülerin haksızlıkları, bunlar yüzünden plebsin patriciuslardan ayrılması ve yurt içinde başka anlaşmazlıklar ta başından beri vardı. Krallar kovulduktan sonra da, Tarquinius korkusu ve Etruria ile ağır savaş sürdüğü sürece olandan daha uzun süre adil ve ölçülü bir hukukla yönetilmedi." Görüyorsun ya: Kralların kovulmasından, yani dışarı atılmasından sonraki o kısa zamanda bile bir ölçüde adil ve ölçülü bir hukukla yönetilmesinin sebebinin korku olduğunu söyledi; çünkü krallığından ve Şehir'den kovulmuş olan kral Tarquinius'un Etrüsklerle birleşip Romalılara karşı açtığı savaştan korkuluyordu. Bak, ardından ne ekliyor: "Sonra patriciuslar plebse kölelere davranır gibi hükmettiler, onun hayatı ve sırtı hakkında krallar gibi karar verdiler, onu toprağından kovdular ve ötekileri dışarıda bırakarak yönetimde tek başlarına davrandılar. Bu zalimliklerle, en çok da faizle ezilen plebs, durmayan savaşlarda hem vergiye hem askerliğe katlanırken, silahlanıp Kutsal Dağ'ı ve Aventinus'u tuttu ve o zaman halk tribunlarını ve başka hakları elde etti. Anlaşmazlıkların ve iki taraf arasındaki çekişmenin sonu İkinci Pön Savaşı oldu." Görüyorsun ya, hangi zamandan, yani kralların kovulmasından kısa bir süre sonrasından itibaren Romalılar nasıldı; onlar hakkında da şunu söylüyor: "Onlarda hak ve iyilik kanunlardan çok tabiat sayesinde geçerli idi."
Roma devletinin en güzel ve en iyi olduğu söylenen zamanlar böyle bulunuyorsa, sonraki çağ için artık ne söylememiz ya da ne düşünmemiz gerektiğini sanıyoruz? O çağda devlet, aynı tarihçinin sözleriyle söylersem, "yavaş yavaş değişip en güzel ve en iyi olmaktan çıkarak en kötü ve en rezil hâle geldi"; bu da, onun andığı gibi, Kartaca'nın yıkılışından sonradır. Sallustius'un bu zamanları nasıl kısaca hatırlatıp anlattığı, talihin iyi gittiği zamanlarda doğan ahlâk kötülükleriyle iç savaşlara kadar nasıl varıldığını gösterdiği, onun tarihinde okunabilir. "O zamandan beri," der, "atalarımızın ahlâkı eskisi gibi yavaş yavaş değil, bir sel gibi yıkıldı; gençlik lüksle ve açgözlülükle öylesine bozuldu ki, ne kendileri mal mülk sahibi olabilen ne de başkalarının sahip olmasına katlanabilen insanlar doğduğu haklı olarak söylenebilir." Sonra Sallustius Sulla'nın kusurları ve devletin öteki çirkinlikleri hakkında daha çok şey söyler; başka yazarlar da, belagatçe ondan çok aşağıda olsalar da, buna katılırlar.
Yine de görüyorsun sanırım, dikkat eden herkes de pek kolay fark eder: O şehir, bizim yüce Kralımızın gelişinden önce en kötü ahlâkın hangi pisliğine yuvarlanmıştı. Çünkü bunlar yalnız Mesih bedende hazır bulunup öğretmeye başlamadan önce değil, bakireden doğmadan bile önce olup bitti. O zamanların bu kadar çok ve bu kadar büyük kötülüklerini, daha önce daha katlanılabilir olanlarını da, Kartaca yıkıldıktan sonra katlanılmaz ve korkunç olanlarını da, insan zihinlerine, böyle kusurların gür bir orman gibi büyüyeceği kanaatleri kötü bir kurnazlıkla eken tanrılarına yüklemeye cesaret edemiyorlar. Öyleyse şimdiki kötülükleri niçin Mesih'e yüklüyorlar? O, en şifalı öğretisiyle hem sahte ve aldatıcı tanrılara tapınılmasını yasaklıyor hem de insanların bu zararlı ve rezil arzularını ilahî otoritesiyle lanetleyip mahkûm ederek, bu kötülüklerle eriyip çöken dünyadan kendi ailesini her yerde yavaş yavaş çekip alıyor; onunla, boş bir alkışla değil hakikatin yargısıyla en şanlı olan ebedî şehri kuruyor.
CAPUT XVIII. Quae de moribus Romanorum aut metu conpressis aut securitate resolutis Sallustii prodat historia. Itaque habebo modum et ipsum Sallustium testem potius adhibebo, qui cum in laude Romanorum dixisset, unde nobis iste sermo ortus est: 'Ius bonumque aput eos non legibus magis quam natura ualebat', praedicans illud tempus, quo expulsis regibus incredibiliter ciuitas breui aetatis spatio plurimum creuit, idem tamen in primo historiae suae libro adque ipso eius exordio fatetur etiam tunc, cum ad consules a regibus esset translata res publica, post paruum interuallum iniurias ualidiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque in Urbe dissensiones fuisse. Nam cum optimis moribus et maxima concordia populum Romanum inter secundum et postremum bellum Carthaginiense commemorasset egisse causamque huius boni non amorem iustitiae, sed stante Carthagine metum pacis infidae fuisse dixisset (unde et Nasica ille ad reprimendam nequitiam seruandosque istos mores optimos, ut metu uitia cohiberentur, Carthaginem nolebat euerti): continuo subiecit idem Sallustius et ait: 'At discordia et auaritia adque ambitio et cetera secundis rebus oriri sueta mala post Carthaginis excidium maxime aucta sunt', ut intellegeremus etiam ante oriri solere et augeri: Unde subnectens quur hoc dixerit: 'Nam iniuriae, inquit, ualidiorum et ob eas discessio plebis a patribus aliaeque dissensiones domi fuere iam inde a principio, neque amplius quam regibus exactis, dum metus a Tarquinio et bellum graue cum Etruria positum est, aequo et modesto iure agitatum.' Vides quem ad modum etiam illo breui tempore, ut regibus exactis, id est eiectis, aliquantum aequo et modesto iure ageretur, metum dixit fuisse causam, quoniam metuebatur bellum, quod rex Tarquinius regno adque Urbe pulsus Etruscis sociatus contra Romanos gerebat. Adtende itaque quid deinde contexat: 'Dein, inquit, seruili imperio patres plebem exercere, de uita adque tergo regio more consulere, agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. Quibus saeuitiis et maxime faenore obpressa plebes cum adsiduis bellis tributum et militiam simul toleraret, armata montem sacrum adque Auentinum insedit, tumque tribunos plebis et alia iura sibi parauit. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum Punicum bellum.' Cernis ex quo tempore, id est paruo interuallo post reges exactos, quales Romani fuerint, de quibus ait: 'Ius bonumque aput eos non legibus magis quam natura ualebat.' Porro si illa tempora talia reperiuntur, quibus pulcherrima adque optima fuisse praedicatur Romana res publica, quid iam de consequenti aetate dicendum aut cogitandum arbitramur, cum 'paulatim mutata, ut eiusdem historici uerbis utar, ex pulcherrima adque optima pessima ac flagitiosissima facta est,' post Carthaginis uidelicet, ut commemorauit, excidium? Quae tempora ipse Sallustius quem ad modum breuiter recolat et describat, in eius historia legi potest; quantis malis morum, quae secundis rebus exorta sunt, usque ad bella ciuilia demonstret esse peruentum. 'Ex quo tempore, ut ait, maiorum mores non paulatim ut antea, sed torrentis modo praecipitati, adeo iuuentus luxu adque auaritia corrupta, ut merito dicatur genitos esse, qui neque ipsi habere possent res familiares neque alios pati.' Dicit deinde plura Sallustius de Syllae uitiis ceteraque foeditate rei publicae, et alii scriptores in haec consentiunt, quamuis eloquio multum inpari. Cernis tamen, ut opinor, et quisquis aduerterit, facillime perspicit, conluuie morum pessimorum quo illa ciuitas prolapsa fuerit ante nostri superni regis aduentum. Haec enim gesta sunt non solum antequam Christus in carne praesens docere coepisset, uerum etiam antequam de uirgine natus esset. Cum igitur tot et tanta mala temporum illorum uel tolerabiliora superius, uel post euersam Carthaginem intoleranda et horrenda dis suis inputare non audeant, opiniones humanis mentibus, unde talia uitia siluescerent, astutia maligna inserentibus: quur mala praesentia Christo inputant, qui doctrina saluberrima et falsos ac fallaces deos coli uetat et istas hominum noxias flagitiosasque cupiditates diuina auctoritate detestans adque condemnans his malis tabescenti ac labenti mundo ubique familiam suam sensim subtrahit, qua condat aeternam et non plausu uanitatis, sed iudicio ueritatis gloriosissimam ciuitatem?
2.1919. Mesih tanrılara tapınmayı kaldırmadan önce Roma devletinin bozulması
İşte Roma devleti (bunu ilk söyleyen ben değilim, bunları ücret ödeyerek kendilerinden öğrendiğimiz yazarları Mesih'in gelişinden çok önce söylediler) "yavaş yavaş değişip en güzel ve en iyi olmaktan çıkarak en kötü ve en rezil hâle geldi." İşte Mesih'in gelişinden önce, Kartaca yok edildikten sonra "atalarımızın ahlâkı eskisi gibi yavaş yavaş değil, bir sel gibi yıkıldı; gençlik lüksle ve açgözlülükle öylesine bozuldu." Tanrılarının Roma halkına lükse ve açgözlülüğe karşı verdiği öğütleri bize okusunlar. Keşke tanrılar bu halka iffetli ve ölçülü şeyler hakkında yalnız susmakla kalsalardı da, sahte tanrılıklarıyla kendilerine zararlı bir otorite kazandırdıkları yüz kızartıcı ve rezil şeyleri ondan istemeselerdi! Bizimkileri de okusunlar: Peygamberler aracılığıyla, kutsal İncil'de, havarilerin işlerinde ve mektuplarında açgözlülüğe ve lükse karşı nice öğütler, bunun için her yerde toplanmış halklara, ne kadar üstün bir biçimde, ne kadar ilahî bir biçimde, filozofların çekişmelerinden gelen bir gürültü gibi değil, kehanet sözlerinden ve Tanrı'nın bulutlarından gelen bir gök gürültüsü gibi yankılanır. Yine de devletin Mesih'in gelişinden önce lüks, açgözlülük, zalim ve çirkin ahlâk yüzünden en kötü ve en rezil hâle gelmesini tanrılarına yüklemezler; ama bu zamanda kibirlerinin ve keyiflerinin katlanmak zorunda kaldığı her sıkıntıyı Hristiyan dinine kabahat diye yüklerler. Oysa yeryüzünün kralları ve bütün halklar, önderler ve yeryüzünün bütün yargıçları, delikanlılar ve kızlar, yaşlılarla gençler, öğrenmeye yetecek yaştaki herkes ve her iki cinsiyet, Vaftizci Yahya'nın seslendiği vergi tahsildarları ve askerler bile, bu dinin adil ve dürüst ahlâk hakkındaki öğütlerini birlikte dinleyip onlara özen gösterselerdi, devlet hem şimdiki hayatın topraklarını kendi mutluluğuyla süslerdi hem de ebedî hayatın doruğuna en mesut biçimde hüküm sürmek için yükselirdi. Ama biri dinleyip öteki hor gördüğü, çoğu insan da faziletlerin faydalı sertliğinden çok kötü bir tatlılıkla okşayan kusurlara dost olduğu için, Mesih'in kullarına, ister krallar, önderler, yargıçlar, askerler ya da taşralılar, ister zenginler ya da yoksullar, ister hürler ya da köleler olsunlar, hangi cinsiyetten olurlarsa olsunlar, gerekirse en kötü ve en rezil devlete bile katlanmaları ve bu katlanmayla, meleklerin o pek kutsal ve pek yüce meclisinde, Tanrı'nın iradesinin kanun olduğu o göksel devlette kendilerine en parlak yeri kazanmaları buyrulur.
