IV. Kitap
4.11. Birinci ciltte tartışılanlar
Tanrı Devleti hakkında konuşmaya başlayınca, önce onun düşmanlarına cevap vermem gerektiğini düşündüm. Bunlar dünyevî sevinçlerin peşinde koşan, geçici şeylere göz diken kimselerdir; bu şeylerde başlarına gelen acı veren her şeyi, Tanrı'nın cezalandıran şiddetinden çok uyaran merhametiyle çektikleri hâlde, tek şifalı ve tek gerçek din olan Hristiyan dinine yüklerler. Aralarında bilgisiz halk da bulunduğu ve bilgililerin otoritesiyle bize karşı nefrete daha ağır biçimde kışkırtıldıkları için —cahiller kendi zamanlarında olağan dışı biçimde olanların geçmiş zamanlarda olmadığını sanırlar; bunun yanlış olduğunu bilenler ise bize karşı haklı söylentileri varmış gibi görünsün diye kendi bilgilerini saklayarak bu kanaati güçlendirirler— onların yazarlarının geçmiş zamanların tarihini tanıtmak için kaleme aldıkları kitaplara dayanarak durumun sandıklarından çok farklı olduğunu göstermek gerekti.
Aynı zamanda, açıkça tapındıkları ya da hâlâ gizlice tapındıkları sahte tanrıların çok kirli ruhlar, çok kötü ve çok aldatıcı cinler olduğunu öğretmek gerekti. Öyle ki gerçek olsun uydurma olsun kendi suçlarından hoşlanırlar ve bu suçların kendi bayramlarında kutlanmasını istemişlerdir. Böylece insan zayıflığı lanetli işler yapmaktan alıkonulamaz, çünkü bunları taklit etmek için sanki ilahî bir otorite sunulur. Bunları kendi tahminimize göre değil, kısmen yakın hatırayla —çünkü biz de bu tür ilahî güçlere böyle şeyler sunulduğunu gördük— kısmen de bunları tanrılarına hakaret için değil, onların onuruna yazıp sonrakilere bırakanların eserlerine dayanarak ispatladık. Öyle ki onların çok bilgili ve otoritesi çok ağır olan adamı Varro, insanî ve ilahî şeyler üzerine kitaplarını ayırıp, her şeyin değerine göre kimini insanî, kimini ilahî olana dağıtırken, sahne oyunlarını hiç olmazsa insanî değil ilahî şeylere yerleştirmiştir. Oysa şehirde yalnız iyi ve onurlu insanlar bulunsaydı, sahne oyunlarının insanî şeyler arasında bile yeri olmamalıydı. Bunu kuşkusuz kendi otoritesiyle yapmadı; Roma'da doğup yetiştiği için onları ilahî şeyler arasında bulmuştu. Birinci kitabın sonunda sonra söylenecekleri kısaca belirtip bunlardan bir kısmını sonraki iki kitapta söylediğimize göre, geride kalanları okuyucuların beklentisine borçlu olduğumuzu biliyoruz.
CAPUT I. De his, quae primo uolumine disputata sunt. De ciuitate Dei dicere exorsus prius respondendum putaui eius inimicis, qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes, quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis seueritate patiuntur, religioni increpitant Christianae, quae una est salubris et uera religio. Et quoniam, cum sit in eis etiam uulgus indoctum, uelut doctorum auctoritate in odium nostrum grauius inritantur, existimantibus inperitis ea, quae suis temporibus insolite acciderint, per alia retro tempora accidere non solere, eorumque opinionem etiam his, qui eam falsam esse nouerunt, ut aduersum nos iusta murmura habere uideantur, suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris, quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandauerunt, longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos, quos uel palam colebant uel occulte adhuc colunt, eos esse inmundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones, usque adeo, ut aut ueris aut fictis etiam, suis tamen criminibus delectentur, quae sibi celebrari per sua festa uoluerunt, ut a perpetrandis damnabilibus factis humana reuocari non possit infirmitas, dum ad haec imitanda uelut diuina praebetur auctoritas. Haec non ex nostra coniectura probauimus, sed partim ex recenti memoria, quia et ipsi uidimus talia ac talibus numinibus exhiberi, partim ex litteris eorum, qui non tamquam in contumeliam, sed tamquam in honorem deorum suorum ista conscripta posteris reliquerunt, ita ut uir doctissimus aput eos Varro et grauissimae auctoritatis, cum rerum humanarum adque diuinarum dispertitos faceret libros, alios humanis, alios diuinis pro sua cuiusque rei dignitate distribuens non saltem in rebus humanis, sed in rebus diuinis ludos scaenicos poneret, cum utique, si tantummodo boni et honesti homines in ciuitate essent, nec in rebus humanis ludi scaenici esse debuissent Quod profecto non auctoritate sua fecit, sed quoniam eos Romae natus et educatus in diuinis rebus inuenit. Et quoniam in fine primi libri, quae deinceps dicenda essent, breuiter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus diximus, expectationi legentium quae restant reddenda cognoscimus.
4.22. İkinci ve üçüncü kitabın içerdiği konular
Roma devletinin felaketlerini dinimize yükleyenlere karşı bazı şeyler söyleyeceğimize ve o şehrin ya da hükümranlığına bağlı eyaletlerin, onların kurbanları yasaklanmadan önce çektiği kötülükleri aklıma gelebildiği ve yeterli göründüğü kadarıyla, ne kadar ve ne büyüklükte idiyse anacağımıza söz vermiştik. Dinimiz o zaman onlar arasında parlıyor olsaydı ya da onları kutsala saygısız törenlerden aynı şekilde alıkoysaydı, bütün bunları kuşkusuz bize yüklerlerdi. Bunu ikinci ve üçüncü kitapta, sanırım, yeterince tamamladık. İkincisinde ahlâk kötülüklerini ele aldık; bu kötülükler ya biricik ya da en büyük kötülükler sayılmalıdır. Üçüncüsünde ise akılsızların yalnız onları çekmekten dehşete kapıldığı, bedenin ve dış şeylerin kötülüklerini ele aldık; bunları iyiler de sık sık çeker. Kişiyi kötü yapan öteki kötülükleri ise, sabırla demiyorum, severek taşırlar. Üstelik yalnız o şehir ve hükümranlığı hakkında ne kadar az şey söyledim; onun bile hepsini Augustus Caesar'a kadar değil!
İnsanların birbirine yaptığı kötülükleri, savaşanların yakıp yıkmaları gibi şeyleri değil de dünyanın kendi unsurlarından yeryüzü şeylerinin başına gelen kötülükleri anmak ve büyütmek isteseydim ne olurdu? Apuleius dünya üzerine yazdığı o kitapçıkta bir yerde bunlara kısaca değinir; yeryüzüne ait her şeyin değişikliklere, dönüşümlere ve yok oluşlara tabi olduğunu söyler. Çünkü, onun sözleriyle söylersek, ölçüsüz depremlerle toprak yarılmış, kentler halklarıyla birlikte yutulmuş; ansızın boşanan yağmurlarla bütün bölgeler sular altında kalmış; önceden kara olan yerler, yabancı ve göçmen dalgalarla ada hâline gelmiş; başka yerlere de denizin tembelliği sayesinde yürüyerek ulaşılır olmuş; rüzgârlar ve fırtınalar şehirleri yıkmış; bulutlardan yangınlar çakmış, Doğu bölgelerini yakıp yok etmiş, Batı'da da sular ve seller aynı kırımı yapmış; yine Etna'nın doruklarından bir zamanlar kraterler taşmış, ilahî bir yangınla yamaçlardan aşağı sel gibi alev ırmakları akmış. Tarihin içerdiği bunları ve bu türden şeyleri bulabildiğim yerlerden toplamak isteseydim, Mesih'in adı bunların gerçek kurtuluşa zararlı boş şeylerinden herhangi birini bastırmadan önceki zamanlarda olanları anlatmayı ne zaman bitirirdim?
Bütün krallıkların kudretinde olduğu gerçek Tanrı'nın onların hangi ahlâkına ve hangi sebeple, hükümranlıklarını büyütmek üzere yardım etmeyi uygun gördüğünü; tanrı saydıklarının onlara hiçbir yardımı dokunmadığını, tersine aldatıp kandırarak ne kadar zarar verdiğini de göstereceğime söz vermiştim. Şimdi bunları ve özellikle Roma hükümranlığının büyümesini anlatmam gerektiğini görüyorum. Tanrı gibi tapındıkları cinlerin zararlı aldatıcılığının ahlâklarına ne kadar kötülük getirdiği hakkında ise özellikle ikinci kitapta az şey söylenmedi. Tamamlanan bu üç kitabın tümünde, uygun görüldüğü yerde, savaş kötülükleri içinde bile, Tanrı'nın, savaş âdetlerinin dışında barbarların bile çok saygı gösterdiği Mesih'in adı aracılığıyla iyilere ve kötülere ne kadar avuntu verdiğini vurguladık; nasıl ki "güneşini iyilerin de kötülerin de üzerine doğdurur, yağmurunu adillerin de adil olmayanların da üzerine yağdırır".
CAPUT II. De his, quae libro secundo et tertio continentur. Promiseramus ergo quaedam nos esse dicturos aduersus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, et commemoraturos quaecumque et quantacumque occurrere potuissent uel satis esse uiderentur mala, quae illa ciuitas pertulit uel ad eius imperium prouinciae pertinentes, antequam eorum sacrificia prohibita fuissent; quae omnia procul dubio nobis tribuerent, si iam uel illis clareret nostra religio uel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Haec in secundo et tertio libro satis, quantum existimo, absoluimus, in secundo agentes de malis morum, quae mala uel sola uel maxima deputanda sunt, in tertio autem de his malis, quae stulti sola perpeti exhorrent, corporis uidelicet externarumque rerum, quae plerumque patiuntur et boni; illa uero mala non dico patienter, sed libenter habent, quibus ipsi fiunt mali. Et quam pauca dixi de sola ipsa ciuitate adque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. Quid, si commemorare uoluissem et exaggerare illa mala, quae non sibi inuicem homines faciunt, sicut sunt uastationes euersionesque bellantum, sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus, quae uno loco Apuleius breuiter stringit in eo libello quem de mundo scripsit, terrena omnia dicens mutationes, conuersiones et interitus habere? Namque inmodicis tremoribus terrarum, ut uerbis eius utar, dissiluisse humum et interceptas urbes cum populis dicit; abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones; illas etiam, quae prius fuerant continentes, hospitibus adque aduenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu peruias factas; uentis ac procellis euersas esse ciuitates; incendia de nubibus emicasse, quibus Orientis regiones conflagratae perierunt, et in Occidentis plagis scaturrigines quasdam ac proluuiones easdem strages dedisse; sic ex Aetnae uerticibus quondam effusis crateribus diuino incendio per decliuia torrentis uice flammarum flumina cucurrisse. Si haec adque huius modi, quae habet historia, unde possem, colligere uoluissem, quando finissem, quae illis temporibus euenerunt, antequam Christi nomen ulla istorum uana et uerae saluti perniciosa conprimeret. Promiseram etiam me demonstraturum, quos eorum mores et quam ob causam Deus uerus ad augendum imperium adiuuare dignatus est, in cuius potestate sunt regna omnia, quamque nihil eos adiuuerint hi, quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc uideo mihi esse dicendum, et magis de incrementis imperii Romani. Nam de noxia fallacia daemonum, quos uelut deos colebant, quantum malorum inuexerit moribus eorum, in secundo maxime libro non pauca iam dicta sunt. Per omnes autem absolutos tres libros, ubi opportunum uisum est, commendauimus, etiam in ipsis bellicis malis quantum solaciorum Deus per Christi nomen, cui tantum honoris barbari detulerunt praeter bellorum morem, bonis malisque contulerit, quo modo qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos.
4.33. Yalnız savaşlarla kazanılan hükümranlık genişliği bilgelerin ya da mesutların iyilerinden sayılmalı mı
Şimdi, Roma hükümranlığının bu kadar geniş ve uzun ömürlü oluşunu, utanç verici oyunların törenleriyle ve utanç verici insanların hizmetleriyle onurlu biçimde tapındıklarını ileri sürdükleri o tanrılara yüklemeye nasıl cesaret ettiklerini görelim. Yine de önce kısaca şunu sormak isterim: Sürekli savaş felaketleri içinde, vatandaş ya da düşman olsun her hâlükârda insan kanı içinde, karanlık korku ve kanlı arzuyla dolaşan insanların mutluluğunu gösteremediğin hâlde, hükümranlığın genişliği ve büyüklüğüyle övünmek istemek hangi akla, hangi basirete sığar? Oradaki sevinç camdan bir sevinçtir: kırılgan bir parlaklığı vardır ve birden kırılacak diye korkunçca korkulur.
Bunu daha kolay yargılamak için boş bir şişkinlikle savrulup kaybolmayalım; halklar, krallıklar, eyaletler diye duyunca yükseklerden çınlayan kelimelerle dikkatimizin keskinliğini körletmeyelim. İki insan koyalım önümüze (çünkü tek tek her insan, tek harfin sözde olduğu gibi, topraklarının genişliği ne kadar büyük olursa olsun şehrin ve krallığın adeta bir unsurudur). Bu iki insandan birini yoksul, daha doğrusu orta hâlli, ötekini çok zengin düşünelim. Ama zengin korkularla kaygılı, kederlerle eriyen, arzuyla yanan, hiç rahat olmayan, sürekli huzursuz, düşmanlık kavgalarıyla soluk soluğa bir adam olsun; bu sefaletlerle mal varlığını sınırsızca artırsın, ama bu artışlarla birlikte en acı dertleri de üst üste yığsın. Orta hâlli olan ise küçük ve derli toplu malıyla yetinen, yakınları için çok değerli, akrabaları, komşuları ve dostlarıyla en tatlı barış içinde sevinen, saygısıyla dindar, zihni iyiliksever, bedeni sağlıklı, hayatı tutumlu, ahlâkı temiz, vicdanı rahat bir adam olsun. Birini diğerine tercih etmekte tereddüt etmeye cüret edecek kadar akılsız birinin bulunup bulunmayacağını bilmiyorum. Bu iki insanda olduğu gibi, iki ailede, iki halkta, iki krallıkta da aynı hakkaniyet kuralı geçerlidir. Bu kuralı uyanıkça uygulayıp bakışımızı düzeltirsek, boşluğun nerede, mutluluğun nerede oturduğunu kolayca görürüz.
Bu yüzden gerçek Tanrı'ya tapınılıyor, ona doğru törenlerle ve iyi ahlâkla hizmet ediliyorsa, iyilerin uzun süre ve geniş topraklarda hüküm sürmesi faydalıdır; bu da kendilerinden çok hüküm sürdükleri kimseler için faydalıdır. Çünkü kendileri söz konusu olunca, Tanrı'nın büyük armağanları olan saygıları ve dürüstlükleri, bu hayatı iyi yaşamaları ve sonra ebedî hayata kavuşmaları için gerçek mutluluğa yeter. Demek ki bu yeryüzünde iyilerin krallığı onlardan çok insan işlerine bir hizmettir; kötülerin krallığı ise en çok hüküm sürenlerin kendisine zarar verir, çünkü suçların daha büyük serbestliğiyle kendi ruhlarını harap ederler. Onlara hizmet edip boyun eğenlere ise yalnız kendi adaletsizlikleri zarar verir. Çünkü adil kimselere adaletsiz efendilerin reva gördüğü her kötülük suçun cezası değil, faziletin sınavıdır. Dolayısıyla iyi insan köle de olsa özgürdür, kötü insan hüküm sürse de köledir; hem de bir tek insanın değil, daha ağırı, kusuru kadar efendinin kölesidir. Kutsal Yazı bu kusurlardan söz ederken şöyle der: "Kişi neye yenildiyse onun kölesi olmuştur."
CAPUT III. An latitudo imperii, quae non nisi bellis adquiritur, in bonis siue sapientium habenda sit siue felicium. Iam itaque uideamus, quale sit quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis dis audent tribuere, quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. Quamquam uellem prius paululum inquirere, quae sit ratio, quae prudentia, cum hominum felicitatem non possis ostendere, semper in bellicis cladibus et in sanguine ciuili uel hostili, tamen humano cum tenebroso timore et cruenta cupiditate uersantium, ut uitrea laetitia conparetur fragiliter splendida, cui timeatur horribilius ne repente frangatur, de imperii latitudine ac magnitudine uelle gloriari. Hoc ut facilius diiudicetur, non uanescamus inani uentositate iactati adque obtundamus intentionis aciem altisonis uocabulis rerum, cum audimus populos regna prouincias; sed duos constituamus homines (nam singulus quisque homo, ut in sermone una littera, ita quasi elementum est ciuitatis et regni, quantalibet terrarum occupatione latissimi), quorum duorum hominum unum pauperem uel potius mediocrem, alium praediuitem cogitemus; sed diuitem timoribus anxium, maeroribus tabescentem, cupiditate flagrantem, numquam securum, semper inquietum, perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem, augentem sane his miseriis patrimonium suum in inmensum modum adque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem; mediocrem uero illum re familiari parua adque succincta sibi sufficientem, carissimum suis, cum cognatis uicinis amicis dulcissima pace gaudentem, pietate religiosum, benignum mente, sanum corpore, uita parcum, moribus castum, conscientia securum. Nescio utrum quisquam ita desipiat, ut audeat dubitare quem praeferat. Ut ergo in his duobus hominibus, ita in duabus familiis, ita in duobus populis, ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis, qua uigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur, facillime uidebimus ubi habitet uanitas et ubi felicitas. Quapropter si uerus Deus colatur eique sacris ueracibus et bonis moribus seruiatur, utile est ut boni longe lateque diu regnent; neque hoc tam ipsis quam illis utile est, quibus regnant. Nam quantum ad ipsos pertinet, pietas et probitas eorum, quae magna Dei dona sunt, sufficit eis ad ueram felicitatem, qua et ista uita bene agatur et postea percipiatur aeterna. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis; malorum uero regnum magis regnantibus nocet, qui suos animos uastant scelerum maiore licentia; his autem, qui eis seruiendo subduntur, non nocet nisi propria iniquitas. Nam iustis quidquid malorum ab iniquis dominis inrogatur, non est poena criminis, sed uirtutis examen. Proinde bonus etiamsi seruiat, liber est; malus autem etiamsi regnet, seruus est, nec unius hominis, sed, quod est grauius, tot dominorum quot uitiorum. De quibus uitiis cum ageret scriptura diuina: A quo enim quis, inquit, deuictus est, huic et seruus addictus est.
4.44. Adalet olmadan krallıklar haydut çetelerine ne kadar benzer
Öyleyse adalet ortadan kalkınca krallıklar büyük haydut çetelerinden başka nedir? Çünkü haydut çeteleri de küçük krallıklardan başka nedir? Bu da bir insan topluluğudur, başının emriyle yönetilir, ortaklık sözleşmesiyle bağlanır, ganimet anlaşılan kurala göre bölüşülür. Bu kötülük yitik insanların katılmasıyla o kadar büyür ki toprak tutar, yerleşim kurar, şehirler işgal eder, halkları boyunduruk altına alırsa, daha açıkça krallık adını alır. Bu adı ona, ortadan kaldırılan arzu değil, eklenen cezasızlık açıkça kazandırır. Nitekim yakalanan bir korsan Büyük İskender'e zarif ve doğru bir cevap vermiştir. Kral adama denizi rahatsız etmekte ne amaç güttüğünü sorunca, korsan pervasız bir açık sözlülükle şöyle demiştir: "Senin bütün dünyayı rahatsız ederken güttüğün amacı. Ama ben bunu küçük bir gemiyle yaptığım için haydut diye anılıyorum, sen büyük bir donanmayla yaptığın için hükümdar."
CAPUT IIII. Quam similia sint latrociniis regna absque iustitia. Remota itaque iustitia quid sunt regna nisi magna latrocinia? quia et latrocinia quid sunt nisi parua regna? Manus et ipsa hominum est, imperio principis regitur, pacto societatis adstringitur, placiti lege praeda diuiditur. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit, ut et loca teneat sedes constituat, ciuitates occupet populos subiuget, euidentius regni nomen adsumit, quod ei iam in manifesto confert non demta cupiditas, sed addita inpunitas. Eleganter enim et ueraciter Alexandro illi Magno quidam conprehensus pirata respondit. Nam cum idem rex hominem interrogaret, quid ei uideretur, ut mare haberet infestum, ille libera contumacia: Quod tibi, inquit, ut orbem terrarum; sed quia id ego exiguo nauigio facio, latro uocor; quia tu magna classe, imperator.
4.55. Kudreti krallık itibarına benzeyen kaçak gladyatörler
Bu yüzden Romulus'un ne tür insanları bir araya getirdiğini soruşturmaktan vazgeçiyorum; çünkü onlara şehrin ortaklığı verilerek eski hayatlarından çıkmaları, korkusu kendilerini daha büyük suçlara iten hak ettikleri cezaları düşünmekten kurtulmaları, böylece insan işlerine karşı daha barışçıl olmaları sağlanmıştı. Şunu söylüyorum: Çok sayıda halkı boyunduruk altına almış, ötekilere de korku salan büyük Roma hükümranlığı, Campania'da okullarından kaçan pek az sayıda gladyatör büyük bir ordu toplayıp üç komutan seçerek İtalya'yı çok geniş bir alanda ve çok zalimce harap edince, bu işi acı biçimde hissetti, ağır biçimde korktu ve büyük bir felaketten kaçınmak için onları hiç de az olmayan bir uğraşla bastırdı.
Söylesinler bakalım, küçük ve aşağılık bir haydut çetesinden, o kadar büyük Roma güçlerinin ve kalelerinin korkacağı bir krallığa ulaşmaları için bunlara hangi tanrı yardım etti? Uzun sürmediler diye mi ilahî yardım gördükleri reddedilecek? Sanki herhangi bir insanın hayatı uzunmuş gibi! Bu mantıkla tanrılar kimseye hüküm sürmekte yardım etmez, çünkü her insan çabucak ölür; her insanda kısa sürede, dolayısıyla tek tek herkeste buhar gibi yok olan şey de iyilik sayılmamalıdır. Romulus zamanında tanrılara tapınmış ve çoktan ölmüş olanlara, kendi ölümlerinden sonra Roma hükümranlığının bu kadar büyümüş olmasından ne? Onlar yeraltında kendi davalarını görüyorlar; bu davaların iyi mi kötü mü olduğu şimdiki konumuzla ilgili değildir. Aynı şey, ölümlüler gidip yerlerine gelenlerle uzun çağlara yayılsa da, bu hükümranlığın içinden hayatlarının birkaç gününde hızla kapılıp geçen herkes için de anlaşılmalıdır; onlar da yaptıklarının yüklerini sırtlarında taşıyorlar.
Yok eğer çok kısa süren bu iyilikler de tanrıların yardımına yorulacaksa, o gladyatörler hiç de az yardım görmedi: Kölelik zincirlerini kırdılar, kaçtılar, kurtuldular, büyük ve çok güçlü bir ordu topladılar; krallarının düşüncesine ve emirlerine itaat ederek Roma'nın yüceliğine büyük korku saldılar, birkaç Roma komutanı onları yenemedi; çok şey ele geçirdiler, pek çok zafer kazandılar, istedikleri hazlara daldılar, şehvetleri ne söylediyse onu yaptılar. Sonunda çok zor yenilene kadar yüksekte, krallar gibi yaşadılar. Ama daha büyük şeylere geçelim.
CAPUT V. De fugitiuis gladiatoribus, quorum potentia similis fuerit regiae dignitati. Proinde omitto quaerere quales Romulus congregauerit, quoniam multum eis consultum est, ut ex illa uita dato sibi consortio ciuitatis poenas debitas cogitare desisterent, quarum metus eos in maiora facinora propellebat, ut deinceps pacatiores essent rebus humanis. Hoc dico, quod ipsum Romanum imperium iam magnum multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit, grauiter timuit, non paruo negotio deuitandae ingentis cladis obpressit, quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum conpararunt, tres duces habuerunt, Italiam latissime et crudelissime uastauerunt. Dicant, quis istos deus adiuuerit, ut ex paruo et contemtibili latrocinio peruenirent ad regnum tantis iam Romanis uiribus arcibusque metuendum. An quia non diu fuerunt, ideo diuinitus negabuntur adiuti? Quasi uero ipsa cuiuslibet hominis uita diuturna est. Isto ergo pacto neminem di adiuuant ad regnandum, quoniam singuli quique cito moriuntur, nec beneficium deputandum est, quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus uice uaporis euanescit. Quid enim interest eorum, qui sub Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui, quod post eorum mortem Romanum tantum creuit imperium, cum illi aput inferos causas suas agant? utrum bonas an malas, ad rem praesentem non pertinet. Hoc autem de omnibus intellegendum est, qui per ipsum imperium (quamuis decedentibus succedentibusque mortalibus in longa spatia protendatur) paucis diebus uitae suae cursim raptimque transierunt, actuum suorum sarcinas baiulantes. Sin uero etiam ipsa breuissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt, non parum adiuti sunt illi gladiatores: seruilis condicionis uincla ruperunt, fugerunt, euaserunt, exercitum magnum et fortissimum collegerunt, oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt, potiti sunt uictoriis plurimis, usi uoluptatibus quibus uoluerunt, quod suggessit libido fecerunt, postremo donec uincerentur, quod difficillime factum est, sublimes regnantesque uixerunt. Sed ad maiora ueniamus.
4.66. Daha geniş topraklara hükmetmek için komşularına ilk kez savaş açan kral Ninus'un arzusu
Iustinus, Pompeius Trogus'u izleyerek Yunanlara ya da daha doğrusu yabancı halklara dair tarihi yalnız Latince değil, onun gibi kısa da yazmıştır. Eserine şöyle başlar: "Başlangıçta halkların ve milletlerin hükümranlığı krallardaydı; onları bu makamın doruğuna halkın kayırması değil, iyiler arasında tanınan ölçülülükleri yükseltirdi. Halkları hiçbir kanun bağlamazdı. Âdet, hükümranlığın sınırlarını genişletmek değil korumaktı; krallıklar herkesin kendi vatanı içinde biterdi. Hepsinden önce Asur kralı Ninus, halkların eski ve adeta atalarından gelen bu âdetini yeni bir hükümranlık arzusuyla değiştirdi. Komşularına ilk kez o savaş açtı, henüz direnmeyi bilmeyen halkları Libya sınırlarına kadar boyunduruk altına aldı." Biraz sonra da der ki: "Ninus elde ettiği hâkimiyetin büyüklüğünü sürekli elinde tutarak pekiştirdi. Yakınlarındakileri boyunduruk altına alıp güç kattıkça daha kuvvetli olarak başkalarına geçti, her zafer bir sonrakinin aracı oldu ve böylece bütün Doğu halklarını egemenliği altına aldı."
Bu yazar ya da Trogus bu olayları ne kadar güvenilir biçimde yazmış olursa olsun (bazı konularda yalan söylediklerini başka, daha güvenilir kaynaklar gösterir), Asur krallığının Ninus eliyle çok geniş topraklara yayıldığı öteki yazarlarca da kabul edilir. Bu krallık öyle uzun sürdü ki Roma henüz onun yaşına varmış değildir. Çünkü kronik tarihi yazanların yazdığına göre, Ninus'un krallığa başladığı ilk yıldan Medlere geçene kadar bin iki yüz kırk yıl sürdü. Komşularına savaş açmak, oradan öteki halklara ilerlemek, kendisine zararı dokunmayan halkları yalnız krallık arzusuyla ezip boyun eğdirmek, büyük bir haydutluktan başka ne diye adlandırılmalıdır?
CAPUT VI. De cupiditate Nini regis, qui ut latius dominaretur primus intulit bella finitimis. Iustinus, qui Graecam uel potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum, sicut ille, uerum etiam breuiter scripsit historiam, opus librorum suorum sic incipit: 'Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat, quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis, sed spectata inter bonos moderatio prouehebat. Populi nullis legibus tenebantur [arbitria principum pro legibus erant]; fines imperii tueri magis quam proferre mos erat; intra suam cuique patriam regna finiebantur. Primus omnium Ninus rex Assyriorum ueterem et quasi auitum gentibus morem noua imperii cupiditate mutauit. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit.' Et paulo post: 'Ninus, inquit, magnitudinem quaesitae dominationis continua possessione firmauit. Domitis igitur proximis cum accessione uirium fortior ad alios transiret et proxima quaeque uictoria instrumentum sequentis esset, totius Orientis populos subegit'. Qualibet autem fide rerum uel iste uel Trogus scripserit (nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt), constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum. Tam diu autem perseuerauit, ut Romanum nondum sit eius aetatis. Nam sicut scribunt, qui chronicam historiam persecuti sunt, mille ducentos et quadraginta annos ab anno primo, quo Ninus regnare coepit, permansit hoc regnum, donec transferretur ad Medos. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere, quid aliud quam grande latrocinium nominandum est?
4.77. Yeryüzü krallıklarının yükseliş ve düşüşlerinde tanrıların yardımı görülür mü, yoksa terk mi edilirler
Bu kadar büyük ve bu kadar uzun süren o krallık tanrıların hiçbir yardımı olmadan var olduysa, yer bakımından geniş, zaman bakımından uzun Roma krallığı neden Roma tanrılarına yükleniyor? Oradaki sebep neyse buradaki de odur. Yok eğer o krallığın da tanrıların yardımına yorulması gerektiğini ileri sürüyorlarsa, hangi tanrıların, diye soruyorum. Ninus'un boyunduruk altına aldığı öteki halklar o sırada başka tanrılara tapınıyor değillerdi. Asurluların hükümranlık kurup korumakta daha usta birer zanaatkâr gibi kendilerine özgü tanrıları varsa, Asurlular hükümranlığı yitirince onlar da mı öldü? Ya da ücretleri ödenmeyince veya başka daha büyüğü vaat edilince Medlere, oradan da Kyros'un çağırıp daha çıkarlı bir şey vaat etmesiyle Perslere mi geçmeyi tercih ettiler? Bu Pers halkı, Makedonyalı İskender'in yer bakımından büyük ama zaman bakımından pek kısa krallığından sonra, Doğu'nun hiç de dar olmayan sınırları içinde krallığını bugüne dek sürdürüyor.
Eğer öyleyse şunlardan biri doğrudur: Ya bu tanrılar güvenilmezdir; kendilerine ait olanları bırakıp düşmana geçerler. Camillus bir insan olduğu hâlde bunu yapmadı: En azılı düşman şehri yenip aldıktan sonra uğruna yendiği Roma'nın nankörlüğünü gördü, ama sonra haksızlığı unutup vatanını hatırlayarak onu bir kez daha Galyalılardan kurtardı. Ya da insanların düşüncesi ya da gücüyle yenilebiliyorlarsa, tanrılara yaraşır kadar güçlü değildirler. Yok eğer tanrılar savaşırken insanlara değil, şehirlerin kendi tanrıları başka tanrılara yenilirse, onların da kendi aralarında, her birinin kendi tarafına göre üstlendiği düşmanlıkları var demektir. Şu hâlde bir şehir, kendi tanrılarına yardım edecek öteki tanrılardan daha çok kendi tanrılarına tapınmamalıydı.
Son olarak, tanrıların bu geçişi, kaçışı, göçü ya da savaşta saf değiştirmesi nasıl olursa olsun, o krallıklar savaşın korkunç felaketleri içinde yitirilip el değiştirdiğinde, o zamanlarda ve dünyanın o bölgelerinde Mesih'in adı henüz duyurulmamıştı. Çünkü bin iki yüz küsur yıl sonra krallık Asurluların elinden alındığında orada Hristiyan dini başka ve ebedî bir krallığı duyuruyor ve sahte tanrıların kutsala saygısız törenlerini yasaklıyor olsaydı, o halkın boş insanları ne derdi? Bu kadar uzun süre korunan krallığın, kendi dinleri terk edilip o din kabul edildiği için, başka hiçbir sebeple değil, yok olabildiğini söylemekten başka bir şey demezlerdi. Böyle bir boşboğazlığın olabilecek bu sözünde bunlar kendi aynalarına baksınlar ve benzer yakınmalardan, yüzlerinde biraz utanma varsa, kızarsınlar. Gerçi Roma hükümranlığı el değiştirmiş değil, sarsılmıştır; bu Mesih'in adından önceki başka zamanlarda da başına gelmiş ve o sarsıntıdan toparlanmıştır. Bu zamanlarda da bundan umut kesilmemelidir. Çünkü bu konuda Tanrı'nın iradesini kim bilebilir?
CAPUT VII. An regna terrena inter profectus suos adque defectus deorum iuuentur uel deserantur auxilio. Si nullo deorum adiutorio tam magnum hoc regnum et prolixum fuit, quare dis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa, eadem est etiam ista. Si autem et illud deorum adiutorio tribuendum esse contendunt, quaero quorum. Non enim aliae gentes, quas Ninus domuit et subegit, alios tunc colebant deos. Aut si proprios habuerunt Assyrii, quasi peritiores fabros imperii construendi adque seruandi, numquidnam mortui sunt, quando et ipsi imperium perdiderunt, aut mercede non sibi reddita uel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt, adque inde rursus ad Persas Cyro inuitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus post Alexandri Macedonis regnum magnum locis, sed breuissimum tempore in suo regno adhuc usque perdurat. Hoc si ita est, aut infideles di sunt, qui suos deserunt et ad hostes transeunt (quod nec homo fecit Camillus, quando uictor et expugnator aduersissimae ciuitatis Romam, cui uicerat, sensit ingratam, quam tamen postea oblitus iniuriae, memor patriae, a Gallis iterum liberauit), aut non ita fortes sunt, ut deos esse fortes decet, qui possunt humanis uel consiliis uel uiribus uinci; aut si, cum inter se belligerant, non di ab hominibus, sed di ab aliis dis forte uincuntur, qui sunt quarumque proprii ciuitatum: habent ergo et ipsi inter se inimicitias, quas pro sua quisque parte suscipiunt. Non itaque deos suos debuit colere ciuitas magis quam alios, a quibus adiuuarentur sui. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste uel transitus uel fuga, uel migratio uel in pugna defectio, nondum illis temporibus adque in illis terrarum partibus Christi nomen fuerat praedicatum, quando illa regna per ingentes clades bellicas amissa adque translata sunt. Nam post mille ducentos et quod excurrit annos, quando regnum Assyriis ablatum est, si iam ibi Christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet: quid aliud illius gentis uani homines dicerent, nisi regnum, quod tam diu conseruatum est, nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua uoce uanitatis, quae poterat esse, isti adtendant speculum suum, et similia conqueri, si ullus in eis pudor est, erubescant. Quamquam Romanum imperium adflictum est potius quam mutatum, quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est adflictione recreatum, quod nec istis temporibus desperandum est. Quis enim de hac re nouit uoluntatem Dei?
4.88. Romalılar, tek tek tanrılara bir tek şeyin korunmasını bile zor emanet edecekleri hâlde, hükümranlıklarının hangi tanrıların korumasıyla büyüyüp korunduğunu düşünüyorlar
Şimdi, izin verirseniz, Romalıların tapındığı o büyük tanrı kalabalığı içinde en çok hangi tanrının ya da hangi tanrıların o hükümranlığı genişletip koruduğuna inandıklarını soralım. Bu kadar parlak ve bu kadar yüksek itibarlı işte herhâlde tanrıça Cluacina'ya, voluptas'tan (haz) adını alan Volupia'ya, libido'dan (şehvet) adını alan Lubentina'ya, bebeklerin ağlamasını (vagitus) gözeten Vaticanus'a ya da beşiklerine (cunae) bakan Cunina'ya pay vermeye cesaret edemezler. Bu kitabın bir yerinde bütün tanrı ve tanrıça adlarını sıralamak mümkün mü, onların kendileri bile koca ciltlerde, her şeye ilahî güçlerin kendine özgü görevlerini dağıtırken bunları güçlükle toplayabilmişlerdir? Tarlaların görevini bile tek bir tanrıya emanet etmeyi uygun görmediler: Kırları (rura) tanrıça Rusina'ya, dağ sırtlarını (iuga) tanrı Iugatinus'a verdiler, tepelerin (colles) başına tanrıça Collatina'yı, vadilerin (valles) başına Vallonia'yı geçirdiler. Ekinleri (segetes) bir kerede emanet edecek bir Segetia bile bulamadılar: Ekilmiş buğdaylar toprak altındayken başlarında tanrıça Seia olsun istediler; toprağın üstüne çıkıp ekin olunca tanrıça Segetia'yı; biçilip toplanınca güvenle (tuto) saklansın diye tanrıça Tutilina'yı başlarına koydular. Ekinin ilk yeşil filizlerinden kuru başaklarına kadar geçen süre için kim Segetia'yı yeterli görmezdi?
Ama tanrı kalabalığını seven insanlara, zavallı ruhun bir tek gerçek Tanrı'nın iffetli kucağını hor görüp cinlerin sürüsüne fahişelik etmesi yetmedi. Filizlenen buğdayların başına Proserpina'yı, sapların boğumlarına ve düğümlerine (nodi) tanrı Nodutus'u, başak kılıflarına tanrıça Volutina'yı koydular. Kılıflar başak çıksın diye açılınca (patescunt) tanrıça Patelana, ekinler yeni başaklarla düzleşince —eskiler düzlemeye hostire derdi— tanrıça Hostilina; buğdaylar çiçeklenince tanrıça Flora, sütlenince tanrı Lacturnus, olgunlaşınca tanrıça Matuta, yolunurken, yani topraktan sökülürken (runcantur) tanrıça Runcina. Hepsini anmıyorum, çünkü onların utanmadığından ben sıkılıyorum. Bu pek azını şunun anlaşılması için söyledim: Roma hükümranlığını bu ilahî güçlerin kurduğunu, büyüttüğünü, koruduğunu hiçbir şekilde söylemeye cesaret edemezler; çünkü her birine öyle dar bir görev veriliyordu ki hiçbirine bütün bir şey emanet edilmiyordu. Ekinlerle ve ağaçlarla bir arada ilgilenmesine izin verilmeyen Segetia hükümranlığın derdini ne zaman çekecekti? Görevi bebeklerin beşiklerinin ötesine geçemeyen Cunina silahları ne zaman düşünecekti? Başak kılıfına bile değil, sadece sap boğumuna bakan Nodutus savaşta ne zaman yardım edecekti? Herkes evine bir kapıcı koyar ve insan olduğu için bu da yeter; ama bunlar üç tanrı koydular: kapı kanatlarına (fores) Forculus, menteşeye (cardo) Cardea, eşiğe (limen) Limentinus. Forculus menteşeyi ve eşiği aynı anda koruyamıyordu.
CAPUT VIII. Quorum deorum praesidio putent Romani imperium suum auctum adque seruatum, cum singulis uix singularum rerum tuitionem committendam esse crediderint. Deinde quaeramus, si placet, ex tanta deorum turba, quam Romani colebant, quem potissimum uel quos deos credant illud imperium dilatasse adque seruasse. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cluacinae tribuere aut Volupiae, quae a uoluptate appellata est, aut Lubentinae, cui nomen est a libidine, aut Vaticano, qui infantum uagitibus praesidet, aut Cuninae, quae cunas eorum administrat. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum, quae illi grandibus uoluminibus uix conprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt, sed rura deae Rusinae, iuga montium deo Iugatino; collibus deam Collatinam, uallibus Valloniam praefecerunt. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem inuenire, cui semel segetes commendarent, sed sata frumenta, quamdiu sub terra essent, praepositam uoluerunt habere deam Seiam; cum uero iam essent super terram et segetem facerent, deam Segetiam; frumentis uero collectis adque reconditis, ut tuto seruarentur, deam Tutilinam praeposuerunt. Cui non sufficere uideretur illa Segetia, quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perueniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibus, ut anima misera daemoniorum turbae prostitueretur, unius Dei ueri castum dedignata conplexum. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus, geniculis nodisque culmorum deum Nodutum, inuolumentis folliculorum deam Volutinam; cum folliculi patescunt, ut spica exeat, deam Patelanam, cum segetes nouis aristis aequantur, quia ueteres aequare hostire dixerunt, deam Hostilinam; florentibus frumentis deam Floram, lactescentibus deum Lacturnum, maturescentibus deam Matutam; cum runcantur, id est a terra auferuntur, deam Runcinam. Nec omnia commemoro, quia me piget quod illos non pudet. Haec autem paucissima ideo dixi, ut intellegeretur nullo modo eos dicere audere ista numina imperium constituisse auxisse conseruasse Romanum, quae ita suis quaeque adhibebantur officiis, ut nihil uniuersum uni alicui crederetur. Quando ergo Segetia curaret imperium, cui curam gerere simul et segetibus et arboribus non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret, cuius praepositura paruulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuuaret in bello, qui nec ad folliculum spicae, sed tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui suae ponit ostiarium, et quia homo est, omnino sufficit: tres deos isti posuerunt, Forculum foribus, Cardeam cardini, Limentinum limini. Ita non poterat Forculus simul et cardinem limenque seruare.
4.99. Roma hükümranlığının genişliği ve uzun ömrü, tapınanlarının en yüksek tanrı saydığı Iuppiter'e yorulmalı mı
Bu ufak tanrılar kalabalığını bırakalım ya da bir süre ara verelim de, Roma'yı bu kadar çok halka bu kadar uzun süre hükmedecek ölçüde büyük yapan büyük tanrıların görevini araştıralım. Bu elbette Iuppiter'in işidir. Çünkü onu bütün tanrıların ve tanrıçaların kralı sayarlar; bunu asası gösterir, bunu yüksek tepedeki Capitolium gösterir. Bu tanrı hakkında bir şairin söylediği şu sözü en uygun söz diye yayarlar: "Her şey Iuppiter'le doludur." Varro, bir tek Tanrı'ya heykelsiz tapınanların da ona tapındığına, ama ona başka bir adla seslendiğine inanır. Eğer öyleyse Roma'da, başka halklarda olduğu gibi, ona heykel yapılarak neden bu kadar kötü davranıldı? Bu Varro'nun da o kadar hoşuna gitmez ki, o büyük şehrin yozlaşmış alışkanlığının baskısı altında olduğu hâlde, halklara heykel koyanların korkuyu kaldırıp yanılgıyı eklediklerini söylemekten ve yazmaktan çekinmez.
CAPUT VIIII. An imperii Romani amplitudo et diuturnitas Ioui fuerit adscribenda, quem summum deum cultores ipsius opinantur. Omissa igitur ista turba minutorum deorum uel aliquantum intermissa officium maiorum deorum debemus inquirere, quo Roma tam magna facta est, ut tam diu tot gentibus imperaret. Nimirum ergo Iouis hoc opus est. Ipsum enim deorum omnium dearumque regem uolunt: hoc eius indicat sceptrum, hoc in alto colle Capitolium. De isto deo quamuis a poeta dictum conuenientissime praedicant: Iouis omnia plena. Hunc Varro credit etiam ab his coli, qui unum Deum solum sine simulacro colunt, sed alio nomine nuncupari. Quod si ita est, quur tam male tractatus est Romae, sicut quidem et in ceteris gentibus, ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet, ut, cum tantae ciuitatis peruersa consuetudine premeretur, nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret, quod hi, qui populis instituerunt simulacra, et metum demserunt et errorem addiderunt.