CAPUT XVIIII. De corruptione Romanae rei publicae, priusquam cultum deorum Christus auferret. Ecce Romana res publica (quod non ego primus dico, sed auctores eorum, unde haec mercede didicimus, tanto ante dixerunt ante Christi aduentum) 'paulatim mutata ex pulcherrima adque optima pessima ac flagitiosissima facta est.' Ecce ante Christi aduentum, post deletam Carthaginem 'maiorum mores non paulatim, ut antea, sed torrentis modo praecipitati, adeo iuuentus luxu adque auaritia corrupta est.' Legant nobis contra luxum et auaritiam praecepta deorum suorum populo Romano data; cui utinam tantum casta et modesta reticerent, ac non etiam ab illo probrosa et ignominiosa deposcerent, quibus per falsam diuinitatem perniciosam conciliarent auctoritatem. Legant nostra et per prophetas et per sanctum euangelium, et per apostolicos actus et per epistulas tam multa contra auaritiam adque luxuriam ubique populis ad hoc congregatis quam excellenter, quam diuine non tamquam ex philosophorum concertationibus strepere, sed tamquam ex oraculis et Dei nubibus intonare. Et tamen luxu adque auaritia saeuisque ac turpibus moribus ante aduentum Christi rem publicam pessimam ac flagitiosissimam factam non inputant dis suis; adflictionem uero eius, quamcumque isto tempore superbia deliciaeque eorum perpessae fuerint, religioni increpitant Christianae. Cuius praecepta de iustis probisque moribus si simul audirent adque curarent reges terrae et omnes populi, principes et omnes iudices terrae, iuuenes et uirgines, seniores cum iunioribus, aetas omnis capax et uterque sexus, et quos baptista Iohannes adloquitur, exactores ipsi adque milites: et terras uitae praesentis ornaret sua felicitate res publica, et uitae aeternae culmen beatissime regnatura conscenderet. Sed quia iste audit, ille contemnit, pluresque uitiis male blandientibus quam utili uirtutum asperitati sunt amiciores: tolerare Christi famuli iubentur, siue sint reges siue principes siue iudices, siue milites siue prouinciales, siue diuites siue pauperes, siue liberi siue serui, utriuslibet sexus, etiam pessimam, si ita necesse est, flagitiosissimamque rem publicam et in illa angelorum quadam sanctissima adque augustissima curia caelestique re publica, ubi Dei uoluntas lex est, clarissimum sibi locum etiam ista conparare tolerantia.
2.2020. Hristiyan dininin zamanlarını suçlayanların nasıl bir mutlulukla sevinmek ve hangi ahlâkla yaşamak istedikleri
Ama bu tanrıların böyle tapınıcıları ve sevenleri, ki cinayetlerde ve rezilliklerde onların taklitçisi olmakla da sevinirler, devletin en kötü ve en rezil olmamasına hiç aldırmazlar. "Yeter ki ayakta dursun," derler, "yeter ki bolluk dolu olarak serpilsin, zaferlerle şanlansın, ya da daha bahtiyarı, barış içinde güvende olsun. Gerisi bize ne? Hatta bizi daha çok ilgilendiren şu: Herkes servetini durmadan artırsın ki bu servet her günkü savurganlıklara yetsin ve onunla daha güçlü olan daha zayıfları da kendine boyun eğdirsin. Yoksullar karınları doysun ve zenginlerin himayesinde rahat bir aylaklığın tadına varsınlar diye zenginlere boyun eğsinler; zenginler de yoksulları kendilerine bağlı müşteriler yapmak ve kibirlerine hizmet ettirmek için kullansınlar. Halklar kendi çıkarlarını gözetenleri değil, hazlarını cömertçe dağıtanları alkışlasın. Sert şeyler buyrulmasın, pis şeyler yasaklanmasın. Krallar ne kadar iyi insanlara değil, ne kadar boyun eğmiş insanlara hükmettiklerine baksınlar. Eyaletler krallara ahlâklarının yöneticileri olarak değil, mallarının efendileri ve keyiflerinin tedarikçileri olarak hizmet etsinler; onları içtenlikle onurlandırmasınlar, kölece korksunlar. Kanunlar, herkesin kendi hayatına verdiği zarardan çok, başkasının bağına verdiği zarara baksın. Başkasının malına, evine, sağlığına ya da isteği dışında birine sataşan ya da zarar veren dışında kimse yargıç önüne çıkarılmasın; geri kalanında herkes kendi şeyleriyle, kendi adamlarıyla ya da razı olan herkesle istediğini yapsın. Hoşlanan herkes tadına varabilsin diye, ama en çok da kendine ait olanı olamayanlar için, genelevlerde fahişeler bol olsun. Pek geniş ve pek süslü evler yapılsın, bol yemekli şölenler sık sık verilsin; kimin ne zaman canı isterse ve gücü yeterse, gece gündüz oynansın, içilsin, kusulsun, sızılsın. Her yanda danslar çınlasın; tiyatrolar şerefsiz bir neşenin sesleriyle ve en zalim ya da en çirkin her türlü hazla kaynasın. Bu mutluluktan hoşlanmayan, halkın düşmanı sayılsın; onu değiştirmeye ya da kaldırmaya kalkışanı hür kalabalık kulaklarından uzak tutsun, yerinden devirsin, yaşayanlar arasından kaldırsın. Halklara bu mutluluğu sağlamaya özen gösteren ve sağlandıktan sonra koruyan tanrılar gerçek tanrılar sayılsın. Onlara nasıl isterlerse öyle tapınılsın, tapınıcılarıyla birlikte ya da tapınıcılarından alarak sahip olabilecekleri istedikleri oyunları istesinler; yeter ki böyle bir mutluluk için ne düşmandan, ne vebadan, ne herhangi bir felaketten korkulmasın." Aklı başında kim bu devleti, Roma hükümranlığıyla demiyorum, Sardanapalus'un sarayıyla karşılaştırmaz? Bu kral bir zamanlar kendini hazlara öylesine vermişti ki mezarına, ölümünde yalnız şehvetinin daha yaşarken içip tükettiği şeylere sahip olduğunu yazdırdı. Bunlar, böyle şeylerde kendilerine göz yuman ve bunlarda hiç kimseye en küçük bir sertlikle karşı çıkmayan böyle bir krala sahip olsalardı, eski Romalıların Romulus'a adadıklarından daha büyük bir istekle ona bir tapınak ve bir flamen adarlardı.
CAPUT XX. Quali uelint felicitate gaudere et quibus moribus uiuere, qui tempora Christianae religionis incusant. Verum tales cultores et dilectores deorum istorum, quorum etiam imitatores in sceleribus et flagitiis se esse laetantur, nullo modo curant pessimam ac flagitiosissimam non esse rem publicam. Tantum stet, inquiunt, tantum floreat copiis referta, uictoriis gloriosa, uel, quod est felicius, pace secura sit. Et quid ad nos? Immo id ad nos magis pertinet, si diuitias quisque augeat semper, quae cottidianis effusionibus subpetant, per quas sibi etiam infirmiores subdat quisque potentior. Obsequantur diuitibus pauperes causa saturitatis adque ut eorum patrociniis quieta inertia perfruantur, diuites pauperibus ad clientelas et ad ministerium sui fastus abutantur. Populi plaudant non consultoribus utilitatum suarum, sed largitoribus uoluptatum. Non dura iubeantur, non prohibeantur inpura. Reges non curent quam bonis, sed quam subditis regnent. Prouinciae regibus non tamquam rectoribus morum, sed tamquam rerum dominatoribus et deliciarum suarum prouisoribus seruiant, eosque non sinceriter honorent, sed [nequiter ac] seruiliter timeant. Quid alienae uineae potius quam quid suae uitae quisque noceat, legibus aduertatur. Nullus ducatur ad iudicem, nisi qui alienae rei domui saluti uel cuiquam inuito fuerit inportunus aut noxius; ceterum de suis uel cum suis uel cum quibusque nolentibus faciat quisque quod libet. Abundent publica scorta uel propter omnes, quibus frui placuerit, uel propter eos maxime, qui habere priuata non possunt. Exstruantur amplissimae adque ornatissimae domus, opipara conuiuia frequententur, ubi cuique libuerit et potuerit, diu noctuque ludatur bibatur, uomatur diffluatur. Saltationes undique concrepent, theatra inhonestae laetitiae uocibus adque omni genere siue crudelissimae siue turpissimae uoluptatis exaestuent. Ille sit publicus inimicus, cui haec felicitas displicet; quisquis eam mutare uel auferre tentauerit, eum libera multitudo auertat ab auribus, euertat a sedibus, auferat a uiuentibus. Illi habeantur di ueri, qui hanc adipiscendam populis procurauerint adeptamque seruauerint. Colantur ut uoluerint, ludos exposcant quales uoluerint, quos cum suis uel de suis possint habere cultoribus: tantum efficiant, ut tali felicitati nihil ab hoste, nihil a peste, nihil ab ulla clade timeatur. — Quis hanc rem publicam sanus, non dicam Romano imperio, sed domui Sardanapali conparauerit? qui quondam rex ita fuit uoluptatibus deditus, ut in sepulcro suo scribi fecerit ea sola se habere mortuum, quae libido eius, etiam cum uiueret, hauriendo consumserat. Quem regem si isti haberent sibi in talibus indulgentem nec in eis cuiquam ulla seueritate aduersantem, huic libentius quam Romani ueteres Romulo templum et flaminem consecrarent.
2.2121. Cicero'nun Roma devleti hakkındaki görüşü
Ama Roma devletine en kötü ve en rezil diyen hor görülüyorsa ve bunlar devletin en kötü ve en rezil ahlâkın ne kadar büyük lekesiyle ve utancıyla dolduğuna aldırmayıp yalnız ayakta durup sürmesini istiyorlarsa, dinlesinler: Devlet, Sallustius'un anlattığı gibi en kötü ve en rezil hâle gelmekle kalmamış, Cicero'nun tartıştığı gibi o zaman bile büsbütün yok olmuş ve hiçbir devlet kalmamıştı. Cicero, Kartaca'yı ortadan kaldıran o Scipio'nun ta kendisini, devletin, Sallustius'un anlattığı bozulma yüzünden her an yok olacağı sezildiği bir sırada devlet üzerine tartışırken konuşturur. Tartışma, Gracchuslardan birinin öldürüldüğü zamanda geçer; Sallustius ağır fitnelerin onunla başladığını yazar. Nitekim aynı kitaplarda onun ölümü anılır. Scipio ikinci kitabın sonunda şöyle demişti: "Lirde, flütlerde ve şarkının, seslerin kendisinde, ayrı ayrı tonlardan bir uyum korunmalıdır; bu uyum bozulur ya da ahenksizleşirse eğitilmiş kulaklar buna katlanamaz. Bu uyum, birbirine en benzemeyen seslerin ölçülü ayarlanmasıyla yine de ahenkli ve uygun hâle gelir. Aynı şekilde şehir de, yüksek, alçak ve aradaki orta sınıflardan, tıpkı seslerden olduğu gibi, ölçülü bir akılla en benzemeyenlerin uzlaşması sayesinde ahenk içinde ses verir. Musikicilerin şarkıda armoni dediği şey, şehirde uyumdur; her devlette güvenliğin en sıkı ve en iyi bağıdır; o da adalet olmadan hiçbir şekilde var olamaz." Ardından adaletin şehre ne kadar faydalı olduğunu, yokluğunun da ne kadar zararlı olacağını daha geniş ve daha zengin bir biçimde tartışmıştı. Sonra tartışmada bulunanlardan biri olan Philus söz aldı ve tam bu meselenin daha dikkatle ele alınmasını, adalet hakkında daha çok şey söylenmesini istedi; çünkü o sırada devletin haksızlık yapmadan yönetilemeyeceği yaygın olarak söyleniyordu. Scipio da bu meselenin tartışılıp çözülmesi gerektiğine onay verdi ve devlet hakkında şimdiye kadar söylenenlerden, daha ileri gidebilmek için dayanılacak hiçbir şey bulunmadığını düşündüğünü söyledi; meğer ki devletin haksızlık yapmadan yönetilemeyeceği sözünün yanlış olduğu ispat edilmekle kalmasın, devletin en yüksek adalet olmadan yönetilemeyeceği sözünün son derece doğru olduğu da gösterilsin. Bu meselenin açıklanması ertesi güne bırakılınca, üçüncü kitapta konu büyük bir çatışmayla ele alındı. Philus, devletin haksızlık olmadan yürütülemeyeceğini düşünenlerin tezini kendisi üstlendi; ama özellikle kendisinin böyle düşündüğüne inanılmasın diye kendini temize çıkardı. Adaletin aleyhine, haksızlığın lehine gayretle savunma yaptı; haksızlığın devlete faydalı, adaletin ise faydasız olduğunu doğruya benzeyen gerekçelerle ve örneklerle göstermeye çalışır gibi yaptı. Sonra herkesin ricası üzerine Laelius adaleti savunmaya girişti ve elinden geldiğince, şehre haksızlık kadar düşman hiçbir şey olmadığını, devletin ancak büyük bir adaletle yürütülebileceğini ya da ayakta durabileceğini ileri sürdü.