4.1010. Farklı tanrıları dünyanın farklı kısımlarının başına koyanlar hangi kanaatlere uydular
Peki neden yanına karısı Iuno da eklenir ve ona "kız kardeşi ve karısı" denir? Çünkü, derler, Iuppiter'i esirde, Iuno'yu havada düşünürüz; bu iki unsur birbirine bağlıdır, biri üstte, öteki alttadır. Öyleyse Iuno da bir kısmını dolduruyorsa "her şey Iuppiter'le doludur" sözündeki o değildir. Yoksa ikisi de her ikisini doldurur da, bu iki eş hem iki unsurun ikisinde hem her birinde bir arada mı bulunur? O zaman neden esir Iuppiter'e, hava Iuno'ya verilir? Hem bu ikisi yeterli olurdu: Deniz neden Neptunus'a, yeryüzü neden Pluto'ya veriliyor? Bunlar da eşsiz kalmasın diye Neptunus'a Salacia, Pluto'ya Proserpina eklenir. Çünkü, derler, göğün alt kısmını yani havayı Iuno tuttuğu gibi, denizin alt kısmını Salacia, yeryüzünün alt kısmını da Proserpina tutar. Masallarını nasıl yamayacaklarını arıyorlar, ama bulamıyorlar. Çünkü durum böyle olsaydı, eskileri dünyanın dört değil üç unsuru olduğunu bildirirdi ki her tanrı çiftine birer unsur düşsün. Oysa esirin başka, havanın başka olduğunu ne pahasına olursa olsun savunmuşlardır. Su ise ister yukarıda ister aşağıda olsun sudur; farklıdır diyelim, ama su olmayacak kadar mı? Alttaki toprak da, ne kadar farklı olursa olsun, topraktan başka ne olabilir? Sonra işte cisimsel evren bu dört ya da üç unsurla tamamlanmış oldu: Minerva nerede olacak? Neyi tutacak, neyi dolduracak? Çünkü onlarla birlikte Capitolium'a konmuştur, oysa ikisinin kızı değildir. Esirin üst kısmını Minerva'nın tuttuğunu ve şairlerin bu yüzden onun Iuppiter'in başından doğduğunu uydurduğunu söylüyorlarsa, o zaman Iuppiter'den üstün olduğu için neden tanrıların kraliçesi sayılmıyor? Kızı babanın önüne geçirmek uygun olmadığı için mi? Peki Iuppiter'in kendisi Saturnus'a karşı neden bu adalete uymadı? Yenildiği için mi? Demek savaştılar? Asla, derler; bu masalların gevezeliğidir.
İyi, masallara inanılmasın, tanrılar hakkında daha iyi düşünülsün. O zaman neden Iuppiter'in babasına daha yüksek değilse de hiç olmazsa eşit bir onur makamı verilmedi? Çünkü, derler, Saturnus zamanın uzunluğudur. Demek ki Saturnus'a tapınanlar zamana tapınıyor ve tanrıların kralı Iuppiter'in zamandan doğduğu ima ediliyor. Iuppiter ile Iuno'nun zamandan doğduğu söylendiğinde, biri gök öteki yeryüzü ise, uygunsuz bir şey denmiş olmuyor, çünkü gök ve yeryüzü elbette yaratılmıştır. Bunu da onların bilgili ve bilge kişileri kendi kitaplarında yazar. Vergilius da şair hayalinden değil, filozofların kitaplarından alarak demiştir:
O zaman her şeye kadir baba Esir, verimli yağmurlarla sevinçli eşinin kucağına indi,
yani Tellus'un ya da yeryüzünün kucağına. Çünkü burada da birtakım farklar olmasını isterler ve yeryüzünün kendisinde başkasını Terra, başkasını Tellus, başkasını Tellumo sayarlar. Bunların hepsini kendi adlarıyla çağrılan, kendi görevleriyle ayrılan, kendi sunakları ve törenleriyle saygı gören tanrılar olarak benimserler. Aynı yeryüzüne tanrıların anası da derler; öyle ki, bunların şairce değil de kutsal kitaplarına göre Iuno "kız kardeşi ve karısı" olmakla kalmayıp Iuppiter'in annesi de ise şairlerin uydurdukları artık daha katlanılabilir kalır. Aynı yeryüzünü Ceres, yine aynı yeryüzünü Vesta sayarlar; oysa daha çok Vesta'nın, şehrin onsuz olamayacağı ocaklara ait ateşten başka bir şey olmadığını söylerler ve ona bakirelerin bu yüzden hizmet ettiğini, çünkü bakireden olduğu gibi ateşten de bir şey doğmadığını anlatırlar. Bütün bu boş şeyleri elbette bakireden doğan yok edip söndürmeliydi. Ateşe bu kadar onur ve adeta iffet atfederken zaman zaman Vesta'ya Venüs demekten de utanmamaları, cariyelerinde saygı gösterilen bakireliği boşa çıkarmaları kime çekilir? Çünkü Vesta Venüs ise, bakireler ona Venüs işlerinden uzak durarak nasıl usulüne uygun hizmet ettiler? Yoksa iki Venüs mü var, biri bakire, öteki kadın? Yahut üç mü, biri Vesta olan bakirelerinki, öteki evlilerinki, öteki fahişelerinki? Fenikeliler de kızlarını kocaya vermeden önce fahişe etmekten kazandıklarını bu sonuncuya armağan ederlerdi. Vulcanus'un hanımı bunlardan hangisi? Bakire olamaz, çünkü kocası var. Fahişe de olmasın, yoksa Iuno'nun oğluna ve Minerva'nın iş arkadaşına haksızlık etmiş oluruz. Demek evli kadınlara ait olduğu anlaşılıyor; ama Mars'la yaptığı şeyde onu taklit etmelerini istemeyiz. Yine masallara dönüyorsun, diyorlar.
CAPUT X. Quas opiniones secuti sint, qui diuersos deos diuersis mundi partibus praefecerunt. Quur illi etiam Iuno uxor adiungitur, quae dicatur 'soror et coniux'? Quia Iouem, inquiunt, in aethere accipimus, in aere Iunonem, et haec duo elementa coniuncta sunt, alterum superius, alterum inferius. Non est ergo ille, de quo dictum est 'Iouis omnia plena', si aliquam partem inplet et Iuno. An uterque utrumque inplet, et ambo isti coniuges et in duobus istis elementis et in singulis simul sunt? Quur ergo aether datur Ioui, aer Iunoni? Postremo ipsi duo satis essent: quid est quod mare Neptuno tribuitur, terra Plutoni? Et ne ipsi quoque sine coniugibus remanerent, additur Neptuno Salacia, Plutoni Proserpina. Nam sicut inferiorem caeli partem, id est aerem, inquiunt, Iuno tenet, ita inferiorem maris Salacia et terrae inferiorem Proserpina. Quaerunt quem ad modum sarciant fabulas, nec inueniunt. Si enim haec ita essent, tria potius elementa mundi esse, non quattuor, eorum ueteres proderent, ut singula deorum coniugia diuiderentur singulis elementis. Nunc uero omni modo adfirmauerunt aliud esse aetherem, aliud aerem. Aqua uero siue superior siue inferior utique aqua est; puta quia dissimilis: numquid in tantum ut aqua non sit? Et inferior terra quid aliud potest esse quam terra quantalibet diuersitate distincta? Deinde ecce iam totus in his quattuor uel tribus elementis corporeus conpletus est mundus: Minerua ubi erit? quid tenebit? quid inplebit? Simul enim cum his in Capitolio constituta est, cum ista filia non sit amborum. Aut si aetheris partem superiorem Mineruam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod de Iouis capite nata sit: quur non ergo ipsa potius deorum regina deputatur, quod sit Ioue superior? An quia indignum erat praeponere patri filiam? Quur non de Ioue ipso erga Saturnum iustitia ista seruata est? An quia uictus est? Ergo pugnarunt? Absit, inquiunt; fabularum est ista garrulitas. Ecce fabulis non credatur et de dis meliora sentiantur: quur ergo non data est patri Iouis, etsi non sublimior, aequalis certe sedes honoris? Quia Saturnus, inquiunt, temporis longitudo est. Tempus ergo colunt, qui Saturnum colunt, et rex deorum Iuppiter insinuatur natus ex tempore. Quid enim indignum dicitur, cum Iuppiter et Iuno nati dicuntur ex tempore, si caelum est ille et illa terra, cum facta sint utique caelum et terra? nam hoc quoque in libris suis habent eorum docti adque sapientes. Neque de figmentis poeticis, sed de philosophorum libris a Vergilio dictum est: Tum pater omnipotens fecundis imbribus aether Coniugis in gremium laetae descendit, id est in gremium telluris aut terrae; quia et hic aliquas differentias uolunt esse adque in ipsa terra aliud Terram, aliud Tellurem, aliud Tellumonem putant, et hos omnes deos habent suis nominibus appellatos, suis officiis distinctos, suis aris sacrisque ueneratos. Eandem terram etiam matrem deum uocant, ut iam poetae tolerabiliora confingant, si secundum istorum non poeticos, sed sacrorum libros non solum Iuno, 'soror et coniux), sed etiam mater est Iouis. Eandem terram Cererem, eandem etiam Vestam uolunt, cum tamen saepius Vestam non nisi ignem esse perhibeant pertinentem ad focos, sine quibus ciuitas esse non potest, et ideo illi uirgines solere seruire, quod sicut ex uirgine, ita nihil ex igne nascatur. Quam totam uanitatem aboleri et extingui utique ab illo oportuit, qui est natus ex uirgine. Quis enim ferat, quod, cum tantum honoris et quasi castitatis igni tribuerint, aliquando Vestam non erubescunt etiam Venerem dicere, ut uanescat in ancillis eius honorata uirginitas? Si enim Vesta Venus est, quo modo ei rite uirgines a Veneriis operibus abstinendo seruierunt? An Veneres duae sunt, una uirgo, altera mulier? An potius tres, una uirginum, quae etiam Vesta est, alia coniugatarum, alia meretricum? Cui etiam Phoenices donum dabant de prostitutione filiarum, antequam eas iungerent uiris. Quae illarum est matrona Vulcani? Non utique uirgo, quoniam habet maritum. Absit autem ut meretrix, ne filio Iunonis et cooperario Mineruae facere uideamur iniuriam. Ergo haec ad coniugatas intellegitur pertinere: sed eam nolumus imitentur in eo quod fecit illa cum Marte. Rursus, inquiunt, ad fabulas redis. Quae ista iustitia est, nobis
4.10_2Bu ne biçim adalet: Tanrıları hakkında böyle şeyler söylediğimiz için bize kızıyorlar, ama tanrılarının suçlarını tiyatrolarda büyük zevkle seyreden kendilerine kızmıyorlar? Üstelik, kesin olarak ispat edilmemiş olsa inanılmayacak bir şey ama, tanrıların bu tiyatro suçları aynı tanrıların onuruna düzenlenmiştir.
suscensere, quod talia dicimus de dis eorum, et sibi non suscensere, qui haec in theatris libentissime spectant crimina deorum suorum? Et (quod esset incredibile, nisi contestatissime probaretur) haec ipsa theatrica crimina deorum in honorem instituta sunt eorundem deorum.
4.1111. Putperestlerin daha bilgililerinin bir ve aynı Iuppiter olduğunu savunduğu pek çok tanrı
Fizik gerekçeleri ve tartışmalarıyla istedikleri kadar öne sürsünler: Iuppiter kimi zaman bu cisimsel evrenin ruhu olsun, dört ya da istedikleri kadar unsurdan kurulup birleştirilmiş bütün bu kütleyi doldursun ve hareket ettirsin; kimi zaman oradan kız kardeşine ve kardeşlerine pay versin; kimi zaman esir olsun, altına yayılan hava Iuno'yu yukarıdan kucaklasın; kimi zaman hava ile bütün olarak gök olsun, yeryüzünü de eşi ve aynı zamanda annesi gibi (çünkü tanrılarda bu çirkin değildir) verimli yağmurlarla ve tohumlarla gebe bıraksın; kimi zaman da, her şeyi tek tek saymaya gerek kalmasın diye, en ünlü şairin hakkında şöyle dediğini birçok kişinin düşündüğü tek bir tanrı olsun:
çünkü tanrı dolaşır her yanda, karalarda, deniz yollarında ve derin gökte;
esirde o Iuppiter, havada o Iuno, denizde o Neptunus, denizin dibinde o Salacia, yeryüzünde o Pluto, yeraltında o Proserpina, ev ocaklarında Vesta, demirci körüğünde Vulcanus, yıldızlarda güneş, ay ve yıldızlar, kehanette bulunanlarda Apollon, ticarette Mercurius, Ianus'ta başlatan, Terminus'ta bitiren, zamanda Saturnus, savaşlarda Mars ve Bellona, bağlarda Liber, buğdaylarda Ceres, ormanlarda Diana, zekâlarda Minerva olsun. En sonunda adeta plebyen tanrılar sürüsünde de o olsun. Liber adıyla erkeklerin, Libera adıyla kadınların tohumlarını yönetsin; doğumu güne (dies) ulaştıran Diespater o olsun; kadınların aybaşlarının başına konan Mena o olsun; doğuran kadınların yakardığı Lucina o olsun. Doğanlara toprağın kucağına alarak yardım (ops) etsin ve Opis diye çağrılsın; bebek ağlarken ağzını açsın ve Vaticanus diye çağrılsın; topraktan kaldırsın (levare) ve tanrıça Levana diye çağrılsın; beşiğini korusun ve Cunina diye çağrılsın. Doğanlara kader şarkısı söyleyen, Carmentes denen o tanrıçalarda da başkası değil o olsun. Rastlantıların (fortuita) başına geçsin ve Fortuna diye çağrılsın. Tanrıça Rumina olarak çocuğa memeyi versin, çünkü eskiler memeye ruma derdi; tanrıça Potina olarak içecek sunsun, tanrıça Educa olarak yiyecek versin. Bebeklerin korkusundan (pavor) Paventia, gelen umuttan Venilia, hazdan Volupia, eylemden Agenoria diye anılsın; insanı aşırı eyleme iten dürtülerden (stimuli) tanrıça Stimula diye adlandırılsın. Gayretli (strenuus) kıldığı için tanrıça Strenia, saymayı öğrettiği için Numeria, şarkı söylemeyi öğrettiği için Camena olsun. Öğüt verdiği için tanrı Consus, kanaat telkin ettiği için tanrıça Sentia olsun. Çocukluk giysisinden sonra gençlik çağının başlangıcını karşılayan tanrıça Iuventas olsun. Yetişkinlere sakal (barba) giydiren Sakallı Fortuna olsun; bunları onurlandırmak istememişler ki bu türden ilahî güce hiç olmazsa erkek tanrı adı, düğümden Nodutus dedikleri gibi sakaldan Barbatus, ya da en azından Fortuna değil, sakalı olduğu için Fortunius adını vermemişler! Tanrı Iugatinus olarak eşleri birleştirsin (iungere); bakire kadının kuşağı çözülürken ona yakarılsın ve tanrıça Virginensis diye çağrılsın. Yunanlarda Priapos denen Mutunus ya da Tutunus o olsun. Utanmıyorlarsa, saydıklarımın ve saymadıklarımın (çünkü hepsini söylememem gerektiğini düşündüm) hepsi, bütün bu tanrılar ve tanrıçalar bir tek Iuppiter olsun. Kimilerine göre bunlar onun parçaları, onun evrenin ruhu olduğunu savunanlara göre ise onun güçleridir; bu görüş sanki büyük ve çok bilgili kişilerin görüşüdür.
Durum böyleyse (bunun nasıl bir şey olduğunu şimdilik sormuyorum) daha basiretli bir kısa yolla bir tek Tanrı'ya tapınsalar ne kaybederlerdi? Kendisine tapınılırken ondan ne hor görülmüş olurdu? Eğer ihmal edilmiş ya da es geçilmiş parçalarının öfkelenmesinden korkmak gerekiyorsa, o zaman bütün tanrıları kendi güçleri, organları ya da parçaları gibi içeren bu bütün hayat, onların istediği gibi tek bir canlının hayatı değildir. Bir parça öteki olmaksızın öfkelenebiliyor, biri yatıştırılırken öteki kızabiliyorsa, her parçanın ötekilerden ayrı kendi hayatı vardır. Eğer parçaları tek tek, ufak ufak tapınılmadığında hepsinin birden, yani bütün olarak Iuppiter'in kırılabileceği söylenirse, bu akılsızca bir sözdür. Çünkü her şeye sahip olan o tek tanrıya tapınılırken hiçbiri es geçilmiş olmazdı. Sayısız başka şeyi bir yana bırakarak söylüyorum: Bütün yıldızların Iuppiter'in parçaları olduğunu, hepsinin yaşadığını, akıllı ruhları bulunduğunu ve bu yüzden tartışmasız tanrı olduklarını söylerken, kaçına tapınmadıklarını, kaçına tapınak yapmadıklarını, sunak dikmediklerini görmüyorlar; oysa sunak dikilmesi ve tek tek kurban sunulması gerektiğini ancak pek az yıldız için düşünmüşlerdir. Tek tek tapınılmayanlar öfkeleniyorsa, azını yatıştırıp bütün göğün öfkesiyle yaşamaktan korkmuyorlar mı? Eğer bütün yıldızlara, tapındıkları Iuppiter'in içinde oldukları için tapınıyorlarsa, bu kısa yoldan hepsine onun şahsında yalvarabilirlerdi (böylece onun şahsında kimse hor görülmüş olmayacağı için kimse öfkelenmezdi). Bu, bazılarına tapınarak es geçilen çok daha kalabalık öbürlerine öfkelenmek için haklı bir sebep vermekten daha iyi olurdu; hele yukarıdaki makamlarından parıldayanların önüne, çirkin çıplaklığıyla gerilmiş Priapus geçirilirken.
CAPUT XI. De multis dis, quos doctiores paganorum unum eundemque Iouem esse defendunt. Quotlibet igitur physicis rationibus et disputationibus adserant: modo sit Iuppiter corporei huius mundi animus, qui uniuersam istam molem ex quattuor uel quot eis placet elementis constructam adque conpactam inplet et mouet, modo inde suas partes sorori et fratribus cedat; modo sit aether, ut aerem Iunonem subterfusam desuper amplectatur; modo totum simul cum aere sit ipse caelum, terram uero tamquam coniugem eandemque matrem (quia hoc in diuinis turpe non est) fecundis imbribus et seminibus fetet; modo autem (ne sit necesse per cuncta discurrere) deus unus, de quo multi a poeta nobilissimo dictum putant: deum namque ire per omnes Terrasque tractusque maris caelumque profundum; ipse in aethere sit Iuppiter, ipse in aere Iuno, ipse in mari Neptunus, in inferioribus etiam maris ipse Salacia, in terra Pluto, in terra inferiore Proserpina, in focis domesticis Vesta, in fabrorum fornace Vulcanus, in sideribus sol et luna et stellae, in diuinantibus Apollo, in merce Mercurius, in Iano initiator, in Termino terminator, Saturnus in tempore, Mars et Bellona in bellis, Liber in uineis, Ceres in frumentis, Diana in siluis, Minerua in ingeniis; ipse sit postremo etiam in illa turba quasi plebeiorum deorum; ipse praesit nomine Liberi uirorum seminibus et nomine Liberae feminarum, ipse sit Diespater, qui partum perducat ad diem; ipse sit dea Mena, quam praefecerunt menstruis feminarum, ipse Lucina, quae a parturientibus inuocetur; ipse opem ferat nascentibus excipiendo eos sinu terrae et uocetur Opis, ipse in uagitu os aperiat et uocetur deus Vaticanus; ipse leuet de terra et uocetur dea Leuana, ipse cunas tueatur et uocetur Cunina; non sit alius, sed ipse in illis deabus, quae fata nascentibus canunt et uocantur Carmentes; praesit fortuitis uoceturque Fortuna; in diua Rumina mammam paruulo inmulgeat, quia rumam dixerunt ueteres mammam; in diua Potina potionem ministret, in diua Educa escam praebeat; de pauore infantum Pauentia nuncupetur, de spe, quae uenit, Venilia, de uoluptate Volupia, de actu Agenoria; de stimulis, quibus ad nimium actum homo inpellitur, dea Stimula nominetur; Strenia dea sit strenuum faciendo, Numeria, quae numerare doceat, Camena, quae canere; ipse sit et deus Consus praebendo consilia et dea Sentia sententias inspirando; ipse dea Iuuentas, quae post praetextam excipiat iuuenalis aetatis exordia; ipse sit et Fortuna barbata, quae adultos barba induat (quos honorare noluerunt, ut hoc qualecumque numen saltem masculum deum uel a barba Barbatum, sicut a nodis Nodutum, uel certe non Fortunam, sed quia barbas habet Fortunium nominarent; ipse in Iugatino deo coniuges iungat, et cum uirgini uxori zona soluitur, ipse inuocetur et dea Virginensis uocetur; ipse sit Mutunus uel Tutunus, qui est aput Graecos Priapus: si non pudet, haec omnia quae dixi et quaecumque non dixi (non enim omnia dicenda arbitratus sum), hi omnes di deaeque sit unus Iuppiter, siue sint, ut quidam uolunt, omnia ista partes eius siue uirtutes eius, sicut eis uidetur, quibus eum placet esse mundi animum, quae sententia uelut magnorum multumque doctorum est. Haec si ita sunt (quod quale sit, nondum interim quaero), quid perderent, si unum Deum colerent prudentiore conpendio? Quid enim eius contemneretur, cum ipse coleretur? Si autem metuendum fuit, ne praetermissae siue neglectae partes eius irascerentur: non ergo, ut uolunt, uelut unius animantis haec tota uita est, quae omnes continet deos, quasi suas uirtutes uel membra uel partes; sed suam quaeque pars habet uitam a ceteris separatam, si praeter alteram irasci altera potest, et alia placari, alia concitari. Si autem dicitur omnes simul, id est totum ipsum Iouem, potuisse offendi, si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur, stulte dicitur. Nulla quippe illarum praetermitteretur, cum ipse unus, qui haberet omnia, coleretur. Nam ut alia omittam, quae sunt innumerabilia, cum dicunt omnia sidera partes Iouis esse et omnia uiuere adque rationales animas habere, et ideo sine controuersia deos esse, non uident quam multos non colant, quam multis aedes non construant, aras non statuant, quas tamen paucissimis siderum statuendas esse putauerunt et singillatim sacrificandum. Si igitur irascuntur, qui non singillatim coluntur, non metuunt paucis placatis toto caelo irato uiuere? Si autem stellas omnes ideo colunt, quia in Ioue sunt quem colunt, isto conpendio possent in
illo uno omnibus supplicare (sic enim nemo irasceretur, cum in illo uno nemo contemneretur) potius quam cultis quibusdam iusta irascendi causa illis, qui praetermissi essent, multo numerosioribus praeberetur, praesertim cum eis de superna sede fulgentibus turpi nuditate distentus praeponeretur Priapus.
4.1212. Tanrı'yı evrenin ruhu, evreni de Tanrı'nın bedeni sayanların kanaati
Şu husus keskin zekâlı insanları, ya da herhangi bir insanı (bunun için üstün bir zekâya gerek yok) kavga etme hevesini bırakıp dikkat etmeye sevk etmemeli mi? Eğer Tanrı evrenin ruhu ise ve evren o ruha beden gibiyse, öyle ki ruh ve bedenden oluşan tek bir canlı varsa, ve bu Tanrı tabiatın bir tür kucağında her şeyi kendinde içeriyorsa; bütün bu kütlenin onunla canlandığı ruhundan, her doğanın payına göre bütün canlıların hayatları ve ruhları alınıyorsa, Tanrı'nın parçası olmayan hiçbir şey kalmaz demektir. Durum böyleyse, herkesin ayağıyla bastığı şey Tanrı'nın bir parçası olacak, her canlı öldürüldüğünde Tanrı'nın bir parçası boğazlanacaktır. Bundan ne büyük bir saygısızlık ve dinsizlik çıktığını kim görmez? Düşünenlerin aklına gelebilecek ama utanmadan söylenemeyecek şeylerin hepsini söylemek istemiyorum.
CAPUT XII. De opinione eorum, qui Deum animam mundi et mundum corpus Dei esse putauerunt. Quid? illud nonne debet mouere acutos homines uel qualescumque homines (non enim ad hoc ingenii opus est excellentia), ut deposito studio contentionis adtendant, si mundi animus Deus est eique animo mundus ut corpus est, ut sit unum animal constans ex animo et corpore, adque iste Deus est sinu quodam naturae in se ipso continens omnia, ut ex ipsius anima, qua uiuificatur tota ista moles, uitae adque animae cunctorum uiuentium pro cuiusque nascendi sorte sumantur, nihil omnino remanere, quod non sit pars Dei. Quod si ita est, quis non uideat quanta inpietas et inreligiositas consequatur, ut, quod calcauerit quisque, partem Dei calcet, et in omni animante occidendo pars Dei trucidetur? Nolo omnia dicere, quae possunt occurrere cogitantibus, dici autem sine uerecundia non possunt.
4.1313. Yalnız akıllı canlıların tek Tanrı'nın parçaları olduğunu ileri sürenler
Eğer yalnız insanlar gibi akıllı canlıların Tanrı'nın parçaları olduğunu ileri sürüyorlarsa, bütün evren Tanrı ise hayvanları onun parçalarından nasıl ayırdıklarını anlamıyorum; ama boğuşmaya ne gerek var? Akıllı canlının kendisi, yani insan hakkında, çocuk dayak yerken Tanrı'nın bir parçası dayak yiyor demekten daha bedbaht bir inanç olabilir mi? Tanrı'nın parçalarının şehvetli, adaletsiz, saygısız ve büsbütün lanetli olmasına, tamamen delirmiş olandan başka kim katlanabilir? Son olarak, kendi parçaları tapınmıyorken, ona tapınmayanlara neden öfkeleniyor? Geriye şunu söylemek kalıyor: Bütün tanrıların kendi hayatları vardır, her biri kendisi için yaşar, hiçbiri bir başkasının parçası değildir; bilinip tapınılabilenlerin hepsine tapınılmalıdır, çünkü o kadar çoktur ki hepsine tapınılamaz. Bunların başında kral olarak Iuppiter bulunduğuna göre, sanırım Roma krallığını onun kurduğunu ya da büyüttüğünü düşünüyorlar. Çünkü bunu o yapmadıysa, herkes kendi görevleri ve işleriyle meşgul olup hiçbiri ötekinin işine karışmadığına göre, bu kadar büyük bir işe hangi başka tanrının girişebildiğine inanacaklar? Demek ki insanların krallığı tanrıların kralı tarafından yayılıp büyütülebilirdi.
CAPUT XIII. De his, qui sola rationalia animantia partes esse unius Dei adserunt. Si autem sola animalia rationalia, sicut sunt homines, partes Dei esse contendunt: non uideo quidem, si totus mundus Deus est, quo modo bestias ab eius partibus separent; sed obluctari quid opus est? De ipso rationali animante, id est homine, quid infelicius credi potest, quam Dei partem uapulare, cum puer uapulat? Iam uero partes Dei fieri lasciuas, iniquas, inpias adque omnino damnabiles quis ferre possit, nisi qui prorsus insanit? Postremo quid irascitur eis, a quibus non colitur, cum a suis partibus non colatur? Restat ergo ut dicant omnes deos suas habere uitas, sibi quemque uiuere, nullum eorum esse partem cuiusquam, sed omnes colendos qui cognosci et coli possunt, quia tam multi sunt, ut omnes non possint. Quorum Iuppiter quia rex praesidet, ipsum credo ab eis putari regnum constituisse uel auxisse Romanum. Nam si hoc ipse non fecit, quem alium deum opus tam magnum potuisse adgredi credant, cum omnes occupati sint officiis et operibus propriis, nec alter inruat in alterius? A rege igitur deorum regnum hominum potuit propagari et augeri.
4.1414. Victoria, dedikleri gibi tanrıçaysa ve bu işe tek başına yetiyorsa, krallıkların büyümesini Iuppiter'e yüklemek uygunsuzdur
Burada önce şunu soruyorum: Krallığın kendisi neden bir tanrı değildir? Zafer (Victoria) tanrıça ise bu neden öyle olmasın? Zafer lütufkâr olup arka çıkıyor ve hep kazanmasını istediklerine gidiyorsa, bu işte Iuppiter'e ne gerek var? Bu tanrıçanın lütfu ve desteğiyle, Iuppiter boş otursa ya da başka bir şeyle uğraşsa bile, hangi halklar boyun eğmeden kalırdı, hangi krallıklar teslim olmazdı? Yoksa çok adaletsiz bir ahlâksızlıkla dövüşmek, sessizce oturan ve hiç haksızlık etmeyen komşuları krallığı genişletmek için keyfî bir savaşa kışkırtmak iyilerin hoşuna gitmiyor mu? Böyle düşünüyorlarsa elbette onaylar ve överim.
CAPUT XIIII. Augmenta regnorum Ioui incongruenter adscribi, cum, si Victoria, ut uolunt dea est, ipsa huic negotio sola sufficeret. Hic primum quaero, quur non etiam ipsum regnum aliquis deus est? Quur enim non ita sit, si Victoria dea est? Aut quid ipso Ioue in hac causa opus est, si Victoria faueat sitque propitia et semper eat ad illos, quos uult esse uictores? Hac dea fauente et propitia, etiam Ioue uacante uel aliud agente, quae gentes non subditae remanerent? quae regna non cederent? An forte displicet bonis iniquissima inprobitate pugnare et finitimos quietos nullamque iniuriam facientes ad dilatandum regnum bello spontaneo prouocare? Plane si ita sentiunt adprobo et laudo.
4.1515. Daha geniş bir hükümranlık istemek iyilere yaraşır mı
Öyleyse dikkat etsinler: Krallığın genişliğine sevinmek iyi insanlara yaraşmayabilir. Çünkü krallığın büyümesine, kendileriyle adil savaşlar yapılanların adaletsizliği yardım etmiştir. Komşuların sessizliği ve adaleti hiçbir haksızlıkla kendilerine karşı savaş açılmasına sebep olmasaydı, krallık elbette küçük kalırdı. Böylece insan işleri daha mutlu giderdi: Bütün krallıklar küçük olur, uyumlu komşuluktan sevinir, şehirde ne kadar çok vatandaş evi varsa dünyada da o kadar çok halk krallığı bulunurdu. Bu yüzden savaşmak ve halkları boyunduruk altına alarak krallığı genişletmek kötülere mutluluk, iyilere zorunluluk gibi görünür. Ama haksızların daha adil olanlara hükmetmesi daha kötü olacağından buna da uygunsuz olmadan mutluluk denir. Oysa kuşkusuz iyi bir komşuyla uyum içinde yaşamak, kötü bir komşuyu savaşla boyunduruk altına almaktan daha büyük bir mutluluktur. Yenecek birileri olsun diye nefret edecek ya da korkacak biri olmasını dilemek kötü bir dilektir.
Romalılar dinsizce ve adaletsizce değil de adil savaşlarla bu kadar büyük hükümranlığı edinebildilerse, başkalarının adaletsizliğine de bir tanrıça gibi tapınmaları gerekmez mi? Çünkü bu hükümranlık genişliğine onun çok yardım ettiğini görüyoruz: Haksızlar yaratarak adil savaşlar yapılacak, hükümranlık büyüyecek insanlar sağlıyordu. Korku (Pavor), Solgunluk (Pallor) ve Sıtma (Febris) Roma tanrıları olmayı hak ettiyse, Adaletsizlik de, hiç olmazsa dış halkların adaletsizliği de, neden tanrıça olmasın? İşte bu ikisiyle, yani başkalarının adaletsizliği ve tanrıça Victoria ile, adaletsizlik savaş sebeplerini kışkırtırken Victoria da savaşları mutlu sona erdirirken, Iuppiter tatildeyken bile hükümranlık büyümüştür. Burada Iuppiter'in ne payı olabilirdi? Onun iyilikleri sayılabilecek şeyler tanrı sayılıyor, tanrı diye çağrılıyor, tanrı olarak tapınılıyor ve kendi payları için yakarılıyor. Victoria'nın adlandırıldığı gibi o da Krallık diye adlandırılsaydı onun da bir payı olurdu. Yok eğer krallık Iuppiter'in armağanıysa, zafer neden onun armağanı sayılmasın? Capitolium'daki taş değil de krallar kralı, efendiler efendisi tanınıp tapınılsaydı kesinlikle sayılırdı.
CAPUT XV. An congruat bonis latius uelle regnare. Videant ergo ne forte non pertineat ad uiros bonos gaudere de regni latitudine. Iniquitas enim eorum, cum quibus iusta bella gesta sunt, regnum adiuuit ut cresceret, quod utique paruum esset, si quies et iustitia finitimorum contra se bellum geri nulla prouocaret iniuria ac sic felicioribus rebus humanis omnia regna parua essent concordi uicinitate laetantia et ita essent in mundo regna plurima gentium, ut sunt in urbe domus plurimae ciuium. Proinde belligerare et perdomitis gentibus dilatare regnum malis uidetur felicitas, bonis necessitas. Sed quia peius esset, ut iniuriosi iustioribus dominarentur, ideo non incongrue dicitur etiam ista felicitas. Sed procul dubio felicitas maior est uicinum bonum habere concordem quam uicinum malum subiugare bellantem. Mala uota sunt optare habere quem oderis uel quem timeas, ut possit esse quem uincas. Si ergo iusta gerendo bella, non inpia, non iniqua, Romani imperium tam magnum adquirere potuerunt, numquid tamquam aliqua dea colenda est eis etiam iniquitas aliena? Multum enim ad istam latitudinem imperii eam cooperatam uidemus, quae faciebat iniuriosos, ut essent cum quibus iusta bella gererentur et augeretur imperium. Quur autem et iniquitas dea non sit uel externarum gentium, si Pauor et Pallor et Febris di Romani esse meruerunt? His igitur duabus, id est aliena iniquitate et dea Victoria, dum bellorum causas iniquitas excitat, Victoria eadem bella feliciter terminat, etiam feriato Ioue creuit imperium. Quas enim hic partes Iuppiter haberet, cum ea, quae possent beneficia eius putari, di habentur, di uocantur, di coluntur, ipsi pro suis partibus inuocantur? Haberet hic autem etiam ille aliquam partem, si Regnum etiam ipse appellaretur, sicut appellatur illa Victoria. Aut si regnum munus est Iouis, quur non et uictoria munus eius habeatur? Quod profecto haberetur, si non lapis in Capitolio, sed uerus rex regum et dominus dominantium cognosceretur adque coleretur.
4.1616. Her şeye ve her harekete bir tanrı veren Romalılar neden Huzur (Quies) tapınağını şehir kapılarının dışında istediler
Pek çok şaşırdığım bir şey var: Her şeye ve neredeyse her harekete bir tanrı verirken, eyleme kışkırtan tanrıçaya Agenoria, ölçüsüz eyleme dürten tanrıçaya Stimula, Pomponius'un dediği gibi insanı aşırı hareketsiz bırakıp murcidus, yani çok tembel ve işsiz kılan tanrıçaya Murcia, gayretli kılan tanrıçaya Strenia dediler; bütün bu tanrı ve tanrıçalar için kamu törenleri yapmayı üstlendiler. Ama insanı sessizce dinlendiren tanrıçaya Quies deyip onun Colline kapısının dışında tapınağı varken ona kamu eliyle tapınmayı kabul etmediler. Bu huzursuz bir ruhun belirtisi miydi? Yoksa tanrı bile değil, cin olan o kalabalığa tapınmakta ısrar edenin huzur bulamayacağına mı işaret ediliyordu? Gerçek hekim bizi bu huzura çağırarak der ki: "Benden öğrenin, çünkü ben yumuşak huylu ve yürekten alçakgönüllüyüm; canlarınız için huzur bulacaksınız."
CAPUT XVI. Quid fuerit quod Romani omnibus rebus et omnibus motibus deos singulos deputantes aedem Quietis extra portas esse uoluerunt. Miror autem plurimum, quod, cum deos singulos singulis rebus et paene singulis motibus adtribuerent, uocauerunt deam Agenoriam, quae ad agendum excitaret, deam Stimulam, quae ad agendum ultra modum stimularet, deam Murciam, quae praeter modum non moueret ac faceret hominem, ut ait Pomponius, murcidum, id est nimis desidiosum et inactuosum, deam Streniam, quae faceret strenuum, his omnibus dis et deabus publica sacra facere susceperunt, Quietem uero appellantes, quae faceret quietum, cum aedem haberet extra portam Collinam, publice illam suscipere noluerunt. Utrum indicium fuit animi inquieti, an potius ita significatum est, qui illam turbam colere perseueraret non plane deorum, sed daemoniorum, eum quietem habere non posse? ad quam uocat uerus medicus dicens: Discite a me, quoniam mitis sum et humilis corde, et inuenietis requiem animabus uestris.
4.1717. En yüksek güç Iuppiter'indeyse Victoria'yı da tanrıça saymak gerekir miydi
Yoksa tanrıça Victoria'yı Iuppiter'in gönderdiğini, tanrıların kralına itaat ederek kimlere emrederse onlara gidip onların yanına yerleştiğini mi söylüyorlar? Bu doğru olarak, kanaatlerine göre uydurdukları tanrıların kralı Iuppiter hakkında değil, zamanların gerçek kralı hakkında söylenir: O, cevheri olmayan Victoria'yı değil meleğini gönderir ve kimi isterse onu galip kılar; onun kararı gizli olabilir, adaletsiz olamaz. Çünkü Zafer tanrıça ise neden Tören (Triumphus) de tanrı değildir ve Zafer'e kocası, kardeşi ya da oğlu olarak eklenmiyor? Tanrılar hakkında öyle kanaatlere sahipler ki, bunları şairler uydursa ve biz alaya alsak "bunlar şairlerin gülünecek uydurmalarıdır, gerçek ilahî güçlere atfedilmemelidir" diye cevap verirlerdi. Yine de bu saçmalıkları şairlerde okumayıp tapınaklarda tapınırken kendilerine gülmüyorlardı. Öyleyse her şeyi Iuppiter'den istesinler, yalnız ona yalvarsınlar. Çünkü Victoria tanrıça ise ve o kralın emrindeyse, nereye gönderirse ona karşı gelip kendi iradesini yapmaya cesaret edemezdi.
CAPUT XVII. An, si Iouis summa potestas est, etiam Victoria dea debuerit aestimari. An forte dicunt, quod deam Victoriam Iuppiter mittat adque illa tamquam regi deorum obtemperans ad quos iusserit ueniat et in eorum parte considat? Hoc uere dicitur non de illo Ioue, quem deorum regem pro sua opinione confingunt, sed de illo uero rege saeculorum, quod mittat non Victoriam, quae nulla substantia est, sed angelum suum et faciat uincere quem uoluerit; cuius consilium occultum esse potest, iniquum non potest. Nam si uictoria dea est, quur non deus est et triumphus, et uictoriae iungitur uel maritus uel frater uel filius? Talia quippe isti de dis opinati sunt, qualia si poetae fingerent adque a nobis exagitarentur, responderent isti ridenda esse figmenta poetarum, non ueris adtribuenda numinibus; et tamen se ipsi non ridebant, cum talia deliramenta non aput poetas legebant, sed in templis colebant. Iouem igitur de omnibus rogarent, ei uni tantummodo supplicarent. Non enim, quo misisset Victoriam, si dea est et sub illo rege est, posset ei audere resistere et suam potius facere uoluntatem.
4.1818. Felicitas'ı ve Fortuna'yı tanrıça sayanlar bunları nasıl ayırıyor
Peki ya Mutluluk (Felicitas) da tanrıça ise? Tapınak aldı, sunağı hak etti, ona uygun törenler yapıldı. Öyleyse yalnız ona tapınılsaydı! Çünkü o bulunduğu yerde hangi iyilik bulunmazdı? Ama Fortuna'nın da tanrıça sayılıp tapınılması ne demek? Yoksa mutluluk başka, talih başka mı? Çünkü talih kötü de olabilir; mutluluk ise kötü olursa mutluluk olmaz. Her iki cinsiyetten bütün tanrıların (cinsiyetleri de varsa) ancak iyi olduğunu düşünmeliyiz. Bunu Platon söyler, bunu öteki filozoflar, bunu devletin ve halkların üstün yöneticileri söyler. Öyleyse tanrıça Fortuna nasıl olur da bazen iyi, bazen kötüdür? Yoksa kötüyken tanrıça olmaz da birden kötücül bir cine mi dönüşür? Bu durumda bu tanrıçalardan kaç tane var? Elbette talihli insanlar, yani iyi talihi olanlar kadar. Çünkü aynı zamanda, yani aynı anda kötü talihi olan başka pek çok kişi de bulunduğuna göre, o tek olsaydı hem iyi hem kötü, bunlar için bir şey, onlar için başka bir şey mi olurdu? Yoksa tanrıça olan her zaman iyi midir? O hâlde kendisi Felicitas'tır; neden farklı adlar kullanılıyor? Bu katlanılabilir, çünkü bir şeye iki ad verilmesi sık görülür. Ama neden farklı tapınaklar, farklı sunaklar, farklı törenler? Sebebi var, derler; mutluluk, iyilerin önceki liyakatleriyle sahip olduğu şeydir; iyi denen talih ise liyakatlere bakılmadan iyi ve kötü insanlara rastlantıyla (fortuito) gelir, adı da oradan gelir. Peki hiçbir yargı olmadan hem iyilere hem kötülere gelen şey nasıl iyidir? Ve rast geldiğine çullanacak kadar kör olan, tapınanların çoğunu atlayıp hor görenlere yapışan şeye ne diye tapınılır? Yok eğer tapınanlar ona görünüp sevilmekle bir şey kazanıyorsa, o zaman liyakatin peşinden gidiyor, rastlantıyla gelmiyor demektir. O zaman Fortuna'nın tarifi nerede kalır? Adını rastlantılardan almış olması nerede kalır? Çünkü talihse ona tapınmanın faydası yoktur; eğer fayda sağlamak için tapınanları ayırıyorsa talih değildir. Yoksa onu da Iuppiter istediği yere mi gönderiyor? O zaman yalnız ona tapınılsın; çünkü Fortuna, onu istediği yere gönderen emrine karşı gelemez. Ya da en azından ona, tanrıça Felicitas'ı çekecek liyakate sahip olmak istemeyen kötüler tapınsın.