Bu mesele yeterli görülecek kadar ele alındıktan sonra Scipio yarıda bıraktığı yere döner, devletin kısa tarifini hatırlatıp önerir: Devletin halkın işi (res populi) olduğunu söylemişti. Halkı da her kalabalık topluluğu değil, hukukta uzlaşma ve fayda ortaklığıyla birleşmiş bir topluluk olarak belirler. Sonra tartışmada tarifin ne kadar faydalı olduğunu öğretir ve bu tariflerinden şu sonucu çıkarır: Devlet, yani halkın işi, ister tek bir kralca, ister birkaç soyluca, ister bütün halkça iyi ve adil olarak yürütüldüğü zaman vardır. Kral adil olmadığında (onu Yunan âdetince tiran diye adlandırdı), ya da soylular adil olmadığında (onların uzlaşmasına hizip dedi), ya da halkın kendisi adil olmadığında (bunun için yaygın bir ad bulamadı, onu da tiran diye adlandırmaktan başka), artık, bir gün önce tartışıldığı gibi kusurlu bir devlet değil, bu tariflerden bağlanan akıl yürütmenin öğrettiği gibi, hiçbir devlet yoktur. Çünkü bir tiran ya da bir hizip devleti ele geçirince o artık halkın işi olmaz; halkın kendisi de adil değilse artık halk olmaz, çünkü halk nasıl tarif edildiyse, hukukta uzlaşma ve fayda ortaklığıyla birleşmiş bir kalabalık olmaz.
CAPUT XXI. Quae sententia fuerit Ciceronis de Romana re publica. Sed si contemnitur qui Romanam rem publicam pessimam ac flagitiosissimam dixit, nec curant isti quanta morum pessimorum ac flagitiosissimorum labe ac dedecore inpleatur, sed tantummodo ut consistat et maneat: audiant eam non, ut Sallustius narrat, pessimam ac flagitiosissimam factam, sed, sicut Cicero disputat, iam tunc prorsus perisse et nullam omnino remansisse rem publicam. Inducit enim Scipionem, eum ipsum qui Carthaginem extinxerat, de re publica disputantem, quando praesentiebatur ea corruptione, quam describit Sallustius, iam iamque peritura. Eo quippe tempore disputatur, quo iam unus Gracchorum occisus fuit, a quo scribit seditiones graues coepisse Sallustius. Nam mortis eius fit in eisdem libris commemoratio. Cum autem Scipio in secundi libri fine dixisset, ut in fidibus aut tibiis adque cantu ipso ac uocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis, quem inmutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt, isque concentus ex dissimillimarum uocum moderatione concors tamen efficitur et congruens: sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus, ut sonis, moderata ratione ciuitatem consensu dissimillimorum concinere, et quae harmonia a musicis dicitur in cantu, eam esse in ciuitate concordiam, artissimum adque optimum omni in re publica uinculum incolumitatis, eamque sine iustitia nullo pacto esse posse,' ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset, quantum prodesset iustitia ciuitati quantumque obesset, si afuisset, suscepit deinde Philus, unus eorum qui disputationi aderant, et poposcit, ut haec ipsa quaestio diligentius tractaretur ac de iustitia plura dicerentur, propter illud, quod iam uulgo ferebatur rem publicam regi sine iniuria non posse. Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse adsensus est Scipio responditque nihil esse, quod adhuc de re publica dictum putaret, quo possent longius progredi, nisi esset confirmatum non modo falsum esse illud, sine iniuria non posse, sed hoc uerissimum esse, sine summa iustitia rem publicam regi non posse. Cuius quaestionis explicatio cum in diem consequentem dilata esset, in tertio libro magna conflictione res acta est. Suscepit enim Philus ipse disputationem eorum, qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam, purgans praecipue, ne hoc ipse sentire crederetur, egitque sedulo pro iniustitia contra iustitiam, ut hanc esse utilem rei publicae, illam uero inutilem, ueri similibus rationibus et exemplis uelut conaretur ostendere. Tum Laelius rogantibus omnibus iustitiam defendere adgressus est adseruitque, quantum potuit, nihil tam inimicum quam iniustitiam ciuitati nec omnino nisi magna iustitia geri aut stare [posse] rem publicam. Qua quaestione, quantum satis uisum est, pertractata Scipio ad intermissa reuertitur recolitque suam adque commendat breuem rei publicae definitionem, qua dixerat eam esse rem populi. Populum autem non omnem coetum multitudinis, sed coetum iuris consensu et utilitatis communione sociatum esse determinat. Docet deinde quanta sit in disputando definitionis utilitas, adque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse rem publicam, id est rem populi, cum bene ac iuste geritur siue ab uno rege siue a paucis optimatibus siue ab uniuerso populo. Cum uero iniustus est rex, quem tyrannum more Graeco appellauit, aut iniusti optimates, quorum consensum dixit esse factionem, aut iniustus ipse populus, cui nomen usitatum non repperit, nisi ut etiam ipsum tyrannum uocaret: non iam uitiosam, sicut pridie fuerat disputatum, sed, sicut ratio ex illis definitionibus conexa docuisset, omnino nullam esse rem publicam, quoniam non esset res populi, cum tyrannus eam factioue capesseret, nec ipse populus iam populus esset, si esset iniustus, quoniam non esset multitudo iuris consensu et utilitatis communione sociata, sicut populus fuerat definitus.
2.21_2Öyleyse Roma devleti Sallustius'un anlattığı gibi olduğunda, artık kendisinin dediği gibi en kötü ve en rezil değil, o zamanki büyük devlet önderleri arasında geçen devlet üzerine tartışmanın ortaya koyduğu bu akla göre, hiç yoktu. Nitekim Tullius'un kendisi de, Scipio'nun ya da başka birinin değil kendi ağzından konuşurken, beşinci kitabın başında önce şair Ennius'un şu dizesini anar:
Roma devleti eski ahlâkla ve erkekleriyle ayakta durur.
Sonra şöyle der: "Bu dize, kısalığıyla da doğruluğuyla da bana sanki bir kehanet yerinden söylenmiş gibi görünür. Çünkü şehir böyle bir ahlâka sahip olmasaydı erkekler, bu erkekler başta bulunmasaydı ahlâk, bu kadar büyük ve geniş ölçüde bu kadar adil hüküm süren bir devleti ne kurabilirdi ne de bu kadar uzun süre ayakta tutabilirdi. Bu yüzden bizim hatırladığımız zamandan önce, hem atalardan kalma ahlâkın kendisi seçkin adamları işe çağırıyordu, hem de üstün adamlar eski ahlâkı ve ataların kurumlarını koruyorlardı. Bizim çağımız ise devleti seçkin ama eskilikten solmakta olan bir resim gibi devraldığı hâlde, onu bir zamanki renkleriyle yenilemeyi ihmal etmekle kalmadı, hiç değilse biçimini ve sanki dış çizgilerini korumaya bile özen göstermedi. Ennius'un Roma devletinin üzerinde durduğunu söylediği eski ahlâktan ne kaldı? Onların unutulup öylesine eskidiğini görüyoruz ki artık gözetilmek şöyle dursun, bilinmiyorlar bile. Erkekler hakkında ne diyeyim? Ahlâkın kendisi erkek kıtlığı yüzünden yok oldu. Bu kadar büyük bir kötülüğün yalnız hesabını vermek değil, bir bakıma ölüm cezasıyla yargılanan sanıklar gibi savunmasını yapmak da bize düşer. Çünkü devleti bir talihsizlik yüzünden değil kendi kusurlarımız yüzünden, sözde koruyoruz ama gerçekte çoktan yitirdik."
Cicero bunu, Devlet Üzerine kitaplarında tartıştırdığı Africanus'un ölümünden çok sonra, ama yine de Mesih'in gelişinden önce itiraf ediyordu. Bunlar Hristiyan dini yayılıp güç kazandıktan sonra düşünülüp söylenseydi, bunlardan hangisi bunun Hristiyanlara yüklenmesi gerektiğine hükmetmezdi? Öyleyse tanrıları, Cicero'nun Mesih bedende gelmeden çok önce yitirildiğine bu kadar yaslı bir biçimde ağladığı o devletin o zaman yok olup gitmemesine niçin özen göstermediler? O devleti övenler, onun o eski erkekler ve ahlâkla bile nasıl bir devlet olduğuna baksınlar: Onda gerçek adalet mi hüküm sürüyordu, yoksa belki o zaman bile ahlâkta canlı değil de yalnız renklerle boyanmış mıydı? Cicero da onu övdüğü sırada farkında olmadan bunu dile getirdi. Ama Tanrı dilerse bunu başka bir yerde göreceğiz. Çünkü yeri gelince, Cicero'nun Scipio'nun ağzından devletin ne olduğunu, halkın ne olduğunu kısaca ortaya koyduğu kendi tariflerine göre (aynı tartışmada onun ya da konuşturduğu kişilerin pek çok görüşü de buna tanıklık eder), o devletin hiçbir zaman devlet olmadığını göstermeye çalışacağım; çünkü onda hiçbir zaman gerçek adalet olmadı. Daha inandırıcı tariflere göre ise kendi tarzında bir devletti ve eski Romalılarca sonrakilerden daha iyi yönetildi. Ama gerçek adalet yalnız kurucusu ve yöneticisi Mesih olan devlettedir; tabii ona da devlet demek uygun görülürse, çünkü onun halkın işi olduğunu inkâr edemeyiz. Ama başka yerlerde başka anlamlarda yaygınlaşmış bu ad bizim konuşma alışkanlığımızdan biraz uzak düşüyorsa, gerçek adalet elbette Kutsal Yazı'nın hakkında şöyle dediği o şehirdedir: "Senin hakkında şanlı şeyler söylendi, ey Tanrı Devleti."
Quando ergo res publica Romana talis erat, qualem illam describit Sallustius, non iam pessima ac flagitiosissima, sicut ipse ait, sed omnino nulla erat secundum istam rationem, quam disputatio de re publica inter magnos eius tum principes habita patefecit. Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis nec cuiusquam alterius, sed suo sermone loquens in principio quinti libri commemorato prius Ennii poetae uersu, quo dixerat: Moribus antiquis res stat Romana uirisque, 'quem quidem ille uersum, inquit, uel breuitate uel ueritate tamquam ex oraculo quodam mihi esse effatus uidetur. Nam neque uiri, nisi ita morata ciuitas fuisset, neque mores, nisi hi uiri praefuissent, aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam iuste longe lateque imperantem rem publicam. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse patrius praestantes uiros adhibebat, et ueterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes uiri. Nostra uero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam, sed euanescentem uetustate, non modo eam coloribus isdem quibus fuerat renouare neglexit, sed ne id quidem curauit, ut formam saltem eius et extrema tamquam liniamenta seruaret. Quid enim manet ex antiquis moribus, quibus ille dixit rem stare Romanam, quos ita obliuione obsoletos uidemus, ut non modo non colantur, sed iam ignorentur? Nam de uiris quid dicam? Mores enim ipsi interierunt uirorum penuria, cuius tanti mali non modo reddenda ratio nobis, sed etiam tamquam reis capitis quodam modo dicenda causa est. Nostris enim uitiis, non casu aliquo, rem publicam uerbo retinemus, re ipsa uero iam pridem amisimus.' Haec Cicero fatebatur, longe quidem post mortem Africani, quem in suis libris fecit de re publica disputare, adhuc tamen ante aduentum Christi; quae si diffamata et praeualescente religione Christiana sentirentur adque dicerentur, quis non istorum ea Christianis inputanda esse censeret? Quam ob rem quur non curarunt di eorum, ne tunc periret adque amitteretur illa res publica, quam Cicero longe, antequam Christus in carne uenisset, tam lugubriter deplorat amissam? Viderint laudatores eius etiam illis antiquis uiris et moribus qualis fuerit, utrum in ea uiguerit uera iustitia an forte nec tunc fuerit uiua moribus, sed picta coloribus; quod et ipse Cicero nesciens, cum eam praeferret, expressit. Sed alias, si Deus uoluerit, hoc uidebimus. Enitar enim suo loco, ut ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis, quibus quid sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breuiter posuit (adtestantibus etiam multis siue ipsius siue eorum quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis), numquam illam fuisse rem publicam, quia numquam in ea fuerit uera iustitia. Secundum probabiliores autem definitiones pro suo modo quodam res publica fuit, et melius ab antiquioribus Romanis quam a posterioribus administrata est; uera autem iustitia non est nisi in ea re publica, cuius conditor rectorque Christus est, si et ipsam rem publicam placet dicere, quoniam eam rem populi esse negare non possumus. Si autem hoc nomen, quod alibi aliterque uulgatum est, ab usu nostrae locutionis est forte remotius, in ea certe ciuitate est uera iustitia, de qua scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt de te, ciuitas Dei.
2.2222. Romalıların tanrılarının devletin kötü ahlâkla yok olmamasına hiçbir zaman özen göstermedikleri
Ama şimdiki meseleye gelince: Bu devletin övgüye değer olduğunu ya da olduğunu ne kadar söylerlerse söylesinler, kendi en bilgili yazarlarına göre Mesih'in gelişinden çok önce en kötü ve en rezil hâle gelmişti; hatta en kötü ahlâk yüzünden hiç yoktu ve büsbütün yok olmuştu. Öyleyse yok olmasın diye, onu koruyan tanrıların, kendilerine tapınan halka her şeyden önce hayat ve ahlâk öğütleri vermeleri gerekirdi. Bu halk onlara bunca tapınakla, bunca rahiple, kurbanın bunca türüyle, bu kadar çok yönlü ve çeşitli ayinlerle, bunca bayram töreniyle, bunca ve bu kadar büyük oyunların kutlamalarıyla tapınıyordu. Orada cinler kendi işlerinden başka bir şey yapmadılar: Halkın nasıl yaşadığına aldırmadılar, hatta ahlâksızca yaşamasına bile özen gösterdiler; yeter ki halk korkuya boyun eğip bütün bunları onların onuruna sunsun. Ya da öğüt verdilerse, getirilsin, gösterilsin, okunsun: Gracchuslar her şeyi fitneyle karıştırmak için tanrıların o şehre verdiği hangi kanunları hor gördü? Marius, Cinna ve Carbo, en haksız sebeplerle girişilen, zalimce yürütülen ve daha zalimce sona erdirilen iç savaşlara bile ilerlemek için hangilerini hor gördü? Nihayet Sulla'nın kendisi hangilerini hor gördü? Sallustius ve öteki tarih yazarları onun hayatını, ahlâkını, işlerini anlatırken kim dehşete düşmez? O devletin o zaman yok olduğunu kim itiraf etmez?
Yoksa vatandaşların bu tür ahlâkı yüzünden, âdetleri olduğu üzere, tanrılarını savunmak için Vergilius'un şu sözünü öne sürmeye cesaret edecekler mi:
Bütün tanrılar, bu hükümranlığın üzerinde durduğu tanrılar, mabetlerini ve sunaklarını bırakıp gittiler?
Önce, eğer böyleyse, Hristiyan dininden, tanrılarının ondan incinip kendilerini terk ettiği diye yakınmaları için bir sebepleri yoktur; çünkü ataları o kadar çok ve o kadar ufak tanrıyı kendi ahlâklarıyla Şehir'in sunaklarından sinek kovar gibi çoktan kovmuşlardı. Ama yine de bu tanrısal güçler kalabalığı, eski ahlâk bozulmadan çok önce Roma Galler tarafından alınıp yakıldığında neredeydi? Yoksa oradaydılar da uyuyorlar mıydı? O zaman bütün Şehir düşmanın eline geçmiş, yalnız Capitolium tepesi kalmıştı; tanrılar uyurken hiç değilse kazlar uyanık olmasaydı o da alınacaktı. Bu yüzden Roma, hayvanlara ve kuşlara tapınan Mısırlıların batıl inancına neredeyse düşmüştü; çünkü kaz için tören kutluyorlardı. Ama dışarıdan gelen ve ruhtan çok bedenin başına gelen bu kötülükleri, düşmanlardan ya da başka bir felaketten gelenleri, şimdilik henüz tartışmıyorum. Şimdi ahlâkın lekelenmesini konu ediyorum: Ahlâk önce yavaş yavaş solunca, sonra bir sel gibi yıkılınca, evler ve surlar sağlam olduğu hâlde devletin öyle büyük bir yıkımı oldu ki onların büyük yazarları onun o zaman yitirildiğini söylemekten çekinmezler. Şehir onların iyi hayat ve adalet hakkındaki öğütlerini hor görmüş olsaydı, tanrılar devlet yitirilsin diye bütün mabetlerini ve sunaklarını bırakıp gitmekte haklı olurlardı. Ama şimdi, soruyorum, kendilerine tapınan halk kötü yaşarken ona iyi yaşamayı öğretmedikleri hâlde onunla birlikte yaşamak istemediyseler, bu tanrılar nasıl tanrılardı?
CAPUT XXII. Quod dis Romanorum nulla umquam cura fuerit, ne malis moribus res publica deperiret. Sed quod pertinet ad praesentem quaestionem, quamlibet laudabilem dicant istam fuisse uel esse rem publicam, secundum eorum auctores doctissimos iam longe ante Christi aduentum pessima ac flagitiosissima facta erat; immo uero nulla erat adque omnino perierat perditissimis moribus. Ut ergo non periret, di custodes eius populo cultori suo dare praecipue uitae ac morum praecepta debuerunt, a quo tot templis, tot sacerdotibus et sacrificiorum generibus, tam multiplicibus uariisque sacris, tot festis sollemnitatibus, tot tantorumque ludorum celebritatibus colebantur; ubi nihil daemones nisi negotium suum egerunt, non curantes quem ad modum illi uiuerent, immo curantes ut etiam perdite uiuerent, dum tamen honori suo illa omnia metu subditi ministrarent. Aut si dederunt, proferatur ostendatur legatur, quas deorum leges illi ciuitati datas contemserint Gracchi, ut seditionibus cuncta turbarent, quas Marius et Cinna et Carbo, ut in bella etiam progrederentur ciuilia causis iniquissimis suscepta et crudeliter gesta crudeliusque finita, quas denique Sylla ipse, cuius uitam mores facta describente Sallustio aliisque scriptoribus historiae quis non exhorreat? quis illam rem publicam non tunc perisse fateatur? An forte propter huiusce modi ciuium mores Yergilianam illam sententiam, sicut solent, pro defensione deorum suorum obponere audebunt: Discessere omnes adytis arisque relictis Di, quibus imperium hoc steterat? Primum si ita est, non habent quur querantur de religione Christiana, quod hac offensi eos di sui deseruerint, quoniam quidem maiores eorum iam pridem moribus suis ab Urbis altaribus tam multos ac minutos deos tamquam muscas abegerunt. Sed tamen haec numinum turba ubi erat, cum longe antequam mores corrumperentur antiqui a Gallis Roma capta et incensa est? An praesentes forte dormiebant? Tunc enim tota Urbe in hostium potestatem redacta collis solus Capitolinus remanserat, qui etiam ipse caperetur, nisi saltem anseres dis dormientibus uigilarent. Unde paene in superstitionem Aegyptiorum bestias auesque colentium Roma deciderat, cum anseri sollemnia celebrabant. Verum de his aduenticiis et corporis potius quam animi malis, quae uel ab hostibus uel alia clade accidunt, nondum interim disputo: nunc ago de labe morum, quibus primum paulatim decoloratis, deinde torrentis modo praecipitatis tanta quamuis integris tectis moenibusque facta est ruina rei publicae, ut magni auctores eorum eam tunc amissam non dubitent dicere. Recte autem abscesserant, ut amitteretur, omnes adytis arisque relictis di, si eorum de bona uita adque iustitia ciuitas praecepta contemserat. Nunc uero quales, quaeso, di fuerunt, si noluerunt cum populo cultore suo uiuere, quem male uiuentem non docuerant bene uiuere?
2.2323. Zamansal şeylerin değişkenliğinin cinlerin kayırmasına ya da düşmanlığına değil, gerçek Tanrı'nın yargısına bağlı olduğu
Peki ya tanrıların arzuları gerçekleştirmekte de yardımcı oldukları görülüyorsa, ama onları dizginlemekte başta bulunmadıkları gösteriliyorsa? Ailesinden yüksek makama ilk çıkan, soyu belirsiz bir "yeni adam" olan, iç savaşların en kanlı başlatıcısı ve yürütücüsü Marius'a yedi kez konsül olması için, yedinci konsüllüğünde yaşlı olarak ölmesi ve az sonra galip gelecek olan Sulla'nın eline düşmemesi için yardım edenler onlardı. Tanrıları ona bunlarda yardım etmediyse, şunu itiraf etmeleri az şey değildir: Tanrıları lütufkâr olmasa da bir insanın başına aşırı sevdikleri bu zamansal mutluluk bu kadar büyük bir ölçüde gelebilir; insanlar, Marius gibi, tanrılar öfkeliyken sağlıkla, güçle, servetle, onurlarla, itibarla, uzun ömürle donatılabilir ve bunların tadına varabilir; insanlar, Regulus gibi, tanrılar dostken esirlikle, kölelikle, yoksullukla, uykusuzluklarla ve acılarla işkence görüp ölebilir. Bunun böyle olduğunu kabul ediyorlarsa, kısaca tanrıların hiçbir işe yaramadığını ve onlara boşuna tapınıldığını itiraf ediyorlar demektir. Çünkü tanrılar, ödülleri ölümden sonra beklenecek olan ruh faziletlerine ve hayat dürüstlüğüne halkın daha çok aykırı şeyler öğrenmesi için uğraştılarsa; bu gelip geçici ve zamansal iyiliklerde de nefret ettiklerine zarar vermiyor, sevdiklerine fayda sağlamıyorlarsa, onlara niçin tapınılıyor, niçin onlara tapınılması bu kadar gayretle isteniyor? Zahmetli ve kederli zamanlarda, sanki incinip gitmişler gibi, niçin homurdanılıyor ve onlar yüzünden Hristiyan dini en yakışıksız sövgülerle yaralanıyor? Eğer bu şeylerde iyilik ya da kötülük yapma gücüne sahiplerse, niçin bunlarda en kötü adam Marius'un yanında oldular da en iyi adam Regulus'u yalnız bıraktılar? Yoksa bundan onların kendilerinin en adaletsiz ve en kötü oldukları mı anlaşılıyor? Bu yüzden daha çok korkulmaları ve tapınılmaları gerektiği düşünülüyorsa, bu da düşünülmesin; çünkü Regulus'un onlara Marius'tan daha az tapınmadığı görülür. Tanrıların Regulus'tan çok Marius'u kayırdığı sanılıyor diye en kötü hayatın seçilmesi gerektiği de düşünülmesin. Çünkü Romalıların en çok övüleni Metellus, ki beş konsül oğlu vardı, zamansal şeylerde de bahtiyardı; en kötü adam Catilina ise yoksullukla ezildi ve kendi cinayetinin savaşında yere serilerek bahtsız oldu. En gerçek ve en kesin mutluluğa ise, yalnız O'nun verebileceği Tanrı'ya tapınan iyiler eşsiz biçimde sahiptir.