CAPUT XVIII. Felicitatem et Fortunam qui deas putant, qua ratione secernunt. Quid, quod et Felicitas dea est? Aedem accepit, aram meruit, sacra congrua persoluta sunt. Ipsa ergo sola coleretur. Ubi enim ipsa esset, quid boni non esset? Sed quid sibi uult, quod et Fortuna dea putatur et colitur? An aliud est felicitas, aliud fortuna? Quia fortuna potest esse et mala; felicitas autem si mala fuerit, felicitas non erit. Certe omnes deos utriusque sexus (si et sexum habent) non nisi bonos existimare debemus. Hoc Plato dicit, hoc alii philosophi, hoc excellentes rei publicae populorumque rectores. Quo modo ergo dea Fortuna aliquando bona est, aliquando mala? An forte quando mala est, dea non est, sed in malignum daemonem repente conuertitur? Quot sunt ergo deae istae? Profecto quotquot homines fortunati, hoc est bonae fortunae. Nam cum sint et alii plurimi simul, hoc est uno tempore, malae fortunae, numquid, si ipsa esset, simul et bona esset et mala; his aliud, illis aliud? An illa, quae dea est, semper est bona? Ipsa est ergo Felicitas: quur adhibentur diuersa nomina? Sed hoc ferendum est; solet enim et una res duobus nominibus appellari. Quid diuersae aedes, diuersae arae, diuersa sacra? Est causa, inquiunt, quia felicitas illa est, quam boni habent praecedentibus meritis; fortuna uero, quae dicitur bona, sine ullo examine meritorum fortuito accidit hominibus et bonis et malis, unde etiam Fortuna nominatur. Quo modo ergo bona est, quae sine ullo iudicio uenit et ad bonos et ad malos? Ut quid autem colitur, quae ita caeca est passim in quoslibet incurrens, ut suos cultores plerumque praetereat et suis contemtoribus haereat? Aut si aliquid proficiunt cultores eius, ut ab illa uideantur et amentur, iam merita sequitur, non fortuito uenit. Ubi est definitio illa Fortunae? Ubi est quod a fortuitis etiam nomen accepit? Nihil enim prodest eam colere, si fortuna est. Si autem suos cultores discernit, ut prosit, fortuna non est. An et ipsam, quo uoluerit, Iuppiter mittit? Colatur ergo ipse solus; non enim potest ei iubenti et eam quo uoluerit mittenti Fortuna resistere. Aut certe istam mali colant, qui nolunt habere merita, quibus dea possit Felicitas inuitari.
4.1919. Kadınların Fortuna'sı
Fortuna dedikleri bu sözde ilahî güce o kadar değer verirler ki, soylu kadınların adadığı ve Kadınların Fortuna'sı denen heykelinin konuştuğunu, üstelik bir değil iki kez kadınların onu usulünce adadıklarını söylediğini hatırat olarak yazmışlardır. Bu doğruysa şaşmamalıyız; çünkü kötücül cinlerin bu şekilde aldatması da zor değildir. Bunların hilelerini ve kurnazlıklarını asıl şuradan anlamalıydılar: Konuşan tanrıça, liyakatle gelen değil rastlantıyla gelendir. Fortuna geveze, Felicitas ise dilsizdi; bunun sebebi, insanların Fortuna'yı kazanınca doğru yaşamayı umursamamaları değil de nedir? Çünkü o, hiçbir iyi liyakat olmadan onları talihli kılardı. Fortuna konuşacaksa elbette kadınlarınki değil erkeklerinki konuşmalıydı; yoksa heykeli adayan kadınların bu büyük mucizeyi kadın gevezeliğiyle uydurduğu sanılır.
CAPUT XVIIII. De Fortuna muliebri. Tantum sane huic uelut numini tribuunt, quam Fortunam uocant, ut simulacrum eius, quod a matronis dedicatum est et appellata est Fortuna muliebris, etiam locutum esse memoriae commendauerint adque dixisse non semel, sed iterum, quod eam rite matronae dedicauerint. Quod quidem si uerum sit, mirari nos non oportet. Non enim malignis daemonibus etiam sic difficile est fallere, quorum artes adque uersutias hinc potius isti aduertere debuerunt, quod illa dea locuta est, quae fortuito accidit, non quae meritis uenit. Fuit enim Fortuna loquax et muta Felicitas, ut quid aliud, nisi ut homines recte uiuere non curarent conciliata sibi Fortuna, quae illos sine ullis bonis meritis faceret fortunatos? Et certe si Fortuna loquitur, non saltem muliebris, sed uirilis potius loqueretur, ut non ipsae, quae simulacrum dedicauerunt, putarentur tantum miraculum muliebri loquacitate finxisse.
4.2020. Putperestlerin tapınak ve törenlerle onurlandırdığı Fazilet ve İman ile, tanrılık başkalarına da haklı olarak veriliyor idiyse aynı şekilde tapınılması gereken ama es geçilen öteki iyiler
Fazileti de tanrıça yaptılar. Tanrıça olsaydı gerçekten de pek çok tanrıya tercih edilmesi gerekirdi. Oysa tanrıça değil, Tanrı'nın armağanı olduğuna göre, onu yalnız verebilecek olandan istemeli; o zaman bütün sahte tanrılar kalabalığı yok olup gider. Peki Fides neden tanrıça sayıldı, o da tapınak ve sunak aldı? Onu basiretle tanıyan kimse, kendisini onun için bir mesken yapar. Peki onlar, ilk ve en büyük vazifesi gerçek Tanrı'ya inanmak olan imanın ne olduğunu nereden bilecekler?
Ama neden Fazilet'in kendisi yetmedi? Fides de onun içinde değil mi? Çünkü faziletin dört türe ayrılması gerektiğini görmüşlerdir: basiret, adalet, cesaret, itidal. Bunların da her birinin türleri olduğundan, fides adaletin parçaları arasındadır ve "adil kişi imanla yaşar" sözünün ne demek olduğunu bilen bizlerin yanında en büyük yeri tutar. Ama çok tanrı sevdalısı olan bu insanlara şaşıyorum: Fides tanrıça ise, kendilerine aynı şekilde tapınak ve sunak adayabilecekleri öteki pek çok tanrıçayı es geçerek neden onlara haksızlık ettiler? Bazı Roma önderleri itidal adına az şan kazanmadıkları hâlde itidal neden tanrıça olmayı hak etmedi? Cesaret de neden tanrıça değildir? Oysa sağ elini aleve uzatırken Mucius'un yanındaydı; vatanı için kendini yarılan toprağa atarken Curtius'un yanındaydı; ordu uğruna kendilerini adarken baba Decius'un ve oğul Decius'un yanındaydı. Tabii bütün bunlarda gerçek cesaret varsa; bu şimdiki konumuz değil. Basiret ve bilgelik neden ilahî güçlerin yerlerini hak etmedi? Yoksa hepsine Fazilet'in genel adı altında mı tapınılıyor? O zaman öteki tanrıların parçaları sayıldığı bir tek Tanrı'ya da böyle tapınılabilirdi. Ama o tek Fazilet'in içinde hem fides hem iffet vardır, oysa bunlar dışarıda, kendi tapınaklarında sunaklar hak etmiştir.
CAPUT XX. De Virtute et Fide, quas pagani templis et sacris honorauerunt praetermittentes alia bona, quae similiter colenda fuerint, si recte aliis diuinitas tribuebatur. Virtutem quoque deam fecerunt; quae quidem si dea esset, multis fuerat praeferenda. Et nunc quia dea non est, sed donum Dei est, ipsa ab illo inpetretur, a quo solo dari potest, et omnis falsorum deorum turba uanescet. Sed quur et Fides dea credita est et accepit etiam ipsa templum et altare? Quam quisquis prudenter agnoscit, habitaculum illi se ipsum facit. Unde autem sciunt illi quid sit fides, cuius primum et maximum officium est, ut in uerum credatur Deum? Sed quur non suffecerat et Virtus? Nonne ibi est et Fides? Quando quidem uirtutem in quattuor species distribuendam esse uiderunt, prudentiam, iustitiam, fortitudinem, temperantiam; et quoniam et istae singulae species suas habent, in partibus iustitiae fides est maximumque locum aput nos habet, quicumque scimus quid sit, quod iustus ex fide uiuit. Sed illos miror adpetitores multitudinis deorum, si fides dea est, quare aliis tam multis deabus iniuriam fecerint praetermittendo eas, quibus similiter aedes et aras dedicare potuerunt? Quur temperantia dea esse non meruit, cum eius nomine nonnulli Romani principes non paruam gloriam conpararint? Quur denique fortitudo dea non est, quae adfuit Mucio, cum dexteram porrexit in flammas; quae adfuit Curtio, cum se pro patria in abruptam terram praecipitem dedit; quae adfuit Decio patri et Decio filio, cum pro exercitu se uouerunt? si tamen his omnibus uera inerat fortitudo, unde modo non agitur. Quare prudentia, quare sapientia nulla numinum loca meruerunt? An quia in nomine generali ipsius uirtutis omnes coluntur? Sic ergo posset et unus Deus coli, cuius partes ceteri di putantur. Sed in illa una uirtute et fides est et pudicitia, quae tamen extra, in aedibus propriis altaria meruerunt.
4.2121. Bir tek Tanrı'yı anlamayanlar hiç olmazsa Fazilet ve Felicitas ile yetinmeliydi
Bu tanrıçaları hakikat değil, boşluk yaratır; çünkü bunlar gerçek Tanrı'nın armağanlarıdır, kendileri tanrıça değildirler. Yine de fazilet ve mutluluğun olduğu yerde başka ne aranır? Fazilet ve mutluluk yetmeyene ne yeter? Çünkü fazilet yapılacak her şeyi, mutluluk dilenecek her şeyi kapsar. Iuppiter bunları vermesi için tapınılıyorsa, çünkü krallığın genişliği ve uzun ömrü bir iyilikse o da aynı mutluluğa aittir, bunların tanrıça değil Tanrı'nın armağanları olduğu neden anlaşılmadı? Tanrıça sayıldılarsa bile, hiç olmazsa öteki bunca tanrı kalabalığı aranmamalıydı. Bütün tanrıların ve tanrıçaların, kanaatlerine göre diledikleri gibi uydurdukları görevlerini gözden geçirsinler de, fazilete ve mutluluğa sahip bir insana bir tanrının sunabileceği bir şey bulabiliyorlarsa bulsunlar. Fazilet her şeyi yanında taşıyorken Mercurius'tan ya da Minerva'dan ne bilgi istenecekti? Çünkü eskiler faziletin kendisini iyi ve doğru yaşama sanatı diye tarif etmişlerdir. Bu yüzden Latinlerin ars adını, Yunancada fazilet anlamına gelen kelimeden (aretē) türettiklerini düşünmüşlerdir.
Fazilet ancak zeki insana gelebiliyorsa, insanları catus, yani keskin zekâlı yapan baba Catius'a ne gerek vardı? Bunu mutluluk da verebilirdi. Çünkü zeki doğmak mutluluktandır. Henüz doğmamış biri tanrıça Felicitas'a tapınıp onu kazanamasa bile, Felicitas bunu onu doğuracak tapınanlarına verebilir, oğullarının zeki doğmasını sağlardı. Felicitas yanlarındayken yalnız iyi doğurmakla kalmayıp iyi çocuklar da doğuracaklarsa, doğuran kadınlar neden Lucina'ya yakarsın? Yeni doğanları tanrıça Ops'a, ağlayanları tanrı Vaticanus'a, yatanları tanrıça Cunina'ya, emenleri tanrıça Rumina'ya, ayakta duranları tanrı Statilinus'a, gelenleri tanrıça Adeona'ya, gidenleri Abeona'ya emanet etmeye ne gerek vardı? İyi zihinleri olsun diye tanrıça Mens'e, iyi şeyler istesinler diye tanrı Volumnus'a ve tanrıça Volumna'ya, iyi evlensinler diye evlilik tanrılarına, bol ürün toplasınlar diye kır tanrılarına ve özellikle tanrıça Fructesea'ya, iyi savaşsınlar diye Mars ile Bellona'ya, kazansınlar diye tanrıça Victoria'ya, onurlandırılsınlar diye tanrı Honor'a, paraları olsun diye tanrıça Pecunia'ya, tunç ve gümüş paraları olsun diye tanrı Aesculanus ile oğlu Argentinus'a ne gerek vardı? Çünkü Argentinus'un babası olarak Aesculanus'u koymuşlardır, zira önce tunç para (aes), sonra gümüş para (argentum) kullanılmaya başlandı. Şaşırıyorum ki Argentinus bir Aurinus doğurmamış, çünkü ardından altın para da geldi. Böyle bir tanrıları olsaydı, Iuppiter'i Saturnus'un önüne geçirdikleri gibi, Aurinus'u da baba Argentinus'un ve dede Aesculanus'un önüne geçirirlerdi.
Bu ruhsal, bedensel ya da dış iyilikler için bu kadar büyük bir tanrı kalabalığına tapınıp yakarmaya ne gerek vardı? (Hepsini de saymadım; onlar da bütün insan iyiliklerini ince ince ayırıp ayrı ayrı küçük tanrılar sağlayamadılar.) Büyük ve kolay bir kısa yolla tek tanrıça Felicitas her şeyi verebilir, iyilikleri elde etmek için de, kötülükleri uzaklaştırmak için de başka kimse aranmayabilirdi. Yorgunlar için neden tanrıça Fessona'ya, düşmanları kovmak için tanrıça Pellonia'ya, hastalar için hekim Apollon'a ya da Aesculapius'a, büyük tehlikedeyse ikisine birden yakarılsın? Tarlalardan dikenleri (spinae) söksün diye tanrı Spiniensis'e, gelmesin diye Rubigo'ya (pas) yalvarılmazdı. Yalnız Felicitas hazır bulunup koruyunca ya hiçbir kötülük çıkmaz ya da kolayca kovulurdu. Son olarak, Fazilet ve Felicitas denen bu iki tanrıçadan söz ettiğimize göre: Mutluluk faziletin ödülüyse tanrıça değil, Tanrı'nın armağanıdır. Eğer tanrıça ise, faziletin kendisini de neden onun verdiği söylenmesin? Çünkü fazilete ulaşmak da büyük bir mutluluktur.
CAPUT XXI. Quod unum non intellegentes Deum Virtute saltem et Felicitate debuerint esse contenti. Has deas non ueritas, sed uanitas facit; haec enim ueri Dei munera sunt, non ipsae sunt deae. Verum tamen ubi est uirtus et felicitas, quid aliud quaeritur? Quid ei sufficit, cui uirtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda conplectitur uirtus, omnia optanda felicitas. Si Iuppiter, ut haec daret, ideo colebatur, quia, si bonum aliquid est latitudo regni adque diuturnitas, ad eandem pertinet felicitatem: quur non intellectum est dona Dei esse, non deas? Si autem putatae sunt deae, saltem alia tanta deorum turba non quaereretur. Consideratis enim officiis deorum dearumque omnium, quae sicut uoluerunt pro sua opinatione finxerunt, inueniant si possunt aliquid, quod praestari ab aliquo deo possit homini habenti uirtutem, habenti felicitatem. Quid doctrinae uel a Mercurio uel a Minerua petendum esset, cum uirtus omnia secum haberet? Ars quippe ipsa bene recteque uiuendi uirtus a ueteribus definita est. Unde ab eo, quod Graece dicitur uirtus, nomen artis Latinos traduxisse putauerunt. Sed si uirtus non nisi ad ingeniosum posset uenire, quid opus erat deo Catio patre, qui catos, id est acutos faceret, cum hoc posset conferre felicitas? Ingeniosum quippe nasci felicitatis est, unde, etiamsi non potuit a nondum nato coli dea Felicitas, ut hoc ei conciliata donaret, conferret hoc parentibus eius cultoribus suis, ut eis ingeniosi filii nascerentur. Quid opus erat parturientibus inuocare Lucinam, cum, si adesset Felicitas, non solum bene parerent, sed etiam bonos? Quid necesse erat Opi deae commendare nascentes, deo Vaticano uagientes, deae Cuninae iacentes, deae Ruminae sugentes, deo Statilino stantes, deae Adeonae adeuntes, Abeonae abeuntes; deae Menti, ut bonam haberent mentem, deo Volumno et deae Volumnae, ut bona uellent; dis nuptialibus, ut bene coniugarentur, dis agrestibus, ut fructus uberrimos caperent, et maxime ipsi diuae Fructeseae; Marti et Bellonae, ut bene belligerarent, deae Victoriae, ut uincerent; deo Honori, ut honorarentur, deae Pecuniae, ut pecuniosi essent, deo Aesculano et filio eius Argentino, ut haberent aeream argenteamque pecuniam? Nam ideo patrem Argentini Aesculanum posuerunt, quia prius aerea pecunia in usu coepit esse, post argentea. Miror autem, quod Argentinus non genuit Aurinum, quia et aurea subsecuta est. Quem deum isti si haberent, sicut Saturno Iouem, ita et patri Argentino et auo Aesculano Aurinum praeponerent. Quid ergo erat necesse propter haec bona uel animi uel corporis uel externa tantam deorum turbam colere et inuocare (quos neque omnes commemoraui, nec ipsi potuerunt omnibus bonis humanis minutatim singillatimque digestis deos minutos et singulos prouidere), cum posset magno facilique conpendio una dea Felicitas cuncta conferre, nec solum ad bona capienda quisquam alius, sed neque ad depellenda mala quaereretur? Quur enim esset inuocanda propter fessos diua Fessona, propter hostes depellendos diua Pellonia, propter aegros medicus uel Apollo uel Aesculapius uel ambo simul, quando esset grande periculum? Nec deus Spiniensis, ut spinas ex agris eradicaret; nec dea Rubigo, ut non accederet, rogaretur: una Felicitate praesente et tuente uel nulla mala exorerentur, uel facillime pellerentur. Postremo quoniam de duabus istis deabus Virtute et Felicitate tractamus: si felicitas uirtutis est praemium, non dea, sed Dei donum est; si autem dea est, quur non dicatur et uirtutem ipsa conferre, quando quidem etiam uirtutem consequi felicitas magna est?
4.2222. Varro'nun Romalılara kazandırmakla övündüğü tanrılara tapınma bilgisi
Peki Varro neyle övünüyor? Vatandaşlarına büyük bir iyilik sunduğunu söylüyor, çünkü Romalıların tapınması gereken tanrıları anmakla kalmıyor, her birinin neyle ilgili olduğunu da söylüyormuş. Çünkü, der, bir hekimin adını ve yüzünü bilip hekim olduğunu bilmemek hiçbir işe yaramaz; aynı şekilde Aesculapius'un tanrı olduğunu bilmek de, onun sağlığa yardım ettiğini bilmiyorsan ve dolayısıyla ona neden yalvarman gerektiğini bilmiyorsan işe yaramaz. Bunu bir başka benzetmeyle de pekiştirir: Marangozun, ekmekçinin, sıvacının kim olduğunu, kimden ne eşya isteyebileceğini, kimi yardımcı, kimi rehber, kimi öğretici olarak alabileceğini bilmeyen kimse iyi yaşamak bir yana yaşayamaz bile. Aynı şekilde, her tanrının hangi şey üzerinde hangi güce, yeteneğe ve yetkiye sahip olduğu bilinirse tanrıları tanımanın faydalı olduğundan kimsenin şüphe etmediğini ileri sürer. "Çünkü bundan," der, "hangi şey için hangi tanrıyı çağırıp ona yakarmamız gerektiğini bilebileceğiz; yoksa mimler gibi yapar, Liber'den su, Lympha'lardan şarap isteriz." Bu gerçekten büyük bir fayda! Doğru şeyler gösterseydi, insanlara bütün iyiliklerin geldiği bir tek gerçek Tanrı'ya tapınmayı öğretseydi, kim ona teşekkür etmezdi?
CAPUT XXII. De scientia colendorum deorum, quam a se Varro gloriatur conlatam esse Romanis. Quid est ergo, quod pro ingenti beneficio Varro iactat praestare se ciuibus suis, quia non solum commemorat deos, quos coli oporteat a Romanis, uerum etiam dicit quid ad quemque pertineat? Quoniam nihil prodest, inquit, hominis alicuius medici nomen formamque nosse, et quod sit medicus ignorare: ita dicit nihil prodesse scire deum esse Aesculapium, si nescias eum ualetudini opitulari, adque ita ignores quur ei debeas supplicare. Hoc etiam alia similitudine adfirmat dicens, non modo bene uiuere, sed uiuere omnino neminem posse, si ignoret quisnam sit faber, quis pistor, quis tector, a quo quid utensile petere possit, quem adiutorem adsumere, quem ducem, quem doctorem; eo modo nulli dubium esse adserens ita esse utilem cognitionem deorum, si sciatur quam quisque deus uim et facultatem ac potestatem cuiusque rei habeat. 'Ex eo enim poterimus, inquit, scire quem cuiusque causa deum aduocare adque inuocare debeamus, ne faciamus, ut mimi solent, et optemus a Libero aquam, a Lymphis uinum'. Magna sane utilitas. Quis non huic gratias ageret, si uera monstraret, et si unum uerum Deum, a quo essent omnia bona, hominibus colendum doceret?