Demek ki o devlet kötü ahlâk yüzünden yok olurken, tanrıları yok olmasın diye ahlâkı yönetmek ya da düzeltmek için hiçbir şey yapmadılar; tersine, yok olsun diye ahlâkı bozmaya ve yozlaştırmaya katkıda bulundular. Vatandaşların haksızlığından incinmiş gibi gittiler diye kendilerini iyi gibi göstermesinler. Tamamen oradaydılar; ele veriliyor, suçlu çıkarılıyorlar; ne öğüt vererek yardım edebildiler ne susarak gizlenebildiler. Marius'un, ona acıyan Minturnaelılarca tanrıça Marica'ya, onun korusunda, her işini başarıya ulaştırsın diye emanet edildiğini, en büyük umutsuzluktan sağ salim dönerek zalim bir ordunun başında zalim bir adam olarak Şehir'e girdiğini anmıyorum. Orada zaferinin ne kadar kanlı, ne kadar vatandaşa yakışmaz, bir düşmanınkinden ne kadar daha vahşi olduğunu, isteyenler bunu yazanlardan okusun. Ama dediğim gibi bunu anmıyorum; Marius'un kanlı mutluluğunu da kim olduğunu bilmediğim bir Marica'ya değil, daha çok Tanrı'nın gizli takdirine bağlıyorum. Bu takdir, onların ağzını kapatmak ve taraf tutkusuyla değil basiretle bu şeylere dikkat edenleri yanılgıdan kurtarmak içindir: Cinler bu şeylerde bir şey yapabilseler de, yalnız Her Şeye Kadir'in gizli hükmüyle izin verildiği kadarını yapabilirler. Böylece ne yeryüzü mutluluğunu büyük bir şey sayalım, çünkü o, Marius'a olduğu gibi çoğu zaman kötülere de verilir; ne de onu kötü bir şey sanalım, çünkü tek gerçek Tanrı'ya tapınan pek çok dindar ve iyi insanın da cinlere rağmen onda üstün geldiğini görüyoruz; ne de bu yeryüzü iyilikleri ya da kötülükleri yüzünden o en murdar ruhların gönlünün alınması ya da onlardan korkulması gerektiğini düşünelim. Çünkü yeryüzünde kötü insanlar nasıl istedikleri her şeyi yapamazlarsa, o ruhlar da ancak O'nun düzenlemesiyle izin verildiği kadarını yapabilirler; O'nun yargılarını kimse tam kavrayamaz, kimse haklı olarak kınayamaz.
CAPUT XXIII. Varietates rerum temporalium non ex fauore aut inpugnatione daemonum, sed ex ueri Dei pendere iudicio. Quid quod etiam uidentur eorum adfuisse cupiditatibus inplendis, et ostenduntur non praefuisse refrenandis, qui enim Marium nouum hominem et ignobilem, cruentissimum auctorem bellorum ciuilium adque gestorem, ut septiens consul fieret adiuuerunt adque ut in septimo suo consulatu moreretur senex nec in manus Syllae futuri mox uictoris inrueret. Si enim ad haec eum di eorum non iuuerunt, non parum est quod fatentur etiam non propitiis dis suis posse accidere homini istam temporalem, quam nimis diligunt, tantam felicitatem et posse homines, sicut fuit Marius, salute uiribus, opibus honoribus, dignitate longaeuitate cumulari et perfrui dis iratis; posse etiam homines, sicut fuit Regulus, captiuitate seruitute inopia, uigiliis doloribus excruciari et emori dis amicis. Quod si ita esse concedunt, conpendio nihil eos prodesse et coli superfluo confitentur. Nam si uirtutibus animi et probitati uitae, cuius praemia post mortem speranda sunt, magis contraria ut populus disceret institerunt; si nihil etiam in his transeuntibus et temporalibus bonis uel eis quos oderunt nocent, uel eis quos diligunt prosunt, ut quid coluntur, ut quid tanto studio colendi requiruntur? Quur laboriosis tristibusque temporibus, tamquam offensi abscesserint, murmuratur et propter eos Christiana religio conuiciis indignissimis laeditur? Si autem habent in his rebus uel beneficii uel maleficii potestatem, quur in eis adfuerunt pessimo uiro Mario, et optimo Regulo defuerunt? An ex hoc ipsi intelleguntur iniustissimi et pessimi? Quod si propterea magis timendi et colendi putantur, neque hoc putentur; neque enim minus eos inuenitur Regulus coluisse quam Marius. Nec ideo uita pessima eligenda uideatur, quia magis Mario quam Regulo di fauisse existimantur. Metellus enim Romanorum laudatissimus, qui habuit quinque filios consulares, etiam rerum temporalium felix fuit, et Catilina pessimus obpressus inopia et in bello sui sceleris prostratus infelix, et uerissima adque certissima felicitate praepollent boni Deum colentes, a quo solo conferri potest. Illa igitur res publica malis moribus cum periret, nihil di eorum pro dirigendis uel pro corrigendis egerunt moribus, ne periret; immo deprauandis et corrumpendis addiderunt moribus, ut periret. Nec se bonos fingant, quod uelut offensi ciuium iniquitate discesserint. Prorsus ibi erant; produntur, conuincuntur; nec subuenire praecipiendo nec latere tacendo potuerunt. Omitto quod Marius a miserantibus Minturnensibus Maricae deae in luco eius commendatus est, ut ei omnia prosperaret, et ex summa desperatione reuersus incolumis in Urbem duxit crudelem crudelis exercitum; ubi quam cruenta, quam inciuilis hostilique inmanior eius uictoria fuerit, eos qui scripserunt legant qui uolunt. Sed hoc, ut dixi, omitto, nec Maricae nescio cui tribuo Marii sanguineam felicitatem, sed occultae potius prouidentiae Dei ad istorum ora claudenda eosque ab errore liberandos, qui non studiis agunt, sed haec prudenter aduertunt, quia, etsi aliquid in his rebus daemones possunt, tantum possunt, quantum secreto omnipotentis arbitrio permittuntur, ne magnipendamus terrenam felicitatem, quae sicut Mario malis etiam plerumque conceditur, nec eam rursus quasi malam arbitremur, cum ea multos etiam pios ac bonos unius ueri Dei cultores inuitis daemonibus praepolluisse uideamus, nec eosdem inmundissimos spiritus uel propter haec ipsa bona malaue terrena propitiandos aut timendos existimemus, quia, sicut ipsi mali homines in terra, sic etiam illi non omnia quae uolunt facere possunt, nisi quantum illius ordinatione sinitur, cuius plene iudicia nemo conprehendit, iuste nemo reprehendit.
2.2424. Cinlerin kendilerini yardımcısı olarak gösterdikleri Sulla'nın işleri
Sulla'nın zamanları öyleydi ki öcünü alır göründüğü önceki zamanlar onlarla karşılaştırılınca aranır oldu. İşte bu Sulla Marius'a karşı Şehir'e ilk kez ordu sürdüğünde, Livius'un yazdığına göre, kestiği kurbanın iç organları öylesine uğurlu çıktı ki kâhin Postumius kendini gözaltında tutmalarını istedi; Sulla aklındakileri tanrıların yardımıyla gerçekleştirmezse ölüm cezasına çarptırılmaya razıydı. İşte tanrılar, olayların sonucunu önceden bildirirken ve Sulla'nın düzelmesine hiç aldırmazken mabetlerini ve sunaklarını bırakıp gitmemişlerdi. Kehanetle büyük bir mutluluk vaat ediyorlar, ama tehdit ederek kötü arzuyu kırmıyorlardı. Sonra o Asya'da Mithridates savaşını yürütürken, Lucius Titius aracılığıyla Iuppiter'den ona Mithridates'i yeneceği haberi gönderildi ve öyle de oldu. Daha sonra Şehir'e dönmeye ve kendisine ve dostlarına yapılan haksızlıkların öcünü vatandaş kanıyla almaya hazırlanırken, aynı Iuppiter'den altıncı lejyondan bir asker aracılığıyla yine bir haber gönderildi: Daha önce Mithridates'e karşı zaferi önceden bildirmişti, şimdi de devleti düşmanlarından geri alması için ona güç vereceğini vaat ediyordu, ama çok kan dökülmeden değil. Sulla o zaman askere nasıl bir suret göründüğünü sordu; asker anlatınca, Mithridates zaferi hakkında aynı tanrıdan haber getiren adamdan daha önce işittiği sureti hatırladı. Burada ne cevap verilebilir: Tanrılar niçin bunları mutlu haberler gibi bildirmeye özen gösterdiler de, hiçbiri caniyane iç savaş silahlarıyla, devleti lekelemekle kalmayıp büsbütün ortadan kaldıracak kadar büyük kötülükler yapacak olan Sulla'yı uyarıp düzeltmeye özen göstermedi? Elbette, sık sık söylediğim gibi, Kutsal Yazılardan bildiğimiz ve olayların kendisinin de yeterince gösterdiği gibi, bunların kendi işlerini gören cinler olduğu anlaşılıyor: Tanrı yerine konmak ve tapınılmak, kendilerine öyle şeyler sunulsun istemek ki bunları sunanlar onlarla ortak olup Tanrı'nın yargısında onlarla birlikte en kötü tek bir davayı paylaşsınlar.
Sonra Sulla Tarentum'a gelip orada kurban kesince, bir buzağı ciğerinin baş kısmında altın bir taç benzeri gördü. O zaman o kâhin Postumius bunun parlak bir zafere işaret ettiğini söyledi ve o iç organları yalnız onun yemesini buyurdu. Biraz sonra Lucius Pontius adında birinin kölesi kehanette bulunarak haykırdı: "Bellona'dan haberci olarak geliyorum; zafer senindir, Sulla." Sonra Capitolium'un yanacağını da ekledi. Bunu söyleyince hemen ordugâhtan çıktı, ertesi gün daha da coşkun bir hâlde döndü ve Capitolium'un yandığını haykırdı. Capitolium gerçekten de yanmıştı. Bunu önceden görmek de pek hızla bildirmek de bir cin için kolaydı. Ama şuna dikkat et, çünkü davayla en çok ilgili olan budur: Müminlerin iradelerini cinlerin hâkimiyetinden kurtaran Kurtarıcı'ya küfredenler nasıl tanrıların altında olmayı arzuluyorlar! Adam kehanette bulunarak "Zafer senindir, Sulla" diye haykırdı; bunu ilahî bir ruhla haykırdığına inanılsın diye, hem yakında olacak hem de az sonra olan bir şeyi, o ruhun ağzından konuştuğu adamın çok uzağında olan bir şeyi de bildirdi. Ama "Cinayetlerden sakın, Sulla" diye haykırmadı; oysa galip olarak orada öyle korkunç cinayetler işledi ki! Ona bu zaferin en parlak işareti olarak buzağı ciğerinde altın bir taç göründü; adil tanrılar böyle işaretler vermeyi âdet edinmiş olsalardı da kötü cinler değil, o iç organlarda elbette daha çok alçakça olan ve Sulla'nın kendisine de ağır zarar verecek olan gelecekteki kötülükleri gösterirlerdi. Çünkü o zafer onun itibarına, arzusuna verdiği zarar kadar fayda sağlamadı. Bu arzu yüzünden ölçüsüz şeylere ağzını açıp talihin iyiliğiyle şımarıp kendini kaybederek, düşmanlarını bedence yok ettiğinden daha çok kendisi ahlâkça yok oldu. O tanrılar, gerçekten kederli ve gerçekten ağlanacak bu şeyleri ne iç organlarla, ne kuş alametleriyle, ne birinin rüyasıyla ya da kehanetiyle önceden bildirdiler. Çünkü onun yenilmesinden çok düzelmesinden korkuyorlardı. Tersine, vatandaşlara karşı şanlı bir galip olan adamın alçakça kusurlara yenik ve esir düşmesi, bunlar yoluyla da cinlerin kendilerine çok daha sıkı bir bağla boyun eğmesi için ellerinden geleni yapıyorlardı.
CAPUT XXIIII. De Syllanis actibus, quorum se daemones ostentauerint adiutores. Sylla certe ipse, cuius tempora talia fuerunt, ut superiora, quorum uindex esse uidebatur, illorum conparatione quaererentur, cum primum ad Urbem contra Marium castra mouisset, adeo laeta exta immolanti fuisse scribit Liuius, ut custodiri se Postumius haruspex uoluerit capitis supplicium subiturus, nisi ea, quae in animo Sylla haberet, dis iuuantibus inpleuisset. Ecce non discesserant adytis adque aris relictis di, quando de rerum euentu praedicebant nihilque de ipsius Syllae correctione curabant. Promittebant praesagando felicitatem magnam nec malam cupiditatem minando frangebant. Deinde cum esset in Asia bellum Mithridaticum gerens, per Lucium Titium ei mandatum est a Ioue, quod esset Mithridatem superaturus, et factum est. Ac postea molienti redire in Urbem et suas amicorumque iniurias ciuili sanguine ulcisci, iterum mandatum est ab eodem Ioue per militem quendam legionis sextae, prius se de Mithridate praenuntiasse uictoriam, et tunc promittere daturum se potestatem, qua recuperaret ab inimicis rem publicam non sine multo sanguine. Tum percontatus Sylla, quae forma militi uisa fuerit, cum ille indicasset, eam recordatus est, quam prius ab illo audierat, qui de Mithridatica uictoria ab eodem mandata pertulerat. Quid hic responderi potest, quare di curauerint uelut felicia ista nuntiare, et nullus eorum curauerit Syllam monendo corrigere mala tanta facturum scelestis armis ciuilibus, qualia non foedarent, sed auferrent omnino rem publicam? Nempe intelleguntur daemones, sicut saepe dixi notumque nobis est in litteris sacris resque ipsae satis indicant, negotium suum agere, ut pro dis habeantur et colantur, ut ea illis exhibeantur, quibus hi qui exhibent sociati unam pessimam causam cum eis habeant in iudicio Dei. Deinde cum uenisset Tarentum Sylla adque ibi sacrificasset, uidit in capite uitulini iecoris similitudinem coronae aureae. Tunc Postumius haruspex ille respondit praeclaram significare uictoriam iussitque ut extis illis solus uesceretur. Postea paruo interuallo seruus cuiusdam Lucii Pontii uaticinando clamauit: 'a Bellona nuntius uenio, uictoria tua est, Sylla'. Deinde adiecit arsurum esse Capitolium. Hoc cum dixisset, continuo egressus e castris postero die concitatior reuersus est et Capitolium arsisse clamauit. Arserat autem re uera Capitolium. Quod quidem daemoni et praeuidere facile fuit et celerrime nuntiare. Illud sane intende, quod ad causam maxime pertinet, sub qualibus dis esse cupiant, qui blasphemant Saluatorem uoluntates fidelium a dominatu daemonum liberantem. Clamauit homo uaticinando: 'uictoria tua est, Sylla', adque ut id diuino spiritu clamare crederetur, nuntiauit etiam aliquid et prope futurum et mox factum, unde longe aberat per quem ille spiritus loquebatur; non tamen clamauit: 'ab sceleribus parce, Sylla', quae illic uictor tam horrenda commisit, cui corona aurea ipsius uictoriae inlustrissimum signum in uitulino iecore apparuit, qualia signa si di iusti dare solerent ac non daemones inpii, profecto illis extis nefaria potius adque ipsi Syllae grauiter noxia mala futura monstrarent. Neque enim eius dignitati tantum profuit illa uictoria, quantum nocuit cupiditati; qua factum est, ut inmoderatis inhians et secundis rebus elatus ac praecipitatus magis ipse periret in moribus, quam inimicos in corporibus perderet. Haec illi di uere tristia uereque lugenda non extis, non auguriis, non cuiusquam somnio uel uaticinio praenuntiabant. Magis enim timebant ne corrigeretur quam ne uinceretur. Immo satis agebant, ut uictor ciuium gloriosus uictus adque captiuus nefandis uitiis et per haec ipsis etiam daemonibus multo obstrictius subderetur.
2.2525. Kötü ruhların, cinayet işlemeye kendi örnekleriyle sanki ilahî bir otorite katarak insanları rezilliklere ne kadar kışkırttıkları
Böyle tanrıları taklit etmeyi ilahî lütufla onların ortaklığından ayrılmaya tercih etmiş olan dışında, bundan kim anlamaz, kim görmez ki bu kötü ruhlar kendi örnekleriyle cinayetlere sanki ilahî bir otorite sağlamak için ne kadar uğraşıyorlar? Nitekim Campania'nın geniş bir ovasında, çok geçmeden vatandaş ordularının alçakça bir muharebede çarpıştığı yerde, daha önce onların kendi aralarında savaştıkları görüldü. Orada önce müthiş gürültüler işitildi, az sonra da pek çok kişi birkaç gün boyunca iki ordunun çarpıştığını gördüğünü bildirdi. Bu savaş durunca, sanki insanların ve atların, o çarpışmadan basılabilecek kadar izlerini de buldular. Eğer tanrısal güçler gerçekten kendi aralarında savaştılarsa, artık insanların iç savaşları mazur görülür; ama yine de böyle tanrıların kötülüğünün ya da sefaletinin ne olduğu düşünülsün. Yok, savaşmış gibi göründülerse, Romalılar iç savaşta çarpışırken sanki tanrıların örneğiyle hiçbir alçaklık işlemiyormuş gibi görünsünler diye değilse ne yapmış oldular? Çünkü iç savaşlar artık başlamış, birkaç alçakça muharebenin lanetli kırımı önceden yaşanmıştı. Bir askerin ölen birinin silahlarını soyarken, cesedi soyunca onun kardeşi olduğunu tanıması ve iç savaşlara lanet ederek orada kendini öldürüp kardeşinin cesedine kavuşması da artık pek çok kişiyi sarsmıştı. Bu kadar büyük kötülükten hiç bıkılmasın, tersine caniyane silahlara karşı tutku gittikçe artsın diye, o insanların tanrı sanıp tapınılmaya ve saygı gösterilmeye layık gördükleri zararlı cinler, insanlara kendi aralarında savaşırken görünmek istediler; böylece vatandaşlık duygusu böyle savaşları taklit etmekten çekinmesin, tersine insan cinayeti ilahî bir örnekle mazur görülsün. Kötü ruhlar, hakkında çok şey söylediğim sahne oyunlarının kendilerine adanmasını ve kutsanmasını da bu kurnazlıkla buyurdular. Orada tanrıların bu kadar büyük rezillikleri tiyatro şarkılarıyla ve hikâyelerin oynanmasıyla kutlanıyordu; tanrıların bunları yaptığına inanan da, inanmayan ama yine de onların kendilerine böyle şeylerin sunulmasından büyük bir hazla hoşlandığını gören de, bunları gönül rahatlığıyla taklit ediyordu. Kimse şairlerin tanrılara layık bir şey değil de sövgüler yazdığını sanmasın diye, şairlerin tanrıların kendi aralarında savaştığını andıkları her yerde, tanrılar insanları aldatmak için şairlerin şiirlerini bizzat doğruladılar; kendi savaşlarını yalnız tiyatroda sahne oyuncuları aracılığıyla değil, ovada da kendileri insan gözlerine sergilediler.
Bunları söylemeye mecbur kaldık, çünkü onların yazarları, Roma devletinin vatandaşların en kötü ahlâkı yüzünden çok önceden yitirildiğini ve Rabbimiz İsa Mesih'in gelişinden önce hiçbir devlet kalmadığını söylemekten de yazmaktan da hiç çekinmediler. Bu yıkımı tanrılarına yüklemiyorlar da, iyilerin, ister yaşasınlar ister ölsünler, onlarla yok olamayacakları gelip geçici kötülükleri bizim Mesih'imize yüklüyorlar. Oysa bizim Mesih'imiz en iyi ahlâk için, bozuk ahlâka karşı bunca öğüdü durmadan tekrarlar; onların tanrıları ise o devlet yok olmasın diye kendilerine tapınan halkla birlikte böyle hiçbir öğütle bir şey yapmadılar; tersine, aynı ahlâkı sanki kendi örnekleriyle, zararlı bir otoriteyle bozarak, yok olması için çalıştılar. Sanırım artık kimse devletin o zaman, tanrılar faziletlerin dostu olarak insanların kusurlarından incindikleri için "bütün tanrılar mabetlerini ve sunaklarını bırakıp gittiler" diye yok olduğunu söylemeye cesaret edemez. Çünkü kendilerini geleceği önceden bilenler ve savaşların yardımcıları olarak göstermeye ve tavsiye etmeye can attıkları iç organ işaretleriyle, kuş alametleriyle ve kehanetlerle orada bulundukları ispatlanıyor. Gerçekten gitmiş olsalardı, Romalılar iç savaşlara onların kışkırtmalarıyla tutuştuklarından daha yumuşak bir biçimde, yalnız kendi arzularıyla tutuşurlardı.
CAPUT XXV. Quantum maligni spiritus ad flagitia incitent homines, cum in committendis sceleribus quasi diuinam exempli sui interponunt auctoritatem. Illinc uero quis non intellegat, quis non uideat, nisi qui tales deos imitari magis elegit quam diuina gratia ab eorum societate separari, quantum moliantur maligni isti spiritus exemplo suo uelut diuinam auctoritatem praebere sceleribus? quod etiam in quadam Campaniae lata planitie, ubi non multo post ciuiles acies nefario proelio conflixerunt, ipsi inter se prius pugnare uisi sunt. Namque ibi auditi sunt primum ingentes fragores, moxque multi se uidisse nuntiarunt per aliquot dies duas acies proeliari. Quae pugna ubi destitit, uestigia quoque uelut hominum et equorum, quanta de illa conflictatione exprimi poterant, inuenerunt. Si ergo ueraciter inter se numina pugnauerunt, iam bella ciuilia excusantur humana; consideretur tamen quae sit talium deorum uel malitia uel miseria: si autem se pugnasse finxerunt, quid aliud egerunt, nisi ut sibi Romani bellando ciuiliter tamquam deorum exemplo nullum nefas admittere uiderentur? Iam enim coeperant bella ciuilia, et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda praecesserat. Iam multos mouerat, quod miles quidam, dum occiso spolia detraheret, fratrem nudato cadauere agnouit ac detestatus bella ciuilia se ipsum ibi perimens fraterno corpori adiunxit. Ut ergo huius tanti mali minime taederet, sed armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret, noxii daemones, quos illi deos putantes colendos et uenerandos arbitrabantur, inter se pugnantes hominibus apparere uoluerunt, ne imitari tales pugnas ciuica trepidaret adfectio, sed potius humanum scelus diuino excusaretur exemplo. Hac astutia maligni spiritus etiam ludos, unde multa iam dixi, scaenicos sibi dicari sacrarique iusserunt, ubi tanta deorum flagitia theatricis canticis adque fabularum actionibus celebrata et quisquis eos fecisse crederet et quisquis non crederet, sed tamen illos libentissime sibi talia exhiberi cerneret, securus imitaretur. Ne quis itaque existimaret in deos conuicia potius quam eis dignum aliquid scriptitasse, ubicumque illos inter se pugnasse poetae commemorarunt, ipsi ad decipiendos homines poetarum carmina firmauerunt, pugnas uidelicet suas non solum per scaenicos in theatro, uerum etiam per se ipsos in campo humanis oculis exhibentes. Haec dicere conpulsi sumus, quoniam pessimis moribus ciuium Romanam rem publicam iam antea perditam fuisse nullamque remansisse ante aduentum Christi Iesu domini nostri auctores eorum dicere et scribere minime dubitarunt. Quam perditionem dis suis non inputant, qui mala transitoria, quibus boni, seu uiuant seu moriantur, perire non possunt, Christo nostro inputant: cum Christus noster tanta frequentet pro moribus optimis praecepta contra perditos mores; di uero ipsorum nullis talibus praeceptis egerint aliquid cum suo cultore populo pro illa re publica, ne periret; immo eosdem mores uelut suis exemplis auctoritate noxia corrumpendo egerunt potius, ut periret. Quam non ideo tunc perisse quisquam, ut arbitror, iam dicere audebit, quia 'discessere omnes adytis arisque relictis di', uelut amici uirtutibus, cum uitiis hominum offenderentur; quia tot signis extorum auguriorum uaticiniorum, quibus se tamquam praescios futurorum adiutoresque proeliorum iactare et commendare gestiebant, conuincuntur fuisse praesentes; qui si uere abscessissent, mitius Romani in bella ciuilia suis cupiditatibus quam illorum instigationibus exarsissent.