4.2323. Birçok tanrıya tapınan Romalıların, her şeye tek başına yeteceği hâlde uzun süre ilahî onurla tapınmadıkları Felicitas
Ama şimdiki konumuza gelelim: Kitapları ve törenleri doğruysa ve Felicitas tanrıça ise, her şeyi verip kısa yoldan mesut edebilecek olan neden tapınılacak tek tanrıça olarak konulmadı? Kim mesut olmaktan başka bir şey için bir şey diler ki? Bu kadar büyük bir tanrıçaya bunca Roma önderinden sonra Lucullus neden bu kadar geç tapınak yaptı? Romulus mutlu bir şehir kurmak istiyorsa neden ona bir tapınak yapmadı ve öteki tanrılara bir şey için yalvardı? O olduktan sonra hiçbir şey eksik olmazdı. Çünkü bu tanrıça ona lütufkâr olmasaydı, kendisi de ne önce kral, ne de sandıklarına göre sonra tanrı olurdu. O zaman Romalılar için Ianus, Iuppiter, Mars, Picus, Faunus, Tiberinus, Hercules ve başka tanrıları neden koydu? Titus Tatius neden Felicitas'ı ihmal edip Saturnus, Ops, Sol, Luna, Vulcanus, Lux ve başka neler ekledi, aralarında tanrıça Cloacina'yı da? Numa neden onsuz bu kadar tanrı ve tanrıça ekledi? Yoksa bu kalabalık içinde onu göremedi mi? Bu tanrıçayı tanısaydı ya da ona tapınsaydı, kral Hostilius da kuşkusuz yeni tanrılar olarak yatıştırılacak Korku ile Solgunluğu getirmezdi. Çünkü Felicitas varken her korku ve solgunluk yatıştırılarak değil, kovularak kaçardı.
Sonra, Roma hükümranlığı çoktan geniş topraklara yayılıp büyürken hâlâ kimsenin Felicitas'a tapınmaması ne demektir? Yoksa hükümranlık bu yüzden mi mutlu olduğundan çok büyüktü? Çünkü gerçek saygının bulunmadığı yerde nasıl gerçek mutluluk olabilirdi? Çünkü saygı, gerçek Tanrı'ya doğrulukla tapınmaktır; cinler kadar çok sahte tanrıya tapınmak değildir. Sonra Felicitas tanrılar arasına alındıktan sonra da iç savaşların büyük bahtsızlığı geldi. Yoksa Felicitas, bu kadar geç ve onurlandırılmak için değil de hakarete uğramak üzere çağrıldığı için, kendisiyle birlikte Priapus'a, Cloacina'ya, Korku'ya, Solgunluğa, Sıtma'ya ve tapınılacak ilahî güçler olmayıp tapınanların suçu olan öteki şeylere tapınıldığı için haklı olarak mı kızdı?
Son olarak, bu kadar büyük bir tanrıçaya en değersiz kalabalıkla birlikte tapınılması uygun görüldüyse, neden hiç olmazsa ötekilerden daha parlak bir şekilde tapınılmadı? Iuppiter'in danışma kuruluna alındığı söylenen Consentes tanrıları arasına da, seçkin dedikleri tanrılar arasına da Felicitas'ın konmamasına kim katlanabilir? Ona yerinin yüksekliğiyle ve işinin değeriyle öne çıkan bir tapınak yapılmalıydı. Hatta neden Iuppiter'inkinden daha iyisi yapılmasın? Çünkü Iuppiter'e bile krallığı Felicitas'tan başka kim verdi? Tabii hüküm sürerken mesut idiyse. Mutluluk krallıktan da üstündür. Çünkü kral olmaktan korkan bir insanı kolayca bulabileceğinden kimse şüphe etmez, ama mesut olmak istemeyen hiç kimse bulunmaz. Öyleyse, alametlerle ya da başka bir yolla tanrılara danışılabileceğini düşünüyorlarsa, şu sorulsun: Yeri başkalarının tapınakları ya da sunakları tarafından işgal edilmişse, Felicitas için daha büyük ve yüksek bir tapınak yapılabilsin diye ona yer vermek isterler mi? Iuppiter bile çekilsin, Capitolium tepesinin doruğunu Felicitas tutsun. Çünkü, olması imkânsız olsa da, bedbaht olmak isteyen biri dışında kimse Felicitas'a karşı koymazdı. Iuppiter'e sorulsa, kendisine üç tanrının, Mars, Terminus ve Iuventas'ın yaptığını asla yapmazdı; onlar büyüklerine ve krallarına hiçbir şekilde yer vermek istememişlerdi.
Çünkü kitaplarının yazdığına göre, kral Tarquinius Capitolium'u yaptırmak isteyince kendisine en değerli ve en uygun görünen yerin başka tanrılarca önceden işgal edildiğini gördü. Onların iradesine karşı bir şey yapmaya cesaret edemedi; ama böyle büyük bir ilahî güce ve kendi önderlerine isteyerek yer vereceklerine inanıyordu, çünkü Capitolium'un kurulduğu yerde pek çok tanrı vardı. Alametle Iuppiter'e yer vermek isteyip istemediklerini sordu. Andığım Mars, Terminus, Iuventas dışında hepsi oradan çekilmeyi kabul etti. Bu yüzden Capitolium öyle yapıldı ki bu üçü de içeride kaldı, ama o kadar belirsiz heykellerle ki bunu en bilgili kişiler bile zor bilir. Demek ki Iuppiter, Terminus, Mars ve Iuventas'ın kendisini hor gördüğü gibi Felicitas'ı asla hor görmezdi. Iuppiter'e yer vermeyenler de, Iuppiter'i kendilerine kral yapan Felicitas'a elbette yer verirlerdi. Vermeselerdi bile, bunu onu hor gördükleri için değil, Felicitas'ın evinde gölgede kalmayı onsuz kendi yerlerinde öne çıkmaya tercih ettikleri için yaparlardı.
CAPUT XXIII. De Felicitate, quam Romani, multorum ueneratores deorum, diu non coluerunt honore diuino, cum pro omnibus sola sufficeret. Sed (unde nunc agitur) si libri et sacra eorum uera sunt et Felicitas dea est, quur non ipsa una quae coleretur constituta est, quae posset uniuersa conferre et conpendio facere felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix fiat? Quur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos principes Lucullus aedem constituit? Quur ipse Romulus felicem cupiens condere ciuitatem non huic templum potissimum struxit nec propter aliquid dis ceteris supplicauit, quando nihil deesset, si haec adesset? Nam et ipse nec prius rex, nec ut putant postea deus fieret, si hanc deam propitiam non haberet. Ut quid ergo constituit Romanis deos Ianum, Iouem, Martem, Picum, Faunum, Tiberinum, Herculem et si quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum, Opem, Solem, Lunam, Vulcanum, Lucem et quoscumque alios addidit, inter quos etiam deam Cloacinam, Felicitate neglecta? Ut quid Numa tot deos et tot deas sine ista? An eam forte in tanta turba uidere non potuit? Hostilius certe rex deos et ipse nouos Pauorem adque Pallorem propitiandos non introduceret, si deam istam nosset aut coleret. Praesente quippe Felicitate omnis pauor et pallor non propitiatus abscederet, sed pulsus aufugeret. Deinde quid est hoc, quod iam Romanum imperium longe lateque crescebat, et adhuc nemo Felicitatem colebat? An ideo grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi esset uera felicitas, ubi uera non erat pietas? Pietas est enim uerax ueri Dei cultus, non cultus falsorum tot deorum, quot daemoniorum. Sed et postea iam in deorum numerum Felicitate suscepta magna bellorum ciuilium infelicitas subsecuta est. An forte iuste est indignata Felicitas, quod et tam sero et non ad honorem, sed ad contumeliam potius inuitata est, ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pauor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum, sed crimina colentium? Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda uisa est, quur non uel inlustrius ceteris colebatur? Quis enim ferat, quod neque inter deos Consentes, quos dicunt in consilium Iouis adhiberi, nec inter deos, quos selectos uocant, Felicitas constituta est? Templum aliquod ei fieret, quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. Quur enim non aliquid melius quam ipsi Ioui? Nam quae etiam Ioui regnum nisi Felicitas dedit? si tamen cum regnaret felix fuit. Et potior est felicitas regno. Nemo enim dubitat facile inueniri hominem, qui se timeat fieri regem; nullus autem inuenitur, qui se nolit esse felicem. Ipsi ergo di si per auguria uel quolibet modo eos posse consuli putant, de hac re consulerentur, utrum uellent Felicitati loco cedere, si forte aliorum aedibus uel altaribus iam fuisset locus occupatus, ubi aedes maior adque sublimior Felicitati construeretur; etiam ipse Iuppiter cederet, ut ipsum uerticem collis Capitolini Felicitas potius obtineret. Non enim quispiam resisteret Felicitati, nisi, quod fieri non potest, qui esse uellet infelix. Nullo modo omnino, si consuleretur, faceret Iuppiter, quod ei fecerunt tres di, Mars, Terminus et Iuuentas, qui maiori et regi suo nullo modo cedere loco uoluerunt. Nam sicut habent eorum litterae, cum rex Tarquinius Capitolium fabricari uellet eumque locum, qui ei dignior aptiorque uidebatur, ab dis aliis cerneret praeoccupatum, non audens aliquid contra eorum facere arbitrium et credens eos tanto numini suoque principi uoluntate cessuros, quia multi erant illic, ubi Capitolium constitutum est. per augurium quaesiuit, utrum concedere locum uellent Ioui; adque ipsi inde cedere omnes uoluerunt praeter illos quos commemoraui, Martem, Terminum, Iuuentatem; adque ideo Capitolium ita constructum est, ut etiam isti tres intus essent tam obscuris signis, ut hoc uix homines doctissimi scirent. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret, sicut a Termino, Marte, Iuuentate contemtus est. Sed ipsi etiam, qui non cesserant Ioui, profecto cederent Felicitati, quae illis regem fecerat Iouem. Aut si non cederent, non id contemtu eius facerent, sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere.
4.23_2Böylece tanrıça Felicitas en geniş ve en yüksek yere yerleştirilince, vatandaşlar her iyi dilek için yardımın nereden isteneceğini öğrenirdi. Tabiatın kendisinin de öğütlemesiyle öteki tanrıların gereksiz kalabalığı terk edilir, yalnız Felicitas'a tapınılır, yalnız ona yalvarılır, mesut olmak isteyen vatandaşlar —ki istemeyen yoktur— yalnız onun tapınağına akın ederdi. Böylece herkesin istediği şey kendinden istenmiş olurdu. Çünkü kim herhangi bir tanrıdan mutluluktan ya da mutluluğa ait saydığı şeyden başka bir şey almak ister? Dolayısıyla mutluluk hangi insanla birlikte olacağını belirleme gücüne sahipse (tanrıça ise sahiptir), kendisinden elde edebileceğin şeyi başka bir tanrıdan istemek ne büyük akılsızlıktır! Öyleyse bu tanrıçayı yerinin itibarıyla da öteki tanrıların üstünde onurlandırmalıydılar. Çünkü onların kitaplarında okunduğuna göre eski Romalılar, gece yıldırımlarını kendisine yükledikleri Summanus adında birine, gündüz yıldırımlarına bakan Iuppiter'den daha çok tapınmışlar. Ama Iuppiter'e parlak ve yüksek bir tapınak yapıldıktan sonra, yapının itibarından kalabalık ona öyle akın etti ki, artık duyamadığı Summanus adını hiç olmazsa okuduğunu hatırlayan pek az kişi kalmıştır.
Mutluluk tanrıça değil de, gerçekte olduğu gibi Tanrı'nın armağanıysa, onu verebilecek Tanrı aransın; akılsız insanların boş kalabalığının izlediği sahte tanrıların zararlı kalabalığı bırakılsın. Bu kalabalık Tanrı'nın armağanlarını kendisine tanrı yapıyor ve bu armağanların sahibini de kibirli bir iradenin inadıyla kırıyor. Mutluluğa tanrıça diye tapınıp mutluluğu veren Tanrı'yı bırakan kimse bedbahtlıktan kurtulamaz; tıpkı resimdeki ekmeği yalayıp gerçek ekmeği olandan istemeyen kimsenin açlıktan kurtulamayacağı gibi.
Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent ciues, unde omnis boni uoti petendum esset auxilium, ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua multitudine derelicta coleretur una Felicitas, uni supplicaretur, unius templum frequentaretur a ciuibus qui felices esse uellent, quorum esset nemo qui nollet, adque ita ipsa a se ipsa peteretur, quae ab omnibus petebatur. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem uelit accipere uel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit (habet autem, si dea est): quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere, quam possis a se ipsa inpetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam loci dignitate debuerunt. Sicut enim aput ipsos legitur, Romani ueteres nescio quem Summanum, cui nocturna fulmina tribuebant, coluerunt magis quam Iouem, ad quem diurna fulmina pertinerent. Sed postquam Ioui templum insigne ac sublime constructum est, propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit, ut uix inueniatur qui Summani nomen, quod audire iam non potest, se saltem legisse meminerit. Si autem felicitas dea non est, quoniam, quod uerum est, munus est Dei: ille Deus quaeratur, qui eam dare possit, et falsorum deorum multitudo noxia relinquatur, quam stultorum hominum multitudo uana sectatur, Dei dona deos sibi faciens et ipsum, cuius ea dona sunt, obstinatione superbae uoluntatis offendens. Sic enim carere non potest infelicitate, qui tamquam deam felicitatem colit et Deum datorem felicitatis relinquit, sicut carere non potest fame, qui panem pictum lingit et ab homine, qui uerum habet, non petit.
4.2424. Putperestler ilahî armağanların kendisine tanrı olarak tapınmalarını hangi gerekçeyle savunuyor
Şimdi onların gerekçelerine bakalım. Atalarımızın, derler, bunların tanrı değil ilahî armağanlar olduğunu bilmeyecek kadar akılsız olduğuna mı inanmak gerekir? Ama bu tür şeylerin ancak bir tanrının cömertliğiyle verildiğini bildikleri için, bu tanrıların adlarını bulamayınca, onlardan verildiğini hissettikleri şeylerin adlarıyla tanrıları anmışlardır. Bazen bu kelimeleri biraz değiştirerek: Savaştan (bellum) Bellum değil Bellona, beşikten (cunae) Cuna değil Cunina, ekinden (seges) Seges değil Segetia, meyveden (pomum) Pomum değil Pomona, sığırdan (bos) Bos değil Bubona dediler. Ya da kelimeyi hiç değiştirmeden şeylerin kendi adlarıyla: Parayı veren tanrıçaya Pecunia dediler, ama paranın kendisini tanrıça saymadılar. Aynı şekilde fazileti veren Virtus, onuru veren Honor, uyumu veren Concordia, zaferi veren Victoria. Böylece, derler, Felicitas tanrıça denince verilen şey değil, mutluluğun kendisinden verildiği o ilahî güç kastedilir.
CAPUT XXIIII. Qua ratione defendant pagani, quod inter deos colant ipsa dona diuina. Libet autem eorum considerare rationes. Usque adeone, inquiunt, maiores nostros insipientes fuisse credendum est, ut haec nescirent munera diuina esse, non deos? Sed quoniam sciebant nemini talia nisi aliquo deo largiente concedi, quorum deorum nomina non inueniebant, earum rerum nominibus appellabant deos, quas ab eis sentiebant dari, aliqua uocabula inde flectentes, sicut a bello Bellonam nuncupauerunt, non Bellum; sicut a cunis Cuninam, non Cunam; sicut a segetibus Segetiam, non Segetem, a pomis Pomonam, non Pomum: sicut a bubus Bubonam, non Bouem: aut certe nulla uocabuli declinatione sicut res ipsae nominantur, ut Pecunia dicta est dea, quae dat pecuniam, non omnino pecunia dea ipsa putata est; ita Virtus, quae dat uirtutem, Honor, qui honorem, Concordia, quae concordiam, Victoria, quae dat uictoriam. Ita, inquiunt, cum Felicitas dea dicitur, non ipsa quae datur, sed numen illud adtenditur a quo felicitas datur.
4.2525. Adı bilinmese de mutluluğu verdiği hissedilen tek Tanrı'ya tapınılmalıdır
Bu gerekçe verildikten sonra, kalbi fazla katılaşmamış olanları istediğimize ikna etmemiz belki çok daha kolay olur. İnsanın zayıflığı mutluluğun ancak bir tanrı tarafından verilebileceğini hissettiyse, ve bunu kralları Iuppiter dâhil bu kadar çok tanrıya tapınan insanlar hissettiyse, ve mutluluğu verenin adını bilmedikleri için onu ondan verildiğine inandıkları şeyin adıyla anmak istedilerse, mutluluğun zaten tapındıkları Iuppiter'den değil, mutluluğun adıyla tapınılması gerektiğini düşündükleri o başka tanrıdan verilebileceğini yeterince göstermişlerdir. Mutluluğun bilmedikleri bir tanrı tarafından verildiğine inandıklarını kesinlikle ileri sürüyorum. Öyleyse o aransın, ona tapınılsın, bu yeter. Sayısız cinin gürültüsü reddedilsin. Bu tanrının armağanı yetmeyene bu tanrı da yetmesin. Evet, almaya mutluluğun kendisi yetmeyene, tapınmaya mutluluğu veren Tanrı da yetmesin. Ama kime yetiyorsa (çünkü insanın dileyecek daha fazla bir şeyi yoktur) mutluluğu veren tek Tanrı'ya hizmet etsin. Bu, Iuppiter dedikleri değildir. Çünkü onu mutluluğu veren olarak tanısalardı, mutluluğu veren başka bir tanrı ya da tanrıçayı mutluluğun adıyla aramazlardı; Iuppiter'in kendisine de bunca hakaretle birlikte tapınılması gerektiğini düşünmezlerdi. Çünkü onun başkalarının karılarıyla zina ettiği, güzel bir oğlanın iffetsiz âşığı ve kaçıranı olduğu söylenir.
CAPUT XXV. De uno tantum colendo Deo, qui licet nomine ignoretur, tamen felicitatis dator esse sentitur. Ista nobis reddita ratione multo facilius eis, quorum cor non nimis obduruit, persuadebimus fortasse quod uolumus. Si enim iam humana infirmitas sensit non nisi ab aliquo deo dari posse felicitatem, et hoc senserunt homines, qui tam multos colebant deos, in quibus et ipsum eorum regem Iouem: quia nomen eius, a quo daretur felicitas, ignorabant, ideo ipsius rei nomine, quam credebant ab illo dari, eum appellare uoluerunt, satis ergo indicarunt nec ab ipso Ioue dari posse felicitatem, quem iam colebant, sed utique ab illo, quem nomine ipsius felicitatis colendum esse censebant. Confirmo prorsus a quodam deo, quem nesciebant, eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur, ipse colatur, et sufficit. Repudietur strepitus innumerabilium daemoniorum; illi non sufficiat hic deus, cui non sufficit munus eius. Illi, inquam, non sufficiat ad colendum Deus dator felicitatis, cui non sufficit ad accipiendum ipsa felicitas. Cui autem sufficit (non enim habet homo quid amplius optare debeat), seruiat uni Deo datori felicitatis. Non est ipse, quem nominant Iouem. Nam si eum datorem felicitatis agnoscerent, non utique alium uel aliam, a qua daretur felicitas, nomine ipsius felicitatis inquirerent, neque ipsum Iouem cum tantis iniuriis colendum putarent. Iste alienarum dicitur adulter uxorum, iste pueri pulchri inpudicus amator et raptor.
4.2626. Tanrıların kendilerine tapınanlardan kendi onurlarına düzenlenmesini istedikleri sahne oyunları
Ama Cicero der ki: "Bunları Homeros uyduruyor ve insanî şeyleri tanrılara aktarıyordu; ben ilahî olanların bize aktarılmasını isterdim." Ağırbaşlı bir adam, tanrıların suçlarını uyduran şairden elbette hoşlanmazdı. Peki, bunların söylenip şarkı olarak okunup oynandığı sahne oyunları neden tanrıları onurlandırmak için sunuluyor, en bilgili kişiler neden onları ilahî şeyler arasına yazıyor? Burada Cicero şairlerin uydurmalarına değil, ataların koyduklarına karşı haykırsın. Atalar da haykırmaz mıydı: Biz ne yaptık? Bunları kendi onurları için tanrılar istedi, zalimce emretti, yapılmazsa felaket olacağını önceden bildirdi, bir şey ihmal edildi diye şiddetle cezalandırdı, ihmal edilen yapılınca yatıştığını gösterdi.
Onların güçlerini gösteren şaşılacak işleri arasında şimdi anlatacağım olay da anılır. Titus Latinius adlı Romalı bir köylü aile babasına rüyasında, senatoya haber verip Roma oyunlarının yeniden yapılmasını istemesi söylendi. Çünkü oyunların ilk gününde, halkın gözü önünde idama götürülmesi emredilen bir suçlu hakkındaki buyruk, oyunlardan neşe bekleyen ilahî güçlerin hoşuna gitmemişti. Rüyasıyla uyarılan adam ertesi gün bu emri yerine getirmeye cesaret edemeyince, ikinci gece aynı şey daha sert biçimde emredildi: Yapmadığı için oğlunu kaybetti. Üçüncü gece adama, yapmazsa daha büyük bir cezanın başına geleceği söylendi. Yine cesaret edemeyince acı ve korkunç bir hastalığa yakalandı. Bunun üzerine dostlarının tavsiyesiyle konuyu yöneticilere götürdü, sedye ile senatoya getirildi. Rüyasını anlatınca hemen sağlığına kavuştu ve kendi ayaklarıyla sağ salim oradan ayrıldı. Bu büyük mucizeden sersemleyen senato dört kat fazla para ayırıp oyunların yeniden yapılmasına karar verdi.