2.2626. Ayinlerinde açıkça her türlü ahlâksızlık öğretilirken, cinlerin iyi ahlâkla ilgili gizli öğütleri
Durum böyle. Zalimliklerle karışmış çirkinlikler, tanrısal güçlerin ele verilmiş ya da uydurulmuş yüz karaları ve suçları, onların kendi istekleriyle, yapılmazsa öfkelenmeleri üzerine, belli ve sabit bayramlarda onlara açıkça ve aleni olarak kutsanıp adandı; herkesin gözü önüne taklit edilsin diye konup seyre çıkarıldı. Bu cinler böyle hazlarla murdar ruhlar olduklarını itiraf ediyor; ele verilmiş ya da uydurulmuş rezillikleriyle ve cinayetleriyle, bunların kutlanmasını utanmazlardan isteyip utananlardan zorla koparmalarıyla, caniyane ve murdar bir hayatın başlatıcıları olduklarına kendileri tanıklık ediyorlar. Öyleyse aynı cinlerin, yine de mabetlerinde ve gizli iç odalarında, seçilmiş gibi bazı müritlerine ahlâk hakkında bazı iyi öğütler verdikleri söylenmesi nasıl oluyor? Eğer böyleyse, zararlı ruhların daha da kurnaz olan kötülüğü tam bundan fark edilmeli ve suçlu çıkarılmalıdır. Çünkü dürüstlüğün ve iffetin gücü o kadar büyüktür ki insan tabiatı bütünüyle ya da neredeyse bütünüyle onun övgüsünden etkilenir; çirkinlikle ahlâkça güzel olanın bütün duygusunu yitirecek kadar kusurlu değildir. Bu yüzden cinlerin kötülüğü, bizim Yazılarımızda yazılı olduğunu bildiğimiz gibi, bir yerde kendini ışık meleği kılığına sokmazsa aldatma işini tamamlamaz. Böylece dışarıda halkların çevresinde murdar dinsizlik en büyük gürültüyle çınlar, içeride ise birkaç kişiye sahte bir iffet güçlükle seslenir; utanç verici şeylere açıklık, övülecek şeylere gizlilik sağlanır; ahlâkça yakışan saklanır, yakışmayan ortadadır; yapılan kötülük bütün seyircileri çağırır, söylenen iyilik birkaç dinleyici bile güçlükle bulur; sanki ahlâkça güzel olandan utanılacak, çirkin olanla övünülecekmiş gibi. Ama bu, cinlerin tapınaklarında değilse nerede olur? Aldatmanın konaklarında değilse nerede? Biri, sayıca az olan daha dürüstler ağa düşsün diye yapılır; öteki, en çirkin olan çoğunluk düzelmesin diye.
Caelestis'in müritlerinin iffet öğütlerini nerede ve ne zaman işittiklerini bilmiyoruz; ama biz o putun konduğunu gördüğümüz mabedin önünde, her yandan akın eden herkesle birlikte, her biri durabildiği yerde durarak oynanan oyunları büyük bir dikkatle seyrederdik. Bakışlarımız bir yandan fahişelerin alayına, bir yandan bakire tanrıçaya gidip gelirdi: Ona yalvararak tapınılıyor, önünde çirkin şeyler kutlanıyordu. Orada utangaç bir mim oyuncusu, biraz daha edepli bir sahne oyuncusu görmedik; müstehcenliğin bütün görevleri yerine getiriliyordu. Bakire tanrısal gücün neden hoşlandığı biliniyor ve evli kadının tapınaktan eve daha bilgili olarak götüreceği şeyler sergileniyordu. Daha utangaç olan bazı kadınlar yüzlerini sahne oyuncularının murdar hareketlerinden çeviriyor, ama rezillik sanatını gizli bir dikkatle öğreniyorlardı. Çünkü insanlardan utanıyor, edepsiz jestlere açık yüzle bakmaya cesaret edemiyorlardı; ama saygı gösterdikleri tanrıçanın ayinlerini iffetli bir yürekle mahkûm etmeye ise çok daha az cesaret ediyorlardı. Yine de evde işlenmek için hiç değilse bir gizlilik aranan şey, tapınakta açıkça öğretiliyordu. Orada biraz utanma duygusu kaldıysa, ölümlülerin utanma duygusu çok şaşıyordu: İnsanlar, tanrıların yanında dinî bir saygıyla öğrendikleri, üstelik sergilemeye de özen göstermezlerse tanrıları öfkelendirecekleri insanca rezillikleri serbestçe işlemiyorlardı. Gizli bir dürtüyle en kötü zihinleri kışkırtıp zinaların işlenmesi için zorlayan ve işlenenlerle beslenen ruh, böyle ayinlerden de hoşlanan, tapınaklarda cinlerin putlarını diken, oyunlarda kusurların hayallerini seven, birkaç iyiyi de aldatmak için gizlice adalet sözleri fısıldayan, sayısız kötüyü ele geçirmek için açıkta ahlâksızlığın davetlerini durmadan tekrarlayan ruhtan başka kim olabilir?
CAPUT XXVI. De secretis daemonum monitis, quae pertinebant ad bonos mores, cum palam in sacris eorum omnis nequitia disceretur. Quae cum ita sint, cum palam aperteque turpitudines crudelitatibus mixtae, obprobria numinum et crimina, siue prodita siue conficta, ipsis exposcentibus et nisi fieret irascentibus etiam certis et statis sollemnitatibus consecrata illis et dicata claruerint adque ad omnium oculos ut imitanda proponerentur, spectanda processerint: quid est, quod idem ipsi daemones, qui se huiusce modi uoluptatibus inmundos esse spiritus confitentur, qui suis flagitiis et facinoribus, siue indicatis siue simulatis, eorumque sibi celebratione petita ab inpudentibus, extorta a pudentibus auctores se uitae scelestae inmundaeque testantur, perhibentur tamen in adytis suis secretisque penetralibus dare quaedam bona praecepta de moribus quibusdam uelut electis sacratis suis? Quod si ita est, hoc ipso callidior aduertenda est et conuincenda malitia spirituum noxiorum. Tanta enim uis est probitatis et castitatis, ut omnis uel paene omnis eius laude moueatur humana natura, nec usque adeo sit turpitudine uitiosa, ut totum sensum honestatis amiserit. Proinde malignitas daemonum, nisi alicubi se, quem ad modum scriptum in nostris litteris nouimus, transfiguret in angelos lucis, non inplet negotium deceptionis. Foris itaque populis celeberrimo strepitu inpietas inpura circumsonat, et intus paucis castitas simulata uix sonat; praebentur propatula pudendis et secreta laudandis; decus latet et dedecus patet; quod malum geritur omnes conuocat spectatores, quod bonum dicitur uix aliquos inuenit auditores, tamquam honesta erubescenda sint et inhonesta glorianda. Sed ubi hoc nisi in daemonum templis? ubi nisi in fallaciae deuersoriis? Illud enim fit, ut honestiores, qui pauci sunt, capiantur; hoc autem, ne plures, qui sunt turpissimi, corrigantur. Ubi et quando sacrati Caelestis audiebant castitatis praecepta, nescimus; ante ipsum tamen delubrum, ubi simulacrum illud locatum conspiciebamus, uniuersi undique confluentes et ubi quisque poterat stantes ludos qui agebantur intentissimi spectabamus, intuentes alternante conspectu hinc meretriciam pompam, illinc uirginem deam: illam suppliciter adorari, ante illam turpia celebrari; non ibi pudibundos mimos, nullam uerecundiorem scaenicam uidimus; cuncta obscenitatis inplebantur officia. Sciebatur uirginali numini quid placeret, et exhibebatur quod de templo domum matrona doctior reportaret. Nonnullae pudentiores auertebant faciem ab inpuris motibus scaenicorum et artem flagitii furtiua intentione discebant. Hominibus namque uerecundabantur, ne auderent inpudicos gestus ore libero cernere; sed multo minus audebant sacra eius, quam uenerabantur, casto corde damnare. Hoc tamen palam discendum praebebatur in templo, ad quod perpetrandum saltem secretum quaerebatur in domo, mirante nimium, si ullus ibi erat, pudore mortalium, quod humana flagitia non libere homines committerent, quae aput deos etiam religiose discerent iratos habituri, nisi etiam exhibere curarent. Quis enim alius spiritus occulto instinctu nequissimas agitans mentes et instat faciendis adulteriis et pascitur factis, nisi qui etiam sacris talibus oblectatur, constituens in templis simulacra daemonum, amans in ludis simulacra uitiorum, susurrans in occulto uerba iustitiae ad decipiendos etiam paucos bonos, frequentans in aperto inuitamenta nequitiae ad possidendos innumerabiles malos?
2.2727. Romalıların, tanrılarını yatıştırmak için oyunların müstehcenliklerini kamu terbiyesini ne büyük bir yıkıma uğratarak kutsadıkları
Ağırbaşlı bir adam ve filozofçuk Tullius, aedilis olacağı sırada, şehrin kulaklarına, makamının öteki vazifeleri arasında ana Flora'yı oyunların kutlanmasıyla yatıştırması gerektiğini haykırır; bu oyunlar ne kadar çirkin kutlanırsa o kadar dindarca kutlanmış sayılırdı. Başka bir yerde, artık konsülken, şehrin en büyük tehlikeleri içinde, on gün boyunca oyunlar düzenlendiğini ve tanrıları yatıştırmaya yarayan hiçbir şeyin ihmal edilmediğini söyler. Sanki böyle tanrıları itidalle kızdırmak, sefahatle yatıştırmaktan daha iyi değilmiş; sanki onları dürüstlükle düşmanlığa kışkırtmak, bu kadar büyük bir çirkinlikle yumuşatmaktan daha iyi değilmiş gibi! Çünkü kendilerine karşı tanrıların yatıştırıldığı insanlar, ne kadar zalim bir vahşetle zarar verecek olsalar da, tanrıların en iğrenç bir kusurlulukla yatıştırılırken verdikleri zarardan daha ağır bir zarar vermeyeceklerdi. Düşmandan bedenlere gelmesinden korkulan şey uzaklaştırılsın diye, tanrıların gönlü, zihinlerde faziletin yere serileceği bir yolla alınıyordu; bu tanrılar, önce iyi ahlâkın yıkıcıları olmadıkça, surların saldırganlarına karşı savunucu olarak çıkmazlardı. Böyle tanrısal güçlerin bu en arsız, en murdar, en utanmaz, en kötü, en pis yatıştırılışını, ki oyuncularını Roma faziletinin övülmeye değer yaradılışı onurdan yoksun bıraktı, kabilesinden çıkardı, çirkin saydı, rezil etti, evet, böyle tanrısal güçlerin bu utanç verici, gerçek dinin yüz çevirip lanetlemesi gereken yatıştırılışını, tanrılar hakkındaki bu ayartıcı ve suç dolu hikâyeleri, tanrıların ya caniyane ve çirkince yapılmış ya da daha caniyane ve daha çirkince uydurulmuş bu yüz kızartıcı işlerini, bütün şehir halkın gözleri ve kulaklarıyla öğreniyordu. Bu işlerin tanrısal güçlerin hoşuna gittiğini görüyor, bu yüzden onlara yalnız sunulması değil, kendisinin de taklit etmesi gerektiğine inanıyordu. O pek az kişiye ve pek gizlice söylenen (gerçi söyleniyorsa) iyi ve dürüst gibi görünen bilmem ne değil: Ondan daha çok bilinmesinden korkuluyordu, yapılmamasından değil.
CAPUT XXVII. Quanta euersione publicae disciplinae Romani dis suis placandis sacrauerint obscena ludorum. Vir grauis et philosophaster Tullius aedilis futurus clamat in auribus ciuitatis, inter cetera sui magistratus officia sibi Floram matrem ludorum celebritate placandam; qui ludi tanto deuotius, quanto turpius celebrari solent. Dicit alio loco iam consul in extremis periculis ciuitatis, et ludos per decem dies factos, neque rem ullam quae ad placandos deos pertineret praetermissam; quasi non satius erat tales deos inritare temperantia quam placare luxuria, et eos honestate etiam ad inimicitias prouocare quam tanta deformitate lenire. Neque enim grauius fuerant quamlibet crudelissima inmanitate nocituri homines, propter quos placabantur, quam nocebant ipsi, cum uitiositate foedissima placarentur. Quando quidem ut auerteretur quod metuebatur ab hoste in corporibus, eo modo di conciliabantur, quo uirtus debellaretur in mentibus, qui non obponerentur defensores obpugnatoribus moenium, nisi prius fierent expugnatores morum bonorum. Hanc talium numinum placationem petulantissimam inpurissimam inpudentissimam nequissimam inmundissimam, cuius actores laudanda Romanae uirtutis indoles honore priuauit, tribu mouit, agnouit turpes, fecit infames, hanc, inquam, pudendam ueraeque religioni auersandam et detestandam talium numinum placationem, [has] fabulas in deos inlecebrosas adque criminosas, haec ignominiosa deorum uel scelerate turpiterque facta uel sceleratius turpiusque conficta oculis et auribus publicis ciuitas tota discebat, haec commissa numinibus placere cernebat, et ideo non solum illis exhibenda, sed sibi quoque imitanda credebat, non illud nescio quid uelut bonum et honestum, quod tam paucis et tam occulte dicebatur (si tamen dicebatur), ut magis ne innotesceret, quam ne non fieret, timeretur.
2.2828. Hristiyan dininin şifalı oluşu
İnsanların Mesih'in adıyla bu en murdar güçlerin cehennemî boyunduruğundan ve cezaya götüren ortaklığından kurtarılmasından, o en yıkıcı dinsizliğin gecesinden en şifalı saygının ışığına geçirilmesinden yakınıp homurdanıyorlar bu haksızlar ve nankörler, o alçak ruhun daha derinden ve daha sıkıca sahiplendiği bu kimseler. Çünkü halklar iffetli bir kalabalıkla, iki cinsiyetin dürüstçe ayrılmasıyla kiliseye akın ediyorlar. Orada, bu hayattan sonra mesut ve sonsuza kadar yaşamayı hak etmek için burada bu zaman boyunca ne kadar iyi yaşamaları gerektiğini işitiyorlar; orada Kutsal Yazı ve adalet öğretisi yüksek bir yerden herkesin gözü önünde yankılanırken, hem ona uyanlar ödüllerine işitiyorlar hem de uymayanlar yargılarına. Böyle öğütlerle alay eden bazıları da oraya gelse, onların bütün arsızlığı ya ani bir değişmeyle bırakılır ya da korkuyla ya da utançla bastırılır. Çünkü gerçek Tanrı'nın öğütlerinin içe işlendiği, mucizelerinin anlatıldığı, armağanlarının övüldüğü ya da iyiliklerinin dilendiği yerde onlara seyredilecek ve taklit edilecek hiçbir çirkin ve rezil şey sunulmaz.
CAPUT XXVIII. De Christianae religionis salubritate. Ab istarum inmundissimarum potestatum tartareo iugo et societate poenali erui per Christi nomen homines et in lucem saluberrimae pietatis ab illa perniciosissimae inpietatis nocte transferri queruntur et murmurant iniqui et ingrati et illo nefario spiritu altius obstrictiusque possessi, quia populi confluunt ad ecclesiam casta celebritate, honesta utriusque sexus discretione, ubi audiant quam bene hic ad tempus uiuere debeant, ut post hanc uitam beate semperque uiuere mereantur, ubi sancta scriptura iustitiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium personante et qui faciunt audiant ad praemium, et qui non faciunt audiant ad iudicium. Quo etsi ueniunt quidam talium praeceptorum inrisores, omnis eorum petulantia aut repentina mutatione deponitur, aut timore uel pudore conprimitur. Nihil enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandumque proponitur, ubi ueri Dei aut praecepta insinuantur aut miracula narrantur, aut dona laudantur aut beneficia postulantur.
2.2929. Romalılara tanrılara tapınmayı bırakmaları için öğüt
Ey övülmeye değer Roma yaradılışı, ey Regulusların, Scaevolaların, Scipioların, Fabriciusların soyu, daha çok bunları arzula; bunları arzula, bunları o en çirkin boşluktan ve cinlerin en aldatıcı kötülüğünden ayırt et. Sende tabiatça övülmeye değer bir şey öne çıkıyorsa, o ancak gerçek saygıyla arınır ve tamamlanır; dinsizlikle ise heba olur ve cezalandırılır. Şimdi artık neyin ardından gideceğini seç ki kendinde değil, gerçek Tanrı'da, hiçbir yanılgı olmadan övülesin. Çünkü o zaman halkın verdiği şan senin yanındaydı, ama ilahî takdirin gizli yargısıyla seçebileceğin gerçek din yoktu. Uyan, gün doğdu; nitekim bazılarında uyandın da; onların kusursuz faziletiyle ve gerçek iman uğruna çektikleri acılarla da övünüyoruz. Onlar her yerde en düşman güçlere karşı çarpışıp cesaretle ölerek onları yendiler ve
bu vatanı bize kanlarıyla kazandırdılar.
Seni bu vatana davet ediyor ve onun vatandaşları arasına katılmaya çağırıyoruz; onun bir bakıma sığınağı günahların gerçek bağışlanmasıdır. Mesih'i ya da Hristiyanları, sanki kötü zamanların suçlusuymuş gibi kötüleyip suçlayan soysuzlarını dinleme; onlar huzurlu bir hayatın değil, daha çok güvenli bir ahlâksızlığın sürülebileceği zamanlar arıyorlar. Bu zamanlar dünyevî vatan için bile sana hiçbir zaman hoş gelmedi. Şimdi artık göksel olana sarıl; onun için pek az zahmet çekeceksin ve onda gerçekten ve sonsuza kadar hüküm süreceksin. Çünkü orada sana Vesta'nın ocağı değil, Capitolium'un taşı değil, tek ve gerçek Tanrı,
ne şeylere sınır koyar ne zamanlara, sonsuz bir hükümranlık verecektir.
Sahte ve aldatıcı tanrıları arama; tersine, gerçek özgürlüğe doğru atılarak onları at ve hor gör. Onlar tanrı değil, kötü ruhlardır; senin ebedî mutluluğun onlar için bir cezadır. Iuno'nun, bedence soyundan geldiğin Truvalılara Roma'nın kalelerini çekemediği, hâlâ tanrı sandığın bu cinlerin bütün insan soyuna ebedî konutları çekemediği kadar değildir. Hem sen kendin de bu ruhlar hakkında hiç de küçük olmayan ölçüde hüküm verdin: Onları oyunlarla yatıştırdın, ama bu oyunları oynayan insanların rezil olmasını istedin. Özgürlüğünün, boynuna kendilerine kutsanacak ve kutlanacak rezilliklerini yüklemiş olan murdar ruhlara karşı kurtarılmasına izin ver. Tanrısal suçların oyuncularını onurlarından uzaklaştırdın; gerçek Tanrı'ya yalvar ki kendi suçlarından, ister gerçek olsun, ki bu en yüz kızartıcısıdır, ister yalan olsun, ki bu en kötü niyetlisidir, hoşlanan o tanrıları da senden uzaklaştırsın. Mim oyuncularına ve sahne oyuncularına kendiliğinden şehrin topluluğunu açmak istemedin, iyi yaptın; daha da uyan! İnsan itibarını kirleten sanatlarla ilahî yücelik hiçbir şekilde yatıştırılmaz. Öyleyse bu hizmetleri yapan insanları herhangi bir Roma vatandaşı arasında saymadığın hâlde, böyle hizmetlerden hoşlanan tanrıların kutsal göksel güçler arasında sayılacağını nasıl düşünürsün? Yukarıdaki şehir kıyaslanamayacak ölçüde daha parlaktır: Orada zafer hakikat, itibar kutsallık, barış mutluluk, hayat ebediyettir. Sen kendi topluluğunda böyle insanları bulundurmaktan utandıysan, o şehir kendi topluluğunda böyle tanrıları çok daha az bulundurur. Bu yüzden mesut şehre varmayı arzuluyorsan, cinlerin ortaklığından kaçın. Çirkinler eliyle yatıştırılanlara dürüstlerin tapınması yakışmaz. Bunlar da senin saygından Hristiyan arınmasıyla uzaklaştırılsın, tıpkı ötekilerin sansör damgasıyla senin itibarından uzaklaştırıldığı gibi.
Kötülerin yalnız tadına varmak istedikleri bedenî iyiliklere ve yalnız katlanmak istemedikleri bedenî kötülüklere gelince, bu cinlerin bunlarda da sanıldığı gücü olmadığını (gerçi olsaydı bile, bu şeyler yüzünden onlara tapınmak ve onlara taparak bizi çekemedikleri o şeylere ulaşamamak yerine, bu şeyleri de hor görmemiz gerekirdi), yine de bu şeyler yüzünden onlara tapınılması gerektiğini ileri sürenlerin sandığı gibi bunlarda da güçlerinin geçmediğini bundan sonra göreceğiz; bu cildin ölçüsü bu olsun.
CAPUT XXVIIII. De abiciendo cultu deorum cohortatio ad Romanos. Haec potius concupisce o indoles Romana laudabilis o progenies Regulorum Scaeuolarum Scipionum Fabriciorum; haec potius concupisce, haec ab illa turpissima uanitate et fallacissima daemonum malignitate discerne. Si quid in te laudabile naturaliter eminet, non nisi uera pietate purgatur adque perficitur, inpietate autem disperditur et punitur. Nunc iam elige quid sequaris, ut non in te, sed in Deo uero sine ullo errore lauderis. Tunc enim tibi gloria popularis adfuit, sed occulto diuinae prouidentiae iudicio uera religio quam eligeres defuit. Expergiscere, dies est, sicut experrecta es in quibusdam, de quorum uirtute perfecta et pro fide uera etiam passionibus gloriamur, qui usquequaque aduersus potestates inimicissimas confligentes easque fortiter moriendo uincentes sanguine nobis hanc patriam peperere suo. Ad quam patriam te inuitamus et exhortamur, ut eius adiciaris numero ciuium, cuius quodam modo asylum est uera remissio peccatorum. Non audias degeneres tuos Christo Christianisue detrahentes et accusantes uelut tempora mala, cum quaerant tempora, quibus non sit quieta uita, sed potius secura nequitia. Haec tibi numquam nec pro terrena patria placuerunt. Nunc iam caelestem arripe, pro qua minimum laborabis, et in ea ueraciter semperque regnabis. Illic enim tibi non Vestalis focus, non lapis Capitolinus, sed Deus unus et uerus nec metas rerum nec tempora ponit, Imperium sine fine dabit. Noli deos falsos fallacesque requirere; abice potius adque contemne in ueram emicans libertatem. Non sunt di, maligni sunt spiritus, quibus aeterna tua felicitas poena est. Non tam Iuno Troianis, a quibus carnalem originem ducis, arces uidetur inuidisse Romanas, quam isti daemones, quos adhuc deos putas, omni generi hominum sedes inuident sempiternas. Et tu ipsa non parua ex parte de talibus spiritibus iudicasti, quando ludis eos placasti et per quos homines eosdem ludos fecisti, infames esse uoluisti. Patere adseri libertatem tuam aduersus inmundos spiritus, qui tuis ceruicibus inposuerant sacrandam sibi et celebrandam ignominiam suam. Actores criminum diuinorum remouisti ab honoribus tuis: supplica Deo uero, ut a te remoueat illos deos, qui delectantur criminibus suis, seu ueris, quod ignominiosissimum est, seu falsis, quod malitiosissimum. Bene, quod tua sponte histrionibus et scaenicis societatem ciuitatis patere noluisti; euigila plenius! Nullo modo his artibus placatur diuina maiestas, quibus humana dignitas inquinatur. Quo igitur pacto deos, qui talibus delectantur obsequiis, haberi putas in numero sanctarum caelestium potestatum, cum homines, per quos eadem aguntur obsequia, non putasti habendos in numero qualiumcumque ciuium Romanorum? Incomparabiliter superna est ciuitas clarior, ubi uictoria ueritas, ubi dignitas sanctitas, ubi pax felicitas, ubi uita aeternitas. Multo minus habet in sua societate tales deos, si tu in tua tales homines habere erubuisti. Proinde si ad beatam peruenire desideras ciuitatem, deuita daemonum societatem. Indigne ab honestis coluntur, qui per turpes placantur. Sic isti a tua pietate remoueantur purgatione Christiana, quo modo illi a tua dignitate remoti sunt notatione censoria. De bonis autem carnalibus, quibus solis mali perfrui uolunt, et de malis carnalibus, quae sola perpeti nolunt, quod neque in his habeant quam putantur habere isti daemones potestatem (quamquam si haberent, deberemus potius etiam ista contemnere, quam propter ista illos colere et eos colendo ad illa, quae nobis inuident, peruenire non posse), — tamen nec in istis eos hoc ualere, quod hi putant, qui propter haec eos coli oportere contendunt, deinceps uidebimus, ut hic sit huius uoluminis modus.