Aklı başında kim görmez ki, kötücül cinlere boyun eğmiş olan insanlar —onların hâkimiyetinden ancak Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla Tanrı'nın lütfu kurtarır— doğru bir düşünceyle çirkin diye yargılanabilecek şeyleri bu tür tanrılara sunmaya zorla mecbur edilmiştir? Elbette o oyunlarda ilahî güçlerin şairce suçları sık sık tekrarlanıyordu; o oyunlar ilahî güçlerin zorlamasıyla, senatonun emriyle yeniden yapılıyordu. O oyunlarda en utanmaz oyuncular iffet bozan Iuppiter'i şarkılarla okuyor, oynuyor ve onunla hoşa gidiyorlardı. Bu uydurma ise Iuppiter öfkelenmeliydi; kendi suçlarının uydurmalarından da hoşlanıyorsa, ona tapınmak şeytana hizmet etmekten başka nedir? Böyle biri, bunlardan hoşlanmayan her Romalıdan daha aşağılık biri, Roma hükümranlığını kurup yayıp koruyabilir mi? Bu kadar bahtsızca tapınılan ve öyle tapınılmazsa daha bahtsızca öfkelenen biri mutluluk verebilir mi?
CAPUT XXVI. De ludis scaenicis, quos sibi di celebrari a suis cultoribus exegerunt. Sed 'fingebat haec Homerus, ait Tullius, et humana ad deos transferebat: diuina mallem ad nos.' Merito displicuit uiro graui diuinorum criminum poeta confictor. Quur ergo ludi scaenici, ubi haec dictitantur cantitantur actitantur, deorum honoribus exhibentur, inter res diuinas a doctissimis conscribuntur? Hic exclamet Cicero non contra figmenta poetarum, sed contra instituta maiorum; an exclamarent et illi: Quid nos fecimus! Ipsi di ista suis honoribus exhibenda flagitauerunt, atrociter imperarunt, cladem nisi fieret praenuntiarunt, quia neglectum est aliquid, seuerissime uindicarunt, quia id quod neglectum fuerat factum est, placatos se esse monstrarunt. Inter eorum commemoratur uirtutes et miranda facta quod dicam. Tito Latinio rustico Romano patri familias dictum est in somnis, in senatum nuntiaret, ut ludi Romani instaurarentur, quod primo eorum die in quodam scelerato, qui populo spectante ad supplicium duci iussus est, numinibus uidelicet ex ludis hilaritatem quaerentibus triste displicuisset imperium. Cum ergo ille qui somnio commonitus erat postero die iussa facere non ausus esset, secunda nocte hoc idem rursus seuerius imperatum est: amisit filium, quia non fecit. Tertia nocte dictum est homini, quod maior ei poena, si non faceret, inmineret. Cum etiam sic non auderet, in morbum incidit acrem et horribilem. Tum uero ex amicorum sententia ad magistratus rem detulit adque in lectica adlatus est in senatum expositoque somnio recepta continuo ualetudine pedibus suis sanus abscessit. Tanto stupefactus miraculo senatus quadruplicata pecunia ludos censuit instaurari. Quis non uideat, qui sanum sapit, subditos homines malignis daemonibus, a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum dominum nostrum, ui conpulsos esse exhibere talibus dis, quae recto consilio poterant turpia iudicari? In illis certe ludis poetica numinum crimina frequentantur, qui ludi cogentibus numinibus iussu senatus instaurabantur. In illis ludis corruptorem pudicitiae Iouem turpissimi histriones cantabant agebant placebant. Si illud fingebatur, ille irasceretur; si autem suis criminibus etiam fictis delectabatur, quando coleretur, nisi diabolo seruiretur? Itane iste Romanum conderet dilataret conseruaret imperium, quouis Romano, cui talia displicebant, homine abiectior? Iste daret felicitatem, qui tam infeliciter colebatur, et nisi ita coleretur, infelicius irascebatur?
4.2727. Rahip Scaevola'nın tartıştığı üç tanrı türü
Çok bilgili rahip Scaevola'nın üç tür tanrı anlatımı olduğunu ileri sürdüğü yazılıdır: Biri şairlerden, öteki filozoflardan, üçüncüsü şehrin önderlerinden gelir. Birincisi boş bir laftır, der, çünkü tanrılar hakkında uygunsuz çok şey uydurulur; ikincisi şehirlere uymaz, çünkü bazı gereksiz şeyler, halkların bilmesi zararlı bazı şeyler içerir. Gereksiz şeyler önemli değildir; hukukçular da "gereksiz olan zarar vermez" der. Peki kalabalığa açılınca zarar verenler hangileridir? "Hercules'in, Aesculapius'un, Castor'un, Pollux'un tanrı olmadıkları," der, "çünkü bilginler bunların insan olduğunu, insanî olarak öldüklerini bildirir." Başka? "Tanrı olanların gerçek heykellerinin şehirlerde bulunmadığı, çünkü gerçek Tanrı'nın cinsiyeti, yaşı, belirli bedensel organları olmadığı." Rahip bunları halkların bilmesini istemiyor; çünkü yanlış olduklarını düşünmüyor. Demek ki şehirlerin din konusunda aldatılmasını yararlı sayıyor. Varro da İlahî Şeyler kitaplarında bunu söylemekten çekinmez. Ne parlak din! Zayıf olan kurtulmak için ona sığınıyor, kurtaracak hakikati soruyor; ama aldatılmasının kendisine yararlı olduğuna inanılıyor!
Scaevola'nın şairlerin tanrı türünü neden reddettiği de aynı yazılarda gizlenmez: Çünkü tanrıları öyle biçimsizleştirirler ki iyi insanlarla bile kıyaslanmazlar; birini hırsız, ötekini zina eden yaparlar; başka birine çirkin ve saçma şeyler söyletir, yaptırırlar. Üç tanrıçanın güzellik ödülü için yarıştığını, Venüs'e yenilen ikisinin Troya'yı yıktığını; Iuppiter'in birisiyle yatmak için boğaya ya da kuğuya dönüştüğünü; bir tanrıçanın insanla evlendiğini; Saturnus'un çocuklarını yuttuğunu; kısacası uydurulabilecek her harika ve her kusurun orada bulunduğunu, tanrıların tabiatından çok uzak olduğunu söylerler.
Ey başrahip Scaevola, gücün yetiyorsa oyunları kaldır. Halklara emret ki ölümsüz tanrılara böyle onurlar sunmasınlar; orada tanrıların suçlarına hayranlık duymak ve yapılabilecek olanları taklit etmek hoşlarına gitmesin. Halk sana "Bunları bize siz rahipler getirdiniz" diye cevap verirse, onların kışkırtmasıyla bunları emrettiğiniz tanrıların kendisine rica et: Kendilerine böyle şeyler sunulmasını istemesinler. Bunlar kötüyse ve tanrıların yüceliği hakkında asla inanılmaması gerekiyorsa, hakkında cezasızca uydurulan tanrılara yapılan haksızlık daha büyüktür. Ama seni duymazlar, cindirler, kötü şeyler öğretirler, çirkin şeylerden sevinirler. Böyle şeyler uydurulmasını haksızlık saymazlar; tersine, törenlerinde bunlar yapılmazsa haksızlığa uğramış sayıp buna katlanamazlar. Onlara karşı Iuppiter'e başvursan, üstelik en çok onun suçları sahne oyunlarında oynandığı için; bütün bu evreni yöneten ve idare eden Tanrı'ya Iuppiter deseniz bile, ona bunlarla birlikte tapınılması gerektiğini düşünerek ve onu bunların kralı sayarak ona en büyük haksızlığı yapmış olmuyor musunuz?
CAPUT XXVII. De tribus generibus deorum, de quibus Scaeuola pontifex disputauit. Relatum est in litteras doctissimum pontificem Scaeuolam disputasse tria genera tradita deorum: unum a poetis, alterum a philosophis, tertium a principibus ciuitatis. Primum genus nugatorium dicit esse, quod multa de dis fingantur indigna; secundum non congruere ciuitatibus, quod habeat aliqua superuacua, aliqua etiam quae obsit populis nosse. De superuacuis non magna causa est; solet enim et a iuris peritis dici: Superflua non nocent. Quae sunt autem illa, quae prolata in multitudinem nocent? 'Haec, inquit, non esse deos Herculem, Aesculapium, Castorem, Pollucem; proditur enim a doctis, quod homines fuerint et humana condicione defecerint.' Quid aliud? 'Quod eorum qui sint di non habeant ciuitates uera simulacra, quod uerus Deus nec sexum habeat nec aetatem nec definita corporis membra.' Haec pontifex nosse populos non uult; nam falsa esse non putat. Expedire igitur existimat falli in religione ciuitates. Quod dicere etiam in libris rerum diuinarum Varro ipse non dubitat. Praeclara religio, quo confugiat liberandus infirmus, et cum ueritatem qua liberetur inquirat, credatur ei expedire quod fallitur. Poeticum sane deorum genus quur Scaeuola respuat, eisdem litteris non tacetur: quia sic uidelicet deos deformant, ut nec bonis hominibus conparentur, cum alium faciant furari, alium adulterare, sic item aliquid aliter turpiter adque inepte dicere ac facere; tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis, uictas duas a Venere Troiam euertisse; Iouem ipsum conuerti in bouem aut cygnum, ut cum aliqua concumbat; deam homini nubere; Saturnum liberos deuorare: nihil denique posse confingi miraculorum adque uitiorum, quod non ibi reperiatur adque ab deorum natura longe absit. O Scaeuola pontifex maxime, ludos tolle, si potes; praecipe populis, ne tales honores dis inmortalibus deferant, ubi crimina deorum libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. Si autem tibi responderit populus: Vos nobis inportastis ista pontifices: deos ipsos roga, quibus instigantibus ista iussistis, ne talia sibi iubeant exhiberi. Quae si mala sunt et propterea nullo modo de deorum maiestate credenda, maior est deorum iniuria, de quibus inpune finguntur. Sed non te audiunt, daemones sunt. praua docent, turpibus gaudent: non solum non deputant iniuriam, si de illis ista fingantur, sed eam potius iniuriam ferre non possunt, si per eorum sollemnia non agantur. Iam uero si aduersus eos Iouem interpelles, maxime ob eam causam, quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur: nonne etiamsi Deum Iouem nuncupatis, a quo regitur totus adque administratur hic mundus, eo illi fit a uobis maxima iniuria, quod eum cum istis colendum putatis eorumque regem esse perhibetis?
4.2828. Tanrılara tapınma Romalıların krallığı elde edip genişletmesine yaradı mı
Böyle onurlarla yatıştırılan, daha doğrusu suçlanan ve yalanlardan hoşlanmaları hakkındaki doğru sözlerden daha büyük bir suç sayılan böyle tanrılar demek ki Roma hükümranlığını hiçbir şekilde büyütüp koruyamazdı. Bunu yapabilselerdi, bu kadar büyük armağanı daha çok Yunanlara verirlerdi. Çünkü Yunanlar bu tür ilahî işlerde, yani sahne oyunlarında tanrılara daha onurlu ve daha yaraşır biçimde tapındılar: Tanrıları parçaladığını gördükleri şairlerin ısırıklarından kendilerini de esirgemediler, onlara istedikleri insana kötü davranma serbestliği verdiler; oyuncuları da utanç verici saymadılar, tersine parlak onurlara değer gördüler. Romalılar, tanrı Aurinus'a tapınmadıkları hâlde altın paraya sahip olabilmişlerse, Argentinus'a ve babası Aesculanus'a tapınmasalar da gümüş ve tunç paraya sahip olabilirlerdi; saymaktan sıkıldığım her şey de böyledir. Krallığa da aynı şekilde: Gerçek Tanrı istemezse asla sahip olamazlardı. Ama bu sahte ve pek çok tanrıyı bilmeseler ya da hor görseler, o bir tek Tanrı'yı bilip ona içten bir iman ve ahlâkla tapınsalardı, burada krallığa, ne kadar olursa olsun, daha iyi sahip olurlardı; burada sahip olsalar da olmasalar da, bundan sonra ebedî bir krallık alırlardı.
CAPUT XXVIII. An ad obtinendum dilatandumque regnum profuerit Romanis cultus deorum. Nullo igitur modo di tales, qui talibus placantur uel potius accusantur honoribus, ut maius sit crimen quod eis falsis oblectantur, quam si de illis uera dicerentur, Romanum imperium augere et conseruare potuissent. Hoc enim si possent, Graecis potius donum tam grande conferrent, qui eos in huiusce modi rebus diuinis, hoc est ludis scaenicis, honorabilius digniusque coluerunt, quando et a morsibus poetarum, quibus deos dilacerari uidebant, se non subtraxerunt, dando eis licentiam male tractandi homines quos liberet, et ipsos scaenicos non turpes iudicauerunt, sed dignos etiam praeclaris honoribus habuerunt. Sicut autem potuerunt auream pecuniam habere Romani, quamuis deum Aurinum non colerent: sic et argenteam habere potuerunt et aeream, si nec Argentinum nec eius patrem colerent Aesculanum, et sic omnia quae retexere piget. Sic ergo et regnum inuito quidem Deo uero nullo modo habere possent; dis uero istis falsis et multis ignoratis siue contemtis adque illo uno cognito et fide sincera ac moribus culto et melius hic regnum haberent, quantumcumque haberent, et post haec acciperent sempiternum, siue hic haberent siue non haberent.
4.2929. Roma krallığının gücüne ve kalıcılığına işaret ettiği sanılan alametin yanlışlığı
Peki "en güzel alamet" dedikleri, az önce andığım şey nasıl bir şeydir: Mars'ın, Terminus'un ve Iuventas'ın tanrıların kralı Iuppiter'e bile yer vermek istememesi? Bununla, diyorlar, Mars'ın soyu olan halkın, yani Romalıların, tuttuğu yeri kimseye bırakmayacağına, tanrı Terminus sayesinde Roma sınırlarını kimsenin yerinden oynatamayacağına, tanrıça Iuventas sayesinde de Roma gençliğinin kimseye boyun eğmeyeceğine işaret edilmiştir. O hâlde tanrılarının bu kralını, krallıklarını veren bu tanrıyı ne hâle koyduklarına baksınlar: Alametler onu, boyun eğmemenin güzel sayıldığı bir hasım gibi gösteriyor!
Gerçi bunlar doğruysa putperestlerin korkacak hiçbir şeyi yoktur. Çünkü Iuppiter'e boyun eğmek istemeyen tanrıların Mesih'e boyun eğdiğini kabul edecek değiller ya; oysa hükümranlığın sınırlarına dokunulmadan da Mesih'e boyun eğebilirlerdi: hem yerleştikleri mekânları hem de özellikle inananların gönüllerini ona bırakabilirlerdi. Ama Mesih bedende gelmeden önce, üstelik onların kitaplarından aktardığımız bu sözler yazılmadan önce, Kral Tarquinius zamanında o alamet görüldükten sonra Roma ordusu birkaç kez bozguna uğradı, yani kaçmak zorunda kaldı. Bu da Iuventas'ın Iuppiter'e yer vermediği alametin yanlış olduğunu gösterdi. Mars'ın soyu olan halk, Galyalılar galip gelip içeri dalınca Şehrin ta kendisinde ezildi; Hannibal'e pek çok şehir geçince de hükümranlığın sınırları dar bir alana sıkıştı. Böylece alametlerin güzelliği boşa çıktı, geriye Iuppiter'e karşı tanrıların değil, cinlerin inadı kaldı. Çünkü hiç yer vermemiş olmak başka şeydir, yer verdiğin yere geri dönmek başka.
Sonraları Doğu bölgelerinde Hadrianus'un iradesiyle Roma hükümranlığının sınırları da değiştirildi. O, üç ünlü eyaleti, Ermenistan'ı, Mezopotamya'yı ve Asurya'yı, Perslerin hükümranlığına bıraktı. Öyle ki, bunlara göre Roma sınırlarını koruyan ve o en güzel alamette Iuppiter'e yer vermemiş olan tanrı Terminus, insanların kralı Hadrianus'tan tanrıların kralından korktuğundan daha çok korkmuş görünür. Bu eyaletler başka bir zamanda geri alındıktan sonra, neredeyse bizim hatırladığımız günlerde Terminus yine geri çekildi: Tanrıların kehanetlerine kendini kaptırmış olan Iulianus, ölçüsüz bir cüretle erzak taşıyan gemilerin yakılmasını emretti. Erzaksız kalan ordu, kısa süre sonra Iulianus'un da düşman darbesiyle ölmesi üzerine öyle bir darlığa düştü ki, imparatorunun ölümüyle sarsılmış askerlere düşmanlar dört bir yandan saldırırken kimse oradan sağ çıkamazdı; ancak barış anlaşmasıyla hükümranlığın sınırları bugün de durdukları yere konunca kurtuldular. Bu sınırlar, Hadrianus'un bıraktığı kadar büyük bir kayba yol açmasa da yine de bir uzlaşmayla ortada bir yere çakılmıştır. Demek ki tanrı Terminus'un Iuppiter'e yer vermemesi boş bir alametti; o Terminus ki Hadrianus'un iradesine, Iulianus'un pervasızlığına, Iovianus'un zorunluluğuna boyun eğdi.
Bunları daha anlayışlı ve ağırbaşlı Romalılar da gördü. Ama cinlerin ayinlerine bağlanmış olan şehrin alışkanlığına karşı güçleri yetmiyordu. Çünkü kendileri de bu şeylerin boş olduğunu hissetseler bile, Tanrı'ya borçlu olunan dinî tapınmanın, tek gerçek Tanrı'nın yönetimi ve buyruğu altında bulunan tabiata gösterilmesi gerektiğini düşünüyorlardı. Havari'nin dediği gibi, "ebediyen mübarek olan Yaratıcı yerine yaratığa kulluk ediyorlardı." Bu gerçek Tanrı'nın yardımı gerekliydi; gerçek din uğruna ölecek, böylece yaşayanların arasından sahte dinleri kaldıracak kutsal ve hakiki dindar insanları ancak o gönderebilirdi.
CAPUT XXVIIII. De falsitate auspicii, quo Romani regni fortitudo et stabilitas uisa est indicari. Nam illud quale est quod pulcherrimum auspicium fuisse dixerunt, quod paulo ante commemoraui, Martem et Terminum et Iuuentatem nec Ioui regi deorum loco cedere uoluisse? Sic enim, inquiunt, significatum est, Martiam gentem, id est Romanam, nemini locum quem teneret daturam, Romanos quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum, iuuentutem etiam Romanam propter deam Iuuentatem nemini esse cessuram. Videant ergo quo modo habeant istum regem deorum suorum et datorem regni sui, ut eum auspicia ista pro aduersario ponerent, cui non cedere pulchrum esset. Quamquam haec si uera sunt, non habent omnino quid timeant. Non enim confessuri sunt, quod di cesserint Christo, qui Ioui cedere noluerunt; saluis quippe imperii finibus Christo cedere potuerunt et de sedibus locorum et maxime de corde credentium. Sed antequam Christus uenisset in carne, antequam denique ista scriberentur, quae de libris eorum proferimus, sed tamen postea quam factum est sub rege Tarquinio illud auspicium, aliquotiens Romanus exercitus fusus est, hoc est uersus in fugam, falsumque ostendit auspicium, quo Iuuentas illa non cesserat Ioui, et gens Martia superantibus adque inrumpentibus Gallis in ipsa Urbe contrita est, et termini imperii deficientibus multis ad Hannibalem ciuitatibus in angustum fuerant coartati. Ita euacuata est pulchritudo auspiciorum, remansit contra Iouem contumacia, non deorum, sed daemoniorum. Aliud est enim non cessisse, aliud unde cesseras redisse. Quamquam et postea in orientalibus partibus Hadriani uoluntate mutati sunt termini imperii Romani. Ille namque tres prouincias nobiles, Armeniam, Mesopotamiam, Assyriam, Persarum concessit imperio, ut deus ille Terminus, qui Romanos terminos secundum istos tuebatur et per illud pulcherrimum auspicium loco non cesserat Ioui, plus Hadrianum regem hominum quam regem deorum timuisse uideatur. Receptis quoque alio tempore prouinciis memoratis nostra paene memoria retrorsus Terminus cessit, quando Iulianus deorum illorum oraculis deditus inmoderato ausu naues iussit incendi, quibus alimonia portabatur; qua exercitus destitutus mox etiam ipso hostili uulnere extincto in tantam est redactus inopiam, ut inde nullus euaderet undique hostibus incursantibus militem imperatoris morte turbatum, nisi placito pacis illic imperii fines constituerentur, ubi hodieque persistunt, non quidem tanto detrimento, quantum concesserat Hadrianus, sed media tamen conpositione defixi. Uano igitur augurio deus Terminus non cessit Ioui, qui cessit Hadriani uoluntati, cessit etiam Iuliani temeritati et Iouiani necessitati. Uiderunt haec intellegentiores grauioresque Romani; sed contra consuetudinem ciuitatis, quae daemonicis ritibus fuerat obligata, parum ualebant, quia et ipsi, etiamsi illa uana esse sentiebant, naturae tamen rerum sub unius ueri Dei regimine adque imperio constitutae religiosum cultum, qui Deo debetur, exhibendum putabant, seruientes, ut ait apostolus, creaturae potius quam creatori, qui est benedictus in saecula. Huius Dei ueri erat auxilium necessarium, a quo mitterentur sancti uiri et ueraciter pii, qui pro uera religione morerentur, ut falsae a uiuentibus tollerentur.
4.3030. Putperestlerin tanrıları hakkında onlara tapınanların bile ne düşündüklerini itiraf ettikleri
Bir alamet yorumcusu olan Cicero, alamet yorumculuğuyla alay eder; hayatının kararlarını karganın ve küçük kargaların sesine göre düzenleyen insanlarla alay eder. Ama her şeyin belirsiz olduğunu savunan bu Akademi mensubu, bu konularda hiçbir otoriteye sahip olmaya layık değildir. Onun Tanrıların Tabiatı adlı eserinin ikinci kitabında Quintus Lucilius Balbus konuşur. Balbus, kendisi de tabiattan hareketle fiziğe ve felsefeye uygun sayılan batıl inançlar öne sürdüğü hâlde, heykellerin dikilmesine ve masalımsı kanaatlere öfkelenir ve şöyle der: "Görüyor musunuz, tabiata dair iyi ve faydalı buluşlardan düşünce nasıl uydurma ve hayalî tanrılara sürüklenmiş! Yanlış kanaatleri, kargaşalı yanılgıları, neredeyse kocakarılara yaraşır batıl inançları doğuran işte budur. Çünkü tanrıların şekillerini, yaşlarını, giysilerini, süslerini biliyoruz; ayrıca soyları, evlilikleri, akrabalıkları bilinir ve hepsi insanın zayıflığına benzetilmiştir. Üstelik gönülleri sarsılmış olarak sahneye çıkarılırlar: Tanrıların arzularını, kederlerini, öfkelerini duyuyoruz. Masalların söylediğine göre tanrılar savaşlardan ve çarpışmalardan da uzak kalmamıştır. Homeros'taki gibi iki karşıt orduyu farklı tanrıların iki yandan savunması da değil yalnız; Titanlara ya da Devlere karşı olduğu gibi kendi savaşlarını da vermişlerdir. Bunlar pek ahmakça söylenip pek ahmakça inanılır, baştan aşağı boşluk ve hafiflikle doludur." İşte putperestlerin tanrılarını savunanların itiraf ettikleri şimdilik bunlar.
Sonra Balbus, bunların batıl inanca ait olduğunu, kendisinin Stoacılara uyarak öğrettiği anlaşılan şeylerin ise dine ait olduğunu söyleyerek ekler: "Yalnız filozoflar değil, atalarımız da batıl inancı dinden ayırmışlardır. Çünkü çocukları kendilerinden sonra sağ kalsın (superstites) diye bütün gün dua edip kurban kesenlere batıl inançlı (superstitiosi) denmiştir." Şehrin alışkanlığından korktuğu için atalarının dinini övmeye ve onu batıl inançtan ayırmaya çabaladığını, ama bunu nasıl yapacağını bulamadığını kim anlamaz? Çünkü bütün gün dua edip kurban kesenlere atalar batıl inançlı dediyse, onun kınadığı şeyleri, yani yaşça ve giysice farklı tanrı heykellerini, tanrıların soylarını, evliliklerini, akrabalıklarını kuranlara da aynı ad verilmez mi? Bunlar batıl inanç diye kınanınca, bu kınama o heykelleri dikip onlara tapınan ataları da içine alır; kendisini de içine alır. Çünkü ne kadar belagatle kendini kurtarmaya çabalasa da bunlara saygı göstermek zorundaydı; bu tartışmada ustaca dile getirdiğini halk meclisinde ağzından çıkarmaya bile cesaret edemezdi.
Öyleyse biz Hristiyanlar, Rabbimiz Tanrı'ya şükredelim. Balbus'un tartıştığı gibi göğe ve yere değil, göğü ve yeri yaratana şükredelim. O, bu Balbus'un adeta kekeleyerek (balbutiens) zar zor kınadığı batıl inançları Mesih'in yüce alçakgönüllülüğüyle, havarilerin vaaziyle, hakikat uğruna ölen ve hakikatle yaşayan şehitlerin imanıyla, yalnız dindar yüreklerde değil batıl inançlıların tapınaklarında da, kendi kullarının özgür kulluğuyla devirmiştir.
CAPUT XXX. Qualia de dis gentium etiam cultores eorum se sentire fateantur. Cicero augur inridet auguria et inridet homines corui et corniculae uocibus uitae consilia moderantes. Sed iste Academicus, qui omnia esse contendit incerta, indignus est qui habeat ullam in his rebus auctoritatem. Disputat aput eum Quintus Lucilius Balbus in secundo de deorum natura libro, et cum ipse superstitiones ex natura rerum uelut physicas et philosophicas inserat, indignatur tamen institutioni simulacrorum et opinionibus fabulosis ita loquens: 'Videtisne igitur, ut a physicis rebus bene adque utiliter inuentis ratio sit tracta ad commenticios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. Et formae enim nobis deorum et aetates et uestitus ornatusque noti sunt, genera praeterea, coniugia, cognationes, omniaque traducta ad similitudinem inbecillitatis humanae. Nam et perturbatis animis inducuntur; accepimus enim deorum cupiditates aegritudines iracundias. Nec uero, ut fabulae ferunt, di bellis proeliisque caruerunt; nec solum, ut aput Homerum, cum duos exercitus contrarios alii di ex alia parte defenderent, sed etiam (ut cum Titanis aut cum Gigantibus) sua propria bella gesserunt. Haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt uanitatis summaeque leuitatis.' Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat, ad religionem uero, quae ipse secundum Stoicos uidetur docere: 'non enim philosophi solum, inquit, uerum etiam maiores nostri superstitionem a religione separauerunt; nam qui totos dies precabantur, inquit, et immolabant, ut sibi sui liberi superstites essent, superstitiosi sunt appellati.' Quis non intellegat eum conari, dum consuetudinem ciuitatis timet, religionem laudare maiorum eamque a superstitione uelle seiungere, sed quo modo id possit non inuenire? Si enim a maioribus illi sunt appellati superstitiosi, qui totos dies precabantur et immolabant, numquid et illi, qui instituerunt (quod iste reprehendit) deorum simulacra diuersa aetate et ueste distincta, deorum genera coniugia cognationes? Haec utique cum tamquam superstitiosa culpantur, inplicat ista culpa maiores talium simulacrorum institutores adque cultores; inplicat et ipsum, qui, quantolibet eloquio se in libertatem nitatur euoluere, necesse habebat ista uenerari; nec quod in hac disputatione disertus insonat, muttire auderet in populi contione. Agamus itaque Christiani Domino Deo nostro gratias, non caelo et terrae, sicut iste disputat, sed ei qui fecit caelum et terram, qui has superstitiones, quas iste Balbus uelut balbutiens uix reprehendit, per altissimam Christi humilitatem, per apostolorum praedicationem, per fidem martyrum pro ueritate morientium et cum ueritate uiuentium non solum in cordibus religiosis, uerum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum seruitute subuertit.
4.3131. Halkın inancını reddeden ve gerçek Tanrı'nın bilgisine ulaşamadığı hâlde tek bir Tanrı'ya tapınılması gerektiğini düşünen Varro'nun kanaatleri
Varro'nun kendisi ne diyor? Kendi yargısıyla olmasa da sahne oyunlarını ilahî şeyler arasına koymasına üzüldüğümüz bu adam, birçok yerde dindar biri gibi tanrılara tapınmayı öğütlediği hâlde, Roma şehrinin kurduğunu andığı şeylere kendi yargısıyla uymadığını itiraf etmiyor mu? Hatta bu şehri yeniden kuruyor olsaydı tanrıları ve adlarını daha çok tabiatın düzenine göre adayacağını çekinmeden söylüyor. Ama eski bir halkın içinde bulunduğu için, eskilerden kalma adların ve lakapların tarihini aktarıldığı gibi tutması gerektiğini söylüyor; bunları yazıp araştırmasının amacı da halkın tanrıları küçümsemekten çok onlara tapınmasını sağlamaktır. Bu çok zeki adam, bu sözlerle, yalnız kendisinin hor gördüğü değil, açıklansa halkın da hor göreceği her şeyi açığa vurmadığını yeterince belli eder. Bunu benim tahminim sanabilirdiniz; ama başka bir yerde dinler hakkında konuşurken açıkça şöyle der: Birçok doğru vardır ki halkın bunları bilmesi faydalı değildir; hatta birçok yanlış da vardır ki halkın başka türlü düşünmesi işe yarar. Bu yüzden Yunanlar da tören ve sırlarını sessizliğe ve duvarların ardına kapatmışlardır. İşte burada şehirleri ve halkları yönetecek olan sözde bilgelerin bütün planını ele vermiştir. Ama kötü niyetli cinler bu aldatmacadan olağanüstü zevk alırlar; aldatanları da aldatılanları da birlikte ellerine geçirirler. Onların egemenliğinden ancak Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla Tanrı'nın lütfu kurtarır.
Bu çok zeki ve çok bilgili yazar şunu da söyler: Ona göre Tanrı'nın ne olduğunu ancak onu, evreni hareket ve akılla yöneten ruh olarak düşünenler kavramıştır. Dolayısıyla Varro, hakikatin söylediğine henüz ulaşmamış olsa da (çünkü gerçek Tanrı ruh değil, ruhun da yapıcısı ve kurucusudur), alışkanlığın önyargılarına karşı özgür kalabilseydi, tek bir Tanrı'ya, evreni hareket ve akılla yönetene tapınılması gerektiğini itiraf eder ve öğütlerdi. O zaman onunla aramızda yalnız şu mesele kalırdı: Tanrı'ya ruhun yaratıcısı demeyip ruh demesi.
Eski Romalıların yüz yetmiş yıldan uzun bir süre tanrılara heykelsiz tapındıklarını da söyler. "Bu sürseydi," der, "tanrılara daha temiz bir şekilde tapınılırdı." Bu görüşüne tanık olarak başkalarının yanı sıra Yahudi halkını da gösterir. Konuyu şu sözle bağlamaktan da çekinmez: Halklara ilk kez tanrı heykelleri dikenler, şehirlerinden korkuyu kaldırdılar, yanılgıyı da artırdılar. Çünkü heykellerin ahmaklığı içinde tanrıların kolayca küçümsenebileceğini basiretle düşünüyordu. "Yanılgıyı getirdiler" demeyip "artırdılar" demesi de heykeller olmadan da yanılgının zaten bulunduğunu anlatmak ister.
Öyleyse Tanrı'nın ne olduğunu yalnız onu evreni yöneten ruh diye düşünenlerin kavradığını söylerken ve dine heykelsiz daha temiz uyulduğunu düşünürken, hakikate ne kadar yaklaştığını kim görmez? Bu kadar büyük bir yanılgının eskiliğine karşı bir şey yapabilseydi, evreni yönettiğine inandığı tek bir Tanrı'ya, heykelsiz tapınılması gerektiği kanaatine varırdı. Hakikatin bu kadar yakınında bulunduğundan, ruhun değişkenliğini de kolayca hatırlar, ruhu da yaratmış olan değişmez tabiatın gerçek Tanrı olduğunu hissedebilirdi.
Durum böyle olduğuna göre, bu tür insanların yazılarında çok tanrılı inancın gülünçlükleri hakkında yazdıkları her şeyi, inandırmaya çalıştıklarından çok, Tanrı'nın gizli iradesiyle itiraf etmeye zorlanmışlardır. Biz de onlardan tanıklıklar getiriyorsak, bunları, o kadar kutsal bir kanın dökülmesiyle ve Ruh'un armağan edilmesiyle gerçekleşen o eşsiz kurbanın bizi cinlerin ne büyük ve ne kötü bir egemenliğinden kurtardığını anlamak istemeyenleri çürütmek için getiriyoruz.
CAPUT XXXI. De opinionibus Varronis, qui reprobata persuasione populari, licet ad notitiam ueri Dei non peruenerit, unum tamen Deum colendum esse censuerit. Quid ipse Varro, quem dolemus in rebus diuinis ludos scaenicos, quamuis non indicio proprio, posuisse, cum ad deos colendos multis locis uelut religiosus hortetur, nonne ita confitetur non se illa iudicio suo sequi, quae ciuitatem Romanam instituisse commemorat, ut, si eam ciuitatem nouam constitueret, ex naturae potius formula deos nominaque eorum se fuisse dedicaturum non dubitet confiteri? Sed iam quoniam in uetere populo esset, acceptam ab antiquis nominum et cognominum historiam tenere, ut tradita est, debere se dicit, et ad eum finem illa scribere ac perscrutari, ut potius eos magis colere quam despicere uulgus uelit. Quibus uerbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia, quae non sibi tantum contemtui essent, sed etiam ipsi uulgo despicienda uiderentur, nisi tacerentur. Ego ista conicere putari debui, nisi euidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse uera, quae non modo uulgo scire non sit utile, sed etiam, tametsi falsa sunt, aliter existimare populum expediat, et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. Hic certe totum consilium prodidit uelut sapientium, per quos ciuitates et populi regerentur. Hac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur, qui et deceptores et deceptos pariter possident, a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum dominum nostrum. Dicit etiam idem auctor acutissimus adque doctissimus, quod hi soli ei uideantur animum aduertisse quid esset Deus, qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem, ac per hoc, etsi nondum tenebat quod ueritas habet (Deus enim uerus non anima, sed animae quoque est effector et conditor), tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset, unum Deum colendum fateretur adque suaderet, motu ac ratione mundum gubernantem, ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret, quod eum diceret esse animam, non potius et animae creatorem. Dicit etiam antiquos Romanos plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. 'Quod si adhuc, inquit, mansisset, castius di obseruarentur.' Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam; nec dubitat eum locum ita concludere, ut dicat, qui primi simulacra deorum populis posuerunt, eos ciuitatibus suis et metum demsisse et errorem addidisse, prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. Quod uero non ait 'errorem tradiderunt', sed 'addiderunt', iam utique fuisse etiam sine simulacris uult intellegi errorem. Quapropter cum solos dicit animaduertisse quid esset Deus, qui eum crederent animam mundum gubernantem, castiusque existimat sine simulacris obseruari religionem, quis non uideat quantum propinquauerit ueritati? Si enim aliquid contra uetustatem tanti posset erroris, profecto et unum Deum, a quo mundum crederet gubernari, et sine simulacro colendum esse censeret; adque in tam proximo inuentus facile fortasse de animae mutabilitate commoneretur, ut naturam potius incommutabilem, quae ipsam quoque animam condidisset, Deum uerum esse sentiret. Haec cum ita sint, quaecumque tales uiri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt, confiteri ea potius occulta Dei uoluntate conpulsi sunt quam persuadere conati. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur, ad eos redarguendos proferuntur, qui nolunt aduertere de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi et donum spiritus inpertiti.
4.3232. Putperest yöneticilerin hangi fayda görünüşüyle sahte dinlerin kendilerine bağlı halklar arasında sürmesini istedikleri
Varro, tanrıların soyları konusunda halkların tabiat filozoflarından çok şairlere meylettiğini, bu yüzden atalarının, yani eski Romalıların, tanrıların cinsiyeti ve soyları olduğuna inandıklarını ve onlara evlilikler yakıştırdıklarını da söyler. Bunun başka bir sebebi yok gibidir: Basiretli ve bilge geçinen insanların işi din konusunda halkı aldatmaktı; bunu yaparken de en büyük arzuları aldatmak olan cinlere hem tapınıyor hem de onları taklit ediyorlardı. Cinler ancak aldatıp yanıltabildiklerini ele geçirebilir. Bunun gibi insan yöneticiler de, elbette adil olanlar değil cinlere benzeyenler, boş olduğunu bildikleri şeyleri din adına halklara doğruymuş gibi inandırıyorlardı. Böylece halkları sivil topluma daha sıkı bağlıyor, aynı şekilde boyun eğmiş hâlde ellerinde tutuyorlardı. Peki zayıf ve bilgisiz bir insan, hem şehrin yöneticilerinden hem de cinlerden oluşan bu çifte aldatıcıdan nasıl kurtulabilirdi?
CAPUT XXXII. Ob quam speciem utilitatis principes gentium aput subiectos sibi populos falsas religiones uoluerunt permanere. Dicit etiam de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos, et ideo et sexum et generationes deorum maiores suos, id est ueteres credidisse Romanos et eorum constituisse coniugia. Quod utique non aliam ob causam factum uidetur, nisi quia hominum uelut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere, et in eo ipso non solum colere sed imitari etiam daemones, quibus maxima est fallendi cupiditas. Sicut enim daemones nisi eos, quos fallendo deceperint, possidere non possunt, sic et homines principes, non sane iusti, sed daemonum similes, ea, quae uana esse nouerant, religionis nomine populis tamquam uera suadebant, hoc modo eos ciuili societati uelut aptius adligantes, quo similiter subditos possiderent. Quis autem infirmus et indoctus euaderet simul fallaces et principes ciuitatis et daemones?
4.3333. Bütün kralların ve krallıkların zamanlarının gerçek Tanrı'nın yargısı ve kudreti ile düzenlendiği
Öyleyse mutluluğun yaratıcısı ve vericisi olan Tanrı, tek gerçek Tanrı olduğu için, yeryüzü krallıklarını hem iyilere hem kötülere kendisi verir. Bunu da gelişigüzel, sanki talihe bırakırcasına yapmaz; çünkü o talih değil Tanrı'dır. Bizden gizli, kendisince pek iyi bilinen bir olaylar ve zamanlar düzenine göre yapar. Yine de zamanların bu düzenine kul gibi tabi olmaz; onu efendi olarak yönetir, düzenleyici olarak tertip eder. Mutluluğu ise yalnız iyilere verir. Kullar da krallar da mutluluğa sahip olabilir ya da olmayabilir; ama tam mutluluk, artık kimsenin kul olmayacağı o hayatta olacaktır. Tanrı'nın yeryüzü krallıklarını hem iyilere hem kötülere vermesinin sebebi, ona tapınanların ruhça henüz ilerlememiş, küçük çocuk hâlindeyken bu armağanları ondan büyük bir şeymiş gibi arzulamamalarıdır. Yeninin gizli olduğu Eski Ahit'in sırrı da budur: Orada yeryüzüne ait vaatler ve armağanlar vardır; ama o zaman da ruhanî olanlar, henüz açıkça vaaz etmeseler bile, bu zamansal şeylerin hangi ebediyete işaret ettiğini ve Tanrı'nın hangi armağanlarında gerçek mutluluk bulunduğunu anlıyorlardı.
CAPUT XXXIII. Quod iudicio et potestate Dei ueri omnium regum adque regnorum ordinata sint tempora. Deus igitur ille felicitatis auctor et dator, quia solus est uerus Deus, ipse dat regna terrena et bonis et malis, neque hoc temere et quasi fortuito, quia Deus est, non fortuna, sed pro rerum ordine ac temporum occulto nobis, notissimo sibi; cui tamen ordini temporum non subditus seruit, sed eum ipse tamquam dominus regit moderatorque disponit; felicitatem uero non dat nisi bonis. Hanc enim possunt et non habere et habere seruientes, possunt et non habere et habere regnantes; quae tamen plena in ea uita erit, ubi nemo iam seruiet. Et ideo regna terrena et bonis ab illo dantur et malis, ne eius cultores adhuc in prouectu animi paruuli haec ab eo munera quasi magnum aliquid concupiscant. Et hoc est sacramentum ueteris testamenti, ubi occultum erat nouum, quod illic promissa et dona terrena sunt, intellegentibus et tunc spiritalibus, quamuis nondum in manifestatione praedicantibus, et quae illis temporalibus rebus significaretur aeternitas, et in quibus Dei donis esset uera felicitas.
34. Gerçek dinde kaldıkları sürece tek ve gerçek Tanrı tarafından kurulup korunan Yahudilerin krallığı
Daha iyisini düşünemeyenlerin yalnız ağız sulandırdığı o yeryüzü nimetlerinin de Romalıların önce tapınılması gerektiğine inandığı birçok sahte tanrının değil, yalnız tek Tanrı'nın kudretinde olduğu bilinsin diye, Tanrı kendi halkını Mısır'da pek az kişiden çoğalttı ve oradan harikulade alametlerle kurtardı. Gerçi kadınlar doğumda Lucina'ya yakarmadılar; çünkü doğumları olağanüstü bir şekilde çoğalsın, halk inanılmaz biçimde büyüsün diye, Mısırlıların bütün bebekleri öldürmek isteyen ellerinden onları Tanrı kendisi korudu. Tanrıça Rumina olmadan süt emdiler, Cunina olmadan beşikte yattılar, Educa ve Potina olmadan yiyip içtiler, onca çocuk tanrısı olmadan yetiştiler, evlilik tanrıları olmadan evlendiler, Priapus'a tapınmadan eşleriyle birleştiler. Neptunus'a yakarmadan deniz karşıya geçenlere yarılıp yol açtı, kendi üzerine kapanan dalgalarıyla peşlerindeki düşmanlarını boğdu. Gökten kudret helvası (manna) aldıklarında Mannia adında bir tanrıça kutsamadılar; susadıklarında vurulan kaya su akıttığında Nymphaları ve Lymphaları anmadılar. Mars'ın ve Bellona'nın çılgın törenleri olmadan savaştılar; zafer olmadan yenmediler elbette, ama zaferi tanrıça değil, Tanrılarının armağanı saydılar. Segetia olmadan ekine, Bubona olmadan sığıra, Mellona olmadan bala, Pomona olmadan meyveye kavuştular; Romalıların nice sahte tanrı kalabalığına yalvarmak gerektiğini düşündükleri her şeyi tek gerçek Tanrı'dan çok daha mesut bir şekilde aldılar. Ona karşı günah işlemeselerdi, büyülenmiş gibi dinsiz bir merakla başka tanrılara ve putlara kaymasalar, sonunda Mesih'i öldürmeselerdi, daha geniş olmasa bile daha mutlu bir krallıkta kalacaklardı.
Şimdi neredeyse bütün ülkelere ve halklara dağılmış olmaları da o tek gerçek Tanrı'nın takdiridir. Böylece sahte tanrıların heykelleri, sunakları, koruları ve tapınakları her yerde yıkılıp kurbanları yasaklandığında, bunun çok önceden nasıl peygamberce bildirildiği onların kendi kitaplarından ispatlanabilir; yoksa bizim kitaplarımızda okunsaydı belki de bizim uydurmamız sanılırdı. Bundan sonrasını gelecek ciltte görelim; bu uzunluğa da burada son verilsin